Tormoş urtahında qaynayzar

Gäräy ırıuı başqorttarınıñ asaba yırzärendä urınlaşqan Yañı Börtök rayon üzäge Nikolo-Berezovkanan 61 kilometr alıslıqta yatha la, unı ber nisek tä töpköl auıldar rätenä inderep bulmay. Ergänän genä Neftekama – Öfö avtomobil yulınıñ üteüye, Yañauıldağı timer yul stantsiyahına tiklem yöz saqrımdan az ğına alısıraq bulıuı bında yäşägändär ösön «zur donyağa» aranı hizelerlek qısqarta.

Kürenekle ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqor­tostan auıldarı tarihı» tigän kitabında yazıuınsa, Yañı Börtök üzallı auıl bularaq 1795 yıldan bildäle, unıñ un yortonda 65 başqort terkälgän. 1859 yılda auılda 189 keşe yäşähä, tağı la yartı bıuattan halıq hanı 535-kä yıtkän. 1920 yılda Yañı Börtöktä 636 ir-at häm qatın-qız isäpkä alınğan.

«Başqort ASSR-ınıñ administrativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta 1961 yıldıñ 1 ğinuarına auılda 762 keşe yäşäy tip kürhätelä. Ularzıñ töp ölöşön urındağı «Alğa» kolhozınıñ igense häm malsıları täşkil ithä, ber ni tiklem halıq illense yıldar azağında yaqın-tirälärzä eş başlağan «Yucarlanneft» neft häm gaz sığarıu idaralığında hezmät halğan.

2002 yılda auılda 565 ir-at häm qatın-qız terkälhä, 2010 yılda döyöm halıq hanı 527-gä töşkän. Bögön 253 yort-hucalıqta 539 keşe yäşäy, ularzıñ 268-yı ir-at, 271-yı qatın-qız. Hezmätkä yaraqlılar – 284, 18 yäşkä tiklemgelär yözgä yaqın. Auılda tuğız yıllıq mäktäp, feldşer-akuşerlıq punktı, klub eşläy, mäset, ber nisä hatıu nöktähe bar.

Yırgä berekkän uñğan

Sovet osoronda auılda berense bulıp Zäkiryän Fazılov orden alğan. «Timer yäne qağılğan» ağayzıñ kükrägenä «Poçyot Bildähe»n bınan teüäl yartı bıuat elek taqqandar. 1960 – 1965 yıldarza ul yıtäkselek itkän zveno rayonda ğına tügel, respublikala kukuruzdıñ här gektarınan iñ küp yäşel massa yıyğan. Qırısıraq täbiğätle tönyaq-könbayış töbäktä bıl, älbittä, zur qazanış.

Uñış nigezendä täü siratta mehanizatorzarzıñ namıslı häm tırış hezmäte yata.

– Kukuruz basıuında bezzeñ eş ısulın öyräneü buyınsa rayon käñäşmähe ütkärelde, – tip häterläy ul saqtarzı Zäkiryän Fazıl ulı. – Başqortostan Auıl hucalığı institutı ğalim­darı la kilgäyne, azaq yuğarı uqıu yortonda täcribäbezgä arnalğan mahsus kürgäzmä yıhaz­landırıldı...

Bığa tağı la Zäkiryän ağayzıñ Sverdlovsk (häzerge Yıkaterinburg) qalahında ul saqtağı SSSR Ministrzar Sovetı Räyıse urınbasarı Dmitriy Polyanskiy häm RSFSR Ministrzar Sovetı Räyıse Gennadiy Voronov ütkärgän märtäbäle käñäş­mälä oşo kimäl yıtäkselär menän bergä prezidiumda ultırıuın, tribunağa sığıp kukuruzdıñ yuğarı uñışına nisek ölgäşeü­zäre turahında qağızhız-nihez höyläüyen, telmäre bötön zaldıñ köslö qul sabıuı astında tamamlauın da östähäñ, yırgä berekkän yabay auıl yıgeteneñ yazmışına la, sayalığına la hoqlanmau mömkin tügel!

Hezmät yaratıu, tırışlıq, quşılğandı namıs menän häm yırenä yıtkerep ütäü keüyek halqıbızğa has matur sifattar, ata-äsähenän birelep, ağayı­bızzı ğümere buyı ozatıp kilä. Tormoş yıldarı sılbırınıñ tuğızınsı tistähen vaqlay başlağan Zäkiryän Fazıl ulınıñ üsmer sağı auır huğış osorona tura kilgän. Ul yıtemlekte lä, aslı-tuqlı yäşäüze lä kisergän, bik irtä auır hezmätkä totonğan, ügez yıgep, habanturğay yırın tıñlap, yır tırmatqan, kolhozdıñ başqa eştärenän dä qalmağan. Vaqıtı yıtkäs, Tımıq okeandağı İturup utrauında Haua köstäre safında ös yıl ärme hezmäten ütkän. Tehnikağa näq şunda tartılğan da inde unıñ küñele. Qaytqas kiñ profille mehanizator hönären üzläşterä häm 1959 yıldan, üze äytkänsä, totona tir tügergä, tizzän ğailä lä qorop yıbärä.

– Tormoş yulımda başlısa yaqşı keşelär genä osranı, – tip häter yomğağın tağata veteran. – Ärmelä komandirım härbi hezmätte artaban dauam itergä täqdim itte, traktorist bulırğa teläüyemde belgäs, «uqırğa huñğa qalma», tip täügelär rätendä qaytarıp yıbärze. Tağı la ber misal: ul vaqıtta bezzeñ auıl qarağan Qaltası rayonı yıtäkseläre, iske öyömdö kürgäs, yañı yort halırğa künderze, tözölöş materialdarı menän yarzam itte. 1963 yılda öy tuylanım. Bıl fekerzär ğümeren hezmättän başqa küz aldına la kiltermägän keşeneke. İkense yaqtan, oşonday qaraşqa layıq bulıu ösön, ısınlap ta, eş urınında tırışıp tir tügergä käräk. Kommunist Zäkiryän ağay näq şulay bulğan da inde. «Maqtaulı hezmäte ösön. V.İ. Lenindıñ tıuıuına 100 yıl tulıu ayqanlı» mizalı, «Sotsialistik yarış yıñeüsehe», «XXI biş yıllıq udarnigı» bildäläre menän büläklänä. Äytkändäy, huñğı ikehen uğa tistä yıl samahı «Başneft» sistema­hında traktorist häm kolonna yıtäksehe bulğanda birälär. Işanıslı keşe här yırzä käräk bit: neftselärzäge däräcäle vazifahınan tağı la kolhozğa qaytırğa bik nıq ögötläyzär üzen. Hucalıq räyıseneñ tözölöş buyınsa urınbasarı yögön haqlı yalğa sıqqas ta ike yıl tarta äle Zäkiryän ağay, unan huñ mäktäpteñ gaz menän yağılğan qazanlığında operator bulıp eşläy. Döyöm hezmät stacı 56 yılğa tulıp kitä.

«Eşlärgä käräk, tärtiple bulırğa...»

Bıl yaqtarzıñ täbiğäte üzensälekle şikelle: rayonda olo yäşkä yıteüselär bihisap. Mäsälän, Sauızbaştan Sauza Mırzahanovanı avgusta yöz yäşe menän täbriklänelär, törlö auıldarza yäşägän ös veteran bıyıl – 95, utız dürte 90 yäşlek yubileyzarın bildäläy.

Yañı Börtöktöñ iñ ölkän keşehe Mösäbihä Yahina ihä ütkän ayza 92 yäşen tultırğan. Yıyänsäre İlhöyär häm keyäüye İlşat Ğabdullindar menän bergä kön itkän inäy äle lä bik teremek, sälämätlegenä, is-häterenä ber zä zar­lanmay, alsaq yılmayıp qarşı aldı.

– Küp auırlıqtar kürhäm dä, şul yäşkä yıtergä yazğan ikän, – tip hüz başlanı ul, tanışıp, häl-ähüäl horaşqas. – Balalarğa zur rähmät inde, sabıy keüyek itep qarayzar. Bılay ber zä sirlägänem yuq äle...

Yıyänsäre hüzzärensä, qärtnähe ber qasan da yatıp auırımağan, «sırhap toram äle» tip hatta darıu-fälän dä esmäy ikän. Ä uğa tatığan tormoş ber zä tatlı bulmağan bit: Mösäbihä äbey oloraqtar menän ber rättän auıldağı barlıq eştärgä yäşläy genä töptän yıgelgän, huğış yıldarında sabata menän qar kisep, urman da kiskän, torf ta sığarğan, huñıraq kolhozdağı bihisap mäşäqättärzeñ gel urtahında bulğan, ir-at başqara torğandarına la ber zä qurqmay totonğan. Haqlı yalğa sıqqansı qayza quşalar, şunda tırışıp hezmät halğan.

Veteran üze 14 auıldı ber­läştergän kümäk hucalıq mehanizatorzarı ösön irtä yazzan qara közgäsä aşarğa beşereüyen, qızıu uraq vaqıtta­rında aş-hıuzı basıu­ğa köyäntäläp ilteüzären dä höyläp aldı. İleş rayonınıñ Täcäy auılına kilen bulıp töşkäs, tiz vaqıtta elektr qaysıhı menän eşlärgä öyrängänen, artaban iñ aldınğı bulıp, könönä 28-är harıqtıñ yönön alğa­nın nigezle ğorurlıq menän häterenä töşörzö. Ä unıñ ber yañğızı yort halırğa totonouın, bıl olo başlanğıstı imen-aman teüälläüyen yıyänsäre İlhöyär hoqlanıp bäyän itte.

– Allah Täğälä eşlägän keşene genä yarata, – tip üzeneñ sälämätlek häm ozaq yäşäü serzäre menän dä büleşte Mösäbihä äbey. – Tırışırğa, irenmäskä, tärtiple bulırğa, esmäskä käräk.

Huşlaşqanda ihä: «Hämmä­gezgä lä tazalıq-haulıq, bar eştä lä tırışlıq teläyım», – tip izge teläktär menän ozatıp qaldı.

Bar yaqtan da ölgör

Töp eşenän ber zä buşamaha la, küñelenä yatqan şöğöl ösön vaqıt tapqan ölgörzär auıl uqıtıusıları arahında bihisap. Ös tistä yılğa yaqın ğümeren balalarğa belem bireügä arnap, şunıñ un yıldan küberägen başqort tele häm äzäbiätenän uqıtqan Damira Hösnötdinova näq şundayzarzıñ berehe.

Başta tuğan kolhozında, azaqtan neftselärzä maqtaulı şofer bulğan Fäüädis Häy­rulla ulı häm hörmätle uqı­tıusı Näfisä Şäfiğulla qızınıñ biş balalı ğailä­hendä üskän Damira hönären inähe häm ike apahı ölgöhöndä haylağan, heñlehe Gölnazğa la ürnäk kürhätkän.

Yuğarı kategoriyalı uqı­tıu­sı, sinıf yıtäkseheneñ kön­dälek hästärzärenän tış, tağı la mäktäp mödireneñ tärbiä eştäre buyınsa urınbasarı, urındağı muzey häm rayondıñ başqort tele häm äzäbiäte uqıtıu­sılarınıñ metodik berläş­mähe yıtäkseheneñ mäşä­qät­tären uñışlı başqara. Dürt yıl rättän hönärzäştäre arahında rayon bäygehendä yıñeüse bulğan, respublikabızğa arnalğan tikşereneü eştäre smotr-konkursında prizlı urın alğan.

Damira Fäüädis qızı – matbuğat basmalarınıñ, şul isäptän «Baş­qortostan»dıñ yaqın dusı la. Gäzitte taratıu menän ber rättän, üze lä äüzem yazışa. Böyök Yıñeüzeñ 70 yıllığı ayqanlı oyoş­torolğan «Tıl haldattarı» tip isemlängän mäqälälär bäyge­hendä qatnaşıp, redaktsiyanıñ «Rähmät hatı»na häm bülägenä layıq buldı. Äüzem uqıtıu­sınıñ tağı la ber maqtarlıq eşe – uqıusıların üz artınan eyärteüye. Törlö sinıf malay­zarı häm qızzarı «Yänşiş­mä»gä daimi yazışıp tora. Mäsälän, Aynur Ğälin tuğan täbiğätte haqlau turahında uylanıuzarın «Başqort­ostandıñ halıq şağirı Rauil Bikbayivqa asıq hat» itep gäzittä bastırzı, häm uğa arzaqlı äzip ikense handa uq yauap birze. Unda «...tıuğan yırebezzeñ kiläsäge turahında uylanıp, şunı hästärlärgä tırışıp yäşägän yäştärzeñ üsep kileüye barıbız ösön dä urtaq şatlıq bit» tigän yuldar za bar.

Şaran rayonınıñ İske Tamyan auılında şulay uq biş balalı ğailälä tıuıp üskän ire Fänzil Näzip ulı menän halıp ingän kürkäm yortta görlätep donya kötä bögön äüzem uqıtıusı. Olo qızzarı Elvina ata-äsähe hönären haylağan. Töpsöktäre İlnar, bıyıl yaz Neftekama maşinalar eşläü tehnikumındağı sığarılış imtihandarın vaqı­tınan alda birep, ärmegä yullandı, küp tisterzären kön­läşterep, Haua-desant ğäskärzä­rendä hezmät itä.

Hönärenän yäm tapqan Rufina

Bala saq hıyalı nigezendä küñel tartqan hönären üzläşterep, köndälek hez­mätenän täm tabıp başqara üz burıstarın auıl feldşerı Rufina Miñnullina. 2004 yılda kürşe Udmurt Respub­likahınıñ Mocga qalahında meditsina uçilişehın ta­mamlağan, şunan birle auıldaştarınıñ sälämätlegen qayğırta.

– İnäyım yağınan olatayım sirlägänen bäläkäyzän kürep üstem, ul vaqıtta uq uğa nıq yarzam itkem kilä ine, şuğa la şäfqät tutaşı hönären haylanım, – ti ul. – Eşem oqşay, ällä ni qıyınlıqtar osrağanı yuq.

Alsaq, sırhap kitkändär ösön, täü siratta ololarğa yılı hüz tabıp, käräk yarzamdı kürhätergä här saq äzer Rufinanı barıhı la üz itkän, hatta huñğı dekret yalınan eşenä vaqıtınan alda horap sığarğandar. Başqalarğa şulay käräk bulıuıñ üze genä lä olo qıuanıs häm bähet bit ul!

Şähsi tormoşo la al da göl aq halatlı hılıuzıñ. Bar täbiğät uyanğan yaz köndäreneñ berehendä yazmışı kürşe Dürtöylö rayonınıñ Yosop auılı yıgete İldar menän osraştırğan. Täü küreüzä ber-berehenä ğaşiq bulğan yäştär bıyılğı iyundä ğailä­läreneñ un yıllığın bildälägän, äle ul häm qız üsterälär. Ösönsö yäşe menän barğan Nazgöldäre bik teläp balalar baqsahına yöröhä, äle IV sinıfta uqıu başlağan İlnaz, ata-äsähen qıuan­dırıp, hizelerlek uñıştarğa la öl­gäşkän. Tuğan telde häm äzäbiätte yaratqan malay “Ural batır” eposın yattan höyläü bäygehendä rayonda berense urın alğan. Unıñ auıldağı kül häm öläsäheneñ usal ätäse haqında yazğandarı respublika balalar häm üsmerzär gäzite «Yänşiş­mä»lä basılıp sıqqan.

Sağıştırmasa yäş bıuın väkildäre bulğan Miñnullindar, bähettären tıuğan töyäktä tabıp, kiläsäkkä ışanıs menän qarap ğümer kiserä. Ularzıñ yıteş tormoşo la «Nisek yäşäyheñ, auıl?» horauına nindäyzer kimäldä yauap birä.


Tarih här kem ösön dä izge

Ütkändär menän äüzem qızıqhınıusılar, tıuğan töyägeneñ tarihın öyräneüselär, üz bıuını şäcärähen barlausılar bögön här auılda bar. Yañı Börtöktöñ tarihsıhı – veteran-uqıtıusı Sälih Nizamov. Ğümereneñ tuğızınsı tistähenä ayaq basqan uzaman – bındağı hörmätle keşelärzeñ berehe, zamanında kolhozdıñ partiya komitetı sekretarı, auıl Sovetı räyıse, mäktäp direktorı vazifaların başqarğan. Ğümer buyı urındağı kümäk hucalıqta aşnaqsı bulıp eşlägän tormoş yuldaşı Früzä Hänif qızı menän biş bala üstergändär, bögön yıte yıyän-yıyänsärenä şatlanıp ğümer itälär.

– Tarih menän nıqlap qızıqhına başlauıma yartı bıuat bula inde, – tip hätiräläre menän büleşte Sälih Nizam ulı. – Oşo vaqıt esendä yarayhı ğına qulyazma beleşmä tuplanım, ularzı temalarına qarap tärtipkä halğanmın.

Yaqın-tiräläge auıldarzıñ ütkänenä, yır-hıu atamalarınıñ kilep sığışına, üzeneñ häm küp kenä yaqtaştarınıñ näsel yıbenä, törlö istälekle vaqiğalarğa arnalğan mäğlümätte ololarzan horaşıp ta, törlö sığanaqtarzı, şul isäptän arhiv materialdarın öyränep tä yıyğan häüäskär tarihsı. Rayon kimälendä oyoştorolğan şäcärä konkursında berense urın alıu unıñ zur şatlığı bulğan. Möräcäğät iteüselärgä tuplanğan mäğ­lümättär nigezendä bıuındarın barlarğa la ihlas yarzam kürhätä ağay. Töp maqsatı ihä – yıyğan materialdarın kitap itep bastırıu. Unı äzerläü buyınsa la aparuq eş başqarğan häüäskär. Bulğan mäğlümättäre nigezendä rayon häm respublika matbuğatında qızıqlı mäqä­lälär menän sığış yaharğa la ölgörä ul. Üzeneñ küñelenä yatqan häm ber ük vaqıtta başqalarğa la fayzalı bulğan şöğöl menän mauıqqan tırış ir-uzamanğa uñıştar ğına teläyhe qala.

Yartı bıuattan artıq bergälär

«Nisek yäşäyheñ, auıl?» tigän horauğa yartı bıuattan aşıu tigezlektä häm duslıqta, ber-berehen küz qaraşınan häm yartı hüzzän añlap ğümer itkän Filira menän Mirzälif Hacimullin­darzıñ küptärgä ürnäk bulırlıq tormoşo häm säskägä kümelgän yort-ihatahı nindäyzer däräcälä yauap birä.

Bögön üzeneñ higezense tistähen teüälläügä yaqın­laşqan ğailä başlığı, atahı yau qırında häläk bulğas, huğış osoronoñ bötä auır­lıqtarın üz yılkähendä tatı­ğan. Higez yäşenän kolhoz eşenä yıgelgän, ir qorona in­gäs, neft sığarıusı operator bulıp, 47 yıllıq döyöm stac tuplağan.

Huğış veteranınıñ yıte balalı ğailähendä buy yıtkergän hucabikä ös tistä yıldan aşıu ğümeren neft häm gaz sığarıu oyoşmahınıñ tözö­löş-montac idaralığında ber zä yıñel bulmağan izolyatsiyalausı hezmätenä arnağan.

Eştärendä üzzären tik yaqşı yaqtan ğına kürhätkän Hacimullindar. İkehe lä kollektivtarında här saq aldın­ğılar rätendä bulğan, yökmä­telgän burıstarzı halqıbızğa has tırışlıq häm teüällek menän, küñel birep başqarğan. Auıldaştarı arahında la yözzärenä qızıllıq kilerlek tügel: iñ yaqşı ğailälärzeñ berehe ular. Qızzarı İlvira menän uldarı İlnurzı, hezmät höyöüsän, ihtiramlı häm iğtibarlı itep üsterep, olo tormoşqa sığarğandar. Haqlı yalğa sıqqas, qala fatirınan ber zä qalışmağan öy tuyla­ğandar. Mirzälif ağayzıñ inähen küp yıldar hörmät menän qarap, ğöröf-ğäzät buyınsa tärbiäläp, huñğı yulğa ozatqandar.

Qısqahı, ğümerzären küñel­däre yatqan eşkä arnağan hezmät veterandarı, bar nä­mägä riza bulıp, häüyetemsä tormoş kötä. Yartı bıuat bergä yäşäüzäre ayqanlı respublika Başlığınan, urındağı yıtäkselärzän kilgän yılı qotlauzar yöräktärenä may bulıp yatqan.

– Bähette ber-berebezzän, oqşağan eşebezzän taptıq, – ti üzzäre üstergän küp törlö säskälärgä oqşaş urtaq yazmışlı Filira apay menän Mirzälif ağay ber tauıştan. – Tırışhañ, här kemdeñ tormoşo matur bula ul.


Krasnokama rayonı.