Tormoş basqıstarı

Yözzärsä şäkerttär uqığan zur ber mäzräsäneñ olo mödärise aldına tezelep ultırğan un higez-egerme y京tär arahındağı yıgerme-utız şäkert häzrätteñ, zur ber kitaptı («Mohtasar» kitabın) asıp, aldında häzer ük doşmandar basıp torğanın kürgän keüyek, asıulı ber ta¬uış menän:

— «Kitabölcihad», yäğni huğış haqında kilgän ki¬taptır bıl!.. — tigän hüzzären işeteü menän, oşo mi¬nutta uq, huğış safına yıbärelgän keşelär keüyek, ultır¬ğan urındarınan quzğala töşöp quyzılar.

— Huğış?

— Kem menän huğış? — tigän uy häzrät aldında därestä ultırğan şäkerttärzeñ baştarına yäşen keüyek täsir itep, meyılärenä qan yügerze. Hatta häzrätteñ däresendä ultırırlıq yäşkä yıtmägän, vağıraq şäkert¬tär zä, bıl qurqınıs hüzzärze işetkäs, qaltıranıp kitkän keüyek buldılar häm häzrätteñ asıulı yözönä qarağaylıqtarın hizmäy zä qaldılar. Häzer här kem häzrätteñ kemdär menän huğışqa öndäüye haqındağı hüz¬zärze kötä başlanılar...

Häzrät tauışın kütärä töşöp başlanı häm:

— Älcihad farzı ğäyın bulıp äüyereler, ägär zä kafırzar höcüm ithälär, — tigän hüzzärze äytte.

Bıl hüzzärze işetkäs, şäkerttärzeñ qurqıuzarı ta¬ğı la arttı. Auıldıñ tege yağınan quldarına küsäktär, suqmarzar, hänäk, salğılar kütärgän ällä ni saqlı ozon säsle kafırzar yabırılıp kilgän keüyek bulıp, küz al¬darına kildelär.

Eş bınıñ menän genä qalmanı. Häzrät:

— Fäyhrädc äl-märät vä äl-qäbdä baladin mäülä... Huğış şulay här kemgä farzı ğäyın bulıp kitkändä, qatındar — irzäre, qoldar hucalarınıñ röhsättärenän başqa la huğışqa kiterzär! — tigän hüzzärze östäp yıbärze.

Unıñ bıl hüzzärenän huñ şäkerttärgä yırzeñ östö qiä¬mät keüyek butalsıq ber häldä qalğan keüyek kürenä baş¬lanı, huğış vaqıtında ike yaqtan ülterelgän yäki yärähätlängän keşelärzeñ yırzä tägäräp yatıuzarı küz al¬dına kilde, qatın, bala-sağalarzıñ ilauzarı, mäcruh¬tarzıñ hızlanıp hıqranıuzarı qolaq töptärenän yañ¬ğırap ütep kitkän keüyek buldı.

Häzrätteñ:

— Fäyähasirhem väyädğoilol-islam—bäs şulay bul¬ğas, mosolmandarzıñ imamdarı, yäğni ämirelmöminin ul kafırzarzı mohtasara iter, qamap alır za islam dinenä öndär, ägär baş tarthalar, ciziä tülärgä qu¬şır, ägär zä unan da baş tarthalar, huğış başlar!..— tigän hüzzärze äytkäs, ısınlap ta huğış başlanıp, kafırzar mosolmandarğa aralaşıp, ber-berehen sänsä¬lär, ülterälär keüyek qurqınıs bulıp kitte.

Häzrät bıl haqta höylägändän huñ, huğış räüyeşenä häm huğış QORALDARINA küsep:

— YOKATILEHEM BIMA YÖHLIKÖHEM — bäs mosolmandar ul kafırzarzı häläk itä torğan qılıs, uq, mäncänik keüyek qoraldar menän huğışırzar... — tine.

Oşo räüyeşle qatı hüzzär äytelep, şäkerttärzeñ is¬tärenä lä kilmägän huğış qoraldarınıñ isemdäre ha¬nalğas, şäkerttär rähätlänep mosolmandarzıñ kafır¬zarzı yıñeüzären kürep torğan keüyek buldılar.

Dörös, şäkerttärzeñ här berehe, yazğa taban uq häm yäyä yahap, uqtarzıñ başına başaq qazap, şunıñ menän uynağanğa, uqtı här berehe belä ine. Unan huñ, ular şul auıldağı politseyskiyzıñ tağıp yörögän qılısın kür¬gängä kürä, qılıstıñ da ni räüyeşle bulıuzarın añlay¬zar ine. Ämmä, mäncänikte şäkerttärzeñ här berehe bögöngä saqlı kürmägängä häm işetkäne bulmağanğa, ularzıñ här berehe unı belähe kilde. Şunıñ ösön şä¬kerttärzeñ arahınan ber nisähe berzän:

— Täqsir, mäncänik nämä huñ, ul nisek bula? — ti¬gän söälde birzelär.

Häzrät bıl ğäcäp qoraldıñ räüyeşen höyläp kitte häm mäncänik ul — islam yırzärendä genä bula torğan huğış qoralı. Ul bik ozon ber ağastıñ yıuan başın yırgä nıqlap berketep, ikense başın köyäntä keüyegeräk bögöp, arqan menän tarttırıp quyıuzan ğibarät bulğan ber qoral. Şul uq qoraldıñ yuğarı başına ber taş quyalar za arqandı qapıl ğına ısqındırıp yıbärälär, bögölöp quyılğan yıuan ağas tizlek menän ısqınıp ki¬teü arqahında, tege taş yäşen keüyek tiz häm cıulap doşman yağına barın häläkät yahap. Bıl qoraldı ular¬zıñ qälğälären (krepostarın) vattırıu keüyek eştärgä istiğmal itälär, tine häm unıñ räüyeşen höyläü menän genä qänäğät itmäy, tarihın höylärgä kereşep:

— Mäncänikte başlap istiğmal iteüse Nämrudqa äläyhe läğnä bulıp, Ibrahim päyğämbärze utqa at¬tırğanda, şunıñ menän attırğan.

Mäncänikte başlap yaharğa öyräteüse şaytan bulıp, ul unı yähännämdä Baruel isemle vadida (soqorza) kü¬rep, şunan Nämrudqa häbär birgän bulğan..., tine.

Bıl «ğäcäp» huğış qoralı häm unıñ «tarihı» ha¬qındağı hikäyä şäkerttärgä täsirhez qalmanı. Ul saqlı qoraldar menän qorallanğan ğäskärzeñ kafır¬zarzı yıñeüzärenä şik tä kiltermäy başlanılar. Sönki «Mohtasar» uqımağan kafırzarzıñ mäncänik yahay alıuzarı mömkin bulmağanğa kürä, bıl qoral ularzıñ qulında bulmayasaq. Şunıñ ösön dä ular auızzarın asıp, hayran qalıp, şähärzären vattırıp, tik torasaq bulıp kürende.

Töplö fändär uqılğan tärtiple mäktäptärzä uqıusı un yäşlek sabıyzar za kölörlök bıl hüzzärgä şunda ultırğan yıtkän yıgettärzeñ, haqallı keşelärzeñ his be¬rehe qarşı ber hüz zä äytmäy ışandılar. Sönki ular¬zıñ his berehe ul kafırzarzıñ donya teträtep, taş qälğälärze tuzanğa äyländerä torğan törlö kalibrzağı hi¬saphız tuptarı, zur diñgezzärze arı-bire kisep ıcğı¬rıp yörögän flottarı, baştan-ayaq qorallanğan milli-ondarsa ğäskärzäre vä başqa huğış äzerlektäre barlı¬ğın belmägängä, ular haqında ber nämä lä uqımağanğa, ular başaqlı uq, mäncäniktän atılğan taştar menän atıp bulamı tigän söäldärze uylap ta qaramanılar.

Äle bıl HÄZRÄTTEÑ däres birep ultırğan vaqıtınan yıgerme biş-utız yıldar ğına elek «kafır» ğäskäreneñ bötönläy mosolmandarzan ğibarät bulğan Törköstandı, Boharalarzı alıuzarın, undağı mosolman ğäskäreneñ mäncänik häm ese hıu hibep qarşı torop, ber eş tä eşläy almauzarın häterzärenä lä kilterep sığarmanılar.

Ul ğına tügel, hönärle Aurupa “kafırzar”ınıñ mosolmandarzı ğına tügel, hönärhez bulğan bötä şäreq halqın qol itep talauzarın, kapital ösön izeüzären, Aurupa burcuaziyahınıñ bıl eştäre ösön ularzıñ üzzäreneñ qul astındağı yarlı “kafırzar”zıñ da (eşse, krästiändärzeñ) izeleüzären, binaän ğäläyhi, bınan eş kafırlıqta tügel, başqa nämälä ikänen iskä almanılar.

– Huñ ul “kafırzar” bezgä niñä doşman?.. Bez ularğa, ular bezgä qarşı niñä huğışalar ikän, bınıñ säbäptäre nimä ikän? – tip uylap ta qaramanılar. Sönki ul zamandağı mesken uqıusılarğa bılarzı añlau, beleü, töşönöü işektäre biklängän ine.

Häzrät şulay mosolmandarzıñ kafırzarzı yıñgändän huñ da ular ciziä häm yahaq tülärgä, mäñge buyhonop tororğa riza bulmahalar, auıldarın, şähärzären yandırıp, qatın-qızzarın känizäk yaharğa höyläne. Ällä ni saqlı ğänimät maldarı alıp, matur qatın-qızzarın känizäk yahau därte häzrätkä lä, yıtkän şäkerttärgä lä bik läzzätle bulıp kürende. Şunıñ ösön bıl däres başqa köndärzäge därestärgä qarağanda lä küñelle räüyeştä tamam buldı…

HUĞIŞ DÄRTE

Vahit menän Mähmüt şul mäzräsälä ällä nisä yıldar torop, “Mohtasar” uqıu däräcähenä yıttelär. Matur bala vaqıttarınan şunda yöröp, bara torğas şunda yatıp uqırğa kerep, yıget buldılar.

Bögön häzrät aldında “Kitabölcihad”ta yazılğan is kitärges “huğış qoraldarın häm huğış belemdären” uqıp ultırğanda, ular yıgermeşär yäştärenä sıqqandar ine inde.

Häzrät däres birep kitkäs, şäkerttär göc kilep, “kafırzar” menän huğışıu häm huğış qoraldarı haqında höyläşergä başlanılar.

Vahittıñ qaynap torğan yäşlek qanı qızzı, yöräge tibep, hüzgä kereşte häm öylä namazına tähärät alırğa hızğanğan quldarın kükrägenä huğıp:

– Kafırzar huğış başlahalar, billahi, başlap üzem kitäm! Bıl köndän bik şäp suqmar äzerläp quyırğa käräk äle, ulay-bılay bula qalha, präme ber-ike kafırzıñ başın yarıp suqındıram!.. – tip ğäyrät ora başlanı.

Unıñ tirähenä başqa şäkerttär zä yıyıldılar, Mähmüt tä Vahittan qalışmanı:

– Huğış sığa ikän, ber nisä kafırzıñ başın bötörörmön!.. Nu, huğış bulha, qızıq bulır ine!.. – tip üzeneñ qurqmağanlığın belderze.

Aranan tağı ber şäkert sığıp:

– Ih, min, häzräte Ğäli keüyek, köslö bulham, ber heltäüzä ber meñ kafırzı yähännämgä yıbärer inem. Şunıñ keüyek batır bulahı ine! – tip quyzı.

Uğa qarşı ösönsö berehe:

– Ğäli batırzıñ heltäp yıbärgändä ozonaya torğan “Zölfoqar” tigän qılısı menän huğışqa menep sığa torğan, yıl keüyek şäp yöröüse “Döldöl” isemle atı bulğan bit, hin ularzı qayzan alahıñ? – tip bıl şäkertkä qarşı töştö.

Tege şäkert unıñ hüzenä qarşı:

– Unıñ keüyek köslö bulhañ, qılıs tabılır ine äle. Bulmay ikän, Izel buyındağı ozon tiräktärzeñ berehen başınan totop, tamırzarı menän hurıp alahıñ da, şunı ber ulay, bıl bılay heltäp, kafırzarzı qırahıñ da yöröyhöñ, – tip yauap qaytarzı.

Uğa qarap tağı la:

— Ägär zä Salsal keüyek, üzeñde ber huğıuza tege donyağa yıbärä torğan tege köslö kafırğa osrahañ, ni eşlärheñ? — tinelär.

Ul, yozroqtarın töynäp:

— Min bit Ğäli batır keüyek köslö bulham, tim, unıñ keüyek köslö bulham, kürhätermen min Salsalğa!.. Ber huğıuza yänen yähännämgä yıbärermen! — tip ğäyrät¬länep, arı-bire helkenep ğäyrät kürhätte.

Vahit nimäler uylap ğäyrätlänep kitkän keüyek bul¬dı la:

– Bez huğışabız ikän, din ösön huğışabız. Ülhäk, şahit bulıp, horauhız-nihez ocmahqa kitäbez. Unda bezze hur qızzarı, vildan-ğilmandar kötöp toralar, ä ul meskendär nimä tip huğışalar ikän? — tigäs, uğa qarşı berehe:

– Ular şunı añlamağanğa kürä huğışalar za inde, añlahalar, üzzäre kilep mosolman bulırzar ine, — tip, «kafırzarzıñ añlamauzarına», ularzıñ «nazanlıqta¬rına» ese boşqan räüyeştä täässef itte.

Ular tähärät alıp yörögändä lä, huñra sällälären keyıp mäsetkä kitkändä lä, şul uq huğış haqında, ka¬fırzar turahında, huğış vaqıtında färeştälärzeñ mosolmandar yaqlı bulıp, ularğa qarşı huğışıuzarın uylap, öylä namazın uqır ösön mäsetkä sığıp kittelär.

Zurzarzıñ şunday hüzzären tıñlap torğan bäläkäy şäkerttärzeñ dä küñeldärenä törlö uyzar töştö, ularzıñ Ğäli batır keüyek köslö bulahıları häm Salsal keüyek köslö «kafırzar»ğa osraşıp, huğışahıları ki¬lep kitte.

Zurzar namazğa kitep bötkäs, vaq şäkerttärzeñ bere¬he üzen Ğäli batır yahap, qayzandır ber tayaq alıp:

— Min — Ğäli batır, ber heltäüzä meñ kafırzı qı¬ram! — tip heltänep yörörgä kereşte. Ikense beräü:

— Hin Ğäli batır bulhañ, min Salsal! — tip uğa qarşı sıqtı.

Qalğan şäkerttär qay berehe häzräte Ğäli, qay be¬rehe Salsal kafır bulıp, ikegä bülendelär. Salsal yaq¬lı şäkerttär höcüm itä başlağas, Ğäli batır yaqlı şäkerttär:

– Ana, kafırzar kilälär! — tip ularğa qarşı sıq¬tılar. Ğäli batır bulğan malay, tayağın arlı-birle heltäp:

– Zölfoqar huzıla, qasığız! — tip qısqırzı la, kafır bulıp yörögän häm Salsal yaqlı bulğan şäkert¬tär arahına kerep kitte.

Huğış qızzı. Aranan ber malay:

— Älälä-lä-lä!— tip ärneüle ber tauış menän ilar¬ğa kereşte.

Qızışqan malayzar, unıñ ärnep ilauına qaramas¬ın, kümäkläşep, butalışıp, huğışıuzarın dauam ittERZELÄR. Şul saqta tağı ber malay saftan sığıp ilay başlanı.

QIZIU «HUĞIŞ» arqahında küpme vaqıt ütkäne hi¬zelmäy ZÄ QALDI. Ular, zurzar namazzan qaytıp, aldan kergän QAZIYZIÑ (boronğo mäzräsälärzä mödir urının¬dağı keşe):

— Hez, duñğızzar, ni eşläyhegez? — tigän asıulı tauışın işetkäs kenä, Ğäli batır häm Salsal bulıp huğışıuzan tuqtanılar.

Tege ike mäcruh malay haman ärnep ilayzar ine äle.

Ularzıñ bereheneñ küz töbö kügärep, şeşep sıqqan, ikenseheneñ qolağı yärähätlänep, qanap sıqqan ikän.

Bıl «huğış»tıñ qaldırğan täsire bılay ğına to¬rop qalmanı, mäcruh malayzarzıñ ağaları tağı la ız¬ğış sığarzılar, bıl eşkä säbäp bulğan malayzarzıñ hökömgä tartılıuın telänelär. Gonahlı malayzarzıñ ağaları bılarğa qarşı sıqtılar. Mäzräsä ese tağı tauış, ğauğa menän tuldı. Tik qazıy menän şundağı hälfäräk keşelärzeñ arağa teşäüzäre arqahında ğına bıl zur eş basıldı.

Ğäli batır menän Salsal kafır bulıp, huğıştı başlap yıbärgän malayzarzıñ arqalarına ösär sıbıq huğıu menän eş tamam buldı.

Şäkerttär arahındağı «huğış därte» ber az basıla töşöp, urındarına taralıp, qay berehe säy esergä, qay berehe aş aşarğa ultırzılar. Tik arqalarına qazıy tarafınan ösär sıbıq huğılğan «Ğäli» menän «Salsal» ğına haman bışıq-bışıq ilayzar, tege mäcruh malay¬zar ğına baştarın tübän bögöp, aldarına ğına qarap, ultıralar ine.

Ber azzan huñ ular za, bögön kürgän auırlıqtarın onotop, boronğosa yörörgä kereştelär. Zur şäkerttär häzrät birep kitkän «Kitabölcihad»tı täqrarlau ösön zur kitaptarzı alıp ultırzılar. Sönki ularğa bıl zur kitaptar möhim ine, ular bötä «ğilem» şunda tip belälär ine. Sönki ularğa tärbiäne şulay birälär, belemde şulay tip añlatalar, meñlägän uqıusılarzı şulay qarañğılıqta totalar ine.

«TIMER QALQAN»

Bınday iske mäzräsälärgä uqırğa kereü ösön dä, sı¬ğıp kiteü ösön dä mäğlüm ber yäş häm sama bildälänmä¬gängä kürä, bında yıte-higez yäşlek balalar bulğan ke¬üyek, yıgerme biş-utız yäştärenä yıtkän, bittären haqal basıp, yöntäslänep bötkän keşelär zä bergä uqıyzar, yıldıñ telägän vaqıttarında kerep, telägän vaqıtta-rında sığıp kitälär ine. Şunıñ östönä bıl mäzräsäne tamam itep sığıu ösön ber sik yäki ber törlö lä pro¬gramm bulmağanğa kürä, här kem üze telägändä yäki berär säbäp sıqqanda mäzräsänän sığa la kitä, bınıñ ösön his kemdeñ ise kitmäy, his kem üzenä bıl mäzräsälä ni¬mä uqıp, nimä alıp sıqtım tigän söälde birep tormay ine. Tik mäzräsänän bötönläy sığırğa tura kilgän şä¬kert yäki unıñ atahı mäzräsägä barıp, röhsät häm fati¬ha horay. Şunan sazaqa birä, häzrät qul kütärep doğa qıla la şunıñ menän bötä lä quya ine.

«Kitabölcihad»tı uqığan qış ütep, aldağı köz yıtkäs, Vahit menän Mähmütkä lä mäzräsänän şulay sığıp kitergä tura kilde.

Ular, tizzän haldatqa qaralasaq bulğanğa, üzzäreneñ häzrättärenän fatiha alırğa barzılar.

Ular, häzrätkä bik zur ömöt menän qarap, sazaqala¬rın birzelär, unıñ izge fatihahın, häyır-doğahın hora¬nılar.

Häzrät bılarzı kafır qulına töşöüzäre ösön qız¬ğandı, ber nisä törlö doğa häm sürälärze uqırğa daimselek qılırğa quşqandan huñ:

— Hozay hezze doşmandarzıñ yaman uyzarınan haq¬lahın, ularzıñ qatı küñeldärenä märhämät halhın. Bıl doğa häm sürälärze haldatqa kerer aldınan täqrar uqıp keregez, bılar hezze här ber bälä-qazanan haqlay torğan «timer qalqan» bulırzar, kafırzarzıñ yaman uyzarınan haqlap qalırzar... — tip ozon doğa qıldı.

Vahit menän Mähmüt oşo doğa, oşo «timer qalqan¬dar» menän äzerlänep, haldatqa qaralırğa, ikense tör¬lö äytkändä, donya kötöp, tormoş qororğa uylap, häz¬rätteñ qulın übep, mäzräsänän isänläşep sığıp kitte¬lär, yäğni mäktäp basqısınan tormoş basqısına atlanılar.

Ular prizıv bula torğan auılğa barğansı häm unda fatirğa töşöp, säy-mäy eskänse, üzzären yaqşı his itte¬lär. Säyzän huñ tähärät alıp, namaz uqığandan huñ, tege «qalqan» bula torğan doğa häm sürälärze uqınılar. Küzzäre yomolğansı, ularzıñ teldäre şul doğalarzı täqrarlau menän mäşğül buldılar. Irtän torğas, tağı şularzı qabatlap, namazğa keyä torğan qara yıländären keyıp, başlı tastamal menän bildären bıuıp, şul doğa¬lar menän qorallanıp, prizıv bula torğan qızıl yort aldına kittelär.

Qızıl yort aldında bik küp häm törlö krästiän yäştäre yıyılıp, yäräbä alırğa tezelep, işekteñ asıl¬ğanın kötöp toralar ine.

Östärenä qara säkmän keyıp, ayaqtarına ıştır ura¬ğan urıs yıgettäre menän ber rättän torou Vahit menän Mähmütkä, niñäler, auır za, uñayhız za bulıp kürende. Şunıñ ösön ular ayırılıp, ber yaq sitkäräk kitep bas¬tılar. Läkin ularzıñ bıl ayırım torouzarı küpkä barmanı. Kükrägenä mizaldar taqqan ber keşeneñ, «rättän tezelep, tärtip menän tororğa» quşıuı buyınsa, ular şul krästiän yıgettäre arahına kerergä mäcbür buldılar.

Ozaq tormay işek asıldı, hämmä nikruttar za yä¬räbä nomerınıñ bik huñ, yäğni küp nomerlıhı, sığıuın teläyzär ine. Şul teläk Vahit menän Mähmüttä lä bul¬dı. Ular, bayağı doğaların estän genä täqrarlap, «sirat küperen» yıñel kiseüze häm kafırzarzıñ küzzären qap¬lauzı telärgä kereştelär.

Yäräbä alıu başlandı.

Här kemdeñ yöräge tipte.

21, 35, 160, 270, 702... tigän törlö handar işetelä başlanı.

Vahittıñ ısın küñel menän teläüyenä qarşı 19-sı ğına nomer eläkte, Mähmütkä lä 49-sı nomer tura kilde. Ällä nindäy ber nämä lä uqımağan häm tege doğalarzıñ nimä ikänen dä belmägän urıs yıgetenä iñ huñğı nomer — 807 sıqtı. Doğa tigän nämäneñ barlığın da belmägän bıl «bähetle» urıs yıgetenä ular qızığıp qaranılar.

Töştän elek yäräbä alıu bötöp, töştän huñ qaralıu başlanasaq bulğanğa kürä, az hanlı nomerzar sıqqan nikruttar, aşarğa la qaytmay, şunda kötöp ütkärzelär. Häzer Vahittıñ küñele tınıshızlana, yöräge tibä, üzen bik auır, qurqınıs yırzä torğan keüyek, uñayhız his itä pne. Bıl ber säğät vaqıttı ütkäreü unıñ ösön sikhez ozaq toyoldo. Ul yöröp tä, tege doğalarzı täqrarlap ta qaranı, haman da qarau başlanmay ine.

Nihayät, işek asılıp, ozon säsle ber keşe — pisar sığıp, qulındağı qağızğa qarap, nomerzarzı tezergä kereşte.

Här ber nomer äytelgändä berär urıs yäki tatar-başqort yıgete alğa sığıp:

— Min bında! — tip qızıl öyzöñ işegenä kerep yuğala toralar ine.

Un tuğız tigän hüz Vahittıñ yörägenä kilep bärelgäs, ul qaltıranıp kitte häm, hüzen urıssalaştırırğa tı¬rışıp, «min bında» tigän hüzze saq-saq äytep, tege qur¬qınıs yorttoñ işegenän eskä atlanı.

Unan elek kergän yıgettär, bıl bülmälä sisenep, küldäktäre menän genä qalıp, aldağı zur zalğa beräm-beräm kerä başlağandar ine. Vahit üzeneñ sisenergä teyış ikänen belep, sisenergä, his tuqtauhız auızınan tege doğalarzı uqırğa kereşte. Ul üzeneñ artıq ğäyräthezlänep, qurqaq bulıuına aptırap kitte. Ütkän yıl ğına «häzräte Ğäli» keüyek ğäyrätlänep yöröüzäre küz aldınan ütte.

Ul zur zalğa kergändä, ike aq keyımle, zur käüzäle keşe — doktorzar ber yalanğas yıgette qalqıuıraq urın¬ğa bastırıp, buyın häm kükrägen ülsäyzär, östälgä qa¬rap russa nimäler äytä baralar ine. Östäl tirähendä ultırğan, kükräktäre mizaldar menän tulğan unlap ke¬şe, bigeräk tä ularzıñ näq urtalarında ultırğan berehe, tege Salsal keüyek qurqınıs bulıp kürende. Ular bını yotorzay bulıp hizelde. Yıgettärze qarayzar za:

– Zdorov, prinyat! — tip, yäki:

– Negoden!—tip qısqıralar, şunıñ menän qara¬lıusılarzıñ bötä kötkän yazmıştarı häl qılınıp, ağarınıp yäki köläs yöz menän sığa baralar ine.

Tege şomlo yırgä Vahittı la bastırzılar. Ul uñay¬hızlandı, qaltırap kitte, kürenergä yaramay torğan yıren qulı menän bastı. Läkin unıñ qulın alıp taşlap, quldarın tup-tura quyırğa quştılar. Başın eygäs, eyägenä törtöp başın turayttılar. Ul ihtıyarhızlandı, ular quşqansa torzo. Unı ulay-bılay ülsäp, kükrägen ülsäp qaranılar za:

— Zdorov, prinyat! — tinelär.

Ul artıq qauşağanlıqtan, üzeneñ alınıu-alınmauın belmäy qalğanğa, tirä-yağındağılarğa söäl yözö me¬nän qaranı. Kemder asıq tatarsalap:

– Alındıñ, batşa hezmätenä kitteñ!—tigäs, ul ağarınıp kitte, sığıp kiteüyen onotto. Tik: «Bar, sıq!» — tigäs kenä, keyımdäre yanına sığıp, tege doğa¬larzıñ «qalqan» bulmauına, kafırzarzıñ küzzären qaplamauına hayran qalıp, keyınä başlanı. Şul va¬qıt Mähmüt tä kerze häm, unıñ aşığıp: «Eş nisek?» — tip horauına qarşı Vahit bik küñelhez genä:

– Baş kitte, — tine, başqa hüz äytä almay, başın tübän töşörzö.

BER QÄTRÄ QANIM QALĞANSI

Qızıl yort aldında halıq tulqınlanıp tora. Qaralırğa kilgän yıgettärzeñ yaqındarı, ataları häm urıs yıgettäreneñ äsäläre menän qay beräüzäreneñ yäş kenä, tulı, qızıl sıraylı qatındarı mıc kilälär. Qaralıp sıqqan yıgettärze şunda uq öyländerep alıp, ularzıñ alınıu-alınmauzarın horap, seäldär yauzıra¬lar.

— Alındılar!.. Aldılar!.. Kittem!.. — tigän hüzzär işetelgändä, ilau tauıştarı işetelä, küzzärzä yaltı¬rap yäştär kürenä.

Niñä haldatqa alınğan ösön bılar, urıs, sıuaş bulıuzarına qaramastan, ilaşalar, qayğırışalar? Sönki ul vaqıt eşse, krästiändär zä, ularzıñ yaqındarı la, unda hayuan urınında yörötölöüzären, bula ikän — bulğan belemdärenän ayırılıp qaytıuzarın, ofitserzarzıñ itektären tazartıp, unıñ qatınınıñ kiske bıs¬raqtarın tügeüzän, palkauniktıñ eten tärbiäläüzän, çest birergä ölgörä almağanlığı ösön yañağına alıuınan, mıltıq kütärep säğättärsä yaza küreüzän buşamauzarın elektän işetep belälär ine. Ul vaqıttağı ğäskäri hezmätteñ üzzäreneñ sinfi doşmandarına hezmät iteü ikänen, bıl eştärzeñ säyäsi yağın nıqlap belmähälär zä, nisekter, az-maz hizenälär... Oşo säbäptärze küz al¬darına kilterep, haldatqa alınıuzı Sebergä kiteüzän dä auır kürälär häm şunıñ ösön şulay ilaşalar ine.

Vahit qızıl öyzän başın eyıp sığıu menän, unıñ alınıuın yözönän ük beldelär häm unı:

– Şäkertteñ başı kitkän! – – Ul ğına qalırğamı ni?.. – – Batşa öyrähen ul da ber az esep qaythın! — tigän hımaq törtmäle hüzzär menän qarşı aldılar.

Ul üzeneñ kiteüyenä bılay kölöp qarausılarğa rän¬yışle ber qaraş menän kölöp qarap, başın tübän eyıp, tup-tura töşkän fatirına qaytıp kitte.

Fatir hucahınıñ qatını, Vahittıñ kinder keüyek ağarğan yözön kürep:

— Ahırı, hine alğandarzır, — tigän hüz menän qar¬şılanı.

Vahit üzeneñ alınıu bilgehe itterep qulın ğına helkep, eske bülmägä kerep, östöndäge yılänen dä halma¬ğan köyö eskämyägä ultırıp uyğa taldı.

Ul nisä köndär buyınsa teldän töşörmäy torğan do¬ğalarzıñ fayza kilterä almauzarın uylap, ul doğalar¬ğa estän genä ärnep quyzı. Mäzräsälä «Kitabölcihad»tarzı uqığan saqta «kafırzar»ğa bulğan asıuın, ular¬ğa qarşı ğäyrät orop, kükräk huğıuın isenä töşörzö. Üzeneñ tizzän tege qara säkmänle, ıştırlı urıs yıget¬täre menän ber safta bulasağın küz aldına kilterep uf-lanı la, ularğa asıuı kilep kitte. Läkin şunda uq ularzıñ da huğışqa teläp barmauzarın, ularzıñ da haldatqa alınıuzarı ösön qayğırıuzarın, qızıl öy aldında yäş kenä märyälärzeñ ilap torouzarın uylap, ularğa bulğan asıuı böttö.

Şunan huñ tege qarala torğan zur zaldağı, östäl ti¬rähendä ultırğan zur käüzäle, peläş başlı sinauniktar genä «ısın kafırzarzır» töslö bulıp kürenä baş¬lanılar, huñınan unıñ küze namaz keyıme bulğan yılä¬nenä, här kön mäsih tarta torğan sitektärenä töşöp, ularzı qızğanıp quyzı. Tizzän aq sällä urınına läp¬şäyıp bötkän kartuz, yılän urınına — bäsärgän horo şi¬nel, hauırlı sitek urınına tupas itek keyäsägen uylap, yöräge qaltıranıp kitte. Mäzräsälä un ike yıl buyınsa yatıp alğan «ğilemdäreneñ» äräm bulasağı isenä töş¬käs, küzzäre yäşlände.

Ul şunday törlö uyzar menän baş vatıp ultırğanda, Mähmüt qaytıp kerze. Ul şat ine, kereü menän:

— Yäşel biletqa, tuğan!—tip qısqırıp yıbärze.

Vahit iptäşeneñ şat yözönä hoqlanıp qaranı. Mäh¬müt üzeneñ şatlığın höyläp:

— Nu, qurqqan inem dä huñ!.. Tege östäl tirähendäge naçalniktar miñä qarap, ällä nämälär höylänelär. Berehe, duhtırzarzıñ hüzenä ışanmağan keüyek, üze torop kilep qaranı. «Negoden» tigän hüzze işetkäs, ışanmay toram... Ällä kem: «Bar, sıq inde, qaldıñ bit», — tigäs kenä, sığıp kittem. Rätläp keyıneü zä yuq, sığıp yügeräm... Tege doğalarzıñ fayzahı teyze, ahırıhı, — tip ikhez şatlığın belderze häm, tağı hüzen östäp: — Nu, säy esäbezme? Min säy esäm dä tizeräk tayam. Şatlığım¬dan yörägem sığıp bara! — tip sisenep taşlanı la, fa¬tir häzäykähenä samauır quyırğa quştı.

Vahit bähetle iptäşeneñ hüzzären tıñlaha la, yauap qaytarırğa artıq hüz taba almanı, tik:

— Suqınğandar, mine rätläp qarap ta tormanılar, doğalarzı uqıuım ärämgä genä kitte!— tine.

Mähmüt üzeneñ aldağı plandarın höyläne. Vahittıñ bötä planı yımerelgän ine, şunlıqtan ul artıq küp höy¬läşä almanı.

Irtägehen haldatqa alınğandarzı antqa saqırzı¬lar.

Qızıl öyzöñ tirähe haman qaynaşa ine. Qızıl öyzöñ ayırım zur ğına zalında ike qalqıuıraq urın quyı¬lıp, bılarzıñ berehe artında kükrägenä zur krest as¬qan, ozon säsle, yıuan ber pop, ikensehe östäl artında, tölkö tun keyıp, başına zur sällä urağan ber mulla ultıra. Poptıñ aldında täre töşörölgän ber nämä yata, mullanıñ aldında «Qörän» asılıp quyılğan ine. Bılarzın här ikäüheneñ aldında qorallı uryadniktar ba¬sıp toralar ine.

Vahit tege mullanıñ üz ostazı Ğäli häzrät ikänen kürgäs, aptırap kitte. Ütkän yıl ğına kafırzarğa qar¬şı huğışır ösön «huğış belemdäre» öyrätkän häzrät¬teñ bıyıl şularğa hezmät qılırğa ant ittereü ösön «Qörän» totop ultırıuına ğäcäpkä qaldı la başın tübän eyze.

Ozaq ta ütmäy, pop üzensä, mulla tağı üzensä ällä nämälär höylänelär, huñınan mulla qulına ber qağız alıp:

— Häzer «yäminnamä» uqıyım, hez zä mineñ arttan uqıp barığız! — tip, alınğandarğa qarap aldı la, ber qağızğa qarap «yäminnamä» — «ant ittereü qağızı» uqıp alıp kitte.

Tıñlap torousı yäştär yartılaş ğäräpsä yazılğan bıl «yäminnamä»neñ oşo hüzzären genä añlap qaldılar:

— «Bötön Rusiya mämläkäten möstäqil biläüse, mär¬hämätle padişahıbız imperator äğzäm häzrättärenä... unıñ handan ğälizärenä, ähle-äülädenä, zäücäi mökärrämähenä ... unıñ tarafınan täğäyın itelgän oluğ şäü¬kätle hakimdarğa ... itäğät milektäre doşmandar täcäüyezenän mäsün bulhın ösön... ber qäträ qanım qalğansı hezmät itergä... şul yulda yänemde fiza qılırğa... Qör¬än şärifte übep hüz biräm, hüzemdä tororğa yämin itäm...» — tigän hüzzärze äytep ölgörä aldılar, huñra här berehe beräm-beräm häzrät aldınan ütep, «Qörän»de übep sığıp kittelär.

«Din doşmandarı» bulğan pop menän mulla yänäşä torop, niñä bılay qäträ qan qalğansı ällä kemdärzeñ milektären haqlarğa ant itälär?.. Ni ösön bılar här ikäühe ber mäsläkkä hezmät itälär? Niñä ber keşe — batşa — bötä mämläkätkä baş bulıp eşse, krästiän balalarınıñ yändären fiza itkänse hezmät itterä? Unıñ näsel-näsäbe, balaları, märyä qatını kem bulğandar ki, ularzı bıl saqlı, «Qörän» übep, zurlarğa käräk? Batşanıñ oluğ kenäzdärenän, zur yır hucalarınan, millionerzarzan haylap qına quyğan hakimdarına niñä ul saqlı itäğät itergä?.. Bıl serle yämin qağızınıñ töbö qayza bara tigän söäldärze uylamay, yazmışqa buyhonop, qoldar keüyek hezmät itergä väğäzä birzelär. Sönki ul vaqıtta krästiändärzeñ donya hälen belmägän yıgettäre bıl «serle yämin»deñ säyäsi yaqtarın añlamayzar, üzzärenä kem doşman, kem dus ikänen belmäyzär ine. Bını beleü yuldarı qatlı-qatlı pärzälär menän qaplanğan ine.

Vahit ta bıl serle anttıñ mäğänähen uylap tormay, qızıl öyzän sığıp, fatirına qaytıp kitte.

BÖTÄ AUIL ŞAULANI

Auıl yırzärendä bıyıl haldatqa qarala torğan ba¬laları bulğan keşelär:

— Balabız qalha, tuy-muy yahap taşlarbız... Ägär zä bında rizığı bötöp, haldatqa alına qalha, yul härece ösön käräk bulır... — tip ällä nisä ayzar elek äzer¬lek kürä başlağandar ine inde.

Vahittıñ ata-äsäläre lä bıl qurqınıs eşte, şulay uq ike ihtimaldı la uylap, kötöp qarşı aldılar.

Fäüziä yıñgä, nasar ğına ike hıyırınan hauıp alğan hötön mömkin saqlı qısıp totop, baytaq may äzerläne, eremsektär qaynatıp quyzı. Qaz bäpkälären üstergän vaqıtında uq, ber nisähen oşo yulğa bağışlap bildä¬läp üsterze.

Vahittıñ heñlehe Märyäm, yaz könö küz nurzarın tü¬gep, yoqoların qaldırıp, kinder huqqan vaqıtta uq, Vahit ağahına käräk bulğan sılğaulıq, tastamallıq keüyek aq kinderzärze uğa haslap, küberäk huqtı.

Vahittıñ atahı Ğälläm ağay şul ike ihtimaldıñ be¬rehe bulıuın küz aldına kilterep, ike attıñ berehen hatıuzı uylap yörönö. Üzeneñ bıl uyı haqında Fäüziä yıñgä menän küp höyläşte.

Vahit qaralırğa kitkän köndärze bılar, ğäzättäge¬gä qarağanda la, yaqşılandılar, qunaqtar saqırıp, «Qörän» uqıtıp doğa qıldırzılar, teläktär teläp, näzerzär äytep quyzılar.

Fäüziä yıñgä Vahitı alınğas, farız itep, aulaqta ğı¬na bışıq-bışıq ilap aldı. Qaralırğa kitkän vaqıt¬ta, küz yäşen tıyıp tota almay, asıqtan-asıq ilap yıbärze. Unıñ ilap yörögänen kürgäs, Märyämdeñ dä küñe¬le yomşarzı. Ul da ber yaq sitkäräk kitep, başına bäy¬lägän yaulığınıñ oso menän küzzären hörttö.

Vahit kitkän köndöñ kisendä namazzar uqıp, teläk¬tär teläp yattılar. Tönöndä ällä nindäy töştär kürep böttölär. Irtän torğas, säy eskändä här berehe üzzäre¬neñ kürgän töştären höylärgä kereştelär.

Fäüziä yıñgä töşöndä — Vahittıñ bik kün kitaptar kütärep qaytıp kergänen, tik ällä niñä bik küñelhez bulıp, horağan horauzarına la yauap birmäy torouın kürgänlegen höyläne. Unıñ bıl töşönöñ huñğı yağınan ber az şomlandılar.

Märyäm — şäkert ağahınıñ namazğa kitergä äzerlä¬nep sällä urap yörögänen, östönä bik matur yañı aq yılän keygänen kürgän ikän... Unıñ töşön işetkäs, bötä öy estäre menän şatlanıp, Vahittıñ haldattan qalıuına yuranılar.

Ğälläm ağay—Vahit menän bolonğa besän sabırğa barıuın, ul sabındıñ bilgä yıterlek bulıp üseüyen, yö¬röy torğas, qızıl säkmän yäygän keüyek yıläkle yırgä osrauzarın, Vahittıñ da qızığıp, şularzı yıyırğa kereşeüyen kürgän, imeş. Bıl töşkä lä şatlandılar.

Iñ ahırza Vahittıñ enehe Sabir töşöndä — ağahın küreüyen, tik nisek küreü räüyeşen onotqanın höyläne. Unıñ töşönä artıq ähämiät birmänelär.

BÖTÄ töştärze höyläp bötkäs, ğömümän, yaqşılıqqa yurap, üzzäreneñ bıl yurauzarın färeştälärzeñ amin tigän vaqıttarına tura kileüzären telänelär. Ikense köndö lä şulay töş küreüzär, irtän torğas yurauzar buldı. Ular şul töş küreüzären yaqşılıqqa yurauzar, häyır-sazaqa bireüzär häm törlösä näzerzär äyteüzär menän üzzären yıuatıp, şul eştäre arqırı teläktärenä ire¬şeü hıyalında yörönölär.

Qaralırğa kitkän yıgettärzeñ qaytır vaqıttarı yıtä başlağas, ata-äsäläre, qärzäş-ırıuzarı ğına tügel, HATTA sit keşelär zä ularzıñ yazmıştarı haqında aşığıp häbär kötä başlanılar.

Qaralırğa kiteüselärzeñ ata-äsäläre bıl vaqıt¬tarza tınıs yoqonan, rätläp aşauzan mährüm qaldılar, här kemdeñ küze qaralıusılarzıñ qaytıu yuldarında buldı, här kem üz balahınıñ qalıu häbären işeteü telägendä buldı.

Bına ber vaqıt, auıl qırınan, arqanan par at yık¬kän, küser ultırtqan beräüzeñ auılğa taban töşöp kil¬gänlege kürende, ozaq ta ütmäy, qıñğırauzar tauışı işetelä başlanı. Unı küreü menän här kem:

— Ana, Söläymän bayzıñ Ibrahimı qaytıp kilä! — tinelär.

Ularzıñ hüzzäre däres bulıp sıqtı. Ä tigänse tege par atlı keşe uram şaulatıp, attarın saptırıp, uram¬da yörögän qazzarzı ike yaqqa osortop, küzzären qan bas¬qan keüyek, uramda qarap torousılarğa qırın küzen dä halmay, başın ber yaqqa halındırıp ütep kitte. Unıñ attarı yanğan, östärenä aq kübektär sıqqan ine. Unıñ küsere lä qızmasa bulğan keüyek, Ibrahim bötönläy iser¬gän. Ul kilep töşkändä, ayağına saq-saq basıp tora ine.

Ul qaytıp qapqahınan kereü menän, Söläymän bay¬zıñ yorto tirähenä ällä ni saqlı halıq yıyılıp öl¬görzö. Qayhı ber yıtez häm ütkereräktäre işek aldına uq kerzelär, här kemdeñ bıyıl auıldan kemdär alınğan, köndärzeñ qalğandarın beläheläre kilä ine. Ibra¬him bılarzıñ horauzarına qarşı:

— Minän başqalarzıñ hämmähe lä kittelär... Ular bit nimä belälär, kithendär, suqınhındar!—tip yauap birze lä, alpan-tolpan basıp, öyönä kerep kitte.

Ibrahimdıñ bıl hüzzärenän his kem ber nämä lä añ¬lamay qaldı. Unıñ urınına küser, attarzı tuğarıp, dilbegälärze uray-uray:

— Vahit, Şäybäk (Söläymän bayzıñ hezmätsehe), tübän ostoñ Ğäynulla malayı, Ğäbuş kötöüseneñ Säy¬fullahı...— tip, alınğan yıgettärzeñ isemdären hanap alıp kitte häm: — Bezzeñ Ibray qaldı, yöräge nasar ikän... Ul kitäme huñ?! —tip östäne.

Kemdärzeñ alınıp, kemdärzeñ qalıuzarı şunda uq bötä auılğa taraldı.

«Vahit alındı» tigän häbär unıñ ata-äsähenä häm Märyämgä, yäşen keüyek, auır täsir itte. Fäüziä yıñgä kelätkä sığıp, Vahittıñ qısqa quñıslı aq bıymahın totop ilanı. Märyäm ağahınıñ türzäge säygä elengän aq salmahın kürep, küzzären yäşländerze.

Ğälläm ağay, maldarzı qararğa sıqqanda, Vahittı iskä töşöröp, yomşarıp kitte. Ular oşo auır häsrät esendä dürt küz menän Vahittıñ qaytıuın kötörgä ke¬reştelär. Unıñ qalğan köndären qunaq itep ütkäreüze uylap, şunda uq tauıq huyıp, tultırıp, qazanğa hal¬dılar.

Söläymän bayzıñ balahı Ibrayzıñ tap-taza köyönä haldattan qalıuı auıl halqı arahında törlö hüzzärgä säbäp buldı.

— Ul niñä qalmahın — ularzıñ kesäläre qalın bit. Nasanniktarzı aldan kürep, auızzarın tığıp quyğas, qalır şul!.. Ular nisek itep maylarğa belälär!.. Bay¬zarzıñ farman menän, yarlılarzıñ darman menän şul... — tigän keüyek hüzzärze höyläp, Ibrayzıñ aqsa, baylıq arqahında qalıuın añlattılar. Läkin ular¬zıñ Ibray haqındağı asıuzarı şulay zarlanıp höyläüzän ütmäne. Sönki ular şikäyät itep tä ber nämä lä eşläy almauzarın bik asıq belälär ine.

VAHIT qarañğı töşör aldınan ğına qayttı. Unı qarşı alırğa yügerep sığıu menän, Fäüziä yıñgä qosaqlap alıp:

– Balam, ısınlap ta alındıñmı ni?!—tip ilap yıbärgänen hizmäy zä qaldı. Unıñ artınan Märyäm:

– Şäkert ağaqayım, kitteñme ni?! — tip ilarğa ke¬reşte.

Ğälläm ağay üzen qatı totorğa tırıştı.

Bıl räüyeşle qarşı alınıuğa Vahittıñ da küñele yomşarıp kitte, ul üzen hırıp alğan halıq arahınan tizeräk sığıp, öygä kerep kitte. Ata-äsähen häm Märyäm¬de qayğırtmas ösön:

— Yuqqa qayğırahığız, unda ber min genä alınma¬nım inde... Seber kiteü tügel bit... — tip artıq qayğır¬mağanın belderergä tırıştı.

Fäüziä yıñgä unıñ bıl hüzzäre menän genä tınıslana almanı:

— Şulay za bit, balam... Şäkert başıñ menän ka¬fır quldarına griftar buldıñ şul...—-tip, tağı ilarğa kereşte.

Bıl küñelhez küreneş, tik bılar tirähenä tüñäräk¬länep ultırıp, ber-berehenä qaraşıp tuyğas, hüzzär ikense äyberzär turahına küskäs kenä, ber az bötä töş¬tö. Fäüziä yıñgä menän Ğälläm ağay Vahitqa küzzären tultırıp qarap:

– Allanıñ täqdireler inde...

– Bändä kürähen kürmäy, gürgä kermäy... — tigän hüz¬zär menän üzzären yıuattılar.

— Uqığan keşe qayza la hur bulmas äle, — tip kü¬ñeldären kütärergä tırıştılar.

Köndär üteü menän, Vahittıñ alınıuı ösön ilauzar hirägäyhä lä, yöräktärzeñ estän genä hızlanıuzarı böt¬mäne, bik küp hüzzär unıñ kiteüye haqında buldı. Unıñ ällä qayza, his ber belmägän, isemen dä işetmägän yır¬zärgä kiteüyen uylap, unı mömkin tiklem küzzäre aldı¬nan yıbärmäy totorğa tırıştılar, örmägän yırgä ultırt¬manılar...

Vahit şäkert bulğas, uqığan keşe bulğas, elek Sö¬läymän bayzıñ hezmätsehe Şäybäk, Ğäbuş kötöüseneñ malayı Säyfulla menän rätläp höyläşkäne lä yuq ine. Häzer bılar, haldatqa alınıp qaytqan köndän başlap, ber-berehenä ällä nişläp yaqınlaşıp kittelär. Şäybäk menän Säyfulla här kön tip äyterlek Vahit yanına ki¬lep-kitep yöröy başlanılar. Ularzıñ aldağı köndäge tormoştarı, kiläsäktäge yazmıştarı ber töslöräk bu¬lıp äüyerelgängä kürä, zar-moñdarın bergäläp urtaqla¬şırğa kereştelär.

Şäybäk Söläymän bayza nisä yıllap hezmät itep tä, häzer haldatqa alınğas, unıñ rätläp hüz zä quşmauınan, aqsa horağas: «Hiñä unda niñä aqsa käräk?.. Unda hämmähen dä batşa üze kütärä, hineñ aqsañ mindä yuğal¬mas, qaytqas alırhıñ!..» — tip äyteüyenän zarlandı. Säyfulla yulğa sığırlıq ta aqsa rätläy almauın höy-läp häsrätlände.

Vahit uqığan yırenän hezmätkä kiteüzeñ auırlığın höyläp, bılar menän üzeneñ qayğıhın urtaqlaşqan ke¬üyek buldı.

Bılarzıñ şunday hüzzären tıñlap torğan Fäüziä yıñgä här berehen qızğandı. Qulında barı menän qunaq itergä, säy menän genä bulha la hıylap qalırğa tı¬rıştı.

Şul ber ay esendä Märyämgä lä küp kenä eştär eş¬lärgä tura kilde: ul ağahına ber nisä yañı küldäk tekte, ayaq sılğauzarınıñ, tastamaldarınıñ baştarın böktö.

Şunıñ östönä Şäybäk menän Säyfullağa la berär küldäk-ıştan tegep birze.

Bıl eştärzeñ hämmähe lä maşinahız, qul menän genä eşlängängä kürä, baytaq vaqıt aldılar. Unıñ bıl ay esendä köndäre genä tügel, töndäre lä yoqohoz ütte. Şunday eştär menän hanaulı köndärzeñ ütkänen hizmäy zä qaldı. Kiter köndär yaqınlaşqan hayın, Vahittıñ hörmäte arttı. Şunıñ hayın unı yaqşıraq qunaq itep, tuyğansı kürep qalırğa tırıştılar.

Vahit üzeneñ mäzräsä iptäştäre menän küreşep, os¬tazınan fatiha alıp qaytır ösön kitkän sağında, unıñ tizeräk qaytıuın teläp:

— Irtägänän dä qalmay qayt, balam! — tip yalınıp qaldılar.

Mäzräsälä uqıusılarzan Vahittan başqa tağı ber nisä şäkert haldatqa alınğan ikän. Ular mäzräsälä ber¬gä osraşıp, aqtıq kiste bergä qundılar, bergä zarlan¬dılar. Irtägehen häzrätkä küreşergä lä bergä barzılar, här berehe elektän äzerläp alıp kilgän sazaqaların birep, häzrätteñ häyır-doğahın ütendelär.

Häzrät yañı tormoşqa kitäsäk bıl şäkerttären be¬räm-beräm qarap alğandan huñ:

— Padişah häzrättärenä yaqşı hezmät itegez, unıñ oluğ türälärenä itäğätsel bulığız... Namazzarığızzı qaldırmasqa tırışığız. Yatlağan doğalarığızzı küñelegezzän sığarmağız. Här vaqıt täqrarlap toroğoz...— tip väğäz itkändän huñ, bik ozon fatiha birep, şäkert¬tären ozatıp, yañı tormoşqa sığarıp yıbärze.

Ular küp yıldar torğan mäzräsälärenän, küp yıldar uqığan ostazdarınan ayırılıp, tizzän ällä qayzarğa, his ber tanış bulmağan yırzärgä kiteüzären uylap, üzzä¬reneñ auıldarına taraldılar. Kiterzärenä ike-ös kön genä qaldı, kürep qalayıq inde tip torğan ata-äsäläre yanına qayttılar.

Vahit, küz östöndäge qaş keüyek, qäzerläp qarşı alındı. Qalğan ike köndöñ här ber minutın hisaplap, ayırılıu säğäten uylap, öyzärendä ütkärze.

QOŞTAR OSOP YıTMÄS YıRGÄ...

Vahit irtägä kitähe tönö unı ozatıu ösön tön buyı äzerläneü, «unı kürep qalıu» menän ütte. Vahit üze lä äzerlände, ällä nindäy doğalıqtarı kükräk kesähenä te¬gelde, «käräk bulır» tip qay ber kitaptarın aldı.

Tañ menän unıñ iptäştäre kilep, auıldan bergä sı¬ğıp kitergä buldılar. Irtä bulıuğa qaramastan, ällä ni saqlı halıq yıyılıp ölgörzö. Ozatıusılar kiteü¬selär menän qayta-qayta küreşep, fatihalar birgändän huñ, ular sanalarğa teyälep, quzğalıp kittelär.

Quzğalıu menän Şäybäk menän Säyfulla bergä qu¬şılıp:

Suyın sülmäk auızı tar,

Beşä haldat aştarı.

Qottar osop yıtmäs yırgä

Kitä haldat baştarı...—

tip yırlap yıbärzelär. Vahit şäkert keşe bulğanğa kürä yırğa qatnaşmaha la, küñele ällä ni eşläp neskärep kitte. Ularzıñ bıl yırzarınan, özölöp sıqqan moñda¬rınan ata-äsäläre genä tügel, sit keşelärzeñ dä küzzäre yäşlänep, irendäre helkende. Ular sğıp kitkäs, auıl¬dıñ ber yıre kitek töslö bulıp, öy esenän mäyıt sıqqan töslö bulıp qaldı.

Ular öyäz şähärenä barıp, voinskiy nasannikka mäğ¬lüm bulıp, ber nisä kön torğas, şul öyäzzeñ törlö auıl¬darınan yıyılğan ällä ni saqlı novobransılarzıñ törlöhön törlö şähärzärgä yıbärergä bilgeläp böttölär.

Vahit menän Säyfulla, tağı ällä kemdär Kiyiv şähä¬renä, Şäybäk Arşau şähärenä bilgeländelär.

Bılarzıñ bik kübehe, şular rätenän Vahit ta, ul şähärzärzeñ qayzalığın, alısmı-yaqınmı ikänlegen belmägängä kürä, ber-berehenän horaşırğa kereştelär.

Läkin ular bıl şähärzärzeñ isemdären berense rät kenä işetkändärenä kürä, qayza ikänlegen dä, yıraqlığın da belmäy aptıraşta qaldılar. Bik kübehe üzzäre bara torğan şähärzeñ isemdären häterzärendä qaldıra almay yözänelör.

Bılar üzzären ozatıusı häm qarşı alırğa kileüse iske haldattar, ularzıñ başlığı bulğan ber ofitser qaramağında, harıq kötöüye keüyek, vokzalda töşörölöp, tik ozon itep tezelgän vagondarğa qarşı tezep quyıldılar.

Vahit vokzaldağı keşe küplegenä, undağı şau-şıuzı törlö yırzä ozonlo-qısqalı tauış sığarıp, manevr yahap yörögän parovozdarzıñ tauıştarı, ularzıñ ah-uh kilep, arlı-birle bışqırıp yöröüzäre Vahittıñ da, unıñ menän bergä bulğan başqa auıl yıgettäreneñ dä baştarın äyländerep yıbärgän keüyek buldı. Ular üzzären solğap alğan bıl ğäcäp nämälärgä, ber yaqtan, hoqlanıp, ber yaqtan, istäre kitkän keüyek, qarap hayran qaldılar.

Tege, bılarzı eyärtep alıp töşkän ofitser, papiro¬sın qabızıp ber az arlı-birle yörögändän huñ, unıñ yanına ällä nindäy zur nasanniktar kildelär. Tege ofitser ularzı çest birep qarşı aldı. Ular bıl ofitserğa qarap, ämer birgän keüyek, ber nisä hüz äytkändän huñ, ofitser ular aldında başın eyıp yıraqlaştı la, inde haldattarğa qarap ber nisä hüz äytte. Unıñ şul hüzzä-renän huñ novobransılarzı vagondarğa tultırzılar.

Vagondarğa kereü, unda kergäs urınlaşıu, bıl va¬qıttağı şau-şıuzar ber az vaqıtqa huzıldı. Vagon¬darzıñ şaltırap quzğalıuzarı, äle haman ultırıp yıt¬mägän keşelärzeñ, dauıl vaqıtındağı költälär keüyek, ber yaqqa auıp kiteüzäre menän bıl şau-şıu ikense töskä kerze. Qay beräüzär täzrägä qarap, üzzären ozatıusılarğa baş helktelär. Qay beräüzäre, tıuğan ildärenän kiteüzären iskä töşöröp, uyğa qaldılar.

Poyızd yöröşön tizlätte, tirä-yaqtağı qaraldılar, telegramm bağanaları artqa qarap ağa başlanılar. Vagondar «bez kittek!» tigän keüyek tauış sığarıp, yö¬röştären tizlättelär. Bara torğas:

— Kittek, kittek!.. — tip aşığıs tauış sığara başlanılar.

Vahit, isen yıyıp, tirä-yağındağılarğa qaranı. Ul qarağanda, vagondağı yıgettärzeñ qay berzäre äyberzären quyıp häl yıyırğa, qay berzäre öyzärenän alıp kilgän azıqtarın aşarğa, qay berzäre törlö nämälär haqında höyläşergä kereşkändär ine.

Ul qay ber haldattarzıñ här nämäne añlağan, qayhı şähärgä barıuzarın aldan uq belep barğan keüyek höy¬läşeüzärenä hoqlanıp, ise kitep qaranı. Bigeräk tä auıl keyımenän başqaraq keyıngän ozon ğına säsle, urıs qiäfätleräk ber yıgetteñ ütkerlegenä, unıñ urıstar menän tetterep urıssa höyläşeüyenä, his ber nämägä ise kitmägän keüyek şat, uynap-kölöp barıuına ğäcäp¬hende. Yayın kilterep, ul yıgettän qay ber nämälärze ho¬raşırğa uylanı. Unıñ iñ belähe kilgän nämähe — Kiyiv şähäreneñ qayhı yaqta, yıraqmı ikänlegen beleü ine. Ul qıyır-qıymas qına tege ozon säsle yıgetteñ yanına barıp, hüzze şunan başlap:

— Tuğan, bez bara torğan Kiyiv qalahı yıraqmı, äle ul qayhı yaqta? — tip horanı. Tege ütker yıget bınıñ yözönä qarap alğandan huñ:

— Yıraq äle, poyızd yulda küp tuqtalıp tormaha, dürt köndä yıterbez, huñ hin qayza barğanıñdı la bel¬mäyheñme ni? — tip, Vahitqa ğäcäplängän hımaq qarap quyzı.

— Yuq, belmäyım...

— Geografiya uqımağanhıñ, ahırı, hin?

Vahit aptırap qaldı häm uñayhızlanıp qına:

– Bezzä unday nämä uqıtmayzar ine şul... — tip körhöNÖP quyzı.

– Nimälär uqınıñ huñ hin?

Vahit ni äytergä lä belmäy, tik:

— Bez din uqınıq, — tigän hüzze äytte.

Tege yıget unıñ bıl yauabın işetkäs, qızğanğan keüyek bulıp:

— Tormoş ösön ul ğına yıtmäy şul, tuğan!.. Bına hi¬ñä häzer ul nämälärzeñ his ber fayzahı yuq bit. Hiñä bıl tormoşqa künegeüye bik auır bulır... — tine häm Kiyivtıñ nisä meñ saqrım bulıuın, qayhı yaqta, nindäy şähär ikänen — hämmähen barıp kürep qaytqan keüyek höyläne.

Vahit, üzeneñ şul yıget keüyek bulmauına ükengän ke¬üyek bulıp, bik tärändän hulap yıbärze.

Tege yıget tä Vahittıñ ber nämä lä belmäüyen añlap:

— Bıl nämälärze belmäüzä hin üzeñ ğäyıple tügel inde... Bezzeñ keüyek tübän halıqqa añlau yuldarı bikle şul, tik üzeñ et köyön kürep tırışhañ ğına, tormoş yulın asırğa häm tormoş basqıstarı aşa yuğarı ürmä¬lärgä mömkin... hiñä ul da tura kilmägän şul... — tip quyzı.

Vahit «tübän halıq», «añlau yuldarı bikle» tigän hüzzärzeñ mäğänälären añlamanı. Şulay za tege yıget uğa bik yaqın bulıp kürende, unıñ här ber eşen qarap bara başlanı. Tege yıget qay vaqıtta yäşereñkeräp ällä nä¬mälär uqıy, üze nämänänder haqlanğan keüyek bula, sit keşe kilhä, uqığan nämälären berär yırgä quyıp tora ine.

Vahit, tura kilterep, unıñ nämälär uqığanın hora¬nı. Tege yıget tirä-yağına qaranıp alğandan huñ:

— Gäzit uqıyım. Fabrikalarzağı eşselär eş taş¬lağandar, ... gubernahında krästiändär bayarzarzıñ yırzä¬ren talağandar... — tip şul vaqıttağı vaqiğalarzı höyläne.

Vahit bınday hüzzärze berense rät işetkängä kürä, ber nämä lä añlamanı. Şulay añlamağanğa kürä qayta¬nan söäl birergä lä uñayhızlandı la, poyızdıñ taqırzağan tauışın tıñlap, ällä nämälär uylap, tärän feker¬gä battı.

Poyızd ber nisä kön buyınsa şul şäplege menän alğa kitte, tübäläre halam menän qaplanıp, tik urtalarında ğına ber nisä yäşel tübäle yorttarı, yıraqtan kürenep torğan sirkäüzäre bulğan hisaphız küp auıldarzı artta qaldırzı. Urtaları ällä ni saqlı sirkäüzär menän sı¬barlanğan, tiräläre ozon torbalar menän mayaqlanğan zur-zur şähärzärgä tuqtap ütte. Bıl auıldar häm şähär¬zär arahında vaq-vaq şaqmaqtarğa bülengän krästiän basıuzarın, ular rätenän bötä basıuzarına ber törlö igendär säselgän, zur urmandar yanında ikeşär qatlı yäşel tübäle yorttar rätenän at harayzarına, igen am¬barzarına saqlı timer menän yabılğan, zur-zur bayar imeniyeların ütep kitte.

Elek yır yözönöñ kiñlegen, undağı tormoştoñ sıbar¬lığın, halıqtarzıñ törlölögön belmägän yañı haldattar ösön bıl yul ğäcäp ozon, bıl tormoştar baş äyländerges ber eş bulıp kürende.

Tege ozon säsle yıget, ber-berehenä qapma-qarşı bul¬ğan, bıl ike tormoşto kürgän hayın yözön hıtıp:

— Qayza barhañ da şul ike törlö tormoş: haman şul meñ halam tübägä ber yäşel tübä, yartı disätinä yanında meñ disätinä... — tigän hüzzärze äytä. Tik Vahit unıñ bıl hüzzärenän ber mäğänä sığara almay, unıñ bılar ösön qayğırıuın kürep aptıray, urıs sifatlı¬raq bulıuına qaramastan, yaqşı bulıuına ğäcäplänä ine. Şunıñ ösön barğan hayın Vahit ul ozon säsle yıget¬te üzenä yaqın hizze. Unıñ höylägän hüzzäre lä, birgän käñäştäre lä küñelenä yaqın toyoldo. Unıñ ütkerlege, yıget hımaqlığı aldağı köndä, Vahit aptırağan saqta, fayza iter keüyek kürende.

Şulay törlö küreneştär, sıbar basıuzar, halam tü¬bäle auıldar, yäşel başlı bayar yorttarın artqa taşlap BARA torğas, bılar ultırğan poyızd bötönläy tuqtap, yañı haldattarzı vagondarınan sığarıp tezzelär, häm, HÄMMÄHEN dä berämläp barlağandan huñ, qapsıqtarın, TÖRLÖ zurlıqtağı handıqtarın arqalarına kütärtep, YÄMHEZ zur kazarmalarğa alıp barıp tultırzılar.

«YaÑI QIRQ FARIZ»

Kazarma tormoşo yañı kilgän yäş haldattarzıñ bı¬ğasa kürgän häm belgän tormoştarına ber zä oqşama¬ğanğa, ular bındağı is kitkes qatı tärtiptärzeñ his berehe menän aldan az ğına la tanış bulmağanğa kürä, bıl tormoş ularğa äzäm töşönmäslek siten bulıp to¬YOLDO.

Köndälek haldat uyındarın öyräneü, ällä nindäy eştärze beleügä kös sarıf iteü östönä, üzzärenän az ğına yuğarı bulğan başlıqtarzıñ itektärenä, keyım¬därenä saqlı tazartıp bireü, ularzıñ törlö yomoşta¬rın yırenä yıtkereü, berär eş yäki berär hüzze añlamay az ğına yañılış helkeneü, yäki berär ofitserğa çest birergä ölgörä almay qalıu keüyek eştär ösön säğättärsä mıltıq kütärep torou keüyek yazalarğa dusar bulalar, ularzı miñräülätep, maşina keüyek ihtıyarhız yöröy torğan ber nämägä äyländerze.

Bındağı qatlaulı-qatlaulı çindarza bulğan baş¬lıqtarzıñ: «feldfebel, rotnıy, vzvodnıy, batalon¬nıy komandir, naçalnik divizii» keüyek isemdären be¬lep alıu häm ularzıñ şul çindarına qarap äytelä tor¬ğan:

– Vısokoblagorodiye,

– Vısokorodiye,

– Prevoshoditelstvo,

– Vısokoprevoshoditelstvo...

tigän keüyek qatlı-qatlı tituldar (ularzı maqtap äyt¬kän quşamattarzı) yatlap istä qaldırıu, ul tituldarzı his ber yañılışmay, keşelärenä qarap, üz urında¬rında äyteü, ularğa osrağanda quldı başqa teräp, ayaq¬tarzı tura basıp, ular uzıp kitkänse, qaqqan bağana keüyek, qatıp qarap qalıu, berär hüz äythälär, bayağı tituldarğa östäp:

— Tak toçno! — tip qolloq kürhäteü keüyek eştär bo¬ronğo törlö doğalarzı, iman şarttarındağı qırq fa¬rızdarzı yatlauzan da, namaz vaqıtında ağzalarzı tura totouzan da auır buldı.

Şular östönä batşanıñ üzenän başlap, qatını, äsä¬he, yañı tıuğan balalarına, näsel-näsäptärenä saqlı isemdären yatlau:

– Yıgo Imperatorskoyı Veliçestvo gosudar impera¬tor Nikolay...

– Yıe Imperatorskoyı Veliçestvo gosudarınya impe¬ratritsa Mariya...

– Yıgo Imperatorskoyı Vısoçestvo naslednik Tsesare¬viç i velikiy knyaz Aleksey... — tigän hüzzärze häterzä qaldırıp, başqalar horağanda, bılarzıñ hämmähen dä, boronğo qırq farızdı yatlap höylägän keüyek, höyläp birä alıu baştarın tubal keüyek yahanı.

Şularzıñ hämmähen dä beleü, başlıqtarğa osrağan¬da tübän däräcäle haldattarzıñ nindäy tübänselektä torou, ular aldında üzzären ni räüyeşle totou häm şun¬day tağı ällä nämälärze öyräneü yuldarın beldereü ösön bılarzıñ här bereheneñ qulına keskenä genä berär kenägä birep öyränergä quştılar.

Bıl kenägä zurlıqta «Iman şartı»na oqşaha la, urıssa yazılıuı häm esendäge nämäläre menän oqşamay ine.

Elektän ikmäk-tozloq ta urıssa belmägän, yazıu-hızıuzıñ nimä ikänen dä töşönmägän krästiän balala¬rı ösön bıl nämäne añlau, beleü sikhez auır buldı.

Tege ozon säsle yıget, bıl hüzzärze elektän belep kilgän keüyek, şunda uq belep aldı la, Vahitqa qarap:

– Bılarzı beleü hiñä auırzır, — tip unı qızğanğan keüyek buldı häm: —Elek: kafırmu sän, mosolmanmu sän? Yauap:

— Älhämdel illähi, mosolmanmın.

- Kem millätenän tororhoñ?

Yauap:

— Ibrahim ğäläyhi ässäläm millätenän torormon.

– Kem silsilähenän tororhoñ?

Yauap:

– Huca Ähmät Yasäüi silsilähendä torormon.

– Silsilä nisäler?

Yauap:

– Dürtter.

– Nizärzer?

— Äüäl Huca Ähmät Yasäüi, ikense — Ğäbdelhaliq Ğocduani, tip ällä nämälärze öyrätälär, ularğa titul¬dar birälär ine, bında la näq şulay inde, — tip kölöp quyzı.

Ul yıget tağı nämäler äytergä telägän ine, kazarmanıñ ällä qayhı yırenän:

— Nurıy Säğitov! — tip qısqırğan tauıştı işet¬käs, ul ozon säsle yıget tiz genä şul tauış yağına kitte.

Vahit ul yıgetteñ iseme Nurıy, familiyahı Säğitov ikänen belde häm unıñ bılay irken höyläüyenä aptırap qaldı.

Vahit ul ozon säsle yıgetteñ (Säğitovtıñ) Ibrahim ğäläyhi ässälämdän, Huca Ähmät Yasäüizän kölöp, «Iman şartı»nda öyrätelgändän «farız» nämälärze, urıstar tarafınan haldattarğa öyrätelä torğan «slovestnost»tarğa tiñläştereüyenä ber az ränyıp qalha la, unıñ yaq¬şı yaqtarın küz aldına kilterep: «Donyala ällä kemdär bula... Ber nämänän dä qurqa belmäyzär...» — tigän uyğa töşöp, SÄĞITOVQA bulğan ränyıüyen bötörzö, unıñ «zur mäzräsälä» uqıy almauın uylap, ğäfü itte.

Säğitovtıñ här vaqıt asıq yözlö bulıuı, här kemde yaqın kürep, ısın küñeldän höyläşeüye arqahında, unı bıyıl kilgän yäş haldattar ğına TÜGEL, ütkän yılda kilep, kazarma tormoşona öyränep bötkän qart haldat¬tar za yarata başlanılar. Ul, şul yaratılıuı arqahın¬da, ällä nindäy uyın-kölkö hüzzär höylärgä başlay za, bında öyrätelä torğan nämälärgä häm zurzarğa qarşı başqalar äytä almay torğan hüzzär höyläp taşlay, hu¬ñınan hüzen uyın-kölkögä borop, tege serle hüzzärzeñ mäğänähen yıñeläytep quya ine.

Haldattar arahında qay ber «qara esleräk» bulğan¬darı unıñ:

— Bezzeñ eşse, krästiän şulay inde, zurzar menän kileşep bulmay... — tigän keüyek hüzzärenä qırın mäğä¬nä birergä telähälär zä, ısınlap ta yañı ğına huqahın, qulındağı sükeşen taşlap kilgän saf küñelle haldat¬tar, ulay qırın mäğänä bireüze küñeldärenä kilterep sığarmay, tik:

– Çudak hin, Säğitov!

– Nu qızıq ta huñ üze, ällä nämälär höyläp bötä!

— Şulay uyın-kölkö höyläüselär bulmahalar, bez¬zeñ bıl küñelhez tormoş nisek üter ine? — tigän hüzzär menän üzzäreneñ Säğitovtı yaratıuzarın ğına belderä¬lär ine.

Ber nisä ayzan huñ Säğitov, tübän çinlı här ber ğadi haldattarğa belergä teyışle nämälärze öyränep bötöp, polktıñ pisare bulıp bilgelände. Läkin ul üzeneñ här kem qızığa torğan bıl «däräcä»henä ber zä ise kitmäy, haman da buş vaqıtın boronğo iptäştäre menän bergä ütkärep, boronğo töslö prostoy möğämälähen dauam it¬terze. Unıñ urını yuğarılanıuğa qaramastan, haman şulay prostoy buldı, haldattarzıñ uğa qarşı bulğan möhäbbättären tağı la arttıra töştö.

Şunıñ menän bergä, ul här vaqıt berär nämäne belmägän yäki töşönmägän haldattarğa ul nämäne belergä yarzam itä, yuldarın öyrätä ine. Şunday yaqtan unıñ Vahitqa la küp fayzahı teyze. Tura kilgändä uğa urıssa häreftärze öyrätep, uqırğa dimläne, küp vaqıtta: — Urıssa belergä käräk, yuqha hin auırlıq kürer¬heñ, bına bıl tituldarzı öyräneü, ällä kemdärzeñ isem¬dären yatlau tormoş ösön käräk bulmaha la, sikägä yoz¬roq töşmäs, podvintovkı tormas ösön käräk bula ul... Ä bına bıl vintovkanı yaqşı haqlap, tura ata belergä öyränergä tırış, ul ber vaqıtta bik käräk bulır... — ti zä, üze lä ber nämänän şiklängän keüyek, tirä-yağın qarap ala häm: — Eyı, ul käräk bulır, ul bik qäzerle nämä, — tip hüzze Vahit añlamağan räüyeştä bötöröp quya ine.

Vahit unıñ bıl «käräk bulır...» tigän hüzenän «hu¬ğışqa barğanda käräk bulır» tigän hüzze lä, boron «Kitabölcihad»ta uqığansa, «kafırzar menän huğış¬qanda käräk bulır» tigän hüzze lä uylay za aptırap qala ine. Qay vaqıtta unıñ bıl hüzze asıq itep äytmäüyenä ese boşa, irken ber vaqıt tura kilterep, nindäy vaqıtta käräk bulasağın horarğa isäpläp tä quya ine.

SERLE KITAP

Vahit bik küp etlänä torğas, kazarma tormoşona künegä, unda öyrätelä torğan yañı «iman şarttarına», yañı zur keşelärzeñ isem-familiyalarına, ularzıñ bıl tor¬moşta nindäy urın totouzarına häm kazarmanıñ auır tärtiptärenä künegä başlanı. Şulay za ul, auılına hat yazğanda, haman da hattarın: «Älhat — nisfelmöl-qät» tip başlay häm: «Hezki ğizzätle vä hörmätlü bulıp torğusı änkäyım häzrättärenä bezki batşa hezmä¬tenä griftar bulıp yörgüse, hezze ber kürergä zar-intizar bulıp torğusı bezki ğäziz balağızzan binihaya säläm...» tip başlay, haman boronğosa zarlana, boronğosa här ber ayaq basqan auıldaştarına saqlı säläm äytep bötörgändän huñ, üzeneñ qanatı bulha, qoş keüyek osop qaytırğa teläüyen belderä ine. Şuğa qarşı ata-äsähenän özölöp, hızlanıp yazılğan hattarzı alğanda, bıl tormoştan tizeräk häläs bulıuzı ömöt itep, tege kükräk kesähenä tegep quyğan doğalarzı alıp, küzzären ğäreşkä teräp uqıy torğan ine. Ul şul doğalarzı uqıp, unda artıq birelep kitep, decurnıy ofitserzıñ kilgänen kürmäyınsä çest birergä ölgörä almay qalıp, ber nisä rät sikähenä lä aldı. Ber nisä rät:

— Gololobıy tatarin! — tigän hüzzärze işetkändän huñ, üzenä sirat yıtmäy torop, aşamağan köyönä töngö qarauılğa kitergä mäcbür itelde. Vahit bına şunday auırlıqtarzı ber nisä rät tatığandan huñ ğına, ul «häsiätle doğalar»zı uqıuın hiräklätte.

Şunday yaqşı hezmät itep tä, şunday «häsiätle doğalar»zı uqıp ta, şunday auır yazalarğa griftar bulğandan huñ, tege ozon säsle Säğitovtıñ «bıl tituldarzı sikägä töşmäs ösön genä belergä käräk» tigän hüzeneñ häm unıñ zur keşelärgä qarşı hörmäthez hüzzär äyteüyeneñ mäğänähen añlağanday bulıp, Säğitovqa möhäbbäten arttırzı.

Ul, yäy könöndä lagerğa sıqqanda, zur tuptarzı kürep, «Kitabölcihad»tı uqığan vaqıttağı «mäncänik»tärze, kafırzarğa qarşı huğışırğa öyräneüzären küz aldına kilterep, tormoş basqıstarınıñ törlösä ikänen uylay başlanı. Şunday vaqıttarza unıñ küz aldına tege ozon säsle Säğitov menän zur salmalı häzrät kilep, ikehe ike yaqqa saqırğan keüyek bula başlanılar.

Vahit bınday vaqıttarza, üzenän-üze şiklänep, elektän tele öyränep bötkän «lä häülä vä läqeüäte...»lärze uqırğa telähä lä, ällä kemdär uğa barmaq helkkän keüyek buldılar. Ällä nindäy kös unı ike yaqqa tartqan keüyek hizelde... Ul, kiñ sähränän kazarmağa qaytqas, üzen şun¬day ikeläneü arahında kürä başlanı.

Közgö qarañğı töndärzeñ berehendä Vahit kazarmanıñ esendä qarauılğa quyılğan ine. Ul, vintovkahın arqahına arqırı asıp, arlı-birle ber az yörögändän huñ, zur işek aldında här kön qarauılsılar ultıra torğan yäşnik östönä ultırıp, üzeneñ tağı ike yıldan auılğa qaytıuın uylap, başın tübän eyıp, hıyalğa battı. Bıl vaqıtta unıñ ayaq astında keskenä genä ber kitap yatha la, ul unı tiz genä almay, tik aldağı köndärzeñ berehendä, auılğa qaytqas, kön ütkäreü plandarın ber az uylağandan huñ ğına qulına aldı.

Kitaptıñ tışına bılar öyränä torğan kenägäneñ tışındağı keüyek mıltıq hüräte töşörölgän, şul uq kenägäneñ tışındağı hüzzär yazılğan ine.

Vahit ul kenägäne berärheneñ yañılış töşöröp qaldırğan kenägäheler tip uylap, ber az totop torzo la esen asıp qaranı. Kitaptıñ berense biteneñ başında ere genä häreftär menän yazılğan «Kto naşi vragi?» tigän hüzzärze, yañı ğına häref tanıp kilgän balalar keüyek, berämläp uqıp sıqqandan huñ:

— Tovarişi, mı raboçiye i krestya... — tigän hüzzärze tezergä kereşte.

Ul şul hüzzärze äytep tä ölgörä almanı, bik köslö ber qul unıñ uñ belägenän totop, qulındağı kitabın tartıp aldı la, unıñ tışın qarau menän, Vahitqa asıulı küzen töşöröp:


- Ah tı, svoloç, izmennik!.. — tip yıkerengändän huñ tege kitaptı ikegä bötärläp kesähenä haldı häm:

—Tı za eto prestupleniye otveçat budeş! — tip koridor buylap kazarmanıñ tege yaq başına kitte.

Vahit his ber uylamağanda bulğan bıl eşkä aptırap qaldı häm tiz genä urınınan hikerep torop, bik tura basıp, uñ qulın sikähenä teräp:

—Tak toçno, vaşe blagorodiye... — tigän hüzze äytep, tege ofitserzıñ artınan qarap qaldı.

Vahitqa, haldattarğa öyrätelä torğan, «Iman şartı» keüyek, tege keskenä kitapta:

«Hökümät boyoroqtarın yırenä yıtkermäüselär, padişah häzrättäreneñ nindäy genä bulha la berär ämer-farmanına qarışıusılar, naçalstvo tarafınan quşılğan eşte yırenä yıtkermäüselär «mämläkätteñ eske doşmandarı» tip öyrätkändär, ällä nisä törlö yazalar menän qurqıtıp, bıl nämälärze unıñ qanına heñderep bötörgändär ine. Ul bıl «serle kitap»tıñ başındağı hüzzärgä qarap şunday ber kitaptır tip uylaha la, eşteñ bılay bulıp sığıuın kürgäs, basqan urınında qatıp qaldı. Nahaq bälägä elägeüyenän qurqıp, tändäre sımırzap kitte.

Ul keskenä berär eş säbäple sikähenä alğanda, podvintovkı torğan saqtarında la başlıqtarzıñ bıl saqlı uq asıuzarın kürgäne yuq ine.

Ozaq ta ütmäy, tege ofitser vzvodnıy menän ikense ber haldattı eyärtep alıp kilde lä, vzvodnıyğa qarap ber nisä hüz äytkändän huñ, Vahittıñ isem, familiyahın, qayhı rota, qayhı polk ikänep yazıp aldı la aşığıp sığıp kitte.

Ul kitkäs, vzvodnıy Vahitqa qarap:

—Hiñä ni buldı, Yäğfärov, neuceli hin dä şunday eştär menän sıualahıñ? Min hinän bıl eşte kötmägän inem. Bik qızğanıs... Häzer bar, urınıña kit! — tip, unı almaştırıp, tege haldattı posqa quyzı.

Boronğo vaqıtta «häzräte Ğäli» bulıp ğäyrätlängän bezzeñ Vahit, tege vzvodnıyğa çest birep, ul kitaptı izändän genä tapqanın, üzeneñ ber nämä lä töşönmägänen äytergä teläp qaraha la, rätläp töşöndörä almağas, üzeneñ urınına kitte. Aldağı köndä auılğa qaytıp donya kötöü plandarın uylap ultırğanda, bınday ber bälägä osrap, küzzärenä yoqo kermägängä kürä, tañdı kötörgä kereşte.

Tañ aldında haldattarzı uyattılar: ular köndäge ke¬üyek, ber-berehenän aşığıp, irtänge zanyatiyeğa, üzzärenä bilgelängän eştärze yırenä yıtkerergä kitergä äzerlänälär ine. Kön irtä bulıuğa qaramastan, bögön töndä häm kisä kistän kürşe kazarmalarza haldattarğa uqırğa yaramay torğan ällä nindäy broşyuralar taratılıuı, kürşe kazarmalarza häm bıl kazarmanıñ öskö qatında ber nisä keşeneñ arestovat iteleüzäre qolaqtan-qolaqqa höylänä, şunıñ östönä vaq-töyäk başlıqtar, utqa basqan besäy keüyek, aşığıs, qurqınıs häräkät kürhätälär ine.

Eşteñ bılay bulıuın kürgäs, Vahittıñ qurqıuı tağı la arttı. Eş unıñ menän genä qalmay, feldfebeldeñ Vahit yanına kilep:

— Hiñä bögön zanyatiyeğa barırğa yaramay, şunda ğına tor! — tip äyteüye unıñ qurqıuın meñ qabat arttırıp yıbärze.

Haldattar zanyatiyeğa, qalğandarı törlö eşkä kereşep, ber az torğas ta, rotnıy komandir menän ber nisä ofitser, tağı ber nisä haldat bılarzıñ kazarmahına kilep, hämmä haldattarzıñ urındarın tentep, handıqtarın pisätläp, ayırım bülmägä tultıra başlanılar.

Eş bılayğa kitkäs, Vahit eşteñ zurğa kiteüyen tağı la tulıraq añlanı, yöräge nıqlap tibergä kereşte. Tege tenteüselär kazarmanıñ tege başındaraq bulıuına qaramastan, ayaq östönä basıp, uñ qulın yäyıp sikähenä teräne lä, ularzıñ kileüzären kötä başlanı.

Ul üze turahına yıtkäs tä, üzenän berär nämä horauzarın kötkän ine. Läkin ulay horau-fälän bulmanı. Unıñ koykahın qarağandan huñ, öyönän alıp kilgän handığın pisätläp, unıñ haqında ber nisä hüz höyläşkän keüyek bulıp, uğa asıulı qaraştarın taşlap, alğa kittelär. Ul şul urınında basqan köyönsä, taş bağana keüyek, qatıp qaldı.

Haldattar zanyatiyenan qaytqansı, şul räüyeşsä tenteüzär dauam itte. Ular qaytqandan huñ, här bereheneñ isem, familiyahı menän saqırıp, üzzäreneñ küzzäre aldında, tege pisätlängän handıqtarın asıp, ularzıñ esendäge äyberzären qarap, hat, kitap keüyek nämälärze ber yırgä öyörgä kereştelär.

Vahittıñ handığı esenän ber nisä iske kitap menän ata-äsälärenän kilgän ber tistägä yaqın hat sıqtı. Ber-ike haldattıñ handığınan tışına mıltıq hüräte töşörölgän, kisäge Vahit qulınan ütkän «serle kitap» keüyek kitaptar tabıldı, handıqtarınan şunday kitaptar tabılğan haldattarzı şunda uq başqa haldattarzan ayırıp quyzılar.

Bıl eşte kürgäs, başqa haldattarzıñ yözzäre ağarınıp kitte.

Vahit üzeneñ handığı esenän ber nämä lä sıqmauın, kisä tege «serle kitap»tı izändän tabıp alıuın, unıñ ösön genä ällä vinauat ta bulmauın uylap, az ğına tı¬nıslana töştö.

Kazarmala tenteüzär bötkändän huñ, ozaq ta ütmäy, haldattar arahında qolaqtan-qolaqqa höylängän tağı ber häbär sıqtı. Kisä şähärzeñ tege yağındağı kazarmalarza saperzarzıñ quzğalıuzarı, ularzı basırğa kazaçiy otryad menän qayhılır polktıñ, qayhılır rotanıñ barıuı, ber nisä keşe ülep, ällä ni saqlı keşelärzeñ arestovat iteleüzäre häm bıl eştär kemdärzeñder batşağa qarşı qotortouzarınan kilep sığıuı höylände.

Bıl häbär Vahitqa tağı la nıq täsir itte. Ul tege kitaptı qulğa totop qarauı arqahında üzen şul batşağa qarşı baş kütäreüselärgä qatnaşqan keüyek hizze.

Ozaq ta ütmäy, handıqtarınan «serle kitaptar» sıqqan tege haldattar menän bergä, Vahittı batalonnıy komandirzıñ känsäläriähenä alıp kittelär.

Eş bılay zurğa kitkäs, Vahit üzeneñ nıqlap eläge¬şep, ällä tağı ber nisä yıl ilenä, tıuğan auılına qayta almauın uylarğa kereşte.

Unda barğas, iñ elek Yıfimov tigän ber urıs haldatın saqırıp eskä kerttelär. Vahit menän başqalarzı qarauıl astına alıp, känsäläriäneñ işek töböndä köttörä başlanılar.

Efimovtan bik küp nämälär horaştılar, küräheñ, bik ozaq torzo.

Unıñ şulay ozaq torouın kürgän hayın Vahittı qal¬tırau aldı, esenän ällä nämälär uqırğa uylağan ine, tele küñelenä buyhonmanı, üzeneñ häzer bığasa uylama¬ğan räüyeştä urıs krästiändäreneñ yıgettäre menän bergä ğäyıplänep yöröüyen uylarğa kereşte.

Bik ozaq torğandan huñ, Yıfimovtı ber qorallı hal¬dat eyärtep sığıp, qayzalır alıp kitte.

Unıñ qorallı haldat qarauılı astında kiteüyen kü¬reü Vahittıñ da, başqa haldattarzıñ da yöräktärenä bez menän sänskän keüyek yahanı.

— Vahit Yäğfärov! — tigän tauışqa Vahit hiskä¬nep kitte lä, üzen tura totorğa, yözöndä qurqıu belder¬mäskä tırışıp, tege zur zalğa barıp kerze.

Unda batalon komandirınan başqa ber nisä general keüyek keşelär ultıralar, ber nisä ofitserzar ayaq östön¬dä toralar ine.

Bıl küreneş Vahitteñ dä küzenä qot osqos bulıp kürende. Bıl keşelär aldında, hatta ularzıñ rotnıy komandirzarı lä urınında ğına tik basıp tora almay, üzendä ber törlö qauşau hizzerä. Tegelärgä qarap, kü¬tärgän qulın başınan almay ine.

Vahit eyägen turalatıp, ayaqtarın tigez basıp, qu¬lın kütärep çest birgän häldä tege zur türälärzeñ aldarınaraq kilep bastı la ularzıñ horauzarına yauap birergä äzerlände.

Tege zur naçalniktar, Vahitqa zähärle küz taşla¬ğandan huñ, aralarınan berehe:

– Kak vaşa familiya? — tip horanı.

– Cagfarov, vaşe blagorodiye...

Unıñ yomşarğan auızınan sıqqan «c» härefen añ¬lamanılar za:

— Kak? Cagfarov? — tip täqrar horanılar.

— Tak toçno, vaşe blagorodiye! — tine. Unıñ fami¬liyahı şulay ikänen rotnıy dörösläp quyzı.

Vahittıñ isemen horağandan huñ:

– Tı gramotnıy? — tigän seälde birzelär.

– Po-tatarski tulka gramotnıy.

– Gde uçilsya? — tigän horauğa ul tağı qauşap töş¬tö.

– Tatarskiy mäzräsä uçilsya, vaşe blagorodiye... — tigän buldı.

Tegelär unıñ haqında «...tatarin, mocet bıt, on ni¬çego ne ponimayıt...» tigän keüyek hüzzär höyläşkändän huñ berehe:

— Çemu vas uçili? — tigän söälde birze.

Vahit bılay uqıu haqında hüz barğanın belep, ber az irkenläp kitkändäy buldı:

— «Qörän» uçilsya, «Töhfa-i-Faraiz» uçilsya, vaşe blagorodiye,— tip üzeneñ uqığan kitaptarın tezze, «Kitabölcihad»tı uqığanımdı belhälär, zurıraq ğäyıple yaharzar tip, üzeneñ «Mohtasar» uqığanın yäşerep qal¬dırzı.

Vahittıñ, «Qörän» uçilsya, «Töhfa-i-Faranz» uçil¬sya, tigän hüzzärenän yauap alıusılar, älbittä, ber nämä lä añlamanılar häm unıñ urıssanı belmäüyen, bılarzıñ teläktärenä käräk bulğan yauaptarzı birä almauın belep, tärcemäse (perevodçik) kilterergä mäcbür buldılar.

BINAN HUÑ Vahit üzenä birelgän törlö söäldärgä pe¬REVODÇIK arqırı yauap birergä kereşte.

Perevodçik horausınıñ hüzzären tärcemä itep:

– Ul kitaptarza nimälär uqınıñ huñ? — tine. Vahittı bik nıq ğäbdiät alğanlıqtan, tatarsa hüzzärze bozop, urıssa aktsent, şiüä menän äytep kitte häm:

— Namaz öyrängän, uraza totorğa, hac qılırğa öy¬rängän, mal bülergä öyrängän, nikah, talaq öyrängän... Iman menän... — uylanıp torğandan huñ, — häm dingä käräk bulğan hökömdärze tikşergän... — tip yauap birze.

Perevodçik Vahittıñ bıl hüzzären bermä-ber tärce¬mä itep birgändän huñ, horausılar unıñ birgän yauapta¬rınıñ başqalarına ğäcäplänmähälär zä, «mal bülergä öyrängän...» tigän hüzenä ğäcäpheneü kürhätep:

— Nindäy maldı bülergä öyrängän huñ ul? — tip ho-ranılar.

Vahit:

— Farazan, berär keşe ülep, unıñ malı qalha, şul maldarzı şäriğät quşıuı buyınsa unıñ varistarına bülep birergä öyrändek, — tine.

Naçalniktarzıñ yözzärendäge asıu bötkän keüyek bu¬lıp, ular üz-aralarında nimäler höyläşep alğandan huñ:

– Hin krästiänme, eşseme? — tip horanılar.

– Krästiän, yäğni auıl keşehe.

– Yıregez barmı?

– Bar...

Horausılar, tırnaq astınan ker ezlärgä tırışqan keüyek, kinäyäle räüyeştä:

— Ällä hezgä tağı la yır käräkter? — tip horanılar häm bıl hüzzäre menän ular Vahittıñ yırhezlektän zarlanıuın belmäkse buldılar.

Vahit ularzıñ bıl söäldäreneñ, älbittä, ısın mä¬ğänähen añlamanı:

– Yır az za, unı qayzan alahıñ huñ? — tigän yauaptı birze.

- Şulay ikän... Ä huñ hezzeñ yaqta bayar yırzäre yuq¬mı?

— Bar...

– Auıldarığız ularzıñ yırzärenä qızığalarmı? Huñ hiñä şul haqta hat yazmayzarmı?

– Ular ul haqta höyläşmäyzär ine, hat ta yazmay¬zar.

– Ä hez bında haldattar arahında yır-hıu haqında höyläşähegezme?

– Yuq...

– Ällä höyläp yöröüselär barzır?

– Işetkänem yuq...

Vahit ularzıñ yır-hıu haqında küp horaşıuzarın kürep, qauşay töştö. Nurıy Säğitovtıñ bıl haqtağı qay ber hüzzäre isenä kilep, äytergä lä uylap quyğan ine, eşteñ tärängä kiteüyenän qurqıp, äytmäy qaldırzı.

– Urıssa uqıy beläheñme?

– Az-maz ğına häreftär tanıy başlanım.

— Kisä hineñ qulıñdan alğan kitaptı uqıp sıq¬tıñmı?

– Yuq, tik başındağı ber genä hüzen uqınım...

– Unda ni tigän?

Ul «serle kitap» Vahittıñ isenä töşöp, nisek äyter¬gä belmäy aptırap qaldı häm kös-häl menän:

«Bezzeñ doşmandar kem huñ?» tigän hüzze äytte, ho-rausılarzıñ berehe zur kömöş portsigarzan äğlä pa¬piros alıp qabızzı la, Vahitqa qarap:

— Hineñ doşmandarıñ kem huñ? — tigän söälde birze.

— Bezzeñ... doşmandar hökümätkä hıyanat iteüselär, batşa ämerzärenä qarışıusılar... — tip här kön yatlay torğan nämälärze tezep alıp kitte.

Ul bäläkäy sağında, keşelär ülep, qäbergä kümelep, kümeüselär qırq azım kitkändän huñ, «mönkir, nänkir» tigän färeştälärzeñ utlı suqmarzar totop kileüzären häm törlö söäldär bireüzären, ägär zä dörös yauap birä alhañ, söäl färeştälärenän qıynalmay, ocmah niğmättären aşay başlauın uqığan ine. Häzer zä ul bıl yauaptarzan huñ şul uqığandarzı isenä töşörzö häm üzeneñ bıl keşelärzeñ horağandarına yauap birä barıp, bılarzıñ quldarınan qotolouın uylap, ber az tınıslana töştö.

Unıñ bıl yauabınan huñ tegelärzeñ dä sırayzarı asılıp kitte häm horausı:

— Şulay, dörös... — tip quyzı, läkin unıñ artınan uq:

— Ul kitaptı qayzan aldıñ? Hiñä unı kem birze? Birgändä nimälär äytte? — tigän yañı söäldär birzelär.

Vahit izändän tabıp alıuın, ber keşe lä birmäüyen höyläne:

— Şunday kitaptarzı taratıp yöröüsene kürzeñ¬me? — tinelär.

– Yuq...

- Ällä kürgänheñder?

- Ber zä kürmänem, vaşe blagorodiye...

- Dörösön äyt, üzeñä ber nämä lä bulmas!

- Tak toçno, vaşe blagorodiye.

Vahit artıq qauşauı arqahında bığasa birgän yauaptarında «vaşe blagorodiye, vaşe prevoshoditel¬stvo» keüyek hüzzärze äytergä onotop kilgän ine. Häzer ul hüzzär qapıl ğına unıñ isenä kilep, här ber hüz ar¬tınan tege tituldarzı täqrarlay başlanı.

– Tabıp alğas ta niñä rotnıyğa tapşırmanıñ?

– Unıñ nimä ikänen belmänem.

— Nurıy Säğitov menän tanışmı hin?

Bıl söäl Vahittı tağı auır hälgä qaldırzı. Häzer tanıuzıñ mäğänähe bulmauın añlap:

– Tanış, — tine.

– Şulay...

– Huñ ul hiñä nimälär höyläy ine?

– Uqırğa quşa ine...

Tegelärzeñ yözzäre üzgärep kitte, ularzıñ ber nisähe berzän aşığıp:

— Nimälär uqırğa quşa ine? — tip söälde birzelär häm: — Dörösön äyt! — tip qısqırzılar.

Vahit qurqıuınan ağarıp kitte häm qaltırağan ta¬uış menän:

– Tak toçno, vaşe blagorodiye, ul uqırğa quşa ine...

– Nimä uqırğa quşa ine?

– Nimä—ana tege haldattarğa belergä käräk bulğan slovesnostı belergä, unı beler ösön urıssa uqırğa quşa ine...

Tärcemäse Vahittıñ hüzzären tözätep: urıssa buk¬var uqırğa öyräteüyen östäp quyzı.

– Niñä ul hine uqırğa quşa ine?

– Ul mine qızğana ine, belmähäñ, auır bulır, ti ine...

– Nimä auır bulır?

Vahit tağı qauşanı:

–Haldat uyındarına öyräneü auır bula...

Naçalniktar üz-ara nimäler höyläşkändän huñ:

– Häzer auırmı huñ? — tinelär.

Vahit körhönöp alğandan huñ:

— Häzer auır tügel inde, öyrändem, — tine lä, yartı säğättän artıq his quzğalmay basıp torğan ayaqtarın quzğatıp, tağı rätläp bastı häm yartı säğät buyına kü¬tärep tora torğas talıp bötkän qulın helkep, tağı si¬kähenä teräne.

Horausılar tağı ällä ni saqlı horauzar birep, yauap alğandan huñ häm üz-ara ber az hüz alğandan huñ:

— Bar, häzergä kazarmağa qaytıp tor, — tigän hüzzärze äytep, Vahittı sığarıp yıbärzelär. Vahit, yırtqıstar urtahınan ısqınğan keşe keüyek, sığıp, irkenläp tın aldı. Talğan qulın ulay-bılay helkep rätläne. Üzeneñ bıl «serle kitap» bälähenän qotolou-qotolmauın häm Nurıy Säğitovtıñ bıl eşkä nindäy mönäsäbäte barlığın uylap, kazarmağa qaytıp kerze.

Unı iptäştäre bik zur eş bulğan keüyek qarşı aldılar häm nimälär bulğanın horaşa başlanılar.

Vahit bınday kötölmägän zur eşkä elägeüyenän bik qurqqanlıqtan häm naçalniktarzıñ törlö nämälär ho¬rauzarınan artıq qauşağanlıqtan, iptäştäreneñ ho¬rauzarına rätläp yauap birä almanı. Üzeneñ tağı ber bälägä elägeüyenän qurqıp, mömkin hätle höyläşmäskä tırıştı. Estän genä tege «serle kitap»ta nimälär yazılıuın, ni ösön yır mäsälähe haqında häm Nurıy Säğitov turahında horaşıuzarın, ul eştärzeñ üzenä nindäy mö-näsäbäte bar ikänlegen uylarğa kereşte.

«MÄMLÄKÄT HAINDARI»

Bögön kazarmalağı tormoş köndägegä qarağanda üz¬gärgän, obşiy pravilalar başqarğan, şuğa qarağanda şähärzä ber üzgäreşteñ barlığı ällä qayzan kürenep tora ine: häzer ber qarauıl urınına ike qarauıl qu¬yılıp, kazarma tirähendä atlı kazaktar yöröy, can¬darmdar kürenä. Unter-ofitser, rotnıyzarzan başlap, hämmäheneñ dä töstäre qasqan, hämmähe lä bik möhim, aşığıs ber eş bulğan keüyek yıtezlängändär, başqa kön¬därgä qarağanda ällä nisä tapqır usallanğandar, yırtqıslanğandar ine.

Şunıñ östönä, kazarmanıñ koridor häm işek töptä¬renä voyınnıy poloceniye haqında prikazdar yäbeştere¬lep, ularza ğäskäri hezmättä bulğan keşelärzeñ üzzären nisek totorğa, nisek itäğät itergä, vlastıñ ämerzären ni räüyeşle ütärgä teyışlek haqında qätği ämerzär bulıu östönä, bılarğa qarşı kileüselärgä, bıl ämerzärzeñ keskenähen dä yırenä yıtkermäüselärgä iñ zur, iñ qatı yazalar bulıu haqında yazılğan ine.

Eş bılar menän genä qalmanı, köndöñ irtä bulı¬uına qaramastan, bötä haldattarzı işek aldarına sı¬ğarıp tezzelär zä kemdeñder kileüyen kötörgä, tın da almay şunda basıp tororğa quştılar.

Ozaq ta ütmäy, aq at östöndä, üzeneñ ällä nindäy eyärsendäre menän diviziya naçalnigı kilep kerze. Unıñ kereüyenä prostoy haldattarzan alıp, bötä ğäskäri bü¬lektärzeñ başlıqtarı ayaqtarın tigez basıp, quldarın uñ yaq sikälärenä quyıp, ber auızzan:

— Zdorove celayu, vaşe... — tigän hüzzär menän qarşı aldılar.

Ularzıñ meñlägän auızzarınan sıqqan bıl hüzzär¬zeñ başı añlanha la, huñğı yaqtarı bergä quşılıp:

— Dra-ra-ra-ra! — tigän keüyek göbörzägän, mäğänähe bulmağan ber tauışqa äylänep, tirä-yaqqa taraldı.

Ular aq at östöndäge keşene şulay zurlap qarşı alğandan häm tauış-tın basılğandan huñ, diviziya baş¬lığı urtağa tuqtap, voyınnıy gubernatorzıñ haldattarğa qarata yazğan farmanın uqırğa kereşte. Ul farmanda stenalarğa yäbeşterelgän hüzzär bulıu östönä, kemdärzeñder tınıs halıq häm ğäskärizär arahında qotqo ha¬lıp, «tınıs mämläkätte» tınıshızlandırır ösön, y䬺eren nämälär taratıuzarı, şunday «mämläkät haindarı»nıñ qay beräüzäre qulğa elägeüzäre, padişah häm unıñ tarafınan mämläkätte idara itergä bilgelängän hakimdarzıñ ämerzärenä buyhonouzan baş tartıp, tınıs¬hızlığına säbäp bulıusılarğa his ber rähimhez, şäfqäthez iñ qatı yazalar bireleüye haqında qätği hüzzär YaZILĞAN ine.

Şul hüzzärgä östäp, diviziya başlığı üz tarafınan, haldattarzıñ bınday qotqolarğa eyärmäskä, säzäqät ösön birgän anttarına hilaflıq itmäskä teyışle bulıuzarın, aralarında şunday keşelär barlığı hizeyeleü menän, teyışle urındarğa tapşırırğa käräklegen, ägär zä şunday yäşeren eştärze hizep tä, äytmäy qaldırğan ğäskärizär bula ikän, ularzıñ iñ qatı yazalarğa griftar bulasaqtarın äytep ütte.

Unıñ bıl hüzzären başlap ğäskäri başlıqtar, ular¬ğa eyärep, tübän däräcäläge haldattar rizalıq kürhäteü ğälämäte menän tauışlanıp, qarşı aldılar häm här vaqıtta unday mämläkät haindarına qarşı torasaqtarın belderzelär.

Ğäskärizärzeñ şunday ber auızzan şulay itäğät it¬kän keüyek küreneüzäre diviziya başlığın şatlandırğan keüyek buldı, asıulı yözö az ğına asıldı.

Läkin unıñ «mämläkät haindarı» tigäne kemdär ikänen belähe kileü, ularzıñ nindäy yäşeren nämälär ta¬ratıp, ğäskär häm halıqtarzı nämä eşlärgä öndäüzären belergä teläü bötä tübän çinlı ğäskärizärzeñ küñeldäre¬nä kerep ultırzı.

Ular kazarmağa kerep, üz urındarına taralıu me¬nän, ber-berehe menän höyläşergä kereştelär.

Urıs haldattarın kazarma sirkäüyenä alıp barıp ğibäzät qıldırğanda la, huñra «Boce, tsarya hrani»zı yırlağanda la, ularzıñ küñeldärenän bıl vaqiğalarzıñ asılın belergä teläü fekere sıqmanı.

Ber az vaqıt üteü menän qolaqtan-qolaqqa yäşeren genä höylänä torğas, handıqtarınan «serle kitap»tar sıqqan Yıfimov menän Kuznetsov tigän haldattarzıñ gauptvahtağa yabılıuzarı, kürşe kazarmanan Nurıy Sä¬ğitov menän ber nisä haldattıñ kisä töndä arestovat itelep, voyınnıy törmägä ozatılıuzarı belende. Şunıñ östönä, kisä şunday şikle kitaptar häm proklamatsiya¬lar taratıp yörögän nämäğlüm ber keşeneñ qulğa elägeüye, gusarskiy polktıñ baş kütärep, ularzı basırğa qarşı barğanda batalon komandirınıñ ültereleüye, ber nisä ofitserzıñ yaralanıuı häm ber nisä atlı kazaktıñ üleüye, voyınnıy gubernatorzıñ dvoretsına bomba taşla¬nıp yarılmay qalıuı keüyek häbärzär höylände.

Bıl häbärzär qay beräüzärzeñ yöräktären qaltırata, qay beräüzärze yäşeren räüyeştä genä bulha la şatlan¬dıra häm üzzäreneñ dä şul vaqiğalar esenä kereü telä¬gen tıuzıra ine.

Vaq-töyäk başlıqtarzıñ ğäzättägenän tış, arlı-birle yöröp, haldattarzı küzläp, tikşerep torouzarına qaramastan, haldattar ber-berehe arqırı yuğarılağı häbärzärze belep bötöü östönä, üzzärenä: «Bıl ni ösön bılay ikän?» — tigän söäldärze birä başlanılar.

Yäşeren genä räüyeştä:

–Ular eşselärgä tigez hoquq häm krästiändärgä yır birergä käräk tizär, imeş...

–Tege «serle kitap» häm töndä taratılğan qağız¬zarza şul hüzzär yazılğan ikän...

–Ana şul eştärze buldırır ösön hökümätkä qar¬şı baş kütärergä öndäyzär, imeş... — tigän keüyek hä¬bärzär taralıp ölgörzö.

Vahit bıl häbärzärze sittän genä tıñlap işetkändän huñ, üzeneñ dä bıl vaqiğağa yañılış qına bulha la elägeüyen, nisek itep äle üzen Yıfimovtar menän bergä yabıp quymauzarın uylap ber şatlandı, ber qaltırandı.

Ul üzeneñ şunday bälägä elägeüye, eşe qıl östöndä genä qalıuı, läkin äle haman qurqınısta torouı ha¬qında auılına, ata-äsälärenä hat yazmaqsı bulğan ine lä, bögön ul eşte buldıra almanı. Sönki üzenän yıraq tügel ber haldat nimäler yazırğa ultırıu menän, feld¬febel unıñ qulındağı qağızı menän qälämen tartıp aldı häm bögön unday nämälär yazırğa yaramauın, bınan huñ hat-fälän yazğas, unı konvertqa halmas boron känsäläriägä kürhätergä teyış ikänen äytep, tänbih yahap kitte. Şunan ğibrät alğan Vahit, älbittä, hat yazırğa batırsılıq itä almanı.

Bögön töndä kazarmanıñ här yırenä qarauıl quyılıu östönä, ällä ni saqlı haldattarzı qayzalır qarauılğa alıp kittelär.

Bıl eştärzeñ hämmähen bergä yıyıp qarağanda, tege höylängän häbärzärzeñ ısın ikäne mäğlüm bulıu menän bergä, qurqınıstıñ äle haman basılıp bötmäüye lä bil¬gele ine.

Oşo häbärzär menän tulğan kazarma köslö qarauıl astında töngö tärän tınlıqqa battı. Tik qarauıldar¬zıñ kazarmanıñ ozon koridorı buylap arlı-birle yöröüzäre menän qayhı ber haldattarzıñ mışıldap yoqo¬ğa kiteüzäre genä bıl tınlıqtı boza ine.

Oşo vaqiğalar bulğan köndöñ irtägehen niñäler hal¬dattarzı köndäge bula torğan zanyatiyeğa sığarmanılar. Şunıñ menän bergä haldattarğa bik nıq äzerlänep to¬rorğa ämer buldı.

Hämmä eşte haldattarzan yäşeren yörötkän, tik ularzı yänle qoral itep totorğa öyrätkän başlıqtar bıl yulı la bögön nimä bulahı, haldattarzı qayza alıp barahı haqında läm-mim hüz äytmänelär. Oşonday qı¬sınqılıq esendä yäşäp, äzäm balahınan bigeräk, hay¬uan urınında yörötölöp, ruhtarı hünderelgän haldat¬tar za, älbittä, bınıñ säbäben horarğa batırsılıq itä almayzar. Tik bik yäşeren räüyeştä genä ber-berehenä:

– Qayza bulha la tağı quzğalış bulğandır, bezze şularzı basırğa yıbärälärzer...

– Bulmağandır, bulıuı ihtimaldır...

— Parad bula torğandır, — tigän söäldärze birze¬lär.

Qay beräüzäre estärenän genä: «Ägär zä berär yırzä quzğalış bulıp, bezze şularzı basırğa häm atırğa quşhalar, min ni eşlärmen? Ularğa qarşı nisek ba¬rıp atırğa käräk?.. Bına oşo keşelärgä buyhonop, ular¬zıñ här ber teläktären yırenä yıtkerergä qoral bul da yörö inde!.. Barıber min bılar atırğa quşqan keşe-lärgä qarşı atmam...» —tigän uyğa kerzelär. Añlıraq haldattarzıñ yöräktäre oşo uyzar menän tiphä lä, üzzä¬reneñ uyzarın tışqa sığara almauzarına estän yanıp, alda ällä nämälär bulasağın kötörgä kereştelär...

Şulay torğanda:

— Sığırğa! — tigän ämer buldı.

Nämä bulasağın beläheläre kilep, kötä-kötä za¬rığıp bötkän haldattar ber minut esendä kazarmanan sığıp:

– Smirno! — tigän tauış işeteü menän här qayhıhı üzzäreneñ başlıqtarı qul astında safqa tezelde¬lär häm asıulı tauış menän äytelgän:

– Alğa atlağız! — tigän hüz yañğırau menän, meñlä¬gän ayaq ber yulı döp-döp basıp, qayza barahıların üz¬zäre belmägän köygä başlıqtarı artınan kittelär.

Başqa haldattar, şul rättän Vahit ta, elek bıl «smirno» häm «alğa atlağız» tigän ämerzärze bik küp işetep qolaqtarına heñep bötöügä qaramastan, bıl yulı ularğa «smirno» tigän tauış qurqınıs bulıp işetelde.

Vahit bıl tauıştı mäzindärzeñ yınaza namazı uqı¬ğanda äytä torğan täqbirzärenä lä, uraq urğanda bik qatı yäşenläp kük kükrägän tauışqa la oqşatırğa bel¬mäne.

Ularzı şulay dörs-dörs atlatıp alıp bara torğas, ällä ni saqlı atlı kazaktar menän uratılğan mayzandıñ ber genä yaqlı uramındağı beyık häm matur ber yorttoñ aldındağı, qarağa sornalğan mäyıt arbahı — katafalkı tirähenä tärelär töşörölgän, kiñ keyımle ärhäräy häm ällä ni saqlı poptar tezelgän, ular artınan mäyıtkä doğa uqıp barır ösön kilterelgän, oslo qara bärhät bürek keygän monahtar, qara keyımgä sornalğan monaşkalar huzılğan ine. Ular tirähendä zur naçalniktar, bik möhim eş aldında torğan keüyek, äylänep yöröyzär, nimäler kötälär ine.

Häzer ğadi haldattar za üzzären ni ösön äzerlänep tororğa quşıuzarın añlanılar.

Bıl eştär hämmähe lä ösönsö kön ülterelgän komandirzı kümeü, uğa hörmät iteü, şäükät kürhätep, haldat¬tarzıñ küñeldärenä täsir itep, kös kürhäteü ösön eş¬länä ikänen beldelär.

Läkin bıl şäükät, «zur ülek»te bılay kümeü, eşse, krästiändärzän ğibarät bulğan «ğadi haldattarzıñ» añ¬lap ölgörgän ölöşönä, başlıqtar uylağan täsirze qal¬dırıu urınına, ularğa qarşı estärendä yäşeren asıu tıuzırzı, häm ular «mämläkät haindarı» tip yörötölgän mäğlüm bulmağan keşelärze bılarzıñ küz aldarına kil¬terep bastırğan keüyek bulıp, küñeldärendä:

— Bıl ni ösön bılay? — tigän söälde birzerze.

Tışqa sığıp, ber-berehenä quşılıp, zur kös bulıp äüyerelerlek hälgä kilmägän bıl küp uyzar ayırım-ayı¬rım räüyeştä bıl küreneşkä läğnät uqıyzar, bıl küre¬neşteñ kirehe bulıuın teläyzär ine.

Vahit bıl küreneşte kürgäs, unıñ küz aldınan huñğı ber-ike yıl esendä üz başınan ütkän tormoşo ütä baş¬lanı. «Kitabölcihad»tı uqıp yörögän vaqıtta haldat¬qa alınıuı, ahun häzrätteñ batşağa häm unıñ oluğ türälärenä hörmät, itäğät itergä quşıp, «Qörän» üpterep ant ittereüye, yulda Nurıy Säğitovqa osrap, bayar yırzä¬pen, krästiän auıldarın kürgändä äytkän hüzzäre, huñra unıñ bında kilgäs tä, kinäyä menän hüzze şul yaqqa bo¬rop, nimäler äytergä teläüzäre, üzeneñ «serle kitap» tabıu arqahında yauapqa tartılıp, zur naçalniktarzıñ yır-hıu, tağı üzeneñ isenä lä töşmägän eştär haqında horaşıp yıntekläüzäre, krästiän haldatı Yıfimovtıñ şul kitap ösön genä gauptvahtağa yabılıuı beräm-beräm küñelenän kiste. Şunday uyzar menän torğanda, komanda tauışına hiskänep kitep, tirä-yağına qaranı.

Ul qarağanda dürt at yıgelgän tege mäyıt arbahı äkren genä quzğalıp alğa bara başlağan, bötä mayzan hä¬räkätkä kilergä äzerlänep bötkän ine.

Arba artınan täre kütärgän hisaphız poptar, çinovniktar, monahtar, monaşkalar qoyroq bulıp äkren genä quzğaldılar. Matäm köyö uynağan muzıka, aralaş näzekle-yıuanlı tauıştar menän dini yırzarzı olou ta¬uışı astında bik küp uramdarzı ütkändän huñ, tege arba monastır qapqahınan kerep yuğaldı.

Zur türälär, ğäskäri başlıqtar, poptar, monahtar häm atlı kazaktar, ular menän bergä, quşıu menän genä yörötölgän haldattarzıñ ber nisä rotahı monastırğa keretelgändän huñ, ğäskäri ölöştäreneñ qalğandarın uram buylap yörötöp, kire kazarmalarğa alıp qayttı¬lar.

Eşteñ şunıñ menän tamam bulıuı, ällä qayza quzğalış-fälän basırğa barmau tege estärendä yanğan hal¬dattarzı şatlandırzı.

Bılarzıñ qay beräüzäre estärenän: «Berehen säsrät¬kändär ikän, bik yaqşı, bezze şunıñ ösön qayğıra tip uylağandarzır, läkin yañılışalar. Unıñ ösön üzzäre qayğırhındar, poptarı menän doğa qılhındar, ul bez¬zeñ keşe tügel», — tigän uyza buldılar.

Qay ber haldattar üz-ara ğına:

— Kem ösön yörötälär bit?!

— Häzergä yörötöp qalhındar, huñınan bulmas äle... — tigän hüzzärze äyttelär.

Şulay itep, komandirzı kümeü tantanahı haldattar¬zıñ kübehenä kirehensä täsir itte: ular qayğırıu urı¬nına şatlandılar. Qaytıu menän, ber nämä lä bulmağan keüyek, ğadi kazarma tormoşo menän tora başlanı¬lar.

Komandirzı kümeü eştäre şunda uq onotolop, küzzän töştö. Läkin arestovat itelgän haldattar häm kemlektäre älegä mäğlüm bulmağan keşelärzeñ häzerge köndä qayza häm nindäy häldä bulıuzarı bılarzıñ küñeldä¬renä kerep ultırzı, här vaqıtta ara-tirä ular turahında hüz barzı:

— Ularzıñ qalğan iptäştäre lä küp ikän... Yäşeren räüyeştä haman da äzerlänälär ikän... — tigän hüzzär bar¬ğan hayın tamır yäyze. Şunıñ menän bergä, ğäskäri başlıqtar tarafınan qatı distsiplinalar quyılıp, haldattar arahında tikşerep torou eştäre bik arttı¬rıldı. Az ğına eş ösön dä, buyhonmau hıltauı menän, yazalar birelä başlanı, haldat bulğan beräüzeñ haldat bulmağan ber keşe menän höyläşep torouın kürhälär zä, uğa zur mäğänä birep, nıqlı tikşerä torğan buldılar.

Hökümät oşo yuldar menän haldattarzı izep, ularzıñ küñeldärendä bulğan şikle qaraştarın tamam bötörör¬gä, ularzı haman yänle qoral itep qaldırırğa teläy ine.

Tege zur vaqiğalar bulğan köndärzä törlö ğäyıptär arqahında arestovat itelgän haldattar za qomğa hıu hipkän keüyek yuğaldılar. Ularzıñ qayzalıqtarı, ülek¬tärme, terelärme ikänlektäre qarañğılıqta qaldı. Bı¬lar haqında qolaqtan-qolaqqa yörögän:

– Ular krepostalar ikän, ularğa voyınno-okrucnoy sud bula, imeş...

– Bığasa ularğa berär häl eşlämägändärzer inde...

– Yuq, ular bınan yıbärelgändär ikän... — tigän hüz¬zär yöröhä lä, ularzıñ nindäy häldä häm qayza totolouzarın asıq belgän keşe yuq ine.

BÖTMÄS EZ QALDIRĞAN ŞOMLO TÖN

Haldattar arahında şau-şıu basıldı, tegelär ha¬qında höyläü hirägäyze. Eştär, boronğo keüyek, täbiği hälgä töşöp kitkän hımaq buldı, başlıqtar za artıq tıpırsınmay başlanılar. Şulay itep, kazarmala tı¬nıs tormoş başlanğan keüyek buldı.

Läkin bıl «tınıs tormoş» ozaqqa barmanı.

Töndärzeñ berehendä, tön urtahınan huñ, haldattar¬ğa yoqolarınan tororğa, bik aşığıs räüyeştä äzerläner¬gä quştılar.

Ete tön urtahında yoqolarınan uyatılğan haldattar bıl eşteñ säbäben belmäy aptırap qaldılar. Sekerä¬yıp, tikşerenep torğan başlıqtarzıñ zähärle küz qa¬raştarı astında, ber-berehenä rätläp hüz zä öndäşergä batırsılıq itmäy, ber nisä minut esendä keyınep, komanda tauışın işeteü menän, mıltıqtarın totop, kazarmanan sıqtılar za, safqa tezelep, alğa yünäldelär.

Uram tın bulıp, tonoq ay yaqtıhında hiräk-hiräk politseyskiy, stracniktarzıñ şäüläläre kürenä häm ike¬şär-ösär bulıp tezelep yörögän atlı kazaktarzıñ at toyaqtarı tauışı menän bıl tınlıq az ğına bozola ine. Şularğa haldattarzıñ tigez häm berzäm qatı itep basqan ayaq tauıştarı quşılıp, uramdı küñelhez häm häyäthez ber törlö tauış menän tultırzı.

Yañı ğına yoqolarınan uyanğan haldattar, isängerä¬gän keüyek, ber az barğandan huñ, estärenän genä üzzäreneñ berär qurqınıs eş basırğa barğandarın uylap, qarşı¬larınan nindäyzer qorallı doşmandarzıñ kilep sığıuzarın kötörgä kereştelär. Läkin bılarzıñ kötöüzä¬renä qaramastan, bılarğa qarşı kilgän ber kem dä kü¬renmäne. Bara-bara şähärzän sığıp kiñ qırğa taban bara başlanılar.

Bıl eş haldattarzı tağı ğäcäpkä qaldırzı:

«Bıl vaqıtta şähärzän sığıp, qayza barabız ikän?» tigän uyğa töşörzö.

Şähärzän sığıp taş yul menän ber az barğas, olo yuldan ber az sitkä qayırılıp, yañı ğına yauğan qar östöndä ez qaldırıp, yuldan yartı saqrımday sitkä kitep, zur ğına ağastarzan yıraq tügel ber yırzä bılarzı, ikeşär qat itep, tsepqa tezzelär.

Häzer här kem berär yaqtan doşmandarzıñ kilep sığıuzarın, üzzären şuğa qarşı tororğa quşıuzarın kötä başlanı.

Bılar kilep az ğına torğas ta, qırzıñ ikense yağı¬nan bılarğa qarap kilä torğan bik küp qarasqılar kilä başlanı. Ularzı kürgäs, här ber haldat nindäy zä bul¬ha doşmandarzıñ kileüzärenä şik tä kiltermäy, vintov¬kaların nığıraq tottolar häm atırğa ämer bulıuın kötä başlanılar. Läkin eş bılar kötkänsä bulıp sıq¬manı, atırğa la, qarşı tororğa la ämer-fälän bulmanı.

Tege bılarğa qarşı kilgän qarasqılar za, qırzıñ ikense yağına tuqtap, tsepqa tezeldelär.

Ösönsö yaqtan atlılar kilep sığıp, ular tağı la tör¬lö yırgä urınlaşıp, his ber hüzhez genä nimäler kötörgä kereştelär.

Şul saqlı zur köstöñ yıte tön urtahında şım ğına törlö yaqtan yıyılıp, tın yatqan qırzı uratıp alıu¬zıñ mäğänähen his ber añlamağan haldattar bıl eşteñ säbäben ber-berehenän horaşmaqsı bulıp auız ashalar za, başlıqtarzıñ höyläşergä ihtıyar birmäüzärenän tik tororğa mäcbür buldılar.

Eşteñ näticähe nämä menän bötäsägen belergä aş¬qınğan küñeldär ösön bıl küreneş bik auır buldı, küp keşelärzeñ yöräktäre bärep sığırzay bulıp asıu menän qabarzı. Läkin här berehe yanındağı iptäşeneñ nindäy uyza ikänen belmägänlektän, ikense törlö äytkändä, bı¬larzıñ här berehe berehenän qurqqanlıqtan, üzzäreneñ asıuzarın beldereüzän haqlanıp, yöräktärendäge yalqındarın auır tındarı aşa hauağa sığarıp börköü me¬nän tuqtaldılar...

Nihayät, bik yıraqta batıp barğan moñhou ayzıñ huñğı yaqtıları astınan törlö yaqtan atlı keşelär me¬nän solğanıp alınğan zur ber qarasqı kilep sıqtı. Ozaq ta ütmäy, at ayaqtarı tauıştarına aralaş qarzı hızıp kilgän sana tauışı işetelä başlanı.

Şul saqlı küp halıqtıñ häm zur köstöñ kötkän «doşmandarı» oşo yañı kilgän qara kareta ine.

Ber nisä at yıgelgän, tirä-yağı baştan-ayaq qorallı kazaktar menän solğanıp alınğan, üze lä qara qatı ti¬merzär menän nığıtılğan bıl zur qara timer sitlek äkren genä mayzan urtahında qazılğan häm yanına ös-dürt bağana ultırtılğan yırgä kilep tuqtanı.

Bıl küreneştän haldattarzıñ yöräktäre qaltırap kitte. Ularzıñ bik kübehe şunda uq eşteñ nimänän ği¬bärät ikänen, bılarzıñ yıte tön esendä yırgä kümeläsäk yänle mäyıttär bulğanın hizep, alğa hikerep sığırzay buldılar. Läkin bılay uylausılarzıñ här berehe:

— Bılay añlausı, oşo räüyeşle asıulanıusı min genäler... — tip uylağanlıqtan, pocar sığıp ta, hünde¬rergä qulında ihtıyarı bulmağan bığaulı keşe keüyek, şaq qatıp, basqan urındarında tik kenä tororğa mäc¬bür buldılar.

Ozaq auırıp, täbiği ülem menän ülgän beräüze qäber yağahına kilterep quyıu, unı kümergä äzerläneü häm bıl eşteñ köpä-köndöz bulıuına qaramastan, bıl küreneş¬teñ küñelgä auır täsir iteüye, häzer auır küreneşkä qa¬rağanda, bik vaq bulıp qaldı.

Ayzıñ haran ğına tonoq yaqtıları arahınan qara¬ğan meñlägän küzzär oşo timer sitlekkä taban atılıp, unıñ esendä bulğan keşelärze sığarıuzarın kötörgä ke¬reştelär. Ber-berehen solğap alğan qorallı köstär, nindäyzer ber qara köstöñ quşıuı buyınsa, oşo küre¬neşte halqın qan menän qarap tororğa mäcbür itelep, käräk bula ikän, yanındağı iptäşen atırğa yäki ştık menän qazarğa, şulay itep, tege qara köstöñ bısraq ämer vä farmanın yırenä yıtkerergä teyışle bulğan ke¬üyek, mäğänähe añlaşılmay torğan ber häldä qatıp qal¬dılar.

Timer sitlek yanındağı keşelär kemdeñder işarahı menän törlö yırgä urınlaşıp alğandan huñ, unıñ yanında qalğan ber nisä keşeneñ qulı menän qara karetanıñ timerzän bulğan işege şaltırap asıldı. Karetanan sı¬ğarılıusılarzıñ ayaq-quldarındağı timer sılbırza¬rı, bığauzarı şaltırap kitep, yaqınıraq torğan hal¬dattarzıñ qolaq töptärenän sıñlağan tauıştar ütep kittelär.

Er östönä sığarılğan lähet keüyek bulıp ta, attar me¬nän genä häräkätkä kilterelep yörötölä torğan qara ka¬reta, üzeneñ esendäge qorbandarın qorallı keşelär arahına qaldırğandan huñ, üze äkren genä ikense yırgä barıp tuqtanı.

Törlö keşelär menän tormoştoñ auır basqıstarın ütep, qara kareta arqırı oşo üzzärenä qarşı tözälgän, meñlägän qorallı keşelär arahına taşlanğan, iñ huñğı märtäbä irken saf hauanı yıskäp, batıp barğan moñlo ayğa huñğı märtäbä küzzären tultırıp qarağan, qara köstöñ iñ qatı yaza tip birgän ülem yazahına mähküm bulğan bılar — ösäü ine.

Ular, ber-berehenä nimäler höyläp, tege qorallı ke¬şelärzeñ urtahında bulğandarı häldä, bağanalar yanı¬na kiltereldelär.

Bıl ös käüzäneñ esendä tipkän yöräktärzeñ yalqın¬darı här ber haldattıñ yörägenä barıp kergändäy bul¬dı. Küp keşelärzeñ quldarı yomşap, vintovkalarınıñ haptarınan ihtıyarhız ayırıla başlanı. Ihtıyarhız sıqqan qaynar tındar irken hauağa sığıp taraldılar.

Bıl küreneşkä Vahittıñ yöräge qağıp, küz aldı qa-rañğılanıp kitte. Ul bığasa tormoştoñ ber nämähen dä añlamay yöröp, häzer genä añlağan keüyek bulıp kitte.

Tege ösäüzeñ berehe Nurıy Säğitov keüyekter bulıp Vahittıñ küz aldına kilde lä qısqırıp horağıhı, uğa berär hüz äytähe kilde.

Qalğan ikäüheneñ berehe üze keüyek krästiän balahı¬lır, unıñ da öyöndä atahı-äsähe, Märyämdäy yañı üsep kilä torğan heñlehe barzır yäki yäş kenä qatını unıñ qaytıuın kötöp tora torğandır keüyek buldı.

Ösönsö berehe berär fabrik yäki zavodta eşläp yö¬rögän berär eşse yıgetter zä, haldatqa alınıp bında kilgäs, ul da Säğitov keüyek bılarğa qarşı höylägänder, tege «serle kitap»tı yazıp taratıusılar menän ber serzä, ber fekerzä bulıp yörögändä totolğandır keüyek bulıp kürende.

Bik küp haldattar uylağan keüyek, Vahit ta esenän genä: «Bezgä bılarzı atırğa quşalar ikän, tura qarap atmasqa, pulyanı asqaraq yäki öskäräk yıbärep, teygezmäy qalırğa, şulay itep, bıl atıu eşenä ısınlap qatnaşmau menän bergä vıcdan ğazabınan qotolorğa käräk...»— tigän uyğa kerep, eşteñ näticähen kötörgä totondo.

Mähkümdärze kilterep, tege syam yanındağı bağana¬larğa bäylänelär. Eş bıl hälgä kilgäs, yöräktärzeñ tibeüzäre tağı la arta töştö.

Şul arala bılarzıñ yanına dürtense käüzä kilep bastı. Bıl käüzäneñ ozon häm yıuan bulıuınan, unıñ bılarzı täübä itterergä kilgän pop ikänlege bilgele ine. Ul qulına «Incilme» yäki başqa berär kitapmı totqanı häldä, bılar yanına kilep, üzensä väğäz itergä, ülgän saqta täübä itep, «gonahtarzan» ärsenep ülergä te¬yış ikände ğarız itte. Läkin mähkümdär, unıñ tauı¬şın işeteü menän, uğa qarşı qul heltänelär zä, nimä¬ler äytep, unı üz yandarınan qıuzılar. Pop bıl «imanhız» häm ber nämänän dä qurqmay torğan «şaytandar» yanınan sitkä kitte. Batşa häm hökümät tarafınan bi¬relgän vazifahın ütärgä teläp, bılar qabul itmägäs, üz vazifahın ber törlö ütägän häm bötä mäsüliätte bıl gonahlı» keşelär östönä taşlağan keüyek, tirä-yağındağı naçalniktarğa qarap aldı la minän burıs töştö tigän mäğänäne añlattı.

Unıñ kiteüye menän beräü mähkümdärgä yaqın kilep:

— ...1909 yıl... çislo. Batşanıñ... mämläkätteñ tı¬nıslığı... — tigän hüzzärze tezgändän huñ: — ...Üzzäre ğäskäri bulıp ta, birgän anttarına qarşı yöröp, ...y䬺eren partiyağa mänsüp bulıp, batşanıñ ğali zakon¬darına buyhonmay, vlast tarafınan quyılğan eştärgä baş eymäy, mämläkätkä yınäyät iteü, şunıñ östönä y䬺eren kitaptar taratıu menän bergä, eş başındağı ke-şelärgä qarşı yaman uyza bulıp, ularğa hul qasıd yahau eştären oyoştorouza yulbaşsılıq qılıu, şulay itep, voinskiy prestupleniye (ğäskäri yınäyät) yahau, ular, şul eştäre menän mämläkättä bunt sığarırğa tırışıu¬za ğäyıple bulıp, 249, 253 häm 252-se statyalar buyınsa ğäyıplänep, bötä hoquqtarınan mährüm iteü östönä, iñ zur yaza bulğan — ülem yazahına hököm iteldelär... — tigän sud qararın uqıp sıqtı.

Häzer eşteñ nimänän ğibarät bulıuı bötä haldat¬tarğa bilgele buldı. Mähkümdärgä ülem yazahı bireü ha¬qındağı bıl hököm uqılğas, bığasa hökümätkä ışanıs menän qarap yörögäneräk haldattarzıñ da yöräktäre är¬nep kitkändäy bulıp, küñeldärendä ikeläneü häm hököm iteüselärgä asıulı ber qaraş tıuzırzı. Vahit «Mohtasar»zağı: «Kafırzarğa iñ elek iman ğarız qılınır, uğa la riza bulmahalar, kafırlıqtarı ösön ciziä tü¬lärgä quşılır, uğa la riza bulmayzar ikän, ularğa qar¬şı huğış asılıp, ülterelerzär...» — tigän hüzzärze isenä töşörzö lä: «Bında kafırlıq ta, mosolmanlıq ta yuq, şulay za bılarğa üzzärensä iman ğarız itälär», tip uylap aldı häm, küñele bılar yağında bulıp, atıusılarğa bulğan asıuı artqandan-arttı.

Ul şunday uyza torğanda, tege ülemgä hököm iteleüselärzän bereheneñ:

— Hezzeñ nindäy genä auır yaza bireüyegez zä bezze qurqıtmay häm bezze totqan yulıbızzan qaytara almay. Bez şul totqan yulıbızzan artqa sigenmäy üläbez! – tigän hüzzäre unı uyzan tuqtattı.

Mähkümdärzeñ berehe hüzendä dauam itep:

— Haldat iptäştär! Hez häzerge hökümätteñ qatı zakondarı astında izelep, tuğandarığızğa qarşı mıl¬tıq kütärähegez, şularğa hezmät itähegez, şuğa mäcbür¬hegez. Äle hez üzegezzeñ doşmandarığız yäki dustarı¬ğız kem ikänen añlap bötörä almayhığız. Sinfi mänfäğättäregezzeñ kem menän bergä barıuza ikänen añlap, şuğa qarap eş kürergä belmäyhegez. Läkin ğümer buyına izelep, añhızlıqta qaldırılıp kilgän hezzeñ ösön bıl eş häzergä ğäyıp tügel, hez tizzän bezzeñ ni ösön oşo yazağa hököm iteleüyebezzeñ mäğänähen añlarhığız. Dus¬tarığız häm doşmandarığızzıñ kem ikänen tizzän ayı¬rırhığız. Bez, şuğa qarap, häzerge köndä bezgä tözägän vintovkalarığızzı kiläsäktä oşo doşmandarzıñ üzzärenä qarşı tözäüyegezgä ışanabız. Şuğa tayanıp hezgä duslıq, tuğanlıq qulın huzıp, aldağı yaqtı köndärze küz aldıbızğa kilterep, eşse, krästiändärzeñ tiz kön¬dän azatlıqqa sığıuzarın ömöt itep, şatlıq esendä üläbez!.. Doşmandarzan qurqıp, ularzan ğäfü ütenergä telämäybez!.. Böthön qan eskes palaçtar!.. — tigän hüz¬zärze äytte.

Bıl hüzzär tıñlap torousı haldattarzıñ yöräktären yarıp kerze. Doşmandar artıq sızap tororloq häldän üttelär zä şunda uq mähkümdärzeñ küzzären bäylänelär. Kemder beräü ularğa tözälep, mıltıqtarın tözäp torğan ber nisä tistä keşegä qarap, qulındağı qılısın heltäp, atırğa işara itte.

Elektän äzerlänep torğan quldar ber nisä sekund esendä vintovkaların köyläp aldılar häm ber yulı ber tistä pulya haua yañğıratıp, mähkümdärgä qaratıp şıldı. Mähkümdeñ:

— Yäşähen eş...se...kr...!! —tigän hüzzäre tamam bulmay bülenep qaldı.

Er östöndä üzeneñ şäükäten mäñge haqlau ömötö menän yäşägän qara köstöñ qähärle hökömö urınına yıtkerelep, mähkümdärzeñ baştarı tübän halınıp töştölär.

Haqlıq yäki «ğibrät» kürhäteü ösön genä kilterelep, bıl auır häm qanlı küreneşte qarap torousı meñlägän haldattarzıñ yöräktäre qağıp, tege mähkümdärzeñ yänhez käüzälären solğap alğanday buldılar. Ularzıñ iñ huñğı minutta äytkän hüzzäre pulya tauıştarın yıñep, qolaq töptärendä yañğırap, bıl küreneşte mäñge onotol¬maslıq itterep höyläp torğanday ez qaldırzılar.

Haldattar üzzäreneñ ni ösön yöröüzären, kemgä hez¬mät iteüzären, bınday auır küreneştärze qararğa ni ösön kiltereleüzären uylap ölgörmäs boron, här berehenä üzzäreneñ rotaları menän, kilgän yuldarı menän kire kitergä komanda birelde.

Ular qaytırğa quzğalğanda, ay moñhou harı töskä solğanıp, batırğa äzerlängän hımaq bılarğa qaray, şunıñ menän bergä könsığıştan yañı atıp kilä torğan tañdıñ huñğı nurzarı, nindäyzer ömöttär birgän keüyek, üzeneñ yaqtıhın minut hayın arttıra bara ine.

Ay bata, tañ ata... Oşo ike küreneş urtahında qal¬ğan haldattar zur vaqiğalarzı artta qaldırıp, alğa kittelär, hüzhez genä törlö uyzarğa sumıp, şähärgä yaqınlaştılar. Bılar şunday uyzar menän şähärgä kergändä, şähär tirähendäge zavod-fabriktar qısqırıp, eşselärze eşkä saqıralar ine.

Üzzäreneñ teläktärenä qarşı yöröp, arıp qaytqan haldattar qoyaş sıqqan vaqıtta kazarmalarına kerzelär, häm bılarzıñ bötä häräkättären tikşerep, yıntek¬läp torousı şımsılarzıñ barlığına qaramastan, üz aralarında bulıp ütkän eştär haqında höyläşergä kereştelär. Ular yäşeren räüyeştä genä:

— Ularzı niñä bılay atalar?

— Qarşı tororğa qotortalar ikän...

— Kemgä qarşı tororğa?

— Bilgele inde: hökümätkä qarşı tororğa...

– Ni ösön ular ülergä lä riza bulalar huñ?

– Şulay inde, nıqlap tikşergäs belerbez äle! — tigän söäl häm yauaptar menän äle genä bulıp ütkän qan¬lı küreneşteñ mäğänähen añlarğa häm şuğa yauap tabıu yulın ezlärgä kereştelär. Ularzıñ küz aldarında tege ösäüzeñ käüzäläre asılıp: «Haldat iptäştär...»— tigän hüzzärze qabatlap torğan keüyek bula, şunıñ ösön hal¬dattar ber-berehenä oşo söäldärze birälär ine.

Şähärzä qatı tärtip quyıu, tenteü häm arestar, «mämläkätkä hıyanat» iteüzä ğäyıplängän keşelärze atıp, başqalarğa «ğibrät» kürhäteüzär menän genä ha¬lıqtıñ auızın tomalap, yöräktärendä yanğan uttarzı hünderä almanılar.

Tege ös keşene atqandan huñ, tağı yäşeren qağızzar taratıp ölgörzölär.

Haldattarzı bik nıq küzätep torouğa qaramastan, ul yäşeren yazıuzarzıñ ber nisähe haldattarzıñ qulına töşöp, nimälär yazılğanlıgı teldän-telgä höylänelep, taralıp ta ölgörzö.

Unda:

«Palaçtar bezzeñ qay ber iptäştärebezze ülterep, quldarın qanğa buyap, bezzeñ yöräkkä qurqıu halmaqsı buldılar. Bezzeñ arabızzan yuğalğan bıl iptäştärze bez mäñge onotmau menän bergä, köräşte tağı la arttı¬rabız. Ös keşe urınına meñlägän köräşselär barlığın, ularzıñ yöräktäre yalqınlı ut menän tulı ikänen hat¬lıq yändär istärenän sığarmahındar. Saf küñelle ke-şelär eşse häm krästiändär ösön köräşeüse keşelärzeñ ni ösön köräşeüzären añlarzar. Vaqıt kileü menän qul¬darındağı qoraldarın eşse, krästiändärzeñ doşmandarına qarap tözärzär. Bez iptäştärebezzeñ — eşse, krästiän haldattarınıñ bınan huñ doşmandarı kem ikänlegen belep, qoraldı şularğa qarşı totouzarına ışanabız!

Iptäştär, eşse, krästiän haldattarı! Hez üzegezzeñ aldanıp yöröüyegezze añlap, üzegezzeñ fayzağız, azatlıq ösön köräşeüselärzeñ, şul yulda yändären fiza iteüse¬lärzeñ üzegez keüyek eşse, krästiän balaları ikänen, ularğa qarşı torou üzegezgä qarşı torou bulğanın añ¬larğa teyışhegez!..

Bayzar fayzahın küzätep, bezzeñ qandarıbızzı es¬kän qara türälärzeñ häm hezzeñ başlıqtarzıñ yazmış¬tarı hezzeñ qulda ikänen ber minut ta istän sığarma¬ğız. Ular, üzzärenä qarşı köräşeüselärze «mämläkätkä hıyanat iteüselär» tip, hezze aldamaqsı bulalar, hez ularzıñ bıl hüzzärenä ışanıp, yänle qoral bulıp tor¬mağız!..

Ularzıñ bezzeñ iptäştärze atıuzarı, törmälärgä yabıuzarı hezgä ğibrät bulırğa teyış. Ularzıñ şul eştärenä qarşı bez yändärebezze fiza itergä äzerbez. Şul köräş vaqıtında hez bezzeñ safta bulırğa teyışhe¬gez!

— Böthön qan eskes zalimdar!

— Yäşähen bezzeñ berläşkän kösöböz!» — tigän hüzzär yazılğan ine.

Bıl hüzzär elektän ikelänep yörögän haldattarzıñ küñeldärenä lä ut haldı. Bik kübehe:

—Bılarzıñ hüzzäre ısınlap ta dörös bit: bez üze¬bezzeñ tuğandarıbızğa qarşı barabız, ularzıñ köstä¬ren bötöröp, doşmandarğa kös biräbez, — tigän uyğa töştölär.

Bötmäs ez qaldırğan tege şomlo tön haldattarzıñ yöräktärendä käüzälänep qaldı.

Bığasa ber nämä lä añlamay yörögän haldattar za häzer bıl eştärzeñ mäğänähen añlarğa teläy başlanılar. Ularzıñ qolaq töptärendä ülterelgän mähkümdärzeñ:

— Doşmandarzan qurqıp, ğäfü ütenergä telämäybez. Böthön qan eskes palaçtar! Yäşähen eşse, krästiän! — tigän hüzzäre haman da täqrarlanıp yañğırap torğan ke¬üyek bula ine.

Vahit häzer Nurıy Säğitovtıñ äytkän hüzzäreneñ mäğänähen añlay başlağan keüyek buldı. Ul üzeneñ bığa¬sa añlamay yöröüyenä, Säğitov menän küberäk höyläşmäy qalıuına ükenä başlanı. Unıñ häzerge köndä qayza ikänen belähe, unı kürep höyläşähe kilde... Läkin hä¬zer ul ülterelgänder inde, unı mäñge kürep bulmas... Ällä ul ülmägänder, törmäläler, tip uylap, unı küreüzän ömöt özzö.

TORMOŞTAĞI YaÑI HÜZZÄR

Bik küp haldattar keüyek, Vahit ta: «Donyala urıstar bar za mosolmandar bar» — tip uylarğa öyrängän, başqa köstärzeñ barlığın belmäy yörögän keşe.

Oşo vaqiğanan huñ Vahit urıstar menän mosolman¬dar arahında bulğan añlaşılmauzarzıñ urınhız ikä¬nen, bılar arahında bayzar häm ular yaqlı keşelär bu¬lıp, tağı ber törlö halıqtıñ ularğa qarşı köräşeüyen işetä häm kürä başlanı. Ul elek bıl köräşselärzeñ nindäy isemdä yöröüzären belmäy ine.

Tege yäşeren qağızzar arqırı haldattar arahına taralğan hüzzärzän ul köräşeüselärzeñ «sotsialistar» isemendä yöröüzären belde. Vahit ösön bıl yañı ine.

Sotsialistar! Bıl hüz uğa berense işetkändä qızıq ta, matur za bulıp kürende!

Bıl üzzäre kürenmäy yörögän, yañı isemdäge, qurq¬may torğan yöräkle keşelärze kürähe kilgändäy buldı. Nurıy Säğitovtıñ da şular yaqlı bulıp eşlägänen uy¬lap aldı.

Qay beräüzär şul uq «sotsialist» tigän hüzgä «partiya» tigän hüzze quşıp höyläy başlanılar. Vahit ösön bıl hüz zä yañı ine. Ana şul sotsialist partiyahındağı keşelärzeñ eşselär häm krästiändär yaqlı bulıp, bay¬zarğa, naçalniktarğa qarşı sığıuzarın, ularzıñ ülem¬dän dä qurqmay torğan keşelär bulıuın añlay başla¬nı. Ber nisä kön elek, tege şomlo töndä ülterelgän keşelärzeñ dä sotsialist bulıuzarı ösön atılıuzarı, Nurıy Säğitovtıñ da şular menän ber fekerzä bulıp, bergä eşläp yöröüye ösön arestovat itelep, yazağa elägeüyen añlanı.

Köndär üteü menän bıl hüzzär unıñ yörägenä heñä barzı. Ber nisä köndän huñ haldattar arahında tağı la yañı häbär taralıp, tege handıqtarınan «serle kitap¬tar» tabılğan Yıfimov menän Kuznetsov tigän haldattar¬zıñ distsiplinarnıy rotağa yıbäreleüzäre, Nurıy Säğitov menän bergä ber nisä keşeneñ voyınno-okrucnoy sudta eştäre qaralıp, Säğitovtıñ un yıl kreposqa yabılırğa hököm iteleüzäre işetelde.

— Säğitov sotsialist bulğan ikän... Ul şul partiyala bulıp, eşselär tarafınan basılğan nämälärze haldat¬tar arahında taratıp yörögän, imeş... Unıñ qulınan şunday nämälär alınğan ikän... — tigän hüzzär tara¬lıp, bik küp haldattarzı hayranğa qaldırzı.

Haldattar Säğitovtıñ şunday auır yazağa hököm iteleüyen:

– Nindäy häybät yıget ine, mesken, äräm bulğan!..

–Haldat bulğas, unday eşkä qatışmasqa käräk ine.

– Niñä qatışmasqa?.. Ällä haldattıñ yäne yuq¬mı?..

— Molodçina yıget! Ul bezzeñ ösön köräşep, auırlıq¬qa töşkän!.. — tigän hüzzär menän qarşı aldılar.

Bıl hüzzär, bıl häbärzär Vahitqa bik nıq täsir itte. Nurıy Säğitov sotsialist bulğan ikän, şunıñ ösön ber nämänän dä qurqmay köräşep, şunday auır yazağa dusar bulğan ikän, tip uylap, unı küz aldına kilterze.

– Distsiplinarnıy rota...

– Sotsialist...

– Krepost...

– Partiya...

Bıl hüzzärzeñ hämmähe lä Vahit ösön dä, unıñ yanındağı başqa haldattar ösön dä yañı hüzzär bulıp işeteleü menän bergä, tormoştoñ yañı basqıstarı bulıp kürendelär. Bıl hüzzärzeñ artında «tormoş ösön köräş» tigän feker yaltırap, ber yaqta bayzar, naçalstvolar, candarmdar, qorallı qara köstär tezelep, uğa qarşı prostoy, läkin ütker häm yändären şul yulda fiza itergä äzer torğan keşelär tezelep torğan keüyek bulıp küz al¬dına kildelär. Şulay itep, bıl yañı hüzzär nindäyzer ber yañı tormoşqa mayaq töslö bulıp küreneü menän ber¬gä, küñeldärzä bötmäy torğan ez qaldırzılar.

Köndär üteü menän, şomlo töndäge keşelärze atıu vaqiğalarınıñ, şul köndär esendä hökümätkä qarşı torousılar turahındağı törlö auır häbärzärzeñ täsire äzäyıp, haldattar arahında iske tormoş ezenä töşöp, qara köstöñ yıñeüye bulıp kürengän bulha la, küñeldärzä moronlap qalğan yañı uyzar, yañı hüzzär, törlö säbäptär arqırı tamırlanıp, qar astınan sıqqan qara yırzä başlap kürengän berense yäşel üländär keüyek üsergä yöz tottolar. Qayzandır örölgän ruh, qayzandır tara¬tılğan agitatsiya, yazğı yılı yamğır keüyek, ularzı üste¬rergä yarzam itte.

Eşselär häm ğadi gracdandar menän ğäskäri halıq¬tar arahında mönäsäbät — bağlanış bulmauğa törlö saralar küreleüyenä qaramastan, törlö yuldar arqırı haman imeş-mimeş häbärzär taralıp, qabınğan feker¬zärzeñ hünmäüyenä säbäp itep kilde.

Qayhılır ber ofitserza denşik bulıp, boronğo qara qoldar keüyek hezmät itkän ber haldat, ul ofitserğa kistärzä yıyılğan başqa ofitserzarzıñ esep qızıp alğandan huñ, batşağa, samodercaviyeğa häm bayzarğa, alpa¬uıttarğa qarşı eşlägän yäşeren tipografiyaları tabılıuın, şul arqala ber nisä häref yıyıusılar qulğa alınhalar za, başlıqtarı qulğa eläkmäüyen, tege ofitserzarzıñ:

–Ul merzatsevtarzı toqomdarın qaldırmay kisergä käräk, ular halıqtı qotortop, hökümätkä qarşı baş kütärmäkse bulalar!..

– Ul svoloçtarğa kön kürhätergä yaraymı huñ? Ular¬zıñ tamırzarı qorotolorğa teyış!

– Haldattar arahına ularzıñ fekerzäre taralma¬hın ösön, ul duñğız haldattarzı tağı la qısırğa kä¬räk... Ular äle bezzeñ qäzerze belmäyzär... Sabatalı krästiän malayzarına añ kerä başlaha, ular türgä hi¬kerä başlarzar!.. — tip ğäyrät orouzarın qaytıp höy¬läne.

Ikense ber haldat, qarauılda torğanda, şunda yaqın ber yortta tenteü bulıp, ällä kemdärze arestovat itep alıp kiteüzären, arestovat iteleüselär menän iteüse¬lär arahında atış bulıuın häm, ularzı alıp kitkändä, ularzıñ berehe:

– Doloy qan eskestär!.. Doloy samodercaviyenıñ yallanğan tupas qoldarı!..

– Yäşähen ularğa qarşı köräşeüselär! — tip qısqırıuın, unıñ şul hüzzäre ösön candarmdar tarafı¬nan mıltıq tütähe menän qıynalıuın üz küze menän küreüyen häbär itte.

Ösönsö ber haldat qayzalır ber eşse menän osra¬şıp, ul eşseneñ: «Bez yäberlänep qolloqta asıralğan, qarañğılıqta, añhızlıqta totolğan eşse, krästiändärze azatlıqqa sığarğansı köräşäsäkbez, bezzeñ bere¬bezze totop ülterälär ikän, artta meñärlägän iptäştär qala. Bez ularzıñ his ber yazalarınan qurqmaybız, bez¬zeñ qandar tügelgän yırzä revolyutsiya üsä genä barır... Qarañğı auıldarzan kilgän, äle haman qolloqta yäşägän yäş krästiän balaları bını häzergä añlamahalar za, bara torğas añlarzar. Şunıñ ösön bez haldattarzı üzebezzeñ iptäştärebez itep qaraybız. Ularzıñ añhızlıqtarı arqahında ğına bezgä qarşı kileüzären be¬lep, ularğa asıu menän qaray almaybız...» — tip höy¬lägän yalqınlı hüzzären qaytıp äytte.

Şunday yuldar menän, yäşeren genä bulha la, yäşe¬ren partiya haqındağı äyberzär, ularzıñ totqan yulda¬rı, yañı fekerzär, yañı hüzzär menän östälep, haldattar arahında törlö uyzar tıuzırırğa säbäp bula barzı. Elektän hämmähe lä ber uy, ber fekerzä bulıp, batşağa itäğät itergä ant itkän, ber qaşıq qandarı qalğansı hezmät itergä «Qörän», «Incil» übep ğahed birgän haldattar arahında feker başqalığı hizelä başlanı. Häzerge tormoşqa qaraştar törlösägä äylände, boronğo izge tip uylanğan nämälärgä, zur tip yörötölgän keşe¬lärgä qaraş üzgärze.

Elekke hüzzärgä burcuaziya, samodercaviye, palaçtar, demokrat, politseyskiy, raboçiy, partiya keüyek yañı hüz¬zär östälde.

Haldattarzıñ qay beräüzäre, boronğosa tuñ köyönsä qalıp, iskelek yaqlı ikänen belderzelär. Qay beräüzä¬re, bezzeñ ösön telähä nämä bulhın tigän keüyek, tik yö¬rönölär. Qay beräüzäre bötä küñeldäre menän yañı fe¬kerzä bulıp, bögöngä saqlı kilgän tormoşqa qırın küz menän qarap, vlast tarafınan eşlängän eştärgä doş¬manlıq, ularğa qarşı torğan tege yañı keşelärgä dus-lıq uyı menän yöröy başlanılar.

Vahittıñ fekere huñğılar yağında buldı. Ul üz fe¬kerendä bulğan haldattar menän yaqınlaşıp, bıl uyzı izge uy tip küñelenä berkette. Ular, kemdärzeñ nindäy fekerzä bulıuzarın añlap, üzzärenä qarşı fekerzä bul¬ğan qaresle haldattarzan haqlanıu yulın tottolar. Şu¬lay itep, haldattar arahında yäşeren uylı, yäşeren partiya oyoşma taraftarı bulğan ber törköm hasil buldı. Bılarzıñ estärendä «forsat sıqhın ine lä eşse, krästiän doşmandarın oşo ştıktar menän bärep töşörähe ine... Ularğa qarşı yörögän köräşselärzeñ yarzam¬darına yıteşähe ine... Üz irkeñdän başqa oşo doşmandarğa hezmät itep yöröü auırlığınan azat bulahı ine...» tigän teläktär qaynaşa, yäşeren uttar yana ine.

YaZ BAYRAMDARI

Yaz yıtte. Yır üzen qaplap torğan aq küldäk keüyek qar¬zarzı östönän yırtıp taşlap, may ayın qarşı alır ösön, yäşel üländär menän bizände. Yängä yağımlı, donya¬ğa häyät birä torğan qoyaş nurzarı, qalın stenalı tör¬mälärzän, eşselär tora torğan podvaldarzan başqa häm¬mä yırgä kerep, uynaqlap, keşelärzeñ küñeldäre menän şayara başlanılar.

Keşelär zä östärendäge keyımdären almaştırıp, yıñel, matur keyımdärgä töröndölär. Tik ğümergä eşläü¬selärzeñ genä haman şul mayğa qatıp yaltırağan keyım¬däre östöndä qaldı.

Küñeldär qırğa, häl yıyırğa aşqındılar. Bayzar, bayarzar yorttarında üzzäreneñ imeniyelarına, daçalarğa kiteü äzerlektäre kürep, yäy buyı şunda torou, kön¬därze küñelle ütkäreü uyına töştölär.

Eşse, hezmätkärzär matur may ayınıñ ber nisä kö¬nön genä bulha la irken hauağa sığıp, yäşellek ara¬hında yöröp qalıuzarın uylap, kalendar qağızzarın aqtarıp, qayhı çislolarza bayram bulıu köndären qa¬rarğa kereştelär.

– Bına batşa tıuğan kön...

– Bına batşanıñ qatını isemlängän kön...

– Bına batşanıñ balahı tıuğan kön...

Bılar barıhı la qızıl menän basılğandar.

Şul köndärzä bötä Rusiya halqı bayram itäsäk. Şul köndärzä şähär uramdarı aqlı, kükle, qızıllı tös¬tärgä quşılıp yahalğan flagtar menän bizälep, ularğa hörmät itäsäk. Bına şul köndärzä genä eşse hezmätkär¬zär zä irekle räüyeştä qırğa sığıp, häl yıyıp qalasaqtar. Ularzıñ bötä yäygä ala torğan otpuskıları şul qı¬zıl töslö kalendar bittärendä genä tora. Batşanıñ qatını, balalarınıñ tıuğan köndärenä bağışlanıp bayram itelä. Yäy şatlıqtarı şular menän bağlanıp yöröy.

Haldattar za, ber az ğına tın alıp qalıu ösön, bıl bayramdarzıñ bulıuın kötälär. Başqa bayramdar bul¬mağas, şulay kötmäy tura kilmäy, sönki ularzıñ da bay¬ramdarı şularzıñ tıuıuzarı menän bäylängän. Ular¬zıñ şatlıqtarı bötä halıqtıñ şatlıqtarı bulırğa teyış. Bıl mäcbüri qanun bulıp quyılğan...

KÖTÖLMÄGÄN BAYRAM

Irtägä Berense may. Här kemdeñ küñele matur may ayı başlanıuın, bigeräk tä unıñ berense könön yıl¬mayıp kötä. Bigeräk tä eşselär Berense may könön üz¬zäreneñ bayramdarı itep qarşı alırğa äzerlänälär. Ularğa här ber Berense may könö berär yıñellek birer keüyek hizelä.

Ikense yaqtan, Berense mayzıñ yılı, matur qoyaşı¬nıñ nurın qaplarğa, unı eşselär östönä poroh tötöndä¬re arqırı ğına töşörörgä äzerläneüselär zä bar. Bı¬na şunıñ ösön bıyıl da, irtägä Berense may tigän kön¬döñ kisenän ük, şähärzä candarmdarzıñ yırötölöüye arttırıldı. Kazarmalarzağı atlı kazaktar uramdar¬za yöröp, köstären kürhätep üttelär, haldattar ara¬hında nimägäler qarşı tororğa äzer bulıp torou sa¬raları kürelde. Başlıqtar, ğäzättäge köndärgä qarağanda, başqasa yöröp, nimägäler qurqıp qarağanda¬rın hizzergän töslö yöröy başlanılar.

Bıl eş haldattarzıñ küñeldärendä:

— Bögön niñä bılay ikense törlö häräkät bar?

— Tağı nämä bulğan? Nimänän qurqalar?— tigän söälde tıuzırzı.

Yäşeren genä horalğan bıl söäldärgä qolaqtan-qo¬laqqa ğına:

— Irtägä eşselär üzzäre bayram itergä äzerlänä¬lär ikän...— tigän yauaptar birelde.

— Ul nindäy yañı bayram huñ?

– Ul eşselärzeñ Berense mayza yahay torğan bay¬ramdarı. Unı donya eşseläre yahayzar ikän...

– Ni ösön ular üzzäre genä ayırım bayram yahay¬zar huñ?..

– Sönki ul, Berense may, bötä donya eşseläreneñ üzzäreneñ teläktären eşkä aşırır ösön berläşeüzären kürhätkän köräş köndäre. Şunıñ ösön eşselärgä qar¬şı yaqtar uğa qatışmayzar, bälki bötä köstäre menän qarşı toralar.

— Niñä qarşı toralar huñ?

— Niñä qarşı tormahındar, ti... Eşselär, şul bayramdarı aşa, bötä donya kapitalistarına häm şu¬larzan tözölgän hökümättärgä qarşı baralar. Ul kön¬dö eşselär: higez säğätlek eş vaqıtı bulıuzı, bötä donyalağı izelgän halıqtarzıñ azat itelep, hämmäheneñ dä tuğanlaşıuzarın, tormoş yuldarı yıñelläştereleüyen teläp, demonstratsiyalar yahayzar häm üzzäreneñ teläktäre haqında hüzzär höyläyzär. Şunıñ ösön ul mosolmandarzıñ uraza, qorban bayramdarına la, urıs¬tarzıñ rocdestvo, pasha bayramdarına la häm batşa¬larzıñ tıuğan, tähetkä ultırğan köndärendä yahala tor¬ğan bayramdarğa la oqşamay. Ber halıq, ber dindäge keşelärzeñ genä bayramdarı tügel, bälki bötä donya eşseläreneñ urtaq bayramdarı. Bıl bayramdıñ ba¬şında ana şul yäşeren oyoşmalar, häzerge recimğa qarşı barıusı huldar toralar ikän!..

Küñeldäre yañı fekergä auışqan, estärenän köräşse eşselärgä yaqınlıq hizgän haldattar arahında oşo hüzzär yäşeren genä höylänep ütte.

Elektän qorban bayramın, mäület bayramın ğına kürgän tatar, başqort häm elektän pasha keüyek bayram¬darzı ğına kürgän urıs haldattarına bıl hüzzärze işeteü yañı ber his tıuzırzı. Äle haman küñeldäre tuñ bulıp, köräşteñ asılı nimälä ikänen añlamağan kireräk haldattar üz aralarında:

— Küräheñ, äle haman şul buntovat iteüselär bötmägändär ikän!

– Ular batşağa qarşı tügel, bälki dingä lä qarşı¬lar ikän. Ular bayarzı bötöröp, üzzäre huca bulırğa teläyzär ikän. Razve allahız, batşahız torop bula?!.

– Tınıshızlıq sığarıp torousılarzı bötönläy bötörörgä käräk ine. Ular halıqtı ällä nimälärgä qo¬tortalar, sirkäüzärgä qarşı baralar. Imeş, bezgä ti¬gez bulırğa käräk ikän! Biş barmaq ta tigez tügel. Neuceli bez ana tege gololobıy tatarzar, ber nämä lä belmägän sıuaştar menän tigez bulabız?.. Yuq, bıl bulmas!..— tigän hüzzärze asıqtan-asıq äytälär häm, küñeldäre menän üzgäreş yağındalır tip uylanğan hal¬dattarğa törtöp:

–Haldat bulğas, anttarğa hilaflıq itergä yara¬may. Ällä nindäy qotortousılar hüzenä qarap, üzen bısratqan haldat haldat tügel ul. Bezgä rotnıy koman¬dir şulay höyläne,— tip quyzılar.

Ular bıl hüzzäre menän, üzzärenä qarşı bulğan hal¬dattarzı asıulandırıp, kemdärzeñ asıqtan-asıq «buntovşiktar» yağında bulğanın asıq belergä telä¬gändär ine, läkin ularzıñ yauız niättären belgän hal¬dattar, häzergä ular menän hüz köräştereüzeñ fayza¬hız bulasağın añlap, ularzıñ hüzzären yauaphız qal-dırzılar.

Tegelär tağı hüz başlap:

— Batşa menän sirkäügä qarşı barıusılar uñ¬mayzar ular. Ana bit, Yıfimov menän Kuznetsov inde qaytabız tip torğanda, ösär yılğa distsiplinarnıy rotağa, ä Säğitov tigän tatar un yıl törmägä hököm iteldelär. Ber nisä svoloçı bötönläy tege donyağa ozatıldılar...— tip üzzäreneñ küñeldären yıuatıp quyzılar.

Ularzıñ bıl hüzzäre lä yauaphız qaldırıldı. Tik bılar üz aralarında:

— Alda kürerbez äle. Bez hezzeñ kemdärgä ışanıp, aldanıp yöröüyegezze beläbez,— tip asıuzarın estären¬dä qaldırzılar häm üzzäreneñ bıl bayramğa qatna¬şıu tügel, bälki qarşı tororğa mäcbür iteleüzären häm, qara köstärgä tayanıp, yuğarılağı hüzzärze höylä¬gän haldattarğa qarşı yauaphız qalıuzarın, ularzıñ artıq añhız ikänlektären uylap qayğırzılar.

Vahit, «ular bötä donyalağı izelgän millättärze azat iteü yulın totop, tigezlek ösön köräşälär» tigän hüzgä bigeräk tä ğäcäphende.

— Isınlap ta donya ular telägänsä bulıp sıqha, bezzeñ keüyek halıqtarğa la han bulırmı ikän ni?!. Bına bit äle bında qay ber qara yöräktär nimälär höyläyzär bit äle! Ä inde eşselär äytkänsä bulha, bez hämmäbez zä tigez bulır inek şul!—: tigän uyğa töştö häm irtägä nizär bulahın tınıshızlıq menän kötä başlanı.

Ul Berense may könöndä tege azatlıq ösön köräşeüse eşselärze häm ularzı başlap yöröüselärzeñ tör¬kömdären, ularzıñ nisek yöröüzären kürergä teläy ine. Ul şul uyzarzı uylağanda, tege töndä atılğan keşe¬lär, şul vaqıttağı auır küreneştär, Nurıy Säğitov¬tıñ un yılğa törmägä yabılıuı häm başqa vaqiğalar artınan üzeneñ dä yuq qına eş ösön saq-saq qına qa¬lıuı, şul vaqıtta zur naçalniktarzıñ qılanışta¬rı— hämmähe lä täqrar küz aldınan ütep, unıñ küñe¬lendäge yärähätte arttırıp, ularzıñ ülgän saqta äyt¬kän hüzzäre qolaq töbönän yañğırap kitkän töslö bul¬dılar. Küñelenän, ägär zä irtägä eşselär menän bäre¬leşergä tura kilhä, ularğa tözäp atmauzı uylap quyzı.

Şunıñ östönä «haldattarzıñ da ber az ğınahı bulha la, şular yağına quşılha ine lä doşmandarzıñ yöräk¬tären alırlıq eştär eşlänep taşlanha ine...» tigän uy unıñ başınan yäşen keüyek ütep kitte.

Berense may irtähendä haldattarzı uyatır ösön qısqırtılğan borğo tauışı, Vahittıñ da haldatqa alınıp, oşo kazarmağa kilgändeñ irtägähendä qısqırt¬qan borğo tauışına oqşap, nasar täsir itte.

Köndägeneñ kirehensä, bögön haldattarzı irtük uram buylap törlö köyzär, şular rätenän «Boce, tsarya hrani» («Ilahım, padişanı haqla!») tigän köyzö yır¬latıp yörötöp alıp qayttılar. Naçalstvolar bıl eştäre menän halıqtıñ, bigeräk tä eşselärzeñ, yöräk¬tärenä qurqıu halıp, qarşılıqtar bulğan vaqıtta üzzäreneñ köstäre zur, vlaslıq iteüzäre nıq ikänlegen kürhätmäkselär ine. Haldattar uramdarza yörögän va¬qıttarza uq, bögön ohrananıñ köslö quyılıuın, ni bulha la beräy eş bulıu ihtimalın uylap häm, yuğarı¬la birelgän boyoroq buyınsa, başlıqtarzıñ şunı ba¬sırğa äzerlek küreüzären añlap qayttılar.

Berense mayzıñ qoyaşlı matur irtähendä bulğan bıl yämhez köstär, bayram könöndä uram buylap ülek alıp barğandağı küñelhezlekte iskä töşöröp, yöräktärzä na¬sar täsir qaldırzılar.

Ni bulha la haldattarzıñ kötöüye buşqa kitmäne, ahırı... Säğät undar samahında Vahittar kazarmahın¬dağı haldattarzı ber nisägä bülep, uramğa sıqqas ta, törlö otdeleniyenı törlö yaqqa borop alıp kittelär. Hä¬zer uramdarza haqsı stracniktar tağı la arta töşkän häm ularzıñ yözzärenä zähärle asıu sıqqan keüyek kü-renä ine.

Vahittar rotahınıñ başlığı ularğa asıulı tauış menän komanda birep, ularzı ällä nindäy tar uramdar arqırı şähärzeñ ber yaq sitenä taban eyärtep alıp kitte. Qorallı köstärzeñ aşığıslıq menän kitep ba¬rıuzarın uramdarza, qapqa töptärendä qarap torousı irekle gracdandar qapqalarğa kerep, yäki ber yaqqa taypılıp torop qaldılar. Ularzıñ şulay tayşanıp qalıuzarınan, şiklänep qarauzarınan här kemdeñ ber nimä hizengänlege kürenä ine.

Vahittar yäyäüläp şulay barğanda, ber törköm at¬lı kazaktar, höñgölären yuğarı kütärep, qiämät bulğan keüyek aşığıslıq menän, yäyäüle ğäskärzärze ber yaqta qaldırıp uzıp kittelär zä, aldağı arqırı uramdıñ möyöşönän uñğa kerep yuğaldılar.

Bıl küreneştän Vahittıñ häm unıñ menän ber serzä bulğan iptäştäreneñ yöräktäre qağıp quyzı. Şul saq¬lı köstärzeñ eşselärzeñ yıl buyınsa kötöp alğan Be¬rense may bayramdarın basırğa barıuzarın uylap, küñeldärenän eşselärgä ğäyrät, qarşı tororloq kös häm tüzemlek teläp quyzılar. Üzzäreneñ mäcbüri rä-üyeştä bıl safta barıuzarın istärenä töşöröp, ber-berehenä qaraşıp aldılar.

Bara torğas, şähär sitendäge fabrik-zavodtarzıñ tup-tura bulıp kükkä sığıp torğan törlösä ozonloqta häm törlösä yıuanlıqta bulğan möryäläre kürenä baş¬lanılar.

Bögön ularzıñ ostarınan költä-költä bulıp sıq¬qan, bara torğas, bergä quşılıp, ber yaqqa auışıp hu¬zılıp kitkän tötöndär sıqmayzar ine. Tağı azıraq barğas, zavod-fabrik binalarınıñ qoromlanğan qara käüzäläre kürende. Bögön ularzıñ qabırğalarınan här vaqıt ta poh-poh itep, özök-özök aq par sığarıp tor¬ğan tın yuldarı eştän tuqtalğandar ine.

Kisä görläp torop ta, bögön yänhez, mäyıt keüyek, qa¬tıp qalğan bıl möryälärze, qoromdarğa mansılğan tau-tau bulıp yatqan binalarzı bılay tın häm yänhez küreü küñeldärgä törlö uyzar töşörzö. Añlı yaqta bul¬ğan haldattar:

«Bılarğa yän häm maturlıq birgän — mägär eşse¬lär genä ikän... Bına zavod-fabrik hucaları häm ular¬zı yaqlap yörögän oşo hatlıq keşelär añhızzar, üz¬zäre kilhendär zä eşläp qarahındar ine! Ä bılar üz¬zäre qıl da qıbırzatmay torop, eşselärzeñ ber kön¬lök bayramdarına la irek birmäs ösön, qarşı bara¬lar, öyzärendä qırın yatıp kölöp torğan bayzarğa hez¬mät kürhätälär!» — tigän uyğa kildelär.

Tağı az ğına barğas, zavod tirähendäge törlö zur¬lıqtağı yorttar tezelgän uramdarzan tezeleşep kil¬gän bik küp qarasqılar kürende. Ularzıñ iñ aldında kilgändäreneñ quldarında qızıl flag bulıp, ul may qoyaşına qarap yılmayğan keüyek bula. Tege köslö qul¬darzıñ alğa alıp kileüzäre arqahında yılberzäp, yän-lelek kürhätä ine.

Aq, kük, qızıl töstän uqmaştırılıp, yalğanıp yahalğan, Romanovtarzıñ tıuğan, käläş alğan köndären¬dä här ber qapqa başına elenep, yırgä halınıp töşkän ala flagtarzı kürep öyrängän keşelär ösön bıl qızıl flag bik säyır toyoldo häm ularzıñ qarşıhında yänlänep, bılarzı la üzenä taba saqırıp, eşselärzeñ küñeldärendäge teläktären höyläp torğan keüyek buldı.

Bıl küreneş Vahittıñ yörägenä kilep bärelde. Te¬ge yäşeren oyoşma häm ularzıñ köräşseläre taratqan hüzzäre isenä töşöp: «Ular şular ikän.... üzzäre bik küptär ikän... läkin quldarında qoral bulmağan köyönsä nisek itep oşo saqlı zur häm qorallı köstärgä qarşı kilälär? Üzzäre belä torğandarzır inde, yuği¬hä kürälätä utqa qarşı kilmästär ine... Barıber min ularğa tözäp atmam...» — tip uylap aldı la yanındağı üzeneñ serzäş iptäşenä küzen töşörzö. Unıñ da, Vahit keüyek ük, auır uyza ikänlege yöz hızıqtarınan küre¬nep tora ine.

Berzäyıräk qara keyımdär keyıngän bıl zur tulqın, ber yulı ber nisä uramdan sığıp, şundağı keskenäräk ber mayzanğa qarap ağıldılar. Şul uq vaqıtta ular yağınan bik moñlo ber yañı köy tauışı kilä. Bıl köy moñlo bulıuı menän bergä, küñeldärgä ällä nindäy ğäyrät, häzer quzğalıp kiterlek därt birä ine. Ul köyzö işetkäs, bik küp küñeldär yomşarzı, bik küp käüzälär üzzäre bıl yaqta bulıp, ularğa qarşı vintovkalar tö¬zäp barıuzarına qaramastan, küñeldäre menän tege yaqqa sığıp, quldarındağı vintovkaların onottolar.

Ul köyzän törlö zolomdarzıñ qähärzärenän hızla¬nıu, auır tormoştan tuyıp zarlanıu menän bergä, şul zolom, şul auır tormoşqa qarşı köräşergä öndäü häm köräştä sızamlı bulıuğa qızıqtırıu tauıştarı ber¬gä sığa, halmaq qına tulqınlanıp tirä-yaqqa tarala ine.

Bıl köy Vahitqa may ayında hayrağan handuğas ta-uıştarınan da, qırza eşläp yörögändäge moñlo yır köyzärenän dä, kesazna kistärendä şäkerttärzeñ bergä yıyılıp:

— Sön äzäm yännätä kerze...— tip «Möhämmädiä» äy¬teüzärenän dä matur, moñlo, küñelle häm därtle bulıp işetelde, häm üzeneñ tegelär yağında bulahı kilep, bıl yaqtı kafırzar farız itep, «Kitabölcihad»tağı keüyek, läkin başqa teläk ösön, başqa qoraldar menän huğışahı kilep kitte.

Ber nisä qızıl flag artınan kilgän eşselär häm qatın-qızzar ber yırgä kildelär, tege ber nisä qızıl flagtar tağı la yuğarıraq kütärelep, eşselärzeñ urtahındaraq qaldılar.

Bıl küreneştän huñ yöräktärzeñ tibeüzäre yışay¬zı, küzzär alğa tağı la nığıraq tekäldelär.

Vahittarzıñ başlap kilgän ofitserı, käüzähen turay¬ta töşöp, şäberäk atlarğa komanda birze häm haldat¬tarzı tege eşselär yıyılğan mayzandıñ ikense yağına taba qaratıp alıp kitte, haldattar ularğa qabırğan barıuğa qaramastan, küzzäre haman eşselär yağında ine.

Şul arala tege eşselär arahınan berehe:

— Tovarişi!..— tip qısqırıp hüz başlau menän, törlö yaqtan atlı kazaktar qılıstarın yaltıratıp ki¬lep sıqtılar za eşselärze törlö yaqtan qamap alırğa teläy başlanılar.

Haldattarğa eşselär tora torğan mayzandı uratıp alıp, tsepqa tezelergä komanda birelde.

Ul arala qayzandır beräü eşselärgä häzer ük tara¬lıp kitergä, ägär oşo minut esendä taralıp ölgörmähä¬lär, qoral menän taratırğa, qarşı torousılarzı atırğa, tigän hüzzärze qısqırıp yıbärze.

Yöräktär şaulanı. Vahit häm unıñ menän ber te¬läktä bulğan iptäştäre, üzzäreneñ ata-äsälären atırğa ämer birgän keüyek, sikhez ber auır häldä qaldılar.

Eşselär tiz genä taralmanılar, bälki qalın häm yuğarı tauış menän bılarğa qarap nimäler äytä başlanılar.

Şul minutta tege qalın tauışlı keşe, atlı ka¬zaktarğa qarap, eşselärze qoral menän taratırğa ko¬manda birze. Mayzan butaldı, kazaktarzıñ heltägän qılıstarı Berense may qoyaşında yaltırap, törlö yaq¬qa butala başlanılar. Qayzalır mıltıqtar atılıp, hauanı yañğıratıp yıbärze. Qayzalır qatın-qızzarzıñ näzek häm ärnep nimäler äytkän tauıştarı sıqtı.

Bik şäp häm yöräktän sıqqan:

– Tovarişi!..

–Palaçtar!..

– Qoralhız eşselärgä atahığız! — tigän tauış¬tar tirä-yaqqa yañğırap taraldılar. Eşselär menän at¬lı kazaktar bergä butalıp, aralaşıp kittelär.

Qızıl flagtar birelmäs, yıñelmäs ösön talaşqan keüyek, arlı-birle helkenä başlanılar.

Haldattarğa mıltıqtarzı tözäp äzer tororğa ämer birelde.

Törlö yaqtan uratılıp alınğan eşselär häzergä üzzäreneñ yıñeläsäktären belep, törlö yaqqa tarala başla¬nılar.

Taralıusılar arahında atlı kazaktarzıñ qılıs¬tarı yaltıray, häm halmaq qamsılar arlı-birle hel¬tänälär ine.

Tege qızıl flagtar, ahırı, doşmandar qulına töştö, ular küzzän yuğaldılar. Bıl eş yöräktärgä är¬neü haldı, ay totolop, yondozzar atılıp yırgä töşkän keüyek bulıp kitte.

Vahittar rotahına alğaraq barıp, eşselärzeñ mär¬käze torğan yırze uratıp alırğa quştılar, ikense yaq¬ta torğan haldattar za alğa atlanılar.

Kazaktar, candarmdar qasqan eşselärze qıuıp, ber nisähen totop aldılar... Vahittar barğanda, mayzan ur¬tahında ber nisä eşsene totop alğandar za, ular tartqılaşqan hayın, nagayka menän baştarına birälär ine.

Ularzıñ baştarınan häm mañlayzarınan qan ağıp töşä, ayaq astında ber nisä käüzä tägäräp yata. Ularzıñ qay berehe asıulı tauıştar sığarıp helkenälär, qay beräüzäre his ber quzğalmay, yırgä nisek auıp töşkän bulhalar, şul köyönsä yatalar ine.

Oşo auır küreneşkä qaramastan, butalışqan häm küzzären qan basqan keşelär haman sayqalalar, yän häm küñel asıuı menän küzzärenä aq-qara kürenmäy, berehe östönä ikensehe höcüm itälär ine.

Tirä-yaqtarzağı atlı kazaktarzıñ hügenep, qılıs¬tarın yaltıratıp heltäneüzäre tauıştarına ularzıñ mengän attarınıñ arlı-birle sabıp yörögän ayaq ta¬uıştarı quşılıp, ul tauıştarğa eşselärzeñ asıulı häm ränyışle tauıştarı östälep, baytaq qına vaqıt¬tarğa saqlı haua yañğırap, iñeräp torzo.

Vahit häm unıñ menän serzäş bulğan iptäştäre, ber yaqtan, eşselärze atırğa tura kilmäüyen uylap şat¬lanhalar, ikense yaqtan, üzzärendä eşselärzeñ doşmandarın atırğa ihtıyar häm oyoşqan kös yuqlığın uylap qayğırzılar. Üzzären buldıqhızlıqta, şunday auır vaqıtta la bergä oyoşop, doşmandarğa qarşı tora almauza, tege mäcruh eşselärzeñ yözzärenä qararğa oyalıp, küzzären tübän töşörzölär... Üzzäre keşe ülter¬mähälär zä, keşe ültereüselärze qarap, ularğa kös bir¬gän keüyek torouzarı küz aldarına kilep, vıcdandarı qarşıhında qaltıranıp kittelär.

Näq şul vaqıtta mäcruhtarzıñ äle lä ayaq östöndä tororloq häle bulğan beräühe, haldattarğa qarap, üke¬nesle tauış menän:

— Eh, vı, tovarişi! Hez kemdärgä qarşı mıltıq kütärep kilep, kemdärzeñ yöräk qandarın ağızıuığızzı belähegezme?!— Tirä-yağın kürhätep:— Bılar hezzeñ fayzağız ösön birelgän qorbandar... Bez hezzeñ ösön köräşäbez... hez bezzeñ tuğandar...— tip äytep tä ölgör¬mäne, ber atlı kazak kilep, mäcruh eşseneñ östönä qı¬lısın yaltıratıp heltäp yıbärgändä, Vahit qulındağı ştıgı menän unıñ qulında yaltırağan qılıstı ber yaq¬qa qağıp ölgörzö. Vahittıñ eşseneñ başı östöndä yaltırağan qılıstı qağıp yıbäreüye — azatlıq häm eşse, krästiändärzeñ doşmandarına qarşı qulındağı ştıgın berense märtäbä tözäüye ine.

Vahit tege mäcruh eşsene haqlap qalır ösön, kü¬zen qan basqan atlı kazaktıñ kös menän heltägän üt¬ker qılısın sitkä qağıp yıbärgäs, kazak Vahitqa asıu menä qarap:

— Hin dä şul ettär yaqlı ikänheñ! — tip yıkerende lä qılısın Vahit östönä heltär ösön yuğarı kütärze. Ul arala Vahittıñ artında torğan iptäşe, eşteñ qay¬za barasağın hizep, ştıgı menän tege kazak mengän at¬tıñ botona sänsep aldı. Şul sekundta at, östöndäge kazagı menän, ber yaqqa taypılıp sığıp kitte.

Tauış, butalış häm yäyäüle haldattarzıñ atlı kazaktar, candarmdar menän aralaşıp kiteüzäre ar¬qahında Vahittar za ikense yırgä kitep, başqalar arahına kerep butaldılar. Tege eşse östönä heltängän kazak ta üzenä qarşı ştık kütärgän häm mengän atınıñ botona sänskän haldattarzıñ kemdär ikänen belmäy qaldı.

Ber azzan tauış basıla töştö. Qulğa töşkän eşse¬lärze törlö yaqtan qamap qulğa aldılar za qayzalır alıp kittelär. Ber nisä ülek menän auır yaralılarzı arbalarğa halıp ikense yaqqa ozattılar. Törlö ğäskä¬ri bülektärgä qaytırğa komanda birelde.

Mayzan tındı. Unda, Berense may könöndä, köräş teläge menän kütärelgän qızıl flagtarzıñ yırtıq ki¬säktäre häm üzzäreneñ huñğı hüzzären äytep ülgän ba¬tır köräşselärzeñ yöräktärenän aqqan qızıl qandarı Berense may qoyaşı qarşında yaltırap torop qaldı¬lar.

Küñeldäre menän köräşse eşselär yağında bulğan haldattar, ber nisä keşene tereläy yırgä kümgän keüyek, auır häm küñelhez ber häldä, ä inde eşteñ asılın belmäy, yäki belep tä, eşselärgä qarşı torousılar, auzan qaytqan hunarsılar keüyek, küñelle räüyeştä kazarmalarına qaytıp kittelär.

Vahit bögön, üzeneñ eşselärgä qarşı barıusılar safında bulıuına ükenhä lä, ber eşsene yırtqıs ka¬zaktıñ qılısınan haqlap qalıuın uylap şatlandı. Urını kilgändä doşmandarğa qarşı tororğa batırlı¬ğı yıtäsägen häterenä kilterep, ğäyrätlänep quyzı.

May bayramı qızıl flagtıñ yıñeleüye menän böthä lä, bıl qanlı köräş häm eşselärzeñ ğäyrät menän qarşı torouzarın küreü haldattarzıñ küñelendä böt¬mäs ez, uñğa, hulğa kitkän ike yul ber-berehenä doşman bulıp köräşä torğan ike sinıf barlığın hızıp qaldırzı. Alda tağı la zur köräştär häm auır tormoş basqıstarı arqırı ireşelä torğan irekle köndär yal¬tırap kürengändäy buldı.

BORONĞO HÄM IÑ HUÑĞI HATTAR

Vahittıñ ata-äsälärenän, berense yıldarzağı keüyek, un-un biş kön hayın hat kilep tormaha la, haman da ay hayın tip äyterlek hattar kilep tora. Ul hattarzıñ ber nisähen bergä sağıştırıp qarahañ da, hämmähe lä berehe ikenseheneñ kupiähe keüyek, ber töslö bulıp sı¬ğa ine.

Bıl hattarzıñ här berehe «älhat — nisfelmölkät...» tip başlanğandan huñ, iñ elek Vahittıñ atahı Ğälläm ağayzan, äsähe Fäüziä yıñgäyzän, heñlehe Mär¬yämdän hağınıp, harğayıp, ber kürergä zar-intizar bu¬lıp äytelgän sälämdär menän sıbarlana, ularzan huñ bötä qärzäş-ırıuzarı, kürşeläre isemenän äytelgän häyır-fatihalar üteneü menän huzılıp kitä ine. Hat¬tıñ ber-ike bite şunday säläm äyteüzär, häyır-doğa üteneüzär menän tulğandan huñ här ber hattıñ ahırın¬da:

«Äytergä onotqanbız ikän, Ğäynetdin babağız auı¬rıp vafat buldı, alla imanın yuldaş ithen»; «Sähip¬gäräy qızı Hälimäne tübän ostoñ Ğäläü malayı Şämset¬dingä keyäügä birzelär, nikahtarı buldı»; «Şämsiä yıñgäñdeñ balahı bulıp, Allabirze tip isem quştı¬lar...»; «Besängä töştök. Sarlaqlı başındağı sabından 40 sümälä sıqtı, bik yäşel köyö käbängä quyzıq, yamğır kürmäne...»; «Bıyıl yıldar bik nasar kürenep tora, küptän birle yamğır bulğanı yuq. Yamğır teläp istisna namazına sığıp qarahaq ta, yamğır bulmanı. Igendär bik nasar, berär hıyırzı hatmay bulmas, ahırı, igen haqı kütärelde»; «Bıyıl igende küp säsep bulmanı. Bayar yırzeñ haqın bik yuğarı quyğanğa, ala almanıq. Hälle keşelär alhalar za, bezzeñ keüyek keşelär yaqın barırlıq tügel»; «Sähi ağayıñdı bayarzıñ urman qarauılsıhı atıp ülterze... Mesken, Äsqäp yıñgäñ itäk tulı balahı menän yıtem qaldı. Bayar östönän sudqa birergä qurqalar. Sudqa birhäk, yıren baş¬qa auılğa ğına hatır za bezzeñ auılğa ber disätinä lä birmäs, tizär... Üzebezzeñ başıbızzı törmälä sereter, tizär»; «Aqtau bazarında ahun häzrätte osratıp kü¬reştem, yıgerme tin sazaqa birzem, bik ozaq doğa qıldä, hine horaşıp torzo, isän-hau qaytha, uqıuın yañırtıp, mulla yäki mäzin bulır, tip höyläp torzo»; «Täüfiqle yöröp qaytırğa tırış inde, balam!»; «Äy¬tergä onotqanbız ikän, turı beyä qolonlanı, qolono bik matur bulıp üsep kilä...» — tigän keüyek auıldıñ üze ösön bik möhim bulğan, ber nisä yullıq häbär yazı¬lıp, hat yazılıp tamam bula la, iñ ahırında:

«Ütenep hat yazıusı atayıñ Ğällämetdin Yäğfär ulı», — tip qul quyıla torğan ine.

Vahit berense yıldarza bıl hattarzıñ his ber hü¬zen qaldırmay, enähenän yıbenä saqlı uqıp sığıp, ahır¬zağı häbärzärze kürgäs äsärlänä torğan bulha la, huñ¬ğı yıldarza hattağı häbärzärzeñ häbärenä qarap qına äsärlänä torğan bula başlanı.

Ul elek üzeneñ ostazı ahun häzrättän säläm kilhä şatlana, üzen äle haman da kire qaytıp unıñ aldında däres alır keüyek uylay, yazğan hattarında ahun häzrät¬kä säläm äytkändän huñ, bik ütenep, izge doğa horay torğan ine. Häzer ul ahun häzrättän kilgän sälämgä şatlanmağan keüyek, üze lä hatında uğa säläm äytmäy, fatihahın ütenmäy başlanı.

Elek bayar yıre turahında uylamay torğan bulha la, häzer unıñ qarauılsıları tarafınan keşelär atılıuın, yırzeñ barğan hayın qimmätläteüyen işetep, ul haqta uylarğa kereşte. Barğan hayın yäşeren kör䬺eüselärzeñ, May bayramdarı yahap, qızıl flagtar kütärep sığıusılarzıñ kem ösön, ni ösön köräşeüzäreneñ mäğänähen añlap, tege bayarğa häm şunday bayarzar¬zı yaqlausılarğa asıuı arttı.

Ul atahı yazğan hattağı «ahun häzrät, isän-hau qayt¬ha, uqıuın yañırtıp mulla yäki mäzin bulır...» tigän hüzzärgä lä kölöp qaranı. Uğa qarşı yazğan hatında: «Min qaytham da, mulla bulır, mäzin bulır ösön qayt¬mayım, üz kösöm menän üzebezzeñ tormoşto alıp ba¬rırlıq yaqşı krästiän bulham, miñä şul yıtä», — tigän hüzzärze yazzı la, ahun häzrätkä säläm dä quymanı. Unıñ urınına Sähizeñ bayar yalsıhı tarafınan ültereleüye, bayarzıñ haman üz yıren qimmätläteüye haqında qayğırıuın yazıp, hattıñ ahırın, ataları añlamay torğan şunday hüzzär menän bötörzö.

Ğälläm ağayzıñ huñğı hatında Vahittıñ bıl hüz¬zärenä qarşı ber az ränyış, ahun häzrätkä säläm äyt¬mäügä ber az üpkäläü beldereü östönä, oşo yañı häbär¬zär bar ine:

«Üzem bıl arala ällä ni eşläp sırhap toram, köl¬tänän qaytqanda arbam auıp, üräsä astında qalıp bilemde imgätkän inem. Ahırı, şunıñ şauqımı qaldı, huñra mäğlüm bulhın: Mähmüt Sabit auılına mulla bulırğa prigovor yıyzı. Bezgä kilep kitte, bezzeñ Märyämde horata. Bez bik şatlandıq. Läkin hineñ qaytıuıñdı kötörgä quştıq. Märyäm bähetle bula in¬de. Hozay hiñä lä isän qaytırğa nasip itep, şatlıqlı tuyzarzı bergä-bergä kürergä yazhın...»

Vahit bıl ike häbärzeñ här ikehenä bik qayğırzı.

«Auırıuıñdı işetep bik qayğırzım. Auırıuıñ artıq kösäyıp kitmäs boron, Qızıl Yar balnisına ba¬rıp kürenep qayt. Märyämde, min qaytmay torop, Mäh¬mütkä birergä väğäzä quymağız... Qaytqas, käñäş iter¬bez... Mullanan başqa la urın bötmägän äle...» tigän hüzzär menän yauap qaytarzı.

Bıl hat Vahittıñ auılına qaytır aldınan yazğan iñ huñğı hatı ine.

TIUĞAN ILGÄ TABAN...

191... yıldıñ közönä taban:

«19... yılda hezmätkä alınıp kilgän haldattarğa qaytırğa» tigän prikaz sıqtı.

Küptän kötölöp alınğan bıl häbär ber nisä yıl irektän mährüm bulıp torğan haldattarzı sikhez şat¬landırzı.

Mägär kazarma «tärbiähe» alıp, naçalstvo quşı¬uı buyınsa ğına yöröp tupaslanğan, tormoştoñ törlö tarmaqtarın häm üzzäreneñ kem fayzahına hezmät iteüzären añlap ölgörmägän haldattar bıl häbärze bat¬şanıñ häm unıñ çinovniktarınıñ märhämättäre keüyek itterep qarşı aldılar. Tormoşto añlay başlağan häm üzzäreneñ teläktärenä qarşı hezmät iteüzären be¬lep ölgörgän haldattar häzer üzzäreneñ qolloqtan ısqınıuzarın küz aldarına kilterep, aldağı irekle tormoşto uylap şatlandılar.

Zur stantsiyalarza ğına tügel, här ber razezda la säğättärsä tuqtap, aşığıs poyızdarzıñ ütkänen kötä torğan ozon sostav, oşo ike fekerzä, ike törlö şatlıq¬ta bulğan haldattarzı teyäp, äkren genä quzğalıp, al¬ğa kitte.

Tıuğan ilgä qarap, irken qırğa sığıu küñeldärgä äytep bötörmäslek kiñlek birep yıbärgändäy buldı. Ber az vaqıtqasa haldattarzıñ küzzäre artta auıp qala torğan küreneştän ayırıla almanı.

Kilgän vaqıtta qarap ütelgän bayar yorttarı, al¬pauıt urmandarı, ularzıñ irken basıuzarı menän ber rättän, boronğo halam tübäle, tığızlaşıp tultırıl¬ğan qaraldılar menän tulğan auıldar beräm-beräm artta qala başlanılar.

Poyızd alğa barğan hayın küñeldäreneñ irkenäyıüye artqanday buldı. Käüzälär totqondan qotolop irkenäygän keüyek, küñeldär ällä nindäy ber törlö mäcbüri auırlıqtan ısqınıp, kiläsäkte uylarğa kereştelär. Beräüzär aldağı tormoş planın uylay. Beräüzär üze¬neñ tıuğan ilen, undağı qärzäş-ırıuzarı menän küreşeüzären küz aldarına kilterzelär. Qay beräüzäre tege bayar yırzären, yarlı krästiän auıldarın kürep, üt¬kän auır küreneştärze küz aldarına kilterep, yır-hıu haqında, şähärzä üzzäre kürep ütkärgän yäşeren kö¬räşselär turahında höyläşergä kereştelär. Oşo mö¬näsäbät menän, ata-äsäläre auır tormoşta bulğan haldattar, ilgä qaytqas, nisek itep ul auır tormoştan sığıu yuldarın uylay başlanılar. Ularzı ildärendä auır tormoş, yırhezlek, malhızlıq, törlö yaqtan yıteş¬hezlek qarşı alırğa kötöp torğanday bulıp kürende, halam tübäle öyzäre ber yaqqa auışqandır, täzräläre vatılıp, qarındıq quyılğandır, äsäheneñ ös-başı sälämäler, tuzğandır keüyek bulıp küz aldınan ütä başlanı.

Şulay itep, ilgä qaytıu, ber yaqtan, haldattarzı şatlandırha, ikense yaqtan, ularzı tärän uyğa batır¬zı.

Vahit haldatqa alınıp, oşo yuldar menän üzeneñ qayza barasağın belmäy barğanda, tege ozon säsle Nu¬rıy Säğitovqa başlap osrağanda, üzeneñ haldat hez¬mäten bötöröp auılğa kire qaytıuın, qaytqandan huñ tağı mäzräsägä kerep, «kafır» qolloğonda yöröp qa¬rayğan küñelen ağartıuın, uqıuzar yañırtıp, berär auılğa mulla bulıp, ğöşör-sazaqa alıp, aş-hıuğa yö¬röp, il östöndä hörmät küreüyen, matur ğına ber qızğa öyläneüyen uylap, küñelen basa ine. Läkin unıñ häzer bıl uyzarı hämmähe lä tämhezgä äylängän keüyek, tor¬moş basqıstarı unıñ bıl uyzarın yımergän keüyek bu¬lıp kürende. Unıñ boronğo tämle uyzarı urınına ikense uyzar urınlaşıp, tege uyzarın, boronğo hıyal¬darın qısırıqlap, bärep sığarzılar. Şunıñ ösön ul häzerge köndä tıuğan ilenä qaytıp barıuında elektän uylap yörögän maturlıqtarzı taba almanı. Şunıñ ösön üzeneñ yanındağı iptäştäre menän yır-hıu häm ularzıñ kemdär qulında bulıuı haqında hüzgä kere¬şep, küñeleneñ tulmağan möyöştären şul hüzzär menän tultırırğa tırıştı.

Baştarı törlö uyzar menän sıbalğan haldattarzı teyägän poyızd, şähär häm auıldarzı artta qaldırıp, haman alğa kitte. Ildärenä yaqınlaşqan qay ber hal¬dattar, üzzäre menän ber nisä yıl auırlıq kürgän ip¬täştäre menän küreşep, törlö stantsiyalarza töşöp qa¬la başlanılar. Ular urınına ikenselärze ultırtıp, poyızd haman alğa kitte.

Vahit ta üzeneñ ber nisä iptäşe menän, haldatqa kitkän vaqıtta ultırıp kitkän şähärgä yıtep, alğa ki¬täsäk iptäştäre menän küreşep, hat yazışıp tororğa väğäzä bireşep ayırılışqandan huñ, şähärzä ber ni¬sä genä säğät torzo la, üzzäreneñ yaqtaştarın tabıp, arıq attarğa ultırıp, auıldarına qarap yulğa sıq¬tılar.

Şähärzän sığıp ber az barğas ta, hıu buyzarında, tau astarında hibelep ultırğan auıldarzı ütergä tu¬ra kilde. Közgö ozaq yamğırzar astında yatıp küşekkän bıl auıldar Vahitqa boyoq, küñelhez, yänhez bulıp kürendelär.

Auıldarzıñ halam başlı öyzäre arahınan öskä sı¬ğıp heräyıp torğan qoyo bağanaları mäzräsälä uqığan mäncänikte iskä töşörzö. Közgö yamğırzar astında bör¬şäyıp hıuğa barğan qatın-qızzarzıñ käkere köyäntä¬läre huğış qoraldarı tip yörötölgän uq, yäyälärze häterlätte. Basıuzarzağı vaq-vaq şaqmaqtarğa bülengän yır östöndäge sibek häm hiräk kenä qamıldar hucalarınıñ auır tormoştarın küz aldına kilterze.

Vahittar şunıñ keüyek ber töslö tormoşta, ber töslö küreneştä bulğan ber nisä auıldarzı artta qaldırğandan huñ, üzzäreneñ tıuğan auıldarına qaytıp yıttelär.

Vahit üzeneñ tıuğan auılın sittän küreü menän, şunda qaytıuına ışanmağan keüyek, aptırap kitte. Elek uğa sittän qarağanda bik matur kürengän auıl häzer yämhezlängän, moñayıp torğan, yırgä batırğa äzerlängän keüyek, täpäşäk, tires oyahı keüyek, küñelhez kü¬rende. Elekke vaqıtta bik beyık häm möhabät bulıp kürengän mäset manarahı ber yaqqa taba auışqan, tu¬tığıp, kügärep bötkän, auırğa torğan bağana keüyek bulıp küzenä bärelde.

Sittän qarağanda şul küreneştä bulğan auıl esen¬däge ata-äsähe, qärzäş-ırıuzarı, kürşeläre — hämmä¬he lä ruhhızzar, küñelhezzär keüyek bulıp toyoldo.

Auıl tirähen äyländerep alğan basıu kärtähe, ber yaqqa auıp töşkän basıu qapqahı, taşlandıq yort¬tağı tuzğan ürmäküs auzarı keüyek, yämhez kürende.

Ular auılğa kereü menän, yamğırlı, közgö halqın kön bulıuına qaramastan, yalanayaq tışta yörögän yırtıq küldäkle ber malay:

— Haldattar qaytıp kilälär...— tip qısqırınıp alğa yügerze.

Unıñ bıl äse tauışın işetep, auırğa torğan qap¬qalarzıñ esenän ber nisä keşeneñ sübäktäre sıqqan, mesken bürektäre häm täzrälärzän baştarına iske yau¬lıq bäylägän sırayhız qatındarzıñ bittäre kürende.

Başta bıl bürek eyäläre Vahittarğa qarap, tanır-tanımas aptırap torğan keüyek torzolar za aralarınan berehe:

— Bäy, bıl Vahit tügelme huñ?!—tip qıyır-qıy¬mas qına alğa atlap kilep küreşte. Unıñ artınan başqalar za kilep üzzäreneñ quldarın törttölär.

Bıl küreneşte kürgän başqalar za beräm-beräm sı¬ğıp, Vahittarzı hırıp alıp, küreşep, ularzıñ ös-baştarına tekälep qarap, kämit qarağan hımaq ber hälgä töştölär. Ber nisä malay berzän:

— Ğälläm babayzarzan höyönsö alırğa!..— tip alğa yügerzelär.

Ber nisä minut esendä auıldıñ tın uramı yänlänep kitte. Kügärgän bıyalalar arqırı qarap ultırğan ke¬şelär uramğa sığıp, aşığıslıq menän Vahittarğa qarşı töştölär, ularzıñ alğa barıuzarına maniğ buldılar.

Vahittar bıl halıq tulqınınıñ esendä qalıp, bik äkrenlek menän alğa yünäldelär häm törlö yaqtan yau¬zırılğan:

– Isän qayttıñmı?

– Hağındıñmı?

— Nindäy üzgärgän, tanıp ta bulmay! — tigän söäldärgä yauap birep bötä almay, Vahittarzıñ qapqa töp¬tärenä kilep yıttelär.

Vahitqa qarşı iñ elek Ğälläm ağay sıqtı. Ul sik¬hez qauşağan häm artıq şatlanğanlıqtan säkmäneneñ ber yıñen keyä almay aptırauza qalğan köyönsä qapqa¬nı asıp, Vahit menän kilep küreşte.

Unıñ artınan bik aşığıp Fäüziä yıñgä sıqtı la:

— Balam qaytqan, Vahit balam!..— tip küreşmäs boron uq ilap yıbärze.

Fäüziä yıñgä quldarın Vahittıñ quldarınan alıp ta ölgörmäs boron, Märyäm sığıp:

— Ağay qaytqan! Şäkert ağayım, qayttıñmı?— tip Vahittıñ uñ belägenän kilep totto la, küzzären yäşländerep, ağahınıñ yözönä qaranı.

Bılar östönä kürşeläre yügerep sığıp, üzzäreneñ hağınıuzarın belderä torğan törlö hüzzär äytep, Vahit menän küreşä başlanılar.

Bıl küreneş urtahında qalğan Vahit aptırap kit¬kän keüyek bulha la, qauşau beldermäne häm halqın qan menän genä här kem menän küreşep, tege halıqtı artta qaldırıp, ata-äsähe häm heñlehe urtahında bul¬ğan häldä öygä kerep kitte.

BORONĞOSA TÄSIR ITMÄYZÄR

Vahit öygä kereü menän, öy esendä qauşau qatış şatlıq tıuzı, höylärgä telägän hüzzär küp bulha la, hüzze qayzan başlap alıp kitergä aptırap qaldılar. Şäkert köyönsä genä haldatqa ozatılğan Vahittıñ tö¬söndäge üzgäreşe, başındağı kartuzı, östöndäge horo şinele, ayağındağı qalın tabanlı itege öyzäge keşe¬lärgä unı ällä nindäy ber sit keşe keüyek itterep kür-hätkändäy, boronğo şäkert vaqıtındağı maturlığın yuğaltqan Vahit ikense ber keşegä äylänep qaytqan ke¬üyek bulıp kilep bastı...

Ul östöndäge keyımdären halğas, qaytanan isänlek-haulıq horaşıp alğandan huñ, tağı la hüzhez qaldı¬lar. Läkin Vahit üze elek hüz başlap, atalarınıñ isän-haulıqtarın, tormoştarın horaşa başlap bıl hüzhezlekte bötörzö. Ul bıyıl küpme igen säseüzären, küpme yırzäre barlığın, bayarzıñ yır haqın kütäreü-kütärmäüyen horaştı. Bayarzarzıñ urman qarauılsıhı ta¬rafınan ülterelgän Sähizeñ ni ösön ültereleüyen horap alğandan huñ, uyğa qalğanday buldı.

Vahittıñ äle yañı ğına qaytıp ta, onotolop bötkän Sähizeñ ültereleüyen horaşıuı unıñ ataları ösön qızıq qına bulıp kürende.

Ular Ğälläm ağay menän şunday hüzzärgä kereşep kitkändä, Fäüziä yıñgä menän Märyäm öltöräp yöröp, säy äzerläp yıbärzelär. Quldarı eştä bulha, küzzäre Vahitta bulıp, unıñ här ber hüzen yotorzay bulıp tıñlarğa tırıştılar.

Säy yanında hüzzär tağı la törlölänä töştö. Kürşe qarttarı kerep, hüzzärze tağı la arttırzılar. Üzzä¬reneñ Vahittı hağınıuzarın höyläp, «kafır» qollo¬ğonan qotolop qaytıuına şatlanıuzarın belderzelär.

Vahit üzeneñ haldatta yörögändä kürgän nämälärze östän genä höyläp ütkändän huñ:

— Haldatqa barıu, ber yaqtan, yaray ikän, bez bında ğına yörögändä ber nämä lä belmäy yatabız ikän. Unda¬ğı törlö ğibrättär añlağan keşe ösön bik küp habaq¬tar birä ikän,— tigän hüzzärze äytep, üzeneñ haldatta yöröp qaytıuı ösön ükenmägänen beldereü östönä, nindäyzer bılar añlamağan serle eştärzeñ bulıuın da añlatıp quyzı.

Qarttar menän Ğälläm ağay za Vahittıñ hüzzären tıñlağandan huñ:

— Şulay inde, bez bında yatıp ber ni zä belmäy torabız, yörögän keşe hämmähen dä kürä şul, yörögän taş şımara şul... Küp yäşägän ni belgän, küpte kür¬gän — şul belgän,— tip unıñ hüzzären yöpläp quyzı¬lar.

Ğälläm ağay Vahittıñ bılay asılıp qaytıuına şatlanıuın beldereü östönä:

– Bik zur mihnättän isän-hau qotoldo inde, bınan huñ uqıp mulla bulırğa yazhın. Bezzeñ keüyek mucik bulıp qalmahın ine inde! — tip Vahitqa qaranı. Başqalar za Ğällämdeñ hüzen qeüätläp:

– Şulay inde, nisä yıldar tırışıp uqığan ği¬lem äräm bulmahın inde. Bez zä unıñ mulla bulıuın kötöp kenä torabız,— tinelär.

Vahit bılarğa yauap birmäne, hüzze ikense yaqqa bo¬rop:

— Yöröü zä, küreü zä käräk. Şunıñ östönä bezzeñ mäzräsälärzä tügel, bälki donyanıñ uñın, hulın belde¬rep, añ birä torğan yırzä uqırğa käräk ikän. Min hal¬datta yöröp şul täcribäne aldım,— tine.

Unıñ bıl hüzzären tıñlausılar añlap yıtmänelär häm:

— Bez, uqımağan keşelär, belmäybez inde, uqığan keşelär qayza la hur bulmayzır şul,— tip östäp ke¬yä quyzılar.

Vahit qaytqan köndö Ğälläm ağayzarzıñ öy ese zur bayram tösön aldı. Kilep küreşep kiteüselärzeñ hanı la bulmanı. Fäüziä yıñgä menän Märyäm qunaq hıylau¬zan buşamanılar. Tik kis bulğas qına öy ese aulaq qalıp, Vahit menän tuyğansı höyläşep ultırzılar.

Irtägehen irtük torou menän här kem tağı la eşkä kereşte: Ğälläm ağay oşo şatlıqlı köndärzä huyır ösön atap quyğan himez tıu harıqtı huyıp taşlanı; Fäüziä yıñgä uğa bulışıu menän bergä, bäleş ösön yarma bürttereü keüyek eştärze eşlärgä kereşte; Märyäm öy¬zöñ esen maturlar ösön üzeneñ huñğı yıldarza huqqan, baştarı törlö töstär menän bizäklängän tastamalda¬rın elep quyıu östönä, ağahınıñ namaz yıländären, itektären, salmahın, tübätäyın handıqtan sığarıp quyzı. Vahit işek aldına sığıp, undağı haban-tırmalarzı qarap, maldarğa besän halıp yöröü menän bergä, äle atahı, äle äsähe, äle Märyämgä törlö hüzzär quşıp, törlö söäldär birep, küñelländerep yörönö.

Öylä namazınan sığıuğa auıldıñ qarttarı häm kürşeläre menän bergä mullalarzı saqırıp qaytır¬ğa kürşe malayzarı yügertelde.

Ular kiler vaqıt yaqınlaşqas, Fäüziä yıñgä Vahit yanına kilep, ipläp kenä:

— Balam, häzer mullalar, auıl qarttarı kilälär, hin oşo keyımdäreñde taşlap, ana tege mosolman ke¬yımdäreñde keyın inde!—tip Märyäm äzerläp quyğan keyımdärze keyırgä teyış ikänen añlattı.

Vahit ularzı totop qarağandan huñ, qara tübätäyze alıp keyze lä, başqaların sitkä etep:

— Bıları torop torhondar äle. Alıp quy, Märyäm. Häzergä käräktäre yuq,— tigän hüzzärze äytte.

Äsähe lä, Märyäm dä aptırau qatış:

– Mullalar aldında bılay kileşmäs bit,— tine¬lär. Vahit ber zä aptırau kürhätmäy:

– Min ularzı yäş sağımda küp keyzem inde, hä¬zergä torop torhondar äle, mine köslämägez, äsäy...— tip kenä yauap birze.

Ğälläm ağay, ike arağa töşöp:

— Köslämägez inde, häzer Vahit nisek käräk ikänep üze belä torğandır, ul bit sabıy bala tügel,— tip kölöp quyzı.

Oşonday şatlıqlı köndä, qäzerle qunaqtar saqırılğanda la keyıleüzän mährüm qalğan keyımdärze Märyäm kire qulına alıp, törlöhön törlö yırgä elep quyzı.

Kilgän qunaqtarzıñ här berehe Vahit menän küre¬şep, şul uq ber törlö isänläşeü, fatiha qılışıu, ber hüzze qabatlauzan huñ urındarğa ultırzılar. Iñ huñınan mulla, mäzin kilep qapqanan kergändä ük sö¬sö tellänep:

— Şulay, Ğälläm, hozay täüfiq birep, isän-hau yöröp qaytıu bik zur bähet. Ostazdar fatihahın al¬ğan keşe his ber vaqıtta hur bulmas. Inde üze şulay bezzeñ keüyek bulırğa yazhın,— tip höylänep, öygä ker¬zelär häm, Vahit menän küreşep, türzeñ başına menep ultırıp doğa qılğandan huñ, tağı isänlek horaşıp, nimäler äytergä telägän keüyek bulıp, Ğälläm ağayğa qarap aldılar.

Ğälläm ağay ike qulın aldına quyıp:

— Häzrät, äruahtar ruhına berär ayat rähim ithä¬gez ine! — tip qörän uqıuın ütende.

Häzrät tirä-yağına qaranıp, tamaq qırğandan huñ qörän uqırğa totondo.

Küptän birle işetelmägän qörän uqıu auazı Vahitqa bik säyır toyoldo. Mullanıñ salmahı yämşäy¬gän, auızı salşayğan, tauışı tupaslanğan töslö, Vahitqa boronğo şäkert bulıp yörögän vaqıtta matur häm yağımlı bulıp kürengän bıl nämälär häzerge köndä ul yağımlılıqtarın häm maturlıqtarın yuğaltqan keüyek bulıp kürendelär.

Häzrätteñ qörän uqıuı bik ozon toyolop, inde «Söböhanä»ne uqıp yıbärä tigändä, haman da ikense ayattı başlap kiteüye tıñlap ultırıusılarzı yalıqtırıp, häzrätkä qarşı asıu tıuzırzı.

Qörän uqılıp bötkäs, auız esenän genä qılınğan doğalar za, huñınan öläşelgän sazaqalar za boronğo keüyek alda kötölgän zur bähettärgä ireşterergä säbäp bulğan izge ğämäldär töslö bulıp kürenä almanılar. Vahit, bıl qörän uqıu häm sazaqa bireüzärgä östän genä qarap ultırğandan huñ, doğa qılğanda ber nämä lä uqımay, bit hıypağanda barmaq ostarın eyägenä teyzerep alıu menän genä qänäğät itte.

Häzrät qörän uqıp, doğa qılıp bötkändän huñ, bıl eştärzeñ yämhezlegen üze lä hizgän keüyek, hüzen donya¬ui tormoşqa borop yıbärze häm, Vahitqa qarap:

— Hez, mulla Vahit, röböğö mäskündeñ küp yırzä¬ren kürep qayttığız. Bezzeñ bında, yäğni mäsälän, ha¬man şulay ber töslö barış äle. Hezzeñ yörögän yırzä könküreştär nisek? Unda la bezzeñ keüyek mosolman halıqtarı barmı? — tigän söäldärze birze.

Vahit häzrätteñ söäldärenä qarşı:

– Unda mosolmandar yuq yuğın da, mägär bik yaqşı halıqtar bar. Mosolman bulmahalar za, his ber ulay hine ränyıtmäyzär. Könküreştär unda la bezzeñ bında¬ğı keüyek: yarlı halıqtar auır toralar, bayzar şäp to¬ralar. Şunıñ ösön bıl ike törlö halıq arahında ber zä tatıulıq yuq...— tip ber az ğına höyläp aldı.

– Şulay inde, bıl donya tigez tügel şul. Şulay bulıuzıñ bik zur hikmäte bar, unı hozay belmäy genä şulay itmägän... Bayzar bulmaha, yarlılar eş taba al¬mastar ine, bayzar maldıñ qäzeren belmästär ine. Şu¬nıñ ösön bayzarğa la allanıñ birgän niğmättärenä şökör itep, östärenä töşkän zäkat keüyek farız ğämäldär¬de ütärgä, yarlılarğa la hozayzıñ birgänenä sabır itergä käräk ine,— tip mulla väğäz hımaq nämälär höyläp alıp kitte.

Vahit üzeneñ añlağan qäzäre beleme menän uğa qar¬şı höyläp kitergä uylaha la, berzän, üzeneñ kisä genä qaytıuın, ikensenän, bında ğına höyläp ber nämä lä añlata almauın küñelenän kiserep, hüzze ozaqqa huz¬manı. Häzrät tä Vahittıñ ruhında nindäy zä bulha ber üzgäreş barlığın hizep, hüzze östän genä bötörörgä tı¬rıştı.

Şulay itep, Vahit qaytıu hörmätenä yahalğan qör¬än uqıtıu mäclese kötkän keüyek küñelle sıqmanı. Şuğa qarağanda iske yolalarzıñ Vahit qarşıhında¬ğı ähämiäte azayğanın kürhätkän ber töstä mäcles ta¬mam bulıp, barına fatiha qılıu menän qunaqtar taralıp kittelär.

AUIL ÜZENSÄ HÖYLÄY

Vahittarzıñ qaytıuzarına ber nisä köndär üteü menän, auıl halıqtarınıñ ularğa qızıqhınıp qarauzarı bötä başlanı. Unıñ urınına yañı qaytqan haldattarzıñ här berehe haqında ber törlö möhäkämä iteü başlanıp, ular haqında törlö häbärzär tarala başlanı. Qay berehe turahında:

— Ul bik bayıp, aqsalanıp qaytqan ikän. Häzergä aqsahı barlığın beldermäy, imeş... Yortoboz bik is¬kergän, iñ elek yortto yañırtıp alırğa käräk tip äytä ikän... Kem qızın alır inde,— tigän hüzzär sıqtı.

Ikense berehe haqında:

— Haldatta yöröp qaytha la, his ber qotaymağan, haman boronğo keüyek... Ber bähet bulmaha bulmay şul! — tip kämhetep höylänelär.

Söläymän bayzıñ hezmätsehe Şäybäk turahında:

— Äzäm tanımaslıq räüyeştä himerep qaytqan. Batşa ikmäge şulay himertä şul... Inde bayğa kermä¬yım, üz könömdö üzem küräm tip mahayıp höyläşä, imeş...— tigän häbärzär taraldı.

Halıq arahında iñ küp höylängäne Vahit buldı.

Vahit elek şäkert bulıp ta häzer namazğa yörömäüye, yomalarğa barha la, salmahız ğına farızın uqı¬ğas, sığıp tayıuı, yomanan huñ boronğo keüyek «täbä¬räk sürähen» uqımauı, qay ber mäclestärzä ällä nin¬däy yañı fekerzär östönä, «batşa ikmägen aşap taza¬rıp, himerep qaytqandar» tigän keşelärgä qarşı:

— Batşanıñ nindäy ikmäge bulhın, ul igen säsäme ni?.. Ul üze bezzeñ ikmäkte aşap yata...— tigän auır ğına hüzzärze ısqındırıp quyıuı üze turahında tör¬lö ğäybättär tıuıuına säbäp bulıp äüyerelde.

Auıldıñ mullahı menän qay ber quştandarı, Vahittıñ hüzzären arttırıp, halıq arahında Vahit tu¬rahında törlö hüzzär taratırğa kereştelär. Şunıñ arqahında:

– Ul ällä nişläp bozolop, binamaz bulıp qayt¬qan ikän...

– Urıs ni, mosolman ni, barıber keşelär inde, tip häzrättärgä qarşı kilgän, imeş...

– Batşa bezzeñ ikmäkte aşap yata, ti ikän... Batşa niñä bezzeñ ikmäkte aşahın? Ul bit üze aqsa yahay... Üze aqsa yahahın da bezzeñ ikmäkte aşap torhon, imeş...— tigän hüzzär teldän-telgä yöröy başlanı.

Vahit haqında taralıp ölgörgän bıl «auır hüzzär» Ğälläm ağay menän Fäüziä yıñgägä lä, Märyämgä lä bik nasar täsir itte. Ular küptän kötkän bähettäreneñ ber site yımerelgän keüyek bulıp, Vahittı halıqtıñ tel-te¬şenän sığarırğa yuldar ezlärgä kereştelär. Unı boronğo keüyek hälfä yahap, östönä yılän, başına salma, ayağına sitek-käüyeş keyzerep, biş vaqıt namazğa yö¬röüyen küräheläre kilep, urını kilgän hayın ögötläp qaralılar. Ostazı ahun häzrätkä barıp küreşep, «häyır-doğahın» alıp qaytırğa dimlänelär. Qay vaqıt¬ta:

— Eşte här kem eşläy ul... hin uqıuıñda bul, uqıu arqahında rähät kön kürerheñ,— tip qaranılar.

Läkin Vahit ularzıñ hüzzärenä qolaq halmanı, salma menän yılände qulına almanı, ostazı ahun häz¬rätkä küreşergä barmanı. Şunıñ östönä haldattan qaytıp ber azna üteügä kürşe auıldıñ uçitele menän yaqınlaşıp aldı. Elektän dä halıq tarafınan artıq yaratılmay, urısqa oqşağan uçitel menän yaqınlaşıuı Vahittıñ «ällä nindäy ber şikle yulğa» kergä¬nen tağı la asa töştö. Ozaq ta ütmäy:

— At azğını tayğa eyärer tigän keüyek, Vahit urıs keüyek ber nämä menän yöröy başlanı. Izgelärzän qasıu yaramas ine... Isınlap ta haldattan bötönläy bozolop qaytqan ikän ul yıget! — tigän hüzzärze işettelär.

Ataları arqırı işetkän häbärgä Vahit ber zä asıulanmay:

— Ular telähä nämä äythendär, mineñ ularza eşem yuq. Ul uçitel şul hüzzärze höyläüselärzeñ hämmähenän dä artıq bulha, ni eşlärhegez? Ul keşe östöndä yäşämäy, balalarğa käräkle nämälär uqıtıp, üz kösö menän kön kürä... Unan huñ, unıñ başqa yaqşı yaqtarı la bar...—tigän yauap qaytarzı.

Kisqoron küñelle genä eselep ultırılğan säy yanın¬da başlanğan bıl hüzzär Vahittıñ bığasa üze ösön borsolop yörögän ata-äsähenä üzeneñ es seren başlap asıp bireüyenä säbäp bulıp töştö. Unıñ yuğarılağı hüzzärenä qarşı atahı:

— Balam, üz kösö menän kön kürmägän kem bar huñ? Bına min üzemde belä başlağandan birle eşläp kön küräm, hine keşe bulhın tip uqıtırğa tırıştım. Şunıñ ösön eşlänem. Ällä bezzeñ töşönmägän yırzäre¬bez barzır, hineñ boronğo töslö şäkerttär keüyek yörömäüyeñdän halıq törlö hüzzär höyläy...— tip Vahitqa söäl yözö menän qarap quyzı. Vahit bik irkenläp:

— Üz kösö menän kön kürmägän keşelär bik küp ular. Bına bezzeñ bında, hezzeñ küz aldığızza Dura¬sov, Aqbirzin tigän bayarzar bar. Ularzıñ här berehe ällä nisä meñ disätinä yır biläyzär. Bez säser ösön genä yıl hayın nisä meñ täñkälek yır hatalar. Ber sıbıqta¬rın kiskän ösön krästiändärze atıp ülterälär. Ütkän yıl ğına Sähi ağayzı atıp ülterzelär. Ular östönä här ber auıl hayın tip äyterlek ber nisä bay bulıp, ular keşe kösö arqahında baylıqtarın arttıralar. Aqsaları arqahında his ber auırlıq kürmäyzär. Bına bezzeñ auıldan Söläymän bayzı alhaq, unıñ üze nimä eşlägäne bar? Kön-tön aşap-esep, iserep yörögän Ib¬rayı (Söläymän bayzıñ ulı Ibrahim) aqsa arqahında ğına haldattan qotolop qaldı. Şunıñ östönä auılda telähä nindäy bozoqloq eşlähä lä, halıq uğa qarşı ber hüz zä äytä almay, sönki bötä türälär ular yaqlı. Yıraq şähärzärgä kithäñ, şunday bayarzar, şunıñ ke¬üyek bayzarzı tağı la küberäk küräheñ.

Vahittan küz zä almay tıñlap torğan Ğälläm ağay sızamanı:

— Hozay tigez yaratmağas, nisek itäheñ? Här kemdeñ şulay bulahı kilä lä bit, hozay bähet birmägäs, bul¬may...— tigän hüzen qıstırzı. Unıñ bıl hüzzären Fäü¬ziä yıñgä lä yöplägändän eyägen helkep quyzı.

Vahit aşıqmay ğına:

— Hozay ni ösön bähette kön-tön esep, usallıq eş¬läp, başqalarğa auırlıq kilterä torğan keşelärgä birä lä, tañdan alıp qara töngä qäzär eşlägän keşe¬lärgä birmäy? Atay, bıl eştär hin uylağansa tügel. Elek mäzräsälä uqıp yörögändä, min dä şulay uylay torğan inem, unda bezgä şulay öyrätälär ine. Läkin haldatqa barıp, törlö keşelärgä osrap, törlö hüzzär işetep, undağı qot osqos yämhez eştärze üz küzem menän kürgäs, ul uyımdan qayttım. Unda bezzeñ küz aldıbızza eşse-krästiändär yaqlı bulğan, bına tigän yıgettärze yıte tön urtahında atıp ülterzelär. (Vahit ul «bötmäs ez qaldırğan şomlo tön»däge küreneştärgä ozaq tuqtalıp höyläne lä, körhönöp alğandan huñ, hüz¬ze dauam itterze.) Şularzı atıuzıñ yämhez küreneş¬tären min äle lä küz aldımdan yıbärä almayım. Ular¬zıñ atılır aldınan äytkän hüzzäre äle lä mineñ qola¬ğım töböndä yañğırap torğan töslö bula. Ul atılğan yıgettär keşe lä ültermägändär, ällä nindäy usallıq ta eşlämägändär, mägär ana şul küp yır biläüse bayar¬zarğa, keşe kösö arqahında kön kürgän bayzarğa häm ularzı yaqlausı türälärgä qarşı baş kütärergä öndä¬gändär ikän. Ular üzzäreneñ ni ösön köräşeüzären yazıuzar aşa taratqandar ine. Şul yazıuzarzı uqığas, bik küp haldattar küñeldäre menän ular yaqlı buldı¬lar. Unan huñ min haldatqa barğan saqta yulda Säği¬tov tigän ber yıgetkä osranım. Unıñ miñä bik küp fayzahı teyze. Ul üze bılay qarap torouğa urıs töslö bulha la, äytkän hüzzäre gelän yaqşılıq ine... Şul yıgette un yılğa katorgağa yıbärzelär. Ul yıget mineñ uqırğa öyräneüyemä häm ber az bulha la küzem asılıu¬ğa säbäp buldı...

Fäüziä yıñgä menän Märyäm ikäühe berzän:

— Ul mesken yıget häzer isänme ikän äle?— tigän söälde birzelär.

Vahit, ällä nimälär küz aldına kilgän keüyek, ti¬rä-yağına qarap alğandan huñ:

— Belep bulmay, ällä isänder. Ämmä isän-hau donyağa sıqha, eş kürhäter ine,— tip quyzı häm hü¬zendä dauam itep:— Ütkän yıl şulay Berense mayza haldattarzı irtä ük qorallandırıp alıp kittelär. Bez üzebezze qayza häm kemdärgä qarşı barıuıbızzı kübebez aldan uq belgän inek... — tip Berense may bay¬ramı könöndä bulıp ütkän eşselärzeñ qızıl flagtar kütärep sığıuzarın, ularzıñ atılıuzarın, şundağı küreneştärze häm üzeneñ qulındağı ştıgı menän atlı kazaktıñ yaltırağan qılısın sitkä qağıp yıbärep, ber eşsene ülemdän qotqarıp alıp qalıuın, ber töndö qarauılda yörögän sağında «Iman şartı» saqlı ğına kitap tabıp, şunıñ arqahında naçalstvolar qarşı-hına yauapqa tarttırılıuın beräm-beräm höyläp sıq¬tı.

Ul höyläp bötkändä, unıñ hüzzären tın da almay tıñlap torğan Fäüziä yıñgä häm Märyämdeñ küzzärendä yäş börsöktäre yaltıray, Ğälläm ağay küzen dä almay Vahitqa qarap tora ine. Vahit, ularğa qarap:

— Eştär bına şulay tora... Şularzı kürgäs, kire iske tormoşoma qaytahım kilmäy...— tip quyzı.

Tıñlausılar ber yulı:

— Hineñ hüzeñ dörös şul... Bez bında yatıp ber nämä lä belmäybez şul... Halıqtıñ tel-teşenän yözäp bötkängä kürä genä äytä inek, bınan huñ hiñä qarşı ber hüz zä äytmäbez,— tip Vahitqa qarap uyğa qaldılar.

UL ÄFÄNDENEÑ KITKÄNE YaQŞI

Vahit ütkän töndä höylägän keüyek, huñınan da här vaqıt atalarına üzeneñ başınan ütkän häm küze menän kürgän vaqiğalarzı höyläü östönä, üze belgänsä, ul qanlı vaqiğalarzıñ ni ösön kilep sığıuzarınıñ sä¬bäptären töşöndöröüze dauam itte.

Şulay höyläp kileü arqahında ğailä esendäge ke¬şelär Vahittıñ ni ösön boronğo yulınan ayırılıp, ikense ber yulğa kergänen añlay başlanılar häm unıñ höylägän hüzzären dörösläü yulına kerzelär. Vahit öy esendägelärzeñ küñeldären üzeneñ totqan yulına, te¬lägän teläktärenä buyhondorou däräcähenä ireşeüyen kürep şatlandı. Oşo añlaşıu arqahında Vahit ularzı boronğonan da yaqın kürä başlağan keüyek, ular za Vahittı boronğo şäkert bulıp yörögän vaqıttarına qarağanda la yaqın kürä başlanılar. Şul vaqıttan başlap tormoştarı añlaşılıp eş kürelä torğan ber ğailä bulıp äüyereldelär, här ber eş tatıulıq nige¬zendä käñäş menän eşlänä başlanı.

Vahit könküreş eştären üz qulına alıp, işek al¬dın tazartıu, maldarzı qarau, besän häm utın taşıu keüyek auır kürengän eştärzän atahın bötönläy azat itte. Bıl eştär Vahitqa mäzräsälä yatıp «Mohtasar», «Şämsiä» uqıuzarzan da, mäsetkä yöröp ğibäzät qı-lıuzan da matur, yağımlı bulıp kürende.

Vahit haldattan qaytqan köndärzä bulğan feker-uy başqalıqtarındağı añlaşılmauzar bötkäs, bığasa quzğatılmay torğan Märyämde Mähmütkä bireü mäsä¬lähe alğa kilep bastı.

Vahitqa haldatta sağında uq hat arqılı añlatıl¬ğan bıl «zur mäsälä» Mähmütteñ Ğälläm ağayzarğa Vahittı küreü hıltauı menän kilgän köndö yañınan kü¬tärelde.

Şulay ber qışqı köndö kiskä qarşı Vahit işek aldında eşläp yörögändä, bılarzıñ qapqa töptärenä atlı ber keşe kilep tuqtanı.

Bıl keşe Vahittıñ mäzräsä iptäşe Mähmüt ine. Mähmüt, üzeneñ märtäbähe üskänlegen kürhätergä telä¬gän keüyek, östönä tölkö tolop, başına qarakül hımaq bürek, muyınına zur aq şarf urap, yaqşı ğına qunaq sanahında kilep töştö. Ul Vahittı tires tügep yörö-gändä osratıp, esenän genä Vahittıñ bik tübän töşkän¬legen, üzeneñ bik zur üskänen uylap, Märyämde qulğa töşöröüyendä şöbhähe qalmağan räüyeştä küreşte.

Vahit unıñ östönä qarap alğandan huñ, küptänge tanıştarsa asıq yöz menän küreşep, işek aldında ber az höyläşep torğandan huñ, öygä alıp kerze.

Ular öygä kergändä, Ğälläm ağay qunaqtı qarşı alırğa äzerlängän, Fäüziä yıñgä menän Märyäm törlö töstäge debettär menän bizäklänep süpläp huğılğan qızıl şarşauzıñ artına kerep, qunaqtan yäşerenep ölgörgändär ine. Vahit menän Mähmütte yılı, yıynaq öy menän oşo küreneş häm Ğälläm ağayzıñ asıq yözö qarşı aldı.

Mähmüt sisenderelep, türgä ultırtılıp, isän-haulıq horaşıp bötkändän huñ küp tä ütmäy, hüz tormoş mäsälähenä küste.

Ğälläm ağay Vahittıñ isän-hau qaytıp, qartayğan könöndä üzeneñ auır eştän buşanıu şatlığın äy¬tep ütte.

Mähmüt üzeneñ häzrät fatihahı menän mäzräsäne bö¬töröp, Sabit auılına mulla bulır ösön prigovor yıyıuzarın häm mähkämäi şärğiägä barıp imam hatiplıqqa imtihan bireüyen, unda möftöy häzrät häm qa¬zıyzarzı küreüyen artıq ozon itep höylägändän huñ kinäyäle räüyeştä genä:

— Bıl bähetkä ireştem, inde hozay säzäqätle ber räfiğä nasip ithen ine, bötä telägem şunda...— tip qızıl şarşau yağına häm Ğälläm ağay menän Vahitqa qarap quyzı.

Unıñ bıl hüzenä Ğälläm ağay qızara töştö häm, Vahittıñ ni fekerzä ikänen belergä telägän keüyek, Va¬hitqa qarağanın üze lä hizmäy qaldı. Vahit unıñ bıl hüzzären tıñlap ta, haman da ber hüz äytmäy torouın, ikense törlö äytkändä, unıñ şul saqlı «zur bähettä-ren» dä urtaqlaşmauın kürgäs, Mähmüt azıraq uñayhızlandı häm şul uñayhızlıqtı bötörör ösön Vahit¬qa qarap:

— Bezzeñ şäriktär (ber sinıfta uqığan şäkerttär bula) arahında iñ ziräge hin ineñ, läkin haldatqa ki¬tep bik küp artta qaldıñ... Ägär zä hin haldat bälähe¬nä griftar bulmağan bulhañ, bıl köndä iñ bay ber auılğa imam hatip, hatta mödärris bulğan bulır ineñ bit,— tip, üzeneñ Vahit ösön qayğırğanın belderep, tağı la qızıl şarşauzıñ ike yaq sitenä qarap aldı. Läkin şarşauzıñ ber yıre lä qıymıldamauı, unıñ be¬rär yaq sitendä matur ber «döhtär»zeñ nurlı küzzäre kürenmäüye Mähmütkä bik küñelhez toyoldo.

Mulla bulasaq keşelärzeñ serzären añlamağan sa¬dä küñelle Ğälläm ağay, Mähmütteñ hüzen döröslägän keüyek, uğa qarap:

— Dörös, Mähmüt äfände, bezzeñ Vahitqa hezzeñ ke¬üyek ozaq uqırğa tura kilmäne. Üzem eşläp bulha la, unı uqıtırğa telänem, bulmanı... Häzer inde Vahit üz eşen üze belä,— tip, hüzen tamam itä almay, Vahitkä qaranı.

Vahit här ike yaqtıñ hüzzären tıñlağandan huñ, aldındağı säyın esep aldı la bik halqın qan menän:

— Başta min haldatqa kiteüyemä qayğırğan bul¬ham da, häzer qayğırmayım. Min unda tormoştoñ tör¬lö basqıstarın kürep üteü menän bergä, här ber qur¬qınıslı ülem yanında poptarzıñ, mullalarzıñ doğa qılıp torouzarın kürzem... Bılar här kemgä ocmah teläyzär, läkin üzzäreneñ qayhı yaqta ikänep äytä al¬mayzar. Allanan da, keşelärzän dä qurqalar... Şunıñ ösön min ul yulğa kermäy qalıuıma şatlanam, hin şul yulğa kergänheñ ikän, ul yağın üzeñ beläheñ!.. Hiñä säzäqätle räfiğäne lä şul mullalar arahınan ezläü yaqşı bulır,— tip hüzen bötörzö.

Bınday hüzzärze işeteüze uylamağan Mähmütkä bıl hüzzär bik auır kürende bulha käräk, ul tirä-yağına qa¬ranıp aldı la:

— Şulay inde, bez islam şäriğäte quşıuı buyın¬sa barabız... yäğni täqdirzä yazılğan, miğadtarza sä¬se bäylängän berär näsibe bulır,— tigän vaqıtta, nin¬däyzer ber sanalı keşeneñ işek aldına kergän tauı¬şı işetelde. Vahit tiz genä işek aldına sığıp kit¬käs, Mähmüt menän Ğälläm ağay ikäü genä qaldılar.

Mähmüt ber az irkenläp alğan keüyek bulıp, tağı la şarşau yağına küzen töşöröp alğandan huñ, Ğälläm ağayğa qarap:

— Şulay inde... Bez haman boronğo uyza yöröyböz: niätebez yaqşı, alla quşqandan sığıp bulmas...—tip Ğälläm ağayzan yauap kötkän keüyek hüzen bötörzä.

Ğälläm ağay nimä äytergä belmäy aptırap torğanda, işektän kürşe auıldıñ uçitele menän Vahit kerzelär. Uçitel işektän kergändä ük asıq yöz menän:

— Hezzä qunaq ta bar ikän! Bähetleneñ qunağı bergä bula tigän keüyek, hez bähetle ikänhegez, Ğälläm ağay. Isän-hau torahığızmı? — tip kilep küreşte.

Ul sisenep säy yanına ultırğas ta, törlö hüzzär baş¬lanıp, mäcles yänlänep kitte häm, şarşau artında küñelle quzğalıuzar barlığı hizelep, ber nisä minut esendä aşyaulıq östöndäge aşamlıqtar östälep, sama¬uır za yañırtılıp ölgöröldö.

Bıl yañı qunaq Mähmütkä ällä nindäy yaqtan tar¬lıq kiltergän keüyek buldı häm başqalarğa hizzerer¬lek räüyeştä uçitelgä doşmandarğa qarağan keüyek qa¬rap aldı la başın tübän töşörzö.

Uçitel ber zä kerhez räüyeştä Ğälläm ağayğa qa¬rap:

– Fäüziä yıñgä menän Märyäm isän-hauzarmı? — tip, asıqtan-asıq qatın-qızzar isemen äytep, ularzı horaşıuı Mähmütteñ asıuın tağı la kilterä töştö. Ul üzeneñ şul uçitel keüyek horaşırğa la aqılı yıtmäüyen uylap, üzen-üze şeltäläne häm esenän Märyämdeñ yanıp torğan qara küzzären uçitelgä töşöröüyen faraz itep, üzendä könläşeü hizze. Aptırağandan tağı la säğäten alıp qarağandan huñ:

– Ğälläm ağay, ni eşläybez, yäsiğ namazı yıtkän ikän? — tigän buldı, sönki ul häzerge uñışhızlıqtan sığır ösön şunan da yaqşı sara taba almanı.

Ğälläm ağay az ğına uylap torğas:

— Mähmüt äfände, bez tähärätlänep mäsetkä barıp qaytayıq bulmaha... — tigän hüzzän huñ, ular tähärät¬länep, namazğa kittelär. Läkin bıl kiteü Mähmütkä üz bäheten ällä kemgä taşlap kiteü keüyek auır buldı. Na¬maz uqığanda la unıñ küñele väsväsänän sığa almanı. Ular sığıp kitkäs tä, Märyäm şarşau arahınan uçi¬telgä qarar, bulmaha üze bılar yağına sığır töslö bu¬lıp küz aldına kilde.

Ular kitkäs, Vahit şarşau yağına qarap:

— Äsäy, samauırığızzı yıyıştırıp alığız in¬de! — Kölä töşöp: — Niñä qasıp torahığız, sığığız bıl yaqqa, — tigäs, Fäüziä yıñgä sığıp, qunaq menän isänläşte. Märyäm dä şarşauzı tarta töşöp, basınqıraq tauış menän isänläşkändän huñ, äsähe alıp bir-gän äyberzärze tege yaqqa urınlaştıra başlanı.

Vahit menän uçitel törlö nämälär haqında küñel¬länep höyläşergä kereştelär. Fäüziä yıñgä menän Mär¬yäm dä, bılarzıñ hüzzären tıñlau aralaş, üz eştären¬dä buldılar. Öy ese yänlänep kitte.

Ğälläm ağay namazzan yañğız ğına qayttı. Vahitteñ:

— Tege nämäne qayza qaldırzıñ? — tip horauına qarşı:

— Mähmüt äfändene häzrät säygä alıp kitte. Miñä lä äytkän ine lä, min, qunaq bar, tip ğözör ütenep, qaytıp kittem, — tine.

Vahit kölä töşöp:

— Ul äfändeneñ üz işe menän kitkäne yaqşı. Ul bezgä iş bula almas, — tine.

Ğälläm ağay Vahitteñ hüzen döröslägän räüyeştä:

— Şulay inde, «iş işe menän, qoş qoşo menän» tizär bit. Ul bezzeñ häzrät menän küreşeü menän kile¬şep kittelär, mäset aldında höyläşeüzären kötä-kötä öşöp böttöm, — tine.

Bıl hüzgä uçitel dä qatnaştı:

— Ğälläm ağay, ular ber-berehen bik yaqşı añlay¬zar şul, sönki ularzıñ käseptäre, totqan yuldarı ber töslö. Bına bezzeñ totqan yulıbız başqa bulğas, ular menän üzläşep kitä almaybız. Ular din höyläy, bez könküreşte höyläybez. Şunıñ ösön ular bezgä, bez ular¬ğa yaqınlaşa almaybız, — tine lä Vahit menän höyl䬺ergä kereşte.

Mähmüt häzrät yanınan bik huñ qayttı. Ul häzer Va¬hit menän dä, uçitel menän dä üzläşep, ısın küñeldän höyläşep kitä almauın belä ine. Şunıñ ösön üzeneñ hüzzären Ğälläm ağayğa qarataraq höylärgä kereşte häm üzeneñ häzrät menän vaq-töyäk keşelär añlamay torğan zur mäsälälär haqında höyläşep ultırğanın beldereü isäbe menän:

— Ğälläm ağay, häzrätegez yaqşı ğına ğalim keşe ikän, min unı äle ulay uq tip belmäy inem. Ähle ği¬lem menän höyläşep ultırıuı la küñelle bit! — tip hüz başlanı häm, Vahit menän uçitelgä qarap, ularzıñ häzer tik torouzarın kürep, hüzendä dauam itte: — Min äytäm, häzrät, yännät menän yähännäm häzerge köndä lä barzarmı? — tim. Ul ularzıñ barlıqtarın ayät häm hädistär menän isbat itä. Min unıñ ğilemen hınar ösön, yuramal möğtäzilälär yulı menän kittem: yuq, häzrät, ägär ular bula torğan bulhalar, Israfil surın örgän¬dä qayza qalalar? Qörändä: «Kölö şäyin haliken illa vächähü», yäğni ul köndö hämmä nämälär häläk bulıp bötör, mägär allahı täğälä üze genä qalır tigän bit, tim. Häzrät aptırap töştö lä:

— Mulla Mähmüt, hin möğtäzilälär kiltergän dä¬lilde kilteräheñ, allağa his ber möhäl eş yuq,— tine. Şulay itep, häzrät ğaciz qala yazzı, — tip, üzen kütä¬rep höylärgä kereşte.

Unıñ bıl hüzzären Ğälläm ağay rätläp añlamanı, Vahit ähämiät birmäy, tik qarap ultırzı, tik uçitel yılmaya töşöp:

— Ä huñ ul yännättäge hur qızzarı la haman tora¬larmı ikän, ular qiämätkä saqlı qartayıp bötmästär¬me ikän? — tip horanı.

Mähmüt uçiteldeñ mısqıllı itep horauın hizä tö¬şöp:

— Äfändem, allahı täğäläneñ qözrättärenän kölör¬gä yaramay. Yır-kükte yaratqan alla ocmahtı la, undağı hur qızzarın da yarata alır. Tik inqar iteüse dähri¬zär menän vaqıt äräm itähem kilmäy! — tip uçitelgä ränyıüle qaraş menän qaranı la hüzen kiste.

Mäcles ber az tın torğandan huñ, hüz başqa mäsä¬lälärgä küsep, küñelle genä höyläşep ultırğandan huñ, här kem yoqoğa yattılar.

Irtägehen här ike qunaqtı säy eserep, asıq yöz me¬nän ozatıp qaldılar, läkin qunaqtarzıñ berehe, Mäh¬müt, üzeneñ uylağan eşe kötölmägän räüyeştä uñışhız sıqqanlıqtan, «niñä kildem» tigän köngä töşöp, küñel¬hez kitte. Uçitel üzeneñ Vahitqa kileüyenän şatlan¬ğanlığın belderep, asıq yöz menän küñelle räüyeştä şatlanıp ayırıldı.

Vahit üzeneñ boronğo vaqıttağı mäzräsä iptäşe Mähmüttän feker häm totqan yulı yağınan şul saqlı yıraqlaşıuın uylap, ber yaqtan, ğäcäphende, ikense yaqtan, unıñ his ber donya kürmäy, iske mäzräsälä yata-yata tupaslanıp, donyağa bınan meñ yıldar elek bulğan ber qaraşta torop qalıuın isäpläp unı qızğandı.

Mähmüt tä yulda qaytıp barğanda, Vahitta bulğan üzgäreşte küz aldınan ütkärep, unıñ bılay boronğo mäzräsä iptäşenä häm din eştärenä halqın qarauın haldatta yöröp bozolouınan häm «ğilem» yağınan artta qalıuınan tip uylanı la:

— Kem nisek bulır, alda kürerbez äle... Ämmä Mär¬yäm qızğanıs, unı şul urıs keüyek uçitelgä yäihä be¬rär hasıq mucikqa birep äräm itälär inde... — tigän hüzzärze mığırzap, asıu menän atın huğıp alğa kitte.

«TARTAY TELENÄN TABIR», — TINELÄR

Tege uçitel barğan hayın Vahittarğa kileüyen yı¬şayttı. Ul yazğa saqlı ber nisä rät kistän kilep irtän kitte.

Elek uçitel iseme menän yörötölgän bıl keşe, bara torğas, Ğälläm ağayzar ğailähendä üzläşep, Näğim Ämi¬nev tip üzeneñ isem-familiyahı menän yörötölä başla¬nı. Vahit kenä tügel, Ğälläm ağay menän Fäüziä yıñgä lä, Märyäm dä unı üzzäreneñ yaqın ber keşeläre keüyek qar¬şı ala torğan buldılar. Auıl ğäzätensä, başqa vaqıt¬tarza sit keşe kilgändä töşörölä torğan kizele şar¬şau Näğim kilgän vaqıttarza kütärelgän urınınan tö¬şörölmäy başlanı. Mähmüt häm başqa şunıñ keüyek maylı küzzärzän haqlana torğan Ğälläm ağayzar Näğimdän haqlanırğa käräkhenmänelär.

Näğim kilep qunğan köndö, ular Vahit menän ikäü¬läp, Ğälläm ağayzar artıq añlap yıtkerä almay torğan, gäzittärzä yazılıuına qarağanda, donyanıñ törlö şähärzärendäge zavod-fabrikalarzağı eşselärzeñ quzğa¬lıştarı, eş taşlauzarı, ällä qayhı ber gubernala krästiändärzeñ yırzäre az bulğanlıqtan baş kütärep, bayarzarzıñ imeniyeların talauzarı, şul baş kütäreüse¬lärgä qarşı karatelnıy äträttär (yaza firqäläre) yıbärtep basıuzar, ällä qayzağı mosolmandarzıñ ısul yäzit mäktäptären yaptırıuzar, ularzıñ uqıtıusıla¬rın sitkä höröüzär, törmälärgä yabıuzar häm başqa şu-nıñ keüyek hökümät menän eşselär, krästiändär häm inorodetstar arahında sıqqan hisaphız küp añlaşılmau¬zar, aldağı köndärzeñ berendä zur ihtilaldar bulmay qalmas tigän mäsälägä kilep tuqtay torğan buldılar.

Qay vaqıtta Näğim äkren genä, läkin bik moñlo ta¬uış häm Ğälläm ağayzarzıñ berehe lä işetmägän köy menän:

Taşlayıq, tuğandar, iske donyanı,

Kithen ayaqtan unıñ tuzanı...—

tigän yırzarzı yırlay. Ul bıl yırzarzı yırlağanda, ber moñlanıp, ber ğäyrätlänep kitkän keüyek bula. Vahit şunıñ keüyek matur köyzärze haldatta işeteüyen, ul köy¬zär küp eşselär auızınan yırlanğanda bigeräk tä ma¬tur häm moñlo ikänen östäp quya ine.

Şunday hüzzär höylägändä häm Näğim şunday yır¬zarzı yırlağanda, öy esendäge keşelärzeñ Vahit menän Näğimdän başqaları, alda ällä nindäy qurqınıs va¬qiğalar bulasağın uylap qurqıuğa töşälär, läkin ul qurqınıstarzı barıber kürep ütergä teyışle ber eş keüyek küz aldarına kilterep, ul vaqiğalarzıñ tizeräk bulıuın teläü uyına kilälär ine. Ularzıñ oşo qaraş¬tarın añlağan Näğim menän Vahit kölä töşöp:

— Barıber tormoş bıl köyönsä barasaq tügel. Ul üzgärergä teyış, häm halıq şul üzgäreş vaqıtına äzer¬länep tororğa teyış, — tigän hüzzärze äytep, öy esendä¬gelärzeñ küñeldären yıuatıp quyalar ine.

Näğimdeñ huñğı kilep kiteüyenän ber nisä köndär üt¬käs, Märyämdeñ üz teläge häm Vahittıñ dä mäslihät kü¬reüye menän, Ğälläm ağayzıñ üzzäre samahındaraq ber krästiän balahına Märyämde keyäügä birzelär, här ike yaqtıñ teläge menän eşlängän bıl eşte Ğälläm ağay za, Fäüziä yıñgä lä şatlanıp qarşı aldılar, läkin tor-moşqa yañı sığa torğan bıl ike yäşteñ tuy şatlığı Näğimdän kilgän keskenä ber hat arqahında yuğala yaz¬zı. Ul hat oşo ine:

«Vahit iptäş!

Hökümät mämürzäre miñä administrativnıy porya¬dok buyınsa ike kön esendä... auılınan sığıp kitergä häm... gubernahına barırğa boyoroq birzelär. Bıl eş¬teñ säyäsi yaqtan ikäne mäğlüm. Öyrängän yır, yaqın kür¬gän iptäştärzän ayırılıp kiteü auır keüyek bulha la, häzergä baş eyırgä tura kilä. Ber vaqıt bezzeñ osta la tuy bulır, şul vaqıtta bez zä isäpläşerbez!.. Şunıñ östönä, bıl eşteñ donos arqahında ikäne mäğlüm. Kemdärzän haqlanırğa käräk ikänen hiñä äytkän inem, şu¬larzı iseñdä tot... Ber azğa hağıraq bul. Mineñsä, bıl tirälä şulay mäslihät. Asıq höylär vaqıttarğa yıraq qalmağan inde. Ğälläm ağay, Fäüziä yıñgä häm Märyäm¬gä säläm, Märyämdeñ şatlığın urtaqlaşıp, alda bä¬hetle, irken tormoş teläyım. Bulasaq iptäşe eşsän, uñğan yıget. Ular ikäüläp añlı räüyeştä tormoş qorou yulın tabırzar...

Häzergä huş! Näğim. 1913 yıl, 15 mart».

Oşo hat arqırı belderelgän häm bığasa artıq kö¬tölmägän bıl häbär Vahitqa la, başqalarğa la küñel¬hez yaqtan täsir itte. Şunıñ östönä bıl häbär, ber-ike kön esendä tirä-yaq auıldarğa taralıp, Näğim haqında törlö hüzzär höylänergä häm Ğälläm ağayzarzıñ borsolouzarın arttırırğa säbäp bulıp ölgörzö. Näğimdeñ yañı fekerzä bulıuın kürä almağan häzrättär häm ular¬ğa eyärep yörögän quştandar:

— Tele bik ozon ine, yaqşı bulğan. «Tartay telenän tabır» tigän keüyek, üzeneñ telenän taptı. Zurzarzan uzıp artıq belemle bulırğa la yaramay şul... Mirza Aqbirzin «unday mañqalarzıñ art habaqtarın uqıtır ösön bezzeñ ber hüzebez yıtä» tigän ikän, şul dörös hüz buldı... — tip Näğimdeñ sitkä hörölöüyenä üzzäreneñ şatlanıuzarın belderzelär.

Näğimdeñ hezmäten häm unıñ fekeren ber az añlap ölgörgän, läkin asıqtan-asıq unıñ yaqlı bulıp eş kür¬häteü däräcähenä kilep ölgörmägän yarlı yaqtar:

— Ul qayza barha la hur bula torğan yıget tügel «Tura äytkän tuğanına yaramağan» tigän keüyek, unı kürä almanılar, — tip Näğimdeñ sitkä yıbäreleüyenä qayğırıuzarın añlattılar.

Bıl häbär auıldarzıñ bayzarı arahında bigeräk tä şatlıq menän qarşı alındı. Elektän bötä auıl halqın üz quldarında totop, üzzäre telägänsä yörötkän Söläymän bay häm unıñ iserek Ibrayı:

— Unıñ keüyek, teldären auızzarına hıyzıra almay yörögän tağı ber nisä keşe bar äle... Bına Ğällämdeñ Vahitı lä şulay. Ularzıñ da qoyroqtarın qısqartır¬ğa käräk! — tigän hüzzärze asıqtan-asıq höylärgä ke¬reştelär.

Bıl hüzzärgä Vahittıñ artıq ise kitmähä lä, Ğäl¬läm ağay menän Fäüziä yıñgä häm Märyäm, bıl eştärze tege Näğim höylägän qurqınıstarzıñ başlanğısı ke¬üyek kürep, borsola başlanılar. Auılğa kolokol taqqan par atlı keşelär kilä başlaha, «bezzeñ Vahit turahında kilmähä yarar ine» tigän uyğa qala başlanı¬lar.

Şunday borsolouzar arqahında Märyämdeñ tuyı ber az küñelhezeräk bulıp ütte.

Şul eştärzän huñ ber-ike azna ütkäs, disätskiy häm sotskiyzar, kükräktärenä qalay mizaldarın tağıp, qul¬darına tayaqtar totop, öy berensä yöröp:

— Söläymän bay öyönä stanauay pristav kilgän, be¬regez zä qalmay yıyınğa barığız! — tip, halıqtı ta¬yaqlap, yıyınğa qıua başlanılar. Bıl eş, qırmısqa oyahına tayaq tığıp butağan keüyek, bötä auıldı göc kil¬terze, här kem üzendä berär ğäyıp barzır, hökümätkä häm zakonğa qarşı belmäyınsä berär eş eşlägänder keüyek qurqıuğa töştö. Zur türänän qurqıp öyrängän halıq yartı säğät esendä Söläymän bayzıñ işek aldına yıyı¬lıp ölgörzö.

Auıl halqı tamam yıyılıp, bürektären qultıq astarına qıstırıp ber az kötkändän huñ stanauay pri¬stav Söläymän bayzıñ boldorona sığıp bastı la iñ elek starostanı, unan huñ halıqtı yandırıp hügä baş¬lanı:

— Küperzäregez yımerek, yuldarığız bozoq. Häzer tö¬zätergä sığığız, von! Min kitkänse, bötähe tözätelep böthön! — tip ämer birze. Qurqıuınan ni eşlärgä bel¬mägän starosta şunda uq halıqtarzı disätskiyzär me¬nän qıuzırıp, pristav quşqan eştärze yırenä yıtkerergä yıbärze.

Pristav halıq östöndä ğäyräten kürhätep bötkändän huñ, starostağa asıu menän qarap:

— Hezzeñ auılda Yäğfärov Vahit tigän keşe bar¬mı? — tip yıkerep söäl birze.

Starosta artıq qurqıuınan Yäğfärov Vahit tigän keşeneñ barlığın-yuqlığın isenä töşörä almay torğas, pristav tağı asıu menän:

— Yäğfärov tigän keşe barmı? Niñä yauap birmäy¬heñ, hayuan! — tip ayaq tipte.

Starosta ber az häl yıyıp alğas qına:

— Bar, häzrät, bar... — tigän hüzze saq-saq qına äytä aldı.

Söläymän bay unıñ hüzen dörösläp:

— Ul keşe bar, täqsir, bar,— tip quyzı. Stanauay pristavtıñ:

— Oşo minut esendä ul keşene bında alıp kile¬gez!— tip yıkergän tauışına şundağı keşelärzeñ Sö¬läymän menän Ibrayzan başqaları qurqınıp qaltı¬ranıp kittelär. Şul uq minut esendä Vahittı alıp ki¬lergä ber yulı ike disätskiy yıbärelde. Şul arala pristav starostanı tağı ber az beşerep aldı.

Vahittı alırğa kitkän disätskiy ber nisä minut esendä kire qaytıp:

— Häzrät, Vahit Yäğfärov öyzä yuq ikän. Bına unıñ atahı kilde, — tine, tını bötöp, köskä-köskä ki¬lep yıtkän Ğälläm ağayzı kürhätte.

Pristav Vahittıñ öyzä yuqlığın, unıñ urınına ata¬hı kileüyen kürgäs, tağı la qıza töştö:

— Ul qayza yöröy? Unıñ atahı niñä keşelär menän yuldar tözätergä barmağan?!. — tine, ğäyrät kürhätkän¬dän huñ, Söläymän bayğa qarap aldı la, berär eş kür¬hätep, unıñ käyıfen tabırğa teyış keşe keüyek, Ğälläm ağayğa qaratıp: — Hin niñä min quşqan eşkä barmay qaldıñ? Ällä hin dä naçalstvonıñ prikazdarına qa-rışmaqsı bulahıñmı?! Hineñ ulıñ qayza yöröy? Ul nämäneñ tele bik ozonayğan ikän, min unıñ telen nisek qısqartırğa belermen! Bında tügel, Seberzä lä urın tapmas!.. Hezgä uçiteldeñ kilep yöröüyen, ularzıñ nimälär höyläşeüzären bez bik yaqşı beläbez!.. Bezzeñ vlast bulğan yırzärzä ular keüyek töngö yabalaqtarğa urın bulmas! — tigän hüzzär menän Ğälläm ağayzı üzen¬sä bik nıq beşerergä kereşte. Ğälläm ağay pristavtıñ ber yulı ber nisä ğäyıp tağıuına häm şulay qatı bäreleüyenä sikhez qauşağanlıqtan, nimä tip tä yauap bi¬rergä belmäy, aptırap qaldı. Pristav yañınan: — Niñä yauap birmäyheñ?! — tigän yıkereüyenän huñ, Ğälläm ağay tirä-yağına qaranıp:

— Häzrät, ul tirmängä kitkän, min yañı ğına utın¬dan qayttım. Min altmış yäşkä yıtep sudta bulmanım, naçalstvoğa qarşı qarışmanım... — tigän hüzzärze äytte lä tını qısılıp tuqtap qaldı.

Pristav tağı:

— Hin qarışmahañ, hineñ ulıñ qarışa. Ul hine qotorta. Min ul ette bik tiz öyrätermen!.. Qara hin ul ette, ni eşläp yöröy bit?! — tip hügende.

Ğälläm ağay esenän bötä eşteñ hizelgänlegen uylap, ni eşlärgä belmäy, ayaqtarın ber nisä rät almaştırıp bastı. Mañlayı tirlägän keüyek bulğas, unı hörtöp al¬dı häm kös-häl menän:

— Min ulımdan unday hüzzär işetkänem yuq, — ti¬gän hüzze äytep, küzzären möldörätep, pristavqa qarap aldı.

Pristav kömöş portsigarınan papirosın alıp qa¬bızzı la, tirä-yağına qarap alğandan huñ, kemdeñder küñelen tapqan keüyek, asıuın basa töştö lä Ğälläm ağayğa qarap:

— Bar, häzer yul tözäteşergä yüger! — tip yıkerep quyzı.

Ğälläm ağay eşteñ bılay ğına bötkän keüyek bulğa¬nın kürep, hüz zä äytmäy, alğa yügerze. Läkin unıñ küñe¬le aldağı qurqınıstarzı hizep, yöräge nığıraq tibä başlanı.

Pristav keüyek zur türäneñ Vahit haqında şunday hüzzär äyteüye unı yaratmağan keşelär arahında törlö hüzzär sığıuğa säbäp buldı.

— Bik küp belä başlağan ine şul... «Tartay tele¬nän tabır» tigändäy, bıl yıget tä kärägen taptı... — tip bında la Näğim haqında äytelgän hüzzärze qabatlanı¬lar.

Pristav kilep, şulay auıl halıqtarına qurqıu halıp häm Vahit haqında Sebergä hörgöngä yıbäreü me¬nän yanap kitkäs tä, Söläymän bayzarzıñ:

— Bez unıñ keüyek mañqalarzı aqılğa ultırta be¬lerbez... Imeş, ul bik küp belä başlağan!.. — tip maqtanıuzarı taraldı.

Vahit haqındağı bıl eş Ğälläm ağayzarzıñ öy esen¬dä nindäyzer ber qurqınıs bulasağın küz aldına kil¬terep, yaqşı uq zur borsolouğa säbäp buldı. Ğälläm ağay za, Fäüziä yıñgä lä Vahitqa:

— Balam, bılay za torabız bit äle, niñä şul bı¬ğasa bulmağan hüzzärze höylärgä? Üzeñde harap iterzär, bezze lä häsrätkä halırzar... Bezzeñsä, tik torğanıñ bi¬geräk tä yaqşı bulır ine... — tip unı ögötlärgä kereş¬telär.

Läkin Vahit üze haqındağı oşo qurqıtıuzarzı işetkändän huñ, üzendä qurqıu häm borsolou barlığın hizzermäy:

— Yaray, höylähendär, hez yuq ösön borsolmağız. Min üz yulımdı üzem beläm. Ul çinovniktar halıqtı qurqıtıp öyrängändär. Ular bıl yırzäge añhızlıqtan fayzalana torhondar. Ularzıñ qarşılarındağı kös¬hözzärgä lä ber vaqıt işektär asılır, — tigän hüzzär menän yauap qaytarıp, boronğosa eşenä kereşte.

YÄŞENDÄR IŞE GENÄ BULMANI

1914 yıldıñ matur yäyındä, bötä auıl halıqtarı qırza eştä yörögändä, qoyaş bayışı yağınan qapıl ğı¬na zur bolottar sığıp, yartı säğät esendä zurayıp, yaqtı kükteñ yartıhın qaplap aldı. Bıl bolottarzıñ köslö diñgez keüyek butalıuzarınan, zur öyörmä keüyek ber-berehenä aralaşıp sayqalıuınan, yäşendärzeñ arlı-bir¬le kisep yaltırauınan, tuqtauhız kükrägän yäşeñdärzeñ tauıştarınan bötä halıq qurqıuğa töştö:

— Afätle bolottar bıl, qatı boz yauıp, küz teräp torğan igendärebezze genä harap itep kitmähä yarar ine!.. Bigeräk tä dauıllap kilgän keüyek kürenä. Zur acdaha¬larzı Qaf tauı artına alıp kitergä kilä torğan¬dır... — tip zur qurqınısqa töştölär häm şunda uq eştären taşlap, här berehe üzzären haqlau yulına ker¬zelär.

Yäşenle qurqınıs bolottar ä tigänse kilep yıtep, köslö dauılı, berense talpınıuı menän ük, küp nämä¬lärze aqtarıp taşlanı. Dauıl artınan kügärsen yo¬mortqahı keüyek ere bozzar tupırzap yırgä töşöp, kire yuğarı kütärelä birep, tağı töşöp yır östön qıynarğa kereştelär. Sikhez küp häm ğäzättän tış ere bulğan bıl bozzar ber säğät esendä urılmay qalğan bötä igen¬därze tupraq menän aralaştırıp ütep kitte.

Şul saqlı häläkät kiltergän qara bolot ütkäs, kön ayazıttı. Auıl halqı auılğa qaytıp, ber afätle yamğır häm häläk bulğan aşlıqtar haqında höyläşep tä böt¬mänelär, volostan kilgän keşe halıqtı yıyıp:

— German huğış başlağan. ...nse, ...nse yılğı hal¬dattarğa bögöndän huğışqa barırğa... — tigän häbärze iğlan itte.

Äle genä kürelgän zur afätteñ häsrätenän ni eşlär¬gä belmäy torğan halıqqa bıl auır häbär yäşenle bo¬lottarzan da auır täsir yahanı. Ike, ös yıl elek kenä, ällä nisä yıldar batşa hezmättärendä yöröp qaytqan¬dan huñ, tormoştarın rätlärgä kereşkän, auıldıñ bı¬na tigän ällä ni saqlı taza eşsän yıgettäre ozatıusı¬larzıñ küz yäştäre astında ber kön esendä huğışqa yıbäreldelär.

Huğışqa ozatılıusılarzıñ ozatılıuzarına rät¬läp ber ay za ütmäne, «fälän keşe ülde, min ranen bul¬dım...» tip qayğılı häbärzär yazılğan hattar artınan huğıştıñ zurayğandan-zurayıuı haqında häbärzär yauzı.

Ayaq-qulhız bulıp qaytqan, huğış mayzanında ül¬gän keşelärzeñ urındarın tultırıp, snaryadtarğa azıq ösön, yañınan-yañı mobilizatsiyalar iğlan itelep, auıl¬dar küz yäştäre menän sılanğandan-sılandı. Irhez qalğan tol qatındar, atahız qalğan yıtemdär, tärbiäsehez qalğan balalar menän donya tuldı, huğış qur-qınıstarı, undağı äzäm balaların qıra torğan yähän¬näm qoraldarı haqında yöräktärze qaltırata torğan häbärzär taralıp, huğışqa kiteüselärzeñ isän qaytıuzarınan ömöttär özöldö.

— Niñä huğışalar? Bıl huğış bezgä niñä käräk? — tigän söäldär birelhä lä, unıñ yauabın tabıuzan ğaciz buldılar.

Baylıq arqahında huğışqa kitmäy, häylä menän torop qalğan keşelärzeñ şatlıq esendä torouzarı, ularzıñ hatıu itep, yañınan-yañı baylıq nigezzäre qorouzarı halıqtıñ añlıraq ölöşön, bigeräk tä eşse¬lärze, tağı uyğa qaldırzı. Auıl halıqtarınıñ bala¬ları huğışqa kitep ülgän, ayaq-qulhız qalğan yäki bötönläy häbärhez yuğalğandarı:

— Bähetle keşelärzeñ morondarı la qanamay, bında rähätlänep toralar... Ä bezzeñ keüyek bähethezzärzeñ aqtıq balaları kitep, qaytmay yuğalalar... — tip zarlanıuzarın arttırğandan-arttıralar. Ösär balaları bulğan altmış yäşendäge qart menän qarsıqtar ber ulhız köyönsä öy tulı yıtemdär menän torop qaldılar. Ös-dürt balalı qatındar irhez qalıp, balaların tär¬biä iteüzän ğaciz buldılar. Fabrik-zavodtarzağı bına tigän eşselär huğış mayzandarında ülep, ularzıñ qa¬tın, balaları uramğa sığarılıp taşlandılar, huğış bulğan yırzär qan menän yıuıldı... Auıldar küz yäşe menän sılandı.

Isän qalğan eşselärzeñ häm yarlı krästiändärzeñ sabırzarı tögände, asıuzarı qabarzı. Bıl qähärle küreneşkä berär törlö sik bulıuın, bığa säbäpse bulğan keşelärzeñ tonsoğouzarın telärgä kereştelär.

Ike yıldan da artıqqa huzılğan bıl qanlı huğış, şul ike yıldan da artıq vaqıt esendä his tuqtauhız yäşen yäşenläp, kük kükräp, qatı boz yauzırıp torğan qara bolottarzıñ qurqınısınan da auır buldı. Eş¬sän halıq bıl zolomdoñ, bıl qähärzeñ bötörölöüye mä¬gär üz qulı menän genä mömkin ikänlege uyına töşöp, batşanıñ, unıñ generaldarınıñ, gubernatorzarınıñ — hämmäheneñ, hämmäheneñ üzzärenä doşman ikänlektäre¬nä iman kilterep, ularzı sänseldereü käräklege yulına kerzelär. Şul uy menän tizzän nimä lä bulha berär eş bulasağın kötörgä kereştelär. Bıl zur teläkteñ tamı-rı ällä qayza bulıp, unıñ yalqınlı botaqtarı barğan hayın üsä, tarala barıuı haqındağı şatlıqlı häbär¬zär, yamğır artınan kürenep qalğan salauat küpere ke¬üyek, qoyaşqa qarşı yaltırap, kürenep-kürenep kitkän¬däy buldı. Petrograd, Mäskäü keüyek zur şähärzäge eşse qatın-qızzarzıñ häm ularzıñ balalarınıñ asığıu tauıştarı, ularzıñ ikmäk horap uramğa sığıuzarı bö¬tä yırgä işetelep, yöräktärgä bez menän sänskändäy bul¬dı, huğış qasaqtarı menän bötä yır tuldı. Oşo qız¬ğanıs küreneştärzän huñ ikense ber köstöñ taşıp sı¬ğıp, bötä qara köstärze basıp kiteüyenä qaratılğan ömöttär artqandan-arttı, huğış yafahınan auırlıq¬qa töşkän, könküreşe yımerelgän här kemdeñ küze şul yañı sığasaq köstärgä yünälde.

BAŞQALAR MENÄN BERGÄ VAHIT TA KITTE

Huğış iğlan qılınğas ta ...se, ...se yıldarzağı hal¬dattarğa yahalğan berense mobilizatsiyala Vahitqa la huğışqa kitergä tura kilde. Unıñ bıl kiteüye Ğälläm ağay menän Fäüziä yıñgägä boronğo vaqıtta haldatqa kiteüyenä qarağanda la auırıraq bulıp toyoldo.

Ular, ber yaqtan, qart köndärendä, könküreş eştäre¬neñ bötönläy üz östärenä yöklänep qalıuın, ikense yaq¬tan, berzän-ber uldarınan ayırılıuzarın uylap qay¬ğırıştılar, his ber törlö yul menän yöräktärenän taşlanıp sığarılıuı mömkin bulmağan bıl häsrättä-ren Vahitqa kürhätmäy genä ilağan küz yäştäre menän yıuıp taşlarğa tırıştılar.

Vahit ularzıñ yöräktärendä qaynaşqan häsrättären bik nıq hizep, ular ösön estän qayğırha la, tıştan bıl qayğını yıñeläytergä tırışıp, üzeneñ kiteüyen halqın qan menän qarşı aldı:

– Äsäy, hez qayğırmağız, huğışqa kitkän ber keşe ülä tigän hüz yuq bit. Bıl yulı, haldat hezmätenä kitkändäge keüyek, ällä nisä yıl yörörgä tura kilmäs. Kem belä, bälki, ber nisä ayzan qaytırğa tura kiler... — tip ularzı yıuatıu östönä üzeneñ huğışqa kiteüye ösön qayğırmağanın belderer räüyeştä:

– Elek, ber nämä lä belmägän-kürmägän vaqıtta, haldatqa kiteügä qarağanda, häzerge kiteü ber nämä lä tügel. Häzer min üzemdeñ kürgän-belgän yırzäremä, tanış iptäştärem yanına barğan keüyek baram. Şunıñ ösön qayğırıp, borsolop tororğa urın yuq keüyek küräm... — tip, üze başlap, käräk-yaraqtarzı äzerlärgä kereşte. Vahittıñ şulay huğışqa kiteüze halqın qan menän qarşı alıp, üze äzerlänergä kereşeüye Ğälläm ağay me¬nän Fäüziä yıñgäneñ auır häsrättären yıñeläytep yıbärgändäy buldı.

Ozatıu bik aşığıs bulğanğa kürä, ozatıusılar me¬nän Vahit arahında iñ käräkle hüzzär zä äytelep böt¬mägän keüyek bulıp qaldı. Ata-äsäläreneñ häm Vahittıñ qayğıların urtaqlaşıp, Vahit ağahı menän isänläşep qalır ösön kilgän Märyäm dä äytergä uylap kilgän hüz¬zären dä äytä almağanğa, unıñ ul hüzzäre şul aşığıs¬lıq esenä kerep yuğalğanday buldı. Ular oşo aşığıslıq esendä Vahittı ozatıp, unıñ isän-hau qaytıuın teläp, artınan qarap qaldılar.

Auıldıñ bına tigän taza yıgettärenän qırq-ille ke¬şeneñ ber yulı auıldap sığıp kiteüzäre, bötä auıl hal¬qınıñ tip äyterlek ularzı küz yäştäre menän ozatıp qalıu küreneştäre, häzer ük huğış satqıları töşöp, auıldı yandıra başlağan keüyek ber hälgä kiltergän ke¬üyek buldı.

Vahit häm unıñ iptäştäre şähärgä barıu menän, ularzıñ käräk-yaraqtarın birep, yulğa sığarıp ta yıbär¬zelär...

Häzer bılar teyälgän poyızd elekke vaqıtta haldatqa alınıp kitkändäge poyızd keüyek äkren yörömäy, bälki huğış mayzanına tizeräk yıtep, bılarzı tizeräk ülem tırnağına tapşırıu ösön aşıqqan keüyek şäp bara niye.

Vahit yulda barğanda üzen yaqşı his itte. Başlap haldat hezmätenä barıp qaytqan vaqıtta, yulda kürep ütkän şähär häm auıldarzıñ kübehen qarap barıp, bo¬ronğo istälektären küz aldına kilterze. Ularzı küreü menän, Nurıy Säğitovtıñ höylägän hüzzäre yañınan ise¬nä töşöp qabatlanğan keüyek buldı. Kiyiv şähärendä hez¬mät itkän sağında üze kürep ütkärgän «şomlo ez qal¬dırğan töndär», Berense may könöndä eşselär tarafı¬nan yahalğan «yañı bayramdar», unda bulğan qanlı küreneştär beräm-beräm küz aldınan ütä başlanılar.

Alpauıt basıuzarındağı igendärzeñ, ber yaqtan, ma¬şinalar menän urılıp, ikense yaqtan, maşinalar menän huğılıp göc kileüzäre, ul igendärzeñ şunda uq tazar¬tılıp ambarzarğa ozatılıp torouzarı, yözärlägän kräs¬tiän irzär menän krästiän qatın-qızzarınıñ yanıp-be¬şep şul eştärze eşläp yöröüzäre, şular menän ber rättän ük halam tübäle auıldarzıñ şaqmaqtarğa büle¬nep säselgän yırzäre östöndä berär qart menän qarsıq¬tıñ yäki imsäk balahın bäläkäy arbahı astına ultırtıp, üze urıp yörögän krästiän qatınınıñ auır küreneştäre bıl ike tormoş arahındağı ayırmaların, säbäptären ezlärgä yañınan yul astılar.

Häzerge köndä Vahit üze lä elekke yıldarzağı, hal¬datqa alınıp barğan «boronğo Vahitlığınan» sığıp, uñdı-huldı ayıra başlağan keüyek, unıñ menän ber eşelonda kitep barıusılar arahında la şunday bay¬taq qına yıgettärzeñ barlığı kürenep tora ine. Şunıñ ösön häzer ülemgä qarşı alıp barılğan yıgetter qurqıp-nitep tormay, yuğarılağı ike tormoş haqında asıqtan-asıq höyläşep barğan vaqıttarı buldı.

Bayar yırzärendä yözärlägän krästiändärzeñ eşläp yörögändären kürgän saqta qay beräüzär asıulı qatış kölöp:

– Bıl bayar häzer üzeneñ qatını, balaları menän ağas külägähendäge yıläs ber urında ğına aşap-esep ul¬tıra torğandır inde!—tigän hüzzären äytälär. Ular¬zıñ şul hüzzärenän huñ tormoş haqındağı feker alı¬şıuzar başlanıp kitä ine:

– Meñär disätinä yıreñ bulha, hin dä şulay toror ineñ...

– Uğa ul yırzär qayzan kilgän huñ?

– Hozay birgänder inde...

– Bında hozayzıñ ni qatnaşı bulhın, ti?

— Belmäyım inde, uylap qarahañ, aptırap kitä¬heñ...

— Niñä aptırap tororğa? Ularzıñ qartatalarına batşa totqan da büläk itep şul yırzärze birgän, şunan ular yırgä huca bulıp qalğandar. Ällä nindäy ber gä¬zittä şulay yazğandar ine.

– Ä ul üze, bezzeñ keüyek, huğışqa la barmay tor¬ğandır äle?

– Ul niñä huğışqa barhın, ti. Ular ösön bında bez barabız bit!

– Niñä bez ular ösön huğışqa barabız?

– Bına bötä hikmät tä şunda inde.

—Seü, ana tegenän bezzeñ höyläşkände tege nämä tıñlap tora...

— Tıñlaha tağı? Bezzeñ hüz dörös bit...

— Dörösön dörös tä, şulay bulha la bik yarap böt¬mäy.

Haldattarzıñ qay beräüzäre arahında höylängän bıl hüzzärgä töşönöp ölgörmägän, hatta küñeldäre me¬nän qarşı bulğan haldattar za, niñäler, bılarğa qar¬şı töşmäyzär, hatta kübehe:

— Ber yaqtan qarağanda, bılarzıñ hüzzäre lä dö¬röskä yaqın şul... — tigän keüyek kölömhöräp uyğa qala¬lar ine.

Poyızd boronğo şäplege menän alğa bara. Alğa barğan hayın, frontqa ozatılıusı haldattar tultırılğan häm huğış qoraldarı teyälgän poyızdar kübäyä, ularzıñ hämmähe lä, berehenän-berehe aşığıp, qoyaş batışına qarap sabalar ine.

Front yaqınlaştı buğay: bik küp vaqıttar ber ez menän kilgän eşelondar, törlö yaqtarğa kitä torğan ti¬mer yul tarmaqtarı menän, törlöhö törlö yuldarğa ke¬rep tarala başlanı. Ğäskär başlıqtarınıñ yöröş-to¬roştarına aşığıslıq kerze, huğış qurqınısı astın¬da qalğan şähär häm auıldarzan qasıp sığıp, bılay kileüse qasaqtarzıñ handarı barğan hayın kübäyze.

Bına ber vaqıt Vahittar ultırğan poyızd zur ber stantsiyağa kilep yıtkäs, üzeneñ bınan da arı bara alma¬uın belgän keüyek irken tın alıp, bötönläy tuqtanı. Parovoz üze alıp kilgän qorbandarzı teyışle urındarına yıtkergän keüyek bıhıldap arı-bire yörörgä ke¬reşte.

Stantsiya bötönläy huğış tösön alıp şau-şıuğa kü¬melgän, ülem menän tereklek arahında torğan ber qap¬qa hälenä äylängän ine.

Qarañğı tön bulıuğa qaramastan, Vahittar polkı menän başqa polktarzı stantsiyala ozaq ta totmay, ti¬mer yuldan ber yaq sitkä qaratıp alıp kittelär. Ular qırzar, urmandar arahınan kitkän yul menän qarañğı¬lıq esenä kerep yuğaldılar.

Bıl vaqıtta qoyaş bayışı yağındağı tärän qarañ¬ğılıqtan hiräk-hiräk kük kükrägän keüyek tauıştar işetelä, hauala yäşen keüyek uttar yaltırap kitä, ällä qayza bik yıraqta kütärelep sıqqan yanğındarzıñ şom¬lo yaqtılıqtarı töngö qarañğılıq esendä küñeldärgä dähşät birep toralar ine.

KÖTKÄNDÄN KÜP ARTIQ BULDI

Bığasa küzzär kürmägän, qolaqtar işetmägän qot osqos ülem qoraldarı menän qorallanğan, sikhez küp handağı ike köstöñ ber-berehenä qarşı kilep bäreleşeüzäre Vahitqa la, başqalarğa la huğıştıñ bığa saq¬lı uylanıp yörölgän däräcänän küp qurqınıs, köslö häm dähşätle ikänen kürhätte. Bäläkäy balalar saqlı bulğan snaryadtarzıñ küzgä kürenmäy genä ülem tauış¬tarın sığarıp kileüzäre, ularzıñ yırgä töşöü menän yarılıp, ällä ni saqlı yırze aqtarıp taşlauzarı, ta¬uıştarı menän tirä-yaqtı teträtep yıbäreüzäre häm ularzıñ töşkän urındarına tura kilgän bähethez haldat¬tarzıñ tupraq menän aralaşıp yuqqa sığıuzarı, yamğır urınına yauğan pulyalarzıñ tura kilgän keşelärzeñ tän¬dären ütep, ularzı boz huqqan igep keüyek yahauzarı bıl huğıştan isän-hau sığıu ömöttären yuğalttı, hauala osqan aeroplan häm tseppelindarzıñ, ülem yırzarı yır¬lap, qaz bäpkälären ezlägän töylögän keüyek, arlı-birle osouzarı här kemdeñ oşo ülem tırnağına elägeü qur¬qınısın kilterep bastırzı.

Höcüm vaqıttarı bulıp, ike yaqtıñ ğäskärzäre ber-berehenä qarşı kilep huğışırğa tura kilgän saqtar¬za, här kem üzen haqlau uyına töşöp, nisek bulha la qarşıhındağı doşmanın elegeräk atıp ültereü yulın qarap, başqalarzı qızğanıu hisen küñelenän bötön¬läy sığarıp taşlanı. Yanında ğına ülem äsehe menän hızlanıp yatqan iptäşeneñ auır hälenä küz halıuzan, unıñ berär tamsı hıu yäki berär törlö yarzam horap äytkän, ülem aldındağı hüzzären işeteüzän vaz kisep, üz-üze menän mäşğül bula, üzen genä qayğırtıu yulına töştö.

Şulay itep, küñeldär tupaslanıp qattı, keşelärze qızğanıu, başqalarzıñ yöräktärendäge hızlanıuzarğa qatnaşıu keüyek sifattarzıñ här berehe yuğaldılar.

Qapıl kütärelep sıqqan pocar üz tirähendäge ke¬şelärzeñ hämmähen dä üz tirähenä yıyıp, ularzıñ bötä uyzarın üze menän mäşğül itkän keüyek, bıl huğış ta baştaraq üzeneñ qatnaşıusıların, şular rätenän Va¬hittıñ bötä uyın üze menän mäşğül itte. Här ber minut¬ta ut astında torou, ber säğät tä rätläp häl yıymau, tuqtauhız kükräp torğan tup tauıştarı, umarta qorto ayırğandağı keüyek, pulyalarzıñ hızğırıuzarı astında ber alğa, ber artqa sigenep, sekund hayın ülem kötöüzär Vahittıñ küñelendä bulğan başqa uyzarzı sığarıp taşlanı.

Bara torğas ul, şul ut esendä yörörgä künegep, tör¬lö auırlıqtarğa öyränep kitte. Bik küp iptäştäre ülep, bik küp iptäştäre auır ranen bulıp huğış sa¬fınan yuğalğan vaqıttarza, Vahit isän qaldı. Ber az¬zan huñ yıñel genä ranen bulha la, berär aznanan tağı şul yırgä kilep, boronğo, küze öyränep, küñele künegep bötkän eşkä kereşte. Ul huğış küreneştären, undağı dähşättärze kürgän hayın, ütkän, häzerge häm kiläsäk tormoştarın uylarğa kereşte. Okop estärendä yatqanda häm başqa vaqıttarza ul elek mäzräsälä yatqan vaqıt¬tarın, unda «Kitabölcihad»tı uqığan sağında «ka¬fırzar» menän huğış sığa qalha, üzeneñ huğışırğa uylap ğäyrät orouzarın, häzrätteñ mäncänik tigän qo¬raldı höylägän zamandarın, unan huñ haldatqa alınıp kiteüzären, unda kürgän törlö auırlıqtarzı häm Nurıy Säğitov menän tanışıuzarın, Nurıy häm iptäştä¬reneñ revolyutsiya yulında qorban bulıp ta, üzeneñ ul saqta ber nämä lä añlamay, huñra ularzıñ dörös yulda häm ni ösön şulay köräşep yöröüzäreneñ säbäben añ¬lap, üze lä şul yulğa kerep, auılğa qaytqas, Näğim Äminev tigän uqıtıusı menän tanışıp, stanauay pri¬stav tarafınan tikşerelep torouın beräm-beräm uylap küze aldınan ütkärä başlanı. Şularzı uylağandan huñ oşo huğış, bındağı qırılış häm keşelärzeñ ber-berehen sänseş-atıştarın, bığa säbäp bulğan nä¬mälärze uylap, Kiyiv şähärendä haldatta sağında bul¬ğan May bayramdarınıñ, undağı eşselärzeñ qorallı köstärgä qarşı kütärelep sığıu däräcähenä yıteüzäre¬neñ hikmättären bergä kilterep yalğap, bıl huğışqa qarşı bulğan asıuı barğan hayın arta başlanı.

Häzer unıñ asıuına, huğışqa qarşı bulğan fekere¬nä quşılıusılarzıñ häm:

— Bıl huğış bezgä niñä käräk?

— Bez kem ösön huğışabız? Bıl nemetstarzıñ bezgä ni doşmanlıqtarı bar? Ularzıñ da eşse häm krästi¬ändären, bezze ular menän kösläp huğışırğa quşqan keüyek, ularzı la bezgä qarşı kösläp huğıştıralar... Şunıñ ösön bez ular menän duslaşıp, huğıştı bötörörgä, vintovkalarzı ısın doşmandarğa qarşı totor¬ğa käräk... — tigän haldattarzıñ handarı artqandan-arttı.

Eske Rusiyanan kilgän haldattar za boronğo ruh, elektäge därt menän kilmäy, bälki bik kübehe:

— Bez qulğa qoral ğına alayıq, unan huñ unı qay¬za qaratırğa üzebez belerbez... Häzer ildä rät böttö... Şähärzärzä halıqtar asığalar. Auıldarza qart-qoro, tol qatın häm bala-sağalarzan başqa keşelär zä qal¬may başlanı. Yırzär säselmäy, säselgän yırzär urılmay qala... — tigän hüzzärze şarran-yara höyläp kilä baş¬lanılar.

Törlö şähärzärzä as qalğan halıqtarzıñ ikmäk hopap uramdarğa sığıuzarı, eşselär menän törlö bäre¬leştär bulıuzarı, haldattarzıñ başlıqtarına qarşı torop, eşselärgä atmau häbärzäre berehe artınan iken¬sehe kilep kenä tora başlanı. Fronttıñ qay ber yırzä¬rendä nemets haldattarı menän urıs haldattarınıñ tuğanlaşıuzarı, şunıñ ösön qay ber polktarzıñ üz ofitserzarın atıuzarı front buyınsa huzılğan qızıl tas¬ma keüyek bulıp huzılıp, här ber haldat eşteñ qayza barıuın ısınlap añlar däräcähenä yıtte.

Vahit huğıştıñ başınan birle yöröp, bötä eşteñ nisek barıuın añlap barğanğa kürä, tizzän ni zä bul¬ha la berär almaşınıu bulasağın belep, unıñ yöräge şul almaşınıu därtenä ısınlap qatnaşıu därte me¬nän qaynaşa başlanı.

NIMÄ BULDI IKÄN?

— Nimä buldı ikän?

Här kön irtäle-kisle ere häreftär menän basılıp tarala torğan «huğış häbärzäre» tigän byulletendar ike köndän birle taratılıuzan tuqtaldı. Tön-kön yañı häbärzär kilterä torğan telegraf sıbıqtarı ike kön buyınsa telhez qalıp, häl yıyzılar. Ike kön buyına tınlıqta torğan uramdarzağı halıqtar yañı ömöt me¬nän yañı häbärzär kötä başlanılar.

Ğümerzäre buyına qolloqta yäşägän, üzzäreneñ kük¬räk köstären hatıp kön kürgän, bıl qähärle huğıştıñ tizeräk bötöüyen telägän sinıftar ber häbärhez köndär¬ze alda, kiläsäktä yaqtı tormoştoñ tañı töslö kürep, bıl tınlıq töstären häyırgä yuranılar. Şunıñ ösön ularzıñ yözzärenä aldağı yaqtı köndärzeñ nurlı şäü¬läläre töşkän keüyek buldı.

Bılarğa qarşı bulğan sinıftar, qara gruhtar bıl tınlıqtan alda bulasaq «şomlo» töndärze hizenep, qolaqtan-qolaqqa ğına höyläşep, äkren basıp yöröy başlanılar. Şunıñ ösön häzer ük ularzıñ yözzärenä alda küräsäk häsrättäreneñ qarañğı şäüläläre sıqqan keüyek buldı.

Ike köndän huñ telegraf sıbıqtarı tellänep: «Nikolay II tähettän töşörölöp, Pskov şähärendä arestovat itelde...» — tigän yañı häm sikhez şatlıqlı berense häbärze kilterze. Bıl häbärzä Petrograd eşse¬läreneñ häm ular yağına sıqqan haldattarzıñ baş kütäreüzäre, şul huğıştar arqahında Nikolayzıñ iserek sağında tähettän vaz kisergä mäcbür iteleüye, tärtip haqlap, «vatandı häläkättän haqlap qalır ösön» Va¬qıtlı hökümät tözölöüye, ihtilaldıñ ni räüyeştä bulı¬uı, bınan huñ hökümätte idara iteü tärtibe almaşınıu turahındağı häbärzär quşılıp, bötä Rusiyanı zıq qup¬tarzı.

– Nikolay töşörölgän!..

– Meñ yıllıq Romanovtarzıñ tähete yımerelgän!..

– Bığauzar özölgän!..

– Eşse, krästiändärgä irken tın alırğa yul asıl¬dı...

– Bınan huñ här ber halıq, här ber millät tigez bulasaq!.. — tigän şatlıqlı hüzzärgä:

— Bınan huñ bayar yırzäre krästiändärgä birelergä teyış!..

–Fabrik-zavodtar boronğo hucalarınan eşselär¬zeñ üz quldarına alınırğa teyış!..

– Yäşähen hörriät! — hüzzäre quşılıp yañğıray başlanı.

Bıl hüzzär östönä:

– Berläşegez, bötä donya proletariatı!..

–Böthön huğış!..

— Bötä vlast Sovettarğa! — tigän lozungılar taş¬lanıp, eşsän halıqtıñ yörägendä yañı revolyutsiya utın qabızzı. Vaq millättärgä yıtäkselek iteü arzuhında bulğan qay beräüzär tarafınan:

— Yäşähen milli-mäzäni möhtäriät, — hüze tara¬tıldı.

Törlö sinıf, törlö firqälär tarafınan üzzäreneñ totqan yuldarı buyınsa aldağı teläktärenä ireşeü uyı menän iğlan itelgän bıl lozungılar tiz arala köräş tösön aldı.

FRONT TULQINLANA BAŞLANI

Revolyutsiyanıñ köslö tulqındarı fronttıñ artınan zur kös bulıp barıp bärelde. Yöräktärendä elektän irek yalqındarı yanıp, revolyutsiya bulıuzı kötkän hal¬dattar bıl häbärzärze küptän kötölgän zur eştärzeñ başlanğısı, küptän qabınıuı kötölgän yanğındıñ yalqındarı keüyek qarşı aldılar.

Revolyutsiya bulıuzı kötmägän, unıñ mäğänähen añlap ölgörmägän, batşa keüyek batşanıñ, ministrzar keüyek ministrzarzıñ urındarınan töşörölöp, qulğa alınıuzarın küñeldärenä lä kiltermägän haldattar, başta bıl eştärgä ğäcäphenep, aptırap qalğan keüyek buldı¬lar za, eşteñ ısın, vaqiğalarzıñ dörös bulıuzarın belep alğas, üzzäreneñ qarşılarındağı doşmandarzıñ kemdär ikänep uylap, revolyutsiya yağındağı firqälär artınan kittelär.

Bıl häbärzärzeñ berense kilep bärelgän tulqında¬rı uq fronttağı boronğo recimdı üzgärtte. Boron kük¬räktären kirep, ğadi haldattar arahında borondarın kükkä kütärep, ularzan hezmät itterep yörögän başlıq¬tar şunda uq yöröş-toroştarın üzgärttelär. Yıuaşlanğan, yaqşılanğan, güyäki, başqalar menän iptäştärsäräk torğan ber töskä kerzelär.

Haldattarzıñ ğadi suknonan bulğan pogondarı me¬nän ber rättän, ofitserzarzıñ altın möyöşlö pogonda¬rı la özölöp yırgä taşlandı, mañlayzağı kokardalar yol¬qonop ırğıtıldı, bögölöp-hığılıp çest bireüzärzeñ ähämiäte üzenän-üze böttö.

Üz ğümerzärendä auıl shodtarınan başqa yıyılış kürmägän, undağı basıu kärtäläre totou, küper tözäteü, yahaq yıyıu keüyek hüzzärzän bütän hüzzärze işetmägän haldattar, sobraniyelarğa yıyılıp, bığasa küñeldäre¬nä lä kertep sığarmağan ällä nindäy mäsälälär haqın¬da höyläşergä, ällä nindäy komitettar tözöp, ällä qay¬hı şähärzärzä bulasaq sezdarğa üzzäre arahınan vä-kildär haylarğa kereştelär.

Elek unıñ här ber farmanı uqılğan vaqıtta çest birep, täğzim qılğan batşanıñ tähettän töşörölöüye haqında ğına hüz barmay, bälki unıñ nasarlıqtarın, ilgä kiltergän auırlıqtarın, tigezhezlek östönä qo¬rolğan zakondarın tänqit itergä, küptän tügel genä kürgän saqtarza yöräktär qaltırap kitä torğan zur ge-neraldarzıñ, polkovniktarzıñ, hatta ofitserzarzıñ ğä¬yıptären asırğa kereştelär.

Elek artıq küzgä bärelmägän, ğümergä tübän urın¬darza hezmät iteüzän baştarı sıqmağan haldattar ara¬hınan sobraniyelarza, eşteñ nimälä ikänen töplö töşö¬nöp, his kemdän qurqmay, häzer nindäy yul totorğa te¬yış ikänen yarıp hala torğan keşelär sıqtılar.

Qanlı huğıştı bötöröügä yäki dauam ittereügä üzzäreneñ täsirzäre barlıqtı küñeldärenä lä kertep sığarmağan haldattar reç höyläüselär auızınan:

– Böthön huğış!.. Böthön yuq urınğa qan tügep ke¬şelärze äräm iteüzär!..

– Bezzeñ doşmandarıbız qarşılağı eşse, krästiändärzän torğan nemets haldattarı tügel, bälki ular¬zıñ arttarında kön-tön rähättä torğan eş başındağı keşelär menän üzebezzeñ artıbızza, bezzeñ yazmıştarı¬bızzı quldarında uyınsıq itep, bezzeñ qandarıbız östöndä tiptergän eş başındağı keşelär — bezzeñ ısın doşmandarıbız! — tigän hüzzärze işetep, başta hayran qaldılar. Üzzäreneñ bıl köndärze küräsäktärenä, üzzä¬ren izep kilgän keşelärgä qarşı şunday qatı hüzzär¬ze işeteüzärenä ışanmağan ber häldä qaldılar.

Tik şunda yörögän boronğo başlıqtarzıñ bıl yı-yılıştarğa qarşı tora almauzarın, bında höylängän hüzzärgä qarşı sığıp ber hüz zä äytä almay, baştarın tübän eyıp, yözzäre qarayıp yöröüzären kürgäs kenä bıl vaqiğalarzıñ töş tügel, bälki ısın ikänenä, höyläüse¬lär kiltergän dälildärzeñ döröslögönä ışandılar häm üzzäreneñ revolyutsiya arqahında üz yazmıştarı, üz tor¬moştarı turahında höyläşergä haqlı ikänlektären beldelär.

Şulay itep, revolyutsiyanıñ yañı ğına bärep sıqqan köslö tulqındarı ğäskärizärzeñ yöräktärenä bärep ker¬ze. Front hälen yomşartıp, unı ikense töskä, ikense doşmandar menän köräşergä käräk ikänlek tösönä äyländerze. Qarşılağı doşmandarğa tözälgän qay ber qoraldar artqa qaratılıp quyıldı.

Vahit revolyutsiyanıñ başlanğan köndärendä frontta ine. Ul bıl häbärzärze işeteü menän, fronttağı hal¬dattarzan bıl revolyutsiyanıñ ni ösön bulğanın, batşa¬nıñ ni ösön töşörölgänen belgän, añlağan, elektän şul eştärzeñ bulasağın hizep, revolyutsiya bulıu menän qabınıp sıqqan haldattar yağına sığıp, üze lä şular¬zıñ berehe bulıp eşlärgä, mäsälägä töşönmägän hal-dattarğa bıl vaqiğalarzıñ säbäptären añlatırğa tı¬rıştı. Bigeräk tä bığasa bıl vaqiğalarzıñ bulıuzarın kötmägän, ni ösön batşa töşörölöp, revolyutsiya yahalıuın añlap bötmägän tatar haldattarı arahında eş¬lärgä, ularğa bıl eştärze añlatırğa, başqalar menän ber safqa tezelep, obşiy doşmanğa qarşı tororğa kä¬räk ikänep töşöndörörgä kösön sarıf itte. Unıñ hüzzä-re bik küptärzeñ küñeldärenä kerze. Unıñ ısın küñele menän revolyutsiya yağında bulıp, birelep eşläüye, hal¬dattarzıñ uğa bulğan yaqşı qaraştarın, ışanıstarın tağı la arttırzı. Unıñ şul ihlasına, üzzäreneñ te¬läktären üzzäre isemenän qayza bulha la alıp barıp yıteşterä, birä alıuına ışanğan haldattar Vahittı N şähärendä bulasaq sezğa väkil itep haylanılar. Ul şul köndän başlap oluğ revolyutsiyanıñ tulqındarı arahına kerep kitte.

IŞEKTÄR ASILDI, BIĞAUZAR ÖZÖLDÖ

Izelgän sinıftar, hoquqhız yäşägän millättärzeñ küñeldärenä bik küp zur ömöttär birgän, yazğı qoyaş nu¬rı keüyek balqıp kürengän revolyutsiya ber nisä ayzan huñ uq bıl ömöttärze beräm-beräm yuqqa sığarıp, unıñ balqıp kürengän nurzarı qara taptar menän qaplana başlanı. Vaqıtlı hökümät tigän nämäneñ tirä-yağına alınğan bıl taptar barğan hayın kübäyıp, qarañğı kü-lägälären tirä-yaqqa taratıuzarın arttıra, kösäytä genä barzılar. Eşse, krästiändärzeñ häm ayırım vaq millättärzeñ revolyutsiyanan kötkän teläktäre, aldağı köndä eşlänäsäk väğäzälärgä äylänep, beräm-beräm tege taptar astında qalıp yuğala başlanılar.

Batşa häm boronğo ministrzar töşörölöp, ular urı¬nına şularzıñ qoyroqtarınan bara torğan keşelärzeñ eş başına menep ultırıuzarınan ğına revolyutsiya bul¬mauın, bälki iñ möhim mäsälälärze bögöndän häl qı¬lıp ğämälgä quyırğa teyış ikänen kütärep sıqqan ke¬şelärgä qarşı:

— Häzer köslö «doşman» menän huğış zamanı! Şul doşmandı yıñer ösön bezzeñ bötä köstärebez berläşergä teyış. Bına şunan huñ här ber mäsälä tınıslıq menän häl qılınır. Şunıñ ösön ayırım mäsälälär turahın¬da baş vatıp, halıqtıñ berzämlegen yuğaltırğa yaramay. Bıl yul menän barıusılar halıqtıñ da, mämläkät¬teñ dä ısın doşmandarı, — tigän hüzzärze tuqırğa ke¬reştelär.

Huğıştıñ bögöndän bötöüyen, tınıs tormoşqa küseü¬ze ömöt itkän keşelärzeñ qolaq töptärendä:

— Huğış dauam iter. Itergä teyış! — tigän hüzzär yañğıranı.

Bayar häm alpauıttarzıñ yırzärenä küz teräp torğan krästiändärzeñ küzzäre aldında:

— Yır mäsälähe bik auır mäsälä, unı tınıs va¬qıtta ğına häl qılıp bulır. Äle bına aldağı doşman¬dı yıñgänse huğışırğa käräk, — tigän hüzzär höylände.

Fabrik-zavodtarzı eşselärzeñ üz quldarına alıp, hökümät qulına bireleüyen talap itkän häm unıñ şulay bulıuın kötkän eşselärgä:

— Yuq äle, iptäştär, aşıqmağız, ulay itergä irtä äle. Häzergä boronğo hucalarığızğa eşläy biregez... — tip kukiş kürhättelär.

Nisä yöz yıldarzan birle izelep, revolyutsiyanan huñ kamil hoquqlı bulıuzı ömöt itkän vaq millättärgä qarap:

— Millät mäsälähe huğış bötkäs, uçreditelnıy sobraniye tarafınan qaralıp, mägär şunda ğına häl itelä torğan zur mäsälä ul. Hez häzer ük ulay bik zur ömöt itmägez. Äle ulay bik tiz genä irkenläp kitmägez! Aldığızza boronğo böyök Rusiya ikänen onotmağız,— tip alda bulasaq tuy ösön häzer beyıp tororğa quştı-lar.

Şunıñ ösön huğış dauam itte. Yır-hıu — alpauıt¬tar, fabrik-zavodtar bayzar qulında qalıp, vaq mil¬lättärzeñ teläktäre, arqırı krest hızılıp, süplekkä taşlandı.

Bına şunan hun izelgän sinıftar üz teläktäreneñ buy yıtmäs yırgä elenep quyılıuın, üz yazmıştarın üzzä¬re häl qılıu işektäreneñ haman da yabıq bulıp, eş bı¬lay barğanda, aldağı köndärzä bıl işekteñ nıqlı yo¬zaqtar menän bötönläy yozaqlanıp quyılıuın ısınlap añlay başlanılar. Şunıñ arqahında talaş-tartış häm hüz köräştereü barğan hayıp arttı, nizağ kösäy¬ze. Elektän här nämägä halqın ğına qarap torousılar za üzzären ike-ös törlö yuldıñ berehe menän barırğa mäcbür kürä başlanılar.

Vahit barğan sezda la kön tärtibenä üzäk mäsälä¬lär itep:

– Huğışqa qaraş.

– Yır-hıu mäsälähe.

– Eşselär mäsälähe.

keüyek şul köndärzeñ iñ nizağlı, talaşlı mäsäläläre quyılğan ine. Şunıñ ösön sezdıñ tartışlı, nizağlı bulasağı aldan uq mäğlüm bulıp, här kemdeñ yöräge tibä, qızıu yalqın menän yalqınlanıp, ul yalqındarzıñ satqıları bärep sığırğa ğına toralar ine,

Sezğa prezidium haylağan vaqıtta uq väkildär arahında ber nisä törlö ağım bulıp, här ber ağımdıñ başında torousıları, här ber firqäneñ üz telägen üt¬kärergä tırışıusıları bulğanlıqtarı mäğlüm buldı.

Yuğarılağı mäsälälär haqında mözäkärälär baş¬lanğas, iñ elek sotsial-demokrattar, unıñ huñında eserzarzıñ väkildäre sığıp, üz fraktsiyaları isemenän, bıl mäsälälär turahında nindäy qaraşta bulıuzarın häm üz qaraştarınıñ dörös ikänen törlö dälildär me¬nän isbat itergä kereştelär. Üzzäreneñ höylägän hüzzä¬reneñ döröslögö ösön Markstan, Plehanovtan, Kautskiy häm başqa ğalimdarzıñ hüzzärenän ällä ni saqlı dä¬lildär kilterep, väkildärzeñ diqqättären üzzärenä tar¬tıp, bıl mäsälälärzä üzzäre artınan barıu teyış ikä¬nen höylänelär häm şulay bulıuına ışanğanlıqtarın belderzelär.

Vahit häm iptäştärenä bılarzıñ hüzzäreneñ kübehe dörös häm şul hüzzären isbat iter ösön kiltergän dä¬lildäre köslä keüyek kürenhä lä, ularzıñ yır-hıu mäsä¬lähen häl qılıuzı kisekterergä, küp eştärze uçredi¬telnıy sobraniye yıyılğas qararğa häm huğıştı ha¬man alıp barırğa tigän täqdimdäre bılarzıñ küñeldä-renä oqşap bötmäne. Qay beräüzär urındarınan ğına bılarğa rizahızlıq kürhätep:

– Huğışqa üzegez barığız!..

– Bezgä huğış käräkmäy!..

— Hez burcuaziya menän berläşep eşläyhegez!..— tip qısqırhalar za, ularzıñ qısqırıuzarı zvonok şıltırauı menän basılıp qaldı.

Vahit häm unıñ keüyek yañı fronttan kilgän häm bı¬ğasa bınday zur sezdı, bınday osta itep höyläüselär¬ze kürmägän, küñeldärenän bılarğa qarşı sığıp, üzzä¬re äytergä teläp tä köstäre yıtmägän väkildär bılarğa qarşı sığıp äyteüze kötä başlanılar. Läkin bınday osta höyläüselärgä qarşı sığıp ta, bılarzıñ dälil¬dären yımerep taşlay torğan keşe bulırmı ikän tigän şöbhägä töştölär.

Huğıştı tuqtatıu-tuqtatmau mäsälähe tikşerel¬gän mäcles bigeräk tä qızzı, fronttan kilgän väkildärzeñ yöräktäre urınınan sığırzay bulıp tibä baş¬lanı. Bıl vaqıtta ular arahınan qay beräüzär:

— Böthön eşse, krästiändärzeñ qanın tügä torğan huğış! — tip qısqırğandarın hizmäy zä qaldılar häm oşo teläktären dälildär menän isbat itep höylärlek ber gruhtıñ sığıuın kötörgä başlanılar. Bına şul vaqıtta räis:

— Hüz Markovqa birelä, — tine.

Küzzär väkildär qarşıhına kilep basqan, yabığıraq sıraylı, prostoy ğına keyımle ber keşegä terälde.

Bıl Markov ine. Markov tirä-yağına qaranıp alğandan huñ halmaq, läkin kütärenke tauış menän:

— Iptäştär!—-tip hüzgä başlanı.

Unıñ «iptäştär» tigän hüzenän ük bığasa höylängän¬gä qarşı höyläyäsäge mäğlüm bulğan keüyek bulıp kitte.

— Iptäştär! Bez häzer qan tügeleü, uğa sik quyıu, keşelärze qırıu-qırzırtıu mäsälähen bötöröü haqın¬da höyläşäbez...

Unıñ bıl hüze sezd östönä auır ber nämä taşlağan yäki qapıl ğına kük kükräp yıbärgän keüyek bulıp kitte. Bınan elek höylägän keşelärgä qarşı sığıp, şunday qatı hüzzär menän hüz başlarlıq keşe yäki berär firqä bulıuın asıq belmägän keşelär, üzzäreneñ teläktären äytä başlağan Markovtıñ höyläy başlağanın kürgäs, şatlanıp kittelär. Läkin «ul üzeneñ hüzzären yaqşı ğına alıp barıp sığara alha yarar ine» tigän şöbhäle ber teläktä qaldılar za, uğa yarzam telägän räüyeştä qalqınıp ultırıp, auızınan sıqqan hüzzä¬ren kötörgä kereştelär.

Markov hüzendä dauam itte:

— Iptäştär, eşse-krästiändär! Hez bında häzergä saqlı höyläüselärzeñ hüzzärenän ularzıñ hezgä bögön¬dän häl qılınırğa käräk bulğan mäsälälärze alğa hu¬zıp kisektereü pärzähe astında qaldırırğa teläüzären kürzegez. Ular hüzgä ostalıq menän, eşse häm krästiän¬där ösön zararlı bulğan yuldarzı maturlap kürhätep, hezzeñ küzzäregezze qaplamaqsı, şulay itep, hezzeñ ayaq-quldarığızzı bäyläp, burcuaziya qulına birmäkse bulalar. Bında bez ularzıñ şul häylälärenä aldan¬may, ularzıñ pärzäläre astında qalmay, mäsäläne üze¬bezgä käräkle räüyeştä häl qılırğa, bında üzebezzeñ teläktärebezze üzebezgä käräk räüyeştä ütkärergä, ular¬zıñ kemdär ösön tırışıp, nindäy sinıftıñ tirmänenä hıu qoyorğa tırışıuzarın añlarğa teyışbez. Bigeräk tä ularzıñ qanlı huğıştı, eşse halıq ösön ber tingä lä käräge bulmağan qırılıştı bötörmäü yağında bulıuzarınan hez ularzıñ kem artınan barıuzarın yaqşı añlağanhığızzır.

Unıñ oşo hüzzäre bötöü menän, baytaq yırzärzä köslö qul sabıuzar häm:

– Dörös, ular burcuaziya artınan baralar... — ti¬gän tauıştar sıqtı. Markov hüzendä dauam itep:

– Ularsa huğıştı dauam itterergä, doşmandı yıñ¬gänse huğışırğa teyış bulabız. Ular haman äzäm ba¬laların ber-bereheneñ qandarın tügeügä öndäyzär. Şu¬nıñ käräge ösön yanıp-beşep dälildär kilterälär. Bez ularzan: «Bezzeñ doşmandar kem? Huğış kem ösön, ni¬ñä käräk, tip tormaybız», — tine lä, ularğa qarap yauap kötkän keüyek, bik az ğına tuqtap torzo. Şul vaqıt Va-hit yanındağı haldat Vahitqa törtöp:

– Bıl bik dörös höyläy... — tigän hüzze şıbırzanı. Läkin Vahit uğa:

– Tik tor, huñınan höyläşerbez, tıñlayıq äle, — tip, küzen höyläüsenän almay ğına yauap birze.

– Bezzeñ doşmandar kem? Bezzeñ doşmandar bezgä qarşı qoral kütärep huğışırğa mäcbür bulğan ne¬mets, yäğni ularzıñ eşse-krästiändäre tügel. Ularzın artındağı kapitalistar häm üzebezzeñ Rusiyalağı bay¬zar, alpauıttar, fabrikanttar! Şulay bulğas, bez huğıştıñ da kemdär ösön genä käräk häm fayzalı ikänen belerbez.

Tağı qul saptılar.

— Dörös, ularzıñ üzzären huğışqa yıbärergä kä¬räk! — tip qısqırzılar.

Markov hüzendä dauam itte:

— Bına bında höyläüse keşelär, şul äfändelärzeñ, mänfäğättären haqlar ösön, şularğa qoyroq bolğap, bezze haman da qan tügergä öndäyzär, huğıştı dauam itterergä teläyzär. Min ularzan: «Hez kem artınan ba¬rahığız? Vaqıtlı hökümät tigän nämägez kemdärzän tora? Unda dvoryandar, alpauıttar, fabrikanttar tü¬gelme? Hez şular menän qulğa-qul totonoşop barğanığızzı hizähegezme?» — tip horar inem. Ular, älbittä, bıl horauzarğa, «ulay tügel...» tip äytä almastar! Markovqa qarşı taraftan:

— Hez bolşeviktar yulı menän barahığız, bez va¬tandı nemets koloniyahı bulıp qalıu häläkätenän haq¬lar ösön köräşäbez! — tip qısqırzılar.

Markov, ularzıñ hüzzärenä kölöp qarağandan huñ:

— Dörös äytähegez. Bez bolşevizm yulı menän bara¬bız häm nindäy yul menän barıuıbızzı yäşermäybez... Bez nemetstıñ eşse-krästiäne menän tuğanlaşırğa, bı¬nan huñ tuğandarsa yäşärgä teläybez. Ä hez ularzıñ burcuaziyahı yulınan barahığız, hezzeñ ni törlö, nin¬däy nigezgä qorolğan vatandı haqlarğa tırışıuığız za bezgä mäğlüm, hez «vatan» pärzähe astında kapita¬listar, ularzıñ mänfäğättären haqlau ösön köräşähe¬gez. Bına bez hezzeñ pärzälär astında şul nämälär yatqandı bik asıq belgängä kürä, ğäfü iterhegez, hezzeñ yuldan bara almaybız, bolşeviktar fraktsiyahı iseme¬nän huğışqa qarşı ikänebezze äytep, böthön qanlı huğıştar! — tibez häm millionlağan eşse, krästiändärzeñ şul teläktä ikänlektären bik nıq töşönöp, «Ber¬läşegez, bötä donya proletariatı!» — tibez.

Unıñ bıl hüzzäre, küptän şul teläktä yöröp tä, äle haman üzzäreneñ teläktären äytä almağan väkildärzeñ yöräktärenä barıp kerze. Ular:

— Dörös, böthön huğış!

— Yäşähen bötä donyanıñ berläşkän proletaria¬tı! — tip qısqırzılar. Qarşı taraftar za tauış quptarğanlıqtan, zal ber nisä minut göröldäp torzo. Bik küp keşe urınında ultırıp sızay almay urınınan quzğaldı. Räisteñ kolokol şıltıratıuı küp tauış astında yuğalıp torzo.

Oşo şau-şıu häm Markovtıñ höylägän hüzzäre bik küp keşelär tarafınan qul sabıp qarşı alınıu, hu¬ğışqa häm elek höylägän keşelärzeñ totqan yuldarına qarşı qaynaşıp sığırğa torğan köstöñ barlığın, ul köstöñ yañı ez menän barıp, vlastı eşse, krästiändär qulına alıp birergä tırışıuın bik asıq kürhätte. Bığasa sezdıñ barışın häm älegä saqlı höylängän hüzzärzeñ küp yaqtan kötkän teläkkä yauap birmäüyen kü¬ñeldärenä üzläşterä almay ultırğan väkildär, Markovtıñ reçenan, unıñ bik zur şatlıq menän qarşı alınıuınan huñ irken tın alıp, mäclesteñ dauamın kö¬törgä häm üz-ara möhäkämä itergä kereştelär.

Markov östäldäge grafindan hıu alıp este lä urı¬nına barıp ultırzı.

Unan huñ tağı beräü sığıp, väkildärgä qarap baş eyze lä:

— Iptäştär, minän elek höylägän Markov iptäş eş¬sän halıqtıñ huğışqa qaraşı nisek bulırğa teyış bulıuın häm bezzeñ doşmandarzıñ kemdär ikänen häm, ular artınan barıp, qan tügergä yaramağanlığın qısqa¬sa äytep birze. Isınlap ta, kem menän, ni ösön huğışa¬bız, yäki huğışırğa mäcbür itälär? Huğıştıñ ni ösön häm kemdär ösön başlanğanın eşse, krästiändär bel¬mäy zä qaldılar. Massa küzenä, huğıştı nemetstar başlanı tip, huğıştıñ säbäben nemets halqı östönä auzarıp, bezze ularğa, ularzı bezgä doşman itep kür¬hätmäkse buldılar. Töbö-tamırı menän yalğan bıl fe¬kerze haman da ısın kürhätep, haman da huğıştı dauam ittermäkse, sinfi doşmandarıbız bulğan kapitalis¬tar, imperpalistarğa bezze qorban itmäkse buldılar. Bında höyläüse äfändelär, bıl qanlı huğış başlan¬ğas ta, üzzäreneñ boronğo yuldarınan azaşıp, yäki al¬daşıp, huğış tarafında bulıusılar bulıp, namısta¬rın hatqan, hatlıq keşelär ikäne kürenep tora.

Ul bıl hüzzärze äytkäs tä, tağı tauış kütärelde:

– Dörös, menşeviktarzıñ yulbaşsıları hatıldı¬lar...

– Äfändelär, häzerge höyläüselär qızıp kittelär.

Unıñ berense hüze ük:

– Bez äfände tügel!

– Tik kenä tororğa ikän! — tigän törtmäle tauış¬tar menän qarşı alındı.

Hüzendä dauam itep:

– Huğış, älbittä, käräk nämä tügel, ul hisaphız küp zarar kilterä torğan häläkät. Läkin unı tıuzırğan nämäne, yäğni säbäptärze, tik kapitalistarğa genä yök¬lätep, başqaların ber yaqta qaldırıp aldanırğa yara¬may. Nemetstarzıñ kapitalistarı ğına tügel, bıl huğış¬ta bötä halıqtıñ mänfäğättäre yata. Ular kiñäyırgä, üzzäreneñ sikhez yuğarı quyılğan tehnikalarına tayanıp, donyağa gegemon bulırğa, şul yömlänän Rusiyanı iqtisadi yaqtan da, başqa yähättän dä üzzärenä bäyläp to¬torğa teläyzär. Ularzıñ hämmähe lä oşo teläkte üzzärenä ideya itep alğandar. Ular bezze yıñmäy torop, huğış¬tan vaz kisergä uylamayzar.

– Hez zä şulay uq yıñmäy tuqtamasqa teläyhegez bit!—tigän hüzzär işetelep qaldı.

– Eserzar bayzar menän qosaqlaştılar, — tigän hüzzär sığıu menän bergä:

– Yalğan! Hüzen qaytarıp alhın! Uram hüzzären höylämähen!..

– Hez hatlıq keşelär artınan barahığız tügel¬me?!

— Bezzä vatan namısı qaynay!

— Tuqta, hain! — tigän tauıştar yañğıranı.

Bik ozaq tauıştan huñ tege höyläüse tağı dauam itep:

— Iptäştär, bıl huğış kem ösön fayzalı? Älbit¬tä, bınıñ säbäben beler ösön päyğämbär bulıu käräk tügel. Häzer bez millionlağan eşsän halıqtarzıñ qı¬rılıp yatqanın, ular artında bik az ğına hanlı bur¬cuaziyanıñ käyıf-safa höröüzären, ularzıñ mänfäğättären haqlap qalır ösön, eşsän halıqtıñ fronttarza ğazap sigeüzären küräbez. Bına şunıñ ösön «huğış ka¬pitalistar häm imperialistar ösön genä, ular teläge menän genä dauam itä» tibez, bezzeñ ösön käräk tügel, tip barabız häm: «Böthön huğış!» — tip qısqırabız. Şulay, huğış ular ösön genä fayzalı bulğas, bındağı menşeviktar häm eserzar ni ösön huğıştıñ haman da-uam iteüyen teläyzär? Niñä huñ kapitalistar fayzahı ösön bulğan huğıştı yän tirzäre sığıp yaqlayzar? Bın¬da bez haman bayağı hüzze äytmäy ütä almaybız. Şunıñ ösön ular azaşalar yäki aldaşalar, maska keyıp yöröy¬zär, tibez.

Tağı zal şaulaşa başlanı:

– Hezgä nemetstar aqsa birälärme ällä? – – Ul dörös äytä!.. – – Böthön huğış tarafındağı keşelär!

– Doşmandarğa qol bulırğa telägän qurqaqtar? – – Doşman aldında baş eyälär... – – Yuq, hez doşmandarğa lakey bulıp yöröyhögöz? – – Ular bayzar tärilkähen yalayzar!.. — tigän hüzzär aralaşıp, mäclesteñ tärtibe yuğaldı. Elek höylägän keşelärzeñ töstäre qasıp, ruhtarı töşkän keüyek bula BAŞLANI. – Bıl häldärze kürgän Vahit häm unıñ iptäştäre bar¬ğan hayın kütärelä barıp:

— Höylähen, tuqtatmağız! — tigän talaptarın äytkänlektären hizmäy zä qaldılar.

Fronttan kilgän väkildärzeñ auızınan sıqqan bıl hüz zaldı yañğıratıp yıbärze häm, tauış ber az basıl¬ğandan huñ, höyläüse:

— Dörös hüzze äytkängä käyıfegez kitmähen ki, hez¬zeñ kemdär yırın yırlap, kemdär artınan barıuığız bik mäğlüm bit! Hezzeñ yulbaşsılarığız burcuaziya ministrzarı menän qosaqlaşıp eş alıp baralar, hez koalitsionnıy hökümät tözöp, Milyukovtar, proletariat doşmandarı bulğan Lvovtar menän bergä barğan Kerenskiyzar, Çernovtar, Tseretelizar artınan barahı¬ğız. Bına şunan hezzeñ kem ösön tırışıuzarığız, nin¬däy yul menän barıuığız bik mäğlüm. Eşse, krästiän ber vaqıtta la ularğa ışanmas, ular menän bergä bar¬mas, üz yazmışın hezgä tapşırıp quymay, üzzäre asıq, pärzähez yul tabır. Ularzıñ, bığa yıterlek köstäre bar, qoraldarı quldarında. Böthön huğış! Yäşähen kapi-talizm qolloğonan azatlıqqa alıp bara torğan kö¬räş!..—tip hüzen bötörzö. Urındarzan:

— Anarhiyağa öndäy!

-— Baş-baştaqlıq sığarırğa, häläkätkä alıp ba¬rıu yulın kürhätä!

– Yuq! Bezgä huğış käräk tügel!

– Qoraldı qayza taba bororğa proletariat üze be¬ler!

– Tuqtağız, halqın qan menän möhäkämä itäyık! — tigän tauıştar kütärelde.

Tauış basılğandan huñ, tağı beräügä hüz birelde. Ul keşe höyläy torğan urınğa kilep basqas, hüzze qay¬zan başlap alıp kitergä belmäy torğan keüyek, tirä-yağına qaranıp alğanday huñ:

— Hezzeñ hüzegez buyınsa, bez bögöndän huğış böt¬hön tip nemetstar aldında baş eyä qalhaq, bınıñ nä¬ticähe nimä bulıp sığır ine? Hez şunı uylap qaray¬hığızmı? Ägär zä hezzeñsä bula ikän, Rusiya ğümergä nemetstarğa huğış rashodı tüläüzän sığa almas, bınıñ bötä auırlığı eşsän halıq östönä töşör ine.

Unıñ bıl hüzzärenän huñ:

– Bötä auırlıqtarzıñ eşsändär yılkähenä töşöüye mäğlüm inde!..

– «Aqıllı» hüz äytä...

– Huğış rashodtarın huğışqa säbäpse bulğan ha¬lıqtar tülärzär!—tigän tauıştar sıqtı.

Höyläüse huğıştı dauam ittereü teyışlege haqın¬da bik ozon höylärgä telähä lä, unıñ här ber hüze tip äyterlek rizahızlıq menän qarşı alındı. Nihayät, ul:

— Bezze qay beräüzär Kerenskiyğa eyärähegez tip ğäyıplämäkse bulalar, ä huñ ular üzzäre kemgä eyärä¬lär? Ular za bit Leninğa eyärälär. Unıñ iptäştäre artınan barıp, Rusiyala ihtilal yahamaqsı bulalar.

Unıñ bıl hüzzäre:

— Dörös, Leninğa eyäräbez!

— Burcuaziya menän qosaqlaşa almaybız! — tigän hüzzär menän qarşı alındı.

Unan huñ fronttan kilgän ber väkil sığıp:

— Iptäştär! Bez, ös yıl buyı qanlı frontta huğı¬şıp, millionlağan eşse, krästiän yıgettäreneñ qırılıuzarın, eşkä yaraqhız bulıp qalıuzarın küräbez. Bez ularzıñ bala-sağaları yıtem qalıp, kem qapqahına barırğa, kemgä tilmerergä belmäy aptırap yörögändä¬ren bik yaqşı beläbez. Bındağı huğış äsehen kürmägän yäki añlarğa telämägän qay beräüzär doşman menän haman da huğışırğa öndäyzär. Bezzeñ qarşılağı nemetstarzı bezgä doşman itep kürhätergä tırışalar. Bez häzer bezgä ısın doşmandıñ kemdär ikänen beläbez. Nemetstarzıñ ryadovoy haldattarı häzer här kön bezzeñ menän tuğanlaşıp toralar. Ular za bıl qanlı huğış¬qa sik quyıp, tıuğan yırzärenä qaytıp, tınıs kön kü¬reü yulına kereü säğättären kötälär. Bında höylägän iptäş Markov häm başqalar huğıştıñ kem ösön fayzalı bulıuın, unıñ käräk tügellegen bik yaqşı höy¬läp, bezzeñ äytergä telägän teläktärebezze äytep birze¬lär. Bez ularzıñ hüzzären üzebezzeñ teläktärebez itep qarşı alabız häm:

— Böthön huğış!

— Yäşähen bötä eşsän halıqtarzıñ berläşeüzäre, tibez, — tip hüzen bötörzö. Unıñ bıl hüzzäre haldat väkildäre häm başqa bik küp keşelär tarafınan qul sabıp qarşı alındı.

Huñra Vahit sığıp qısqa ğına höylägändän huñ, üzenän elek höylägän väkildeñ hüzzärenä quşılıuın, frontta üzen haylağan iptäştäreneñ sezğa säläm äytep, huğıştı bötöröü telägendä bulıuzarın iğlan itep töştö.

Höyläüselär bötkändän huñ, ike taraftan rezolyu¬tsiyalar kerze.

Menşeviktar menän eserzar Vaqıtlı hökümätkä qat¬naşıp eşläü häm uğa ışanıs beldereü, huğıştı dauam ittereü yağında buldılar. Ular yağında küpselek bulıp, ularzıñ täqdimdäre ütte.

Bolşeviktar fraktsiyahı isemenän kertelgän: Va¬qıtlı hökümätkä ışanmau, vlastı bögöndän eşse-kräs¬tiändär deputattarınan ğibarät sovetqa tapşırıu, bö¬göndän huğıştı bötöröü saraları kürelergä teyış... — tigän rezolyutsiyaları ütmäne.

Sezd:

— Huğıştı bötöröü bezzeñ qulıbızza!

– Eşse, krästiän vlastı üz qulına alğanda ğına üz irektäre buyınsa tora alır.

– Burcuaziyağa qoyroq bulıp yöröüselärzeñ köndä¬re ozaq bulmas!

— Ular üzzäreneñ ısın yözzären astılar!

— Isemdä genä eşselär partiyahında yörögänlektä¬ren kürhättelär!..-—tigän hüzzär astında yabıldı.

Vahit häm unıñ iptäştäre yulda la, qaytqas ta oşo haqta höyläşep, üzzäreneñ fronttağı iptäştärenä sezdıñ barışı haqında doklad birep, kemdärzeñ üz¬zäre yaqlı bulıp, eşsän halıqtıñ mänfäğätenä hezmät itergä äzer ikänlektären töşöndörzölär.

Frontta eşse, krästiändärzeñ revolyutsiyanan kötkän teläktäreneñ qağız östöndä genä yörögäne asıq belende. Eş başında iske tormoşto haqlau yulın totop, eşse, krästiändärgä qarşı torğan keşelärzeñ ultırıuzarı nıqlap añlaşıldı. Köräş häm hulğa taban auışıu köndän-kön üste.

Eşse halıq, eş bılay barğanda, ayaq-quldarına yañı¬nan bığauzar halınasağın bik asıq belep, Vaqıtlı hö¬kümätte qoral menän eş başınan qıuıp, Oktyabr re¬volyutsiyahın yahanı. Oktyabrzäge qanlı köräştärzän huñ bötä vlast Sovettar qulına küste.

Front bıl almaşınıuzı Internatsional yırlap qarşı aldı.

«BIL ŞUL TÜGELME?»

Oktyabr revolyutsiyahı bulıp, «Berläşegez, bötä il¬därzeñ proletariatı!» tip yazılğan qızıl bayraqtar¬zı yırzeñ altınan ber ölöşö bulğan kiñ Rusiyanıñ här ber qarañğı möyöşönä nıqlap qazar ösön kön-tön qay¬naşqan köndärzeñ berehendä, guberna şähärzärenän bul¬ğan N şähärendä zur manifestatsiya bulıp, meñdärsä halıqtar yıyılğan zur mayzanda reçtar başlandı.

Iñ elek qaqsaraq, läkin küzzäre därt menän balqıp torğan beräü sığıp höylärgä kereşte. Ul kükrägen ki¬rep, tirä-yağındağı meñdär östönä qarap alğandan huñ, asıq tauış menän höylärgä kereşte:

— Iptäştär! Häzer Rusiyala vlast burcuaziya qu¬lınan kös menän alınıp, proletariat qulına küste. Unı yäşäteü, qızıl bayraqtı tağı yuğarıraq kütäreü bezzeñ öskä yöklände. Qanlı köräştär arqırı vlastı üz quldarına ala belgän eşse, krästiändär unı haqlay za belerzär! Mägär Sovettar vlası genä yır yözönöñ eş¬sändären berläşterep, izelgän millättärze, izelgän eşselärze kapital tırnağınan, imperialistar qolloğo¬nan azat itäsäk. Bınan huñ izelgän eşselär, bıuattar buyı yäberlänep kilgän şäreq eşsändäre yır yözönöñ tigez hoquqlı ağzaları bulıp, kükräk kirep, keşelek donyahına qarap alğa barasaqtar! Häzer oluğ teläk¬tärgä barıuzarzıñ işektäre asıldı. Izelgän sinıf-tarzıñ qul-ayaqtarındağı bığauzar siselde.

Ul Sovet vlasınıñ totqan yuldarı haqında şaqtay ozaq höyläne. Unıñ hüzzären bülep qul saptılar, iñ ahırza:

— Yäşähen eşsändärzeñ kapitalğa qarşı berl京kän köstäre! Böthön huğış! Yäşähen Oktyabr revolyu¬tsiyahınıñ yıtäksehe bulğan Lenin häm unıñ iptäştäre! — tigän hüzzär menän reçın bötörzö.

Unan huñ tağı ber nisä keşe höylägäs, Internatsio¬nal yırlanıp, manifestatsiya tarala başlanı. Tribuna tirähendäge keşelär:

— Yäşähen iptäş Säğitov! — tip başta höylägän yıgetteñ quldarın qıstılar.

Säğitovtıñ höylägän hüzen yotorzay bulıp baştan birle tıñlap torğan möhabät ber haldat nimäler is¬kärgändäy bulıp, Säğitovqa qarap torzo la: «Bıl şul tügelme ikän?..» — tip uyğa qalıp, höyläüseneñ yanına barzı häm:

— Hez iptäş Nurıy Säğitov bulahığız tügelme? — tip qulın qısıp küreşte.

Ular ber-berehenä tekälep qarap torğandan huñ Sä¬ğitov:

— Eyı, Nurıy Säğitov bulam, ä hin üzeñ kem?

— Ä min Vahit Yäğfärov. Ällä iseñdäler, min hal¬datqa alınıp barğanda, yulda osraşqan inek. Kiyivta bergä hezmät ittek, hine iske hökümätkä qarşı eşläüzä ğäyıpläp, un yılğa katorgağa hököm itkändär ine!

Säğitov Vahitqa qarap torğandan huñ:

— Häzer iskä töştö, tanınım... Ul vaqıtta hin dä bit nahaq bulha la elägä yazğan ineñ... — tip kire kü¬reşte.

Küptän ayırılğan ike tanış bıl köndärze küreügä şatlıqtarın belderep, ber az höyläşkändän huñ kiskä osraşırğa väğäzä bireştelär.

Vahit, Nurıy Säğitov menän tağı küreşep:

— Min hiñä berense osrağanda añhız inem. Tor¬moştoñ törlö basqıstarı arqırı ütep, häzerge köräşteñ mäğänähen ısınlap añlanım. Bınan huñ ülgänse hi¬neñ häm bötä eşsändärzeñ safında bulıp, proletariat doşmandarına qarşı köräşergä hüz birep, şul yulda yöröyöm. Häzer ... şähärenä hezmät menän baram. Bögön bında vaqıtlısa ğına töşkändä hiñä osranım. Kis os¬raşqanda höyläşerbez äle, häzergä huş! — tip Säğitovtıñ qulın qıstı la başqalar menän bergä qızıl bayraq artınan alğa kitte.

YILDAR ÜTKÄNDÄN HUÑ

(Gäzittärzä oşo hüzzär yazılıp ütte)

1 — «...se rota komandirı Vahit Yäğfärov Orenburg frontında ranen buldı».

1919 yıl.

2 — «...se brigadanıñ härbi-säyäsi komissarı Nu¬rıy Säğitovqa aqtar menän köräşeüzä zur hezmättär kürhäteüye ösön Qızıl Bayraq ordenı birelde».

1920 yıl.

3 — «...Näğim Äminev viläyät mäğarif komissarı itep täğäyın itelde».

1921 yıl.

4 — «...auılınan Söläymän bay Yämilev tigän keşe aqtar menän qasıp kitkän ine. Unıñ yorttarı mäktäp häm kitaphanağa birelde».

1922 yıl.

5 — «Nikolay vaqıtında stanauay pristav bulıp,, bötä tirä-yaqtı izep torğan Ivan Vasilyiviç Stepanov tigän keşe aqtar menän qasıp kitkän ine. Şul keşe häzer qaytıp, nindäy yul menänder tirmängä mödir bul¬ğan. Ul haman yarlılar menän nasar möğämälä itä. Bıl keşegä käzä bilete birergä käräk».

«Törtkö»,

1927 yıl.

6 — «Min, ... kantonı Sabit auılınıñ mullahı Mäh¬müt Kamaletdinov, 1927 yıldıñ iyunenän başlap mul¬lalığımdı taşlauımdı häm hoquqlı gracdan bulır¬ğa teläüyemde belderäm».

Click or select a word or words to search the definition