Tanıpqa yän örä Qayınlıq

Gäräy ırıuı başqorttarı töyäk itkän Yañı Qayınlıq – rayondağı iñ zur, tözök häm kürkäm auıldarzıñ berehe. Sovettar Soyuzı Geroyı Şärif Söläymänovtıñ häm törlö tarmaqtağı tırış hezmäte menän zur ihtiram qazanğan, maqtaulı isemdär, bahalar alğan bihisap arzaqlı şähesteñ tıuğan yıre bulıuı menän dä bildäle ul.

Tarih bittärenän[edit]

Rayonda yäşägän başqorttarzıñ küpselek ölöşön gäräyzär täşkil itä. Ularzıñ asaba yırzäre – Ağizel yılğahınıñ tübänge yağında. Kürenekle ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqortostan auıldarı tarihı» tigän kitabında bildälägänsä, XVIII bıuat urtalarında bıl bilämälä Qayın-Gäräy (Qangäräy) isemle auıl urınlaşqan bula. 1795 yıldağı räsmi qağızzarza ul Qayınlıq atamahı menän birelgän, bındağı 22 yort-hucalıqta 133 keşe yäşägänlege terkälgän. Artaban halıq hanı bermä-ber arta. Äytäyık, 1859 yılda bındağı 103 hucalıqta 293 ir-at häm 303 qatın-qız kön itkäne haqında mäğlümät bar.

Auıldıñ asaba başqorttarı XIX bıuattıñ ikense yartıhında Yañı Qayınlıqqa nigez hala. Hıuı ber qayza la aqmağanğa kürä, «Üle Tanıp» tip atalğan yılğa buyın haylay ular. Arhiv mäğlümättäre kürhäteüyensä, auıl 1905 yılda volost üzäge bula. Undağı 154 yortta 879 asaba halıq väkile ğümer itä. 1812 yılğı Vatan huğışı veteranı Rähmätulla Fäyzulla ulı Sabakov atlı yısauldıñ yäşägäne turahında mäğlümät tä bar. Ul 10-sı başqort polkı safında frantsuz ğäskärzärenä qarşı härbi häräkättärzä qatnaşa. Bıl haqta «Başqort ırıuzarı tarihı»” seriyahınıñ «Gäräy» isemle ikense tomında tarihsı Salauat Hämizullin da telgä ala.

Bäläkäy Vatanın his qasan onotmay[edit]

Yañı Qayınlıqtıñ Sovettar Soyuzı Geroyı Şärif Söläymänovtıñ tıuğan töyäge ikäne ürzä äytelgäyne. Kem huñ bıl ir-uzaman?

Şärif Söläymän ulı Söläymänov 1920 yıldıñ 13 oktyabrendä donyağa kilä. Yıte yıllıq mäktäptän huñ Öfölä finans tehnikumın tamamlay häm Saqmağoş rayo­nında eş başlay. 1938 yılda härbi hezmätkä alına, unda komandirzar äzerläü kursın tamamlay. Böyök Vatan huğışı başlanıu menän frontqa kitä. 1942 yılda VKP(b) safına qabul itelä. Belorussiya frontı sostavındağı 65-se armiyanıñ artilleriya batareyahı komandirı bula. Härbi arhiv dokumenttarınan kürene­üyensä, kapitan Şärif Söläymänov Gomel ölkäheneñ Korovatiçi auılı ösön barğan qatı alışta tiñhez batırlıq kürhätä.

Räsäy Oborona ministrlığınıñ «1941 – 1945 yılğı Böyök Vatan huğışında halıq batırlığı» tigän elektron dokumenttar bazahında Yañı Qayınlıq yıgeteneñ qaharmanlığı haqında şunday yuldar bar: «...Söläymänov batareyahı Korovatiçi auılında 18 noyabrzä qurğau tota. Auıldı alıu häm Reçitsa menän Kalinkoviçi qalaların totaştırğan möhim kommunikatsiyalarzı qulğa töşöröü maqsatında nemetstar bıl köndö bezzeñ ğäskärzärgä qarşı höcüm başlay. Söläymänov doşmandı turanan-tura utqa tota häm ularğa alğa barırğa mömkinlek birmäy.

19 noyabrzä nemetstar ber-ber artlı higez tapqır tank höcüme oyoştora. Ularğa qarşı torousı töp kös Söläymänov batareyahı bula. Qamau başlanğas, kapitan huğışsılarzı qarşılıqtı dauam itergä, doşmandı ütkärmäskä saqıra. Artilleriya tuptarı nemets tanktarın utqa totouın dauam itä. Qatı bäreleş könö buyı bara häm batareyanıñ tulı yıñeüye menän tamamlana. Alış barışında biş tank, üzyöröşlö “Ferdinand” puşkahı, doşmandıñ rotanan aşıu haldatı häm ofitserı yuq itelä. Söläymänov, qaharmanlıq, qıyıulıq kürhätep, yauğa şähsän yıtäkselek itä...»

Bıl batırlığı ösön batareya komandirı kapitan Şärif Söläymänov 1943 yıldıñ 24 dekabrendä Sovettar Soyuzı Geroyı isemenä layıq bula. Huğış tamamlanğas, ul mayor däräcähendä tınıs hezmätkä qayta.

Azaq Şärif Söläymän ulı SSSR Finans ministrlığınıñ Yuğarı finans kurs­tarın häm Bötä soyuz yuridik institutın tamamlay. Uzğan bıuattıñ 50 – 60-sı yıldarında sovet organdarında yauap­lı vazifalar başqara: Dürtöylö rayon Sovetınıñ başqarma komitetı räyıse, KPSS-tıñ Kuşnarenko rayon komitetında berense sekretar bula. Unan qasandır hezmät yulın başlağan Saqmağoş rayonında yıtäkse burıstarın başqara. Ä 1971 – 1988 yıldarza ul – respublikanıñ finans ministrı. Bıl yauaplı eştärze başqarğanda ber nisä tapqır BASSR-zıñ Yuğarı Sovetı deputatı itep haylana. Haqlı yalğa sıqqas ta qul qauşırıp ultırmay Geroy: 1994 yıldıñ 12 fevralenä – baqıylıqqa küskängä – tiklem Başqortostandıñ Balalar fondı räyıse yögön tarta. Namıslı hezmäte ösön bihisap yuğarı nagradağa layıq bula.

Nindäy genä yauaplı vazifa başqarmahın, üz töyägeneñ toğro ulı bäläkäy Vatanın onotmay. Mömkinlek bulğanda, tuğandarı, yaqtaştarı yanına qaytıp yöröy, ularğa hälenän kilgänsä yarzam itä.

Yañı Qayınlıq halqı la arzaqlı ulın här saq zurlanı, hörmätläne. Geroy isän saqta uq unıñ ata-äsähe nigezendä yort-muzey halındı. Şärif Söläymän ulı bıl binanıñ aldına aq şırşılar ultırttı, qimmätle eksponattar, şul isäptän bronzanan yahalğan byusın büläk itte. 2002 yılda – Yañı Qayınlıqta, 2005 yılda rayon üzäge Nikolo-Berezovkala batır yaugirgä häykäl quyıldı.

«Etäkselekkä rähmät yıtkeregez!»[edit]

Üzensälekle yazmışlı keşelär menän qızıqhınıuıma yauap itep, bında täü siratta Nähäziä Ğäbdräüyef qızı Ğäbdräüyefovanıñ isemen atanılar. «Auılıbızza iñ ölkäne ul. Ike ay elek 91 yäşen tultırzı», – tip ğorurlıq menän östäp quyzılar.

Äbey zur bulmağan yortonda yıyäne qaramağında kön kürä. Ölkän yäştä bulıuına qaramastan, bik teremek üze. Nasarıraq işethä lä, hätere ifrat yaqşı. Balalıq, yäşlek yıldarın barlanı, auır huğış osorondağı mihnättärze bäyän itte ul.

– Ğailälä unınsı, töpsök bala inem, – tip häter yomğağın hütte inäy. – Yıñel tormoş eläkmäne. Uqırğa tura kilmäne, ike klass qına tamamlanım. Yäşläy malsılıqta eşlänem, at qaranım. Küberäk irzär hezmäten başqarırğa tura kilde, bigeräk tä huğış osoronda. Auıldağı mäşäqättärzän tış, Kama yılğahı yağına urman kisergä yörönöm, utın taşınım. Ni quşhalar, şunı ütänem inde, ber qasan da qarşılaşıp tormanım...

Tıl haldatı artaban urındağı hucalıqtıñ yanğın hündereüsehe bulğan, ber ük vaqıtta ırzın tabağındağı avtoülsägeste hezmätländergän. Bıl haqta bik täsirlänep höyläne ul. Ayırım kemgäler töbämäyınsä, huqranıp ta aldı:

– Zamanında berzän-ber qul moto­pompahı menän dä yanğınğa qarşı torzoq. Häzer ihä qeüätle maşinaları bulıp ta ut hünderä almayzar...

Şulay za Nähäziä inäyzeñ ütkängä lä, bögöngä lä his üpkähe yuq.

– Nazan bulğas, kommunisqa almanılar, şulay za elekkene maqtayım, – ti ul, yarım şayartıp. – Barlıq halıq döyöm hezmätkä teläp yörönö, häzer ihä qayhı berzär eşlärgä qurqa, hatta aşarğa irenä... Ölkän bıuın väkileneñ bıl fekerendä nindäyzer däräcälä haqlıq barzır ul.

Nähäziä inäy auıl uramına asfalt yäygän, öyzärgä gaz indergän ösön törlö kimäldäge yıtäkselekkä ber-ber artlı rähmät äytte. Hatta qullanıu vaqıtı sığıu säbäple elektr seltären almaştırıuzarın da hätergä töşörzö.

– Pensiyam kilep tora, miñä artıq ber ni käräkmäy, bik häybät yäşäyım, – tip yaqşı teläktär menän ozatıp qaldı ul.

Huşlaşırğa işek aldına sıqtı. Quldı nıq itep qısıp, ber nisä tapqır yañınan qabatlanı:

– Barlıq yıtäkselärgä, hökümätkä, täü siratta il başlığı Putinğa zur rähmätlebez. Oşo haqta motlaq yazırhığız!

Yılı hüzzäreñ üzeñä yözlätä äylänep qaythın, tıl haldatı!

Öläsäheneñ äytkändären totop[edit]

Frans ağay Särüärov menän ike tistä yıldan aşıu tanışmın. SSSR-zıñ neft sänäğäte aldınğıhı, RSFSR Yağıulıq häm energetika ministrlığınıñ atqazanğan hezmätkäre, Başqortostandıñ atqazanğan iqtisadsıhı – ozaq vaqıt hezmät itkän tarmağında la, Neftekama qalahında la bildäle şähes. Ir-uzaman tıuğan auılı Yañı Qayınlıqta kürkäm mäset haldırzı, hacğa barıp qayttı.

– Sovet osoro balaları bulhaq ta, bezzeñ bıuın väkildäre ösön din bötönläy yatqa äylänmäne, – ti Frans Säläh ulı. – Dindar öläsäyımdeñ Islamdıñ tik yaqşılıqqa äyzäüye haqında höylägändären äle lä häterläyım. Izge orloq şıtım birgänder inde: 52 yäşemdä din yulına bastım, uraza tota başlanım.

2007 yılda qatınım Nuriya menän maşinala auır yul faciğähenä tarınıq. Ğäyıplelär üzzäre häläk buldı, bez ihä sağıştırmasa yıñel yärähättär menän qotoldoq. Bığa, äl-hämdü lil-läh, din yulında bulıuım yarzam itkänder. Baytaq uylanıp yörögändän huñ, zurıraq häm izgeräk ğämäl qılırğa käräk, tip hığımta yahanım. Hözömtälä tıuğan auılımda iman yorto tözörgä qarar ittem. Mäsetkä 2009 yıldıñ mayında nigez halğaynıq, tözölöştö ikense yäygä uñışlı atqarıp sıqtıq. Miñä 65 yäş tulğan mäldä asıldı iman yorto. Tuğandar menän käñäşläşep, uğa «Göl-Nuriya» tigän isem birzek. Ğibäzäthana bına biş yıl inde auılğa kürkämlek östäp, halıqtı imanğa saqırıp ultıra. Yoma namazına unda qaytabız.

Frans Säläh ulı tözölöştöñ, yortto yıhazlandırıuzıñ barlıq sığımdarın üz iñenä alğan, mäsette haman da hästärlektän özmäy. Eşte oyoştorouza kürhätkän yarzamı ösön qatını yağınan tuğanı Qänif Rayanovqa zur rähmätle ul.

«Inyı», «Yädkär», «Asılyär»...[edit]

1999 yılda asılğan 300 urınlıq auıl mäzäniät yorto tışqı küreneşe, toroşo menän genä tügel, köndälek eştäre menän dä küptärgä ölgö bulırlıq. Uğa ös tistä yıl yıtäkselek itkän Rälinä Möhäsimovanıñ «Başqortostandıñ atqazanğan mäzäniät hezmätkäre» tigän maqtaulı isem yörötöüye lä küp nämä haqında höyläy.

Mäzäni usaq gäräy başqorttarınıñ bay ruhi icadın, yır-moñdarın, beyıüzären, milli yolaların öyräneü häm tergezeü, ularzı halıq arahında taratıu, üstereü buyınsa äüzem eş alıp barğan üzäk bulıp tora. Urındağı modelle kitaphana hezmätkärzäreneñ dä bıl yünäleştäge tırışlığı maqtauğa layıq.

– Halqıbızzıñ bıuından bıuınğa küsep kilgän mäzäni mirasın belgän ölkän yäştägelär küzgä kürenep hirägäyä, – tip uy-fekere menän urtaqlaştı Rälinä Rif qızı. – Ular isän saqta teyışle mäğlümätte yıyıp ölgörörgä tırışabız.

Bıl eşteñ nigezen gäräyzär töbägenä has uyındar, bäyıt, mönäcät, taqmaq häm yır-köy keüyek auız-tel icadınıñ üzensälekle ınyıları täşkil itä. Yañı Qayınlıqta här habantuyzı, başqa bayramdarzı yolağa tap kilterep, zauıq menän yıhazlandırılğan başqort tirmähe bizäy. Mäzäniät hezmätkärzäre, üzeşmäkär artistar bay yökmätkele tamaşalar oyoştorha, qul eşenä mahirzar milli aş-hıu äzerläy, halıq käseptäre äyberzärenän kürgäzmälär oyoştora. «Qarğa butqahı», «Käkük säyı», «Kis ultırıu», «Aulaq öy», «Nauruz», «Qaz ömähe» häm başqa bayramdarzı uzğarıu täcribähen öyränergä rayondıñ başqa auıldarınan da kilälär. Äytkändäy, bında ütkän balalar habantuyı turahında gäzitebezzeñ «Tubırsıq» mahsus bitendä mäqälä donya kürze.

– Auılıbızzıñ mäzäni yolaların öyräneü häm üstereü buyınsa «Asılyär» folklor kollektivı kiñ eş alıp bara, – ti mäzäniät yorto yıtäksehe. – Törkömdöñ iñ bäläkäy ağzahına dürt yäş bulha, iñ ölkänenä – 85. Maqtap bötä almaybız üzzären!

Eyı, Yañı Qayınlıqtıñ icadi kollektivtarına hoqlanmau mömkin tügel. Mäsälän, balalar törkömdäreneñ ikäühe «ölgölö» isemen yörötä. Bihisap konkursta yıñeü yaulağan «Inyı» ansamble (etäksehe – Rälinä Möhäsimova) tamaşası küñelen törlö halıq beyıüzäre menän arbay. Repertuarında gäräyzär yäşägän töbäkkä has milli köyzär östönlök itkän «Yädkär» quraysılar törkömö lä (etäksehe – Ayrat Qarasov) zur uñıştarı ayqanlı höyöndöröp tora. Şulay uq «Qayınqay» yır ansamble, estrada häm teatr studiyaları, törlö tüñäräktär äüzem eşläy bında.

Osta qulda bäräkät bar[edit]

Yañı Qayınlıq mäktäbe Sovettar Soyuzı Geroyı Şärif Söläymänov isemen yörötä. Bınıñ ayırıusa zur yauaplılıq yökmätkänen uqıtıusılar za, balalar za yaqşı añlay. Şuğa la ularzıñ töp maqsatı – ber yaqtan da hınatmau. Isınlap ta, mäktäp küp kürhätkestär buyınsa rayonda aldınğılar rätendä kilä. Yañı uqıu yılına äzerlek eşe lä mahsus komissiya tarafınan yaqşı bahalanğan.

Mäktäptä törlö fän buyınsa oyoştorolğan tüñäräktär uñışlı eşläy. «Şayan buyauzar» tip isemlängänendä (etäksehe – Valentina Vasilyiva) uqıusılar taqtağa hürät töşörä. Oşo tüñäräktä şöğöllängän uqıu aldınğıları Äliä Sabitova menän Näzilä Safiullinanı mäktäptä tap ittem. Ular ostazdarı menän bergä mäğarif buyınsa rayon käñäşmähendä oyoştorolasaq kürgäzmägä quyıu ösön iñ yaqşı qul eştären haylay ine.

Tehnologiya uqıtıusıhı Ilsur Ğälimyänov yıtäkselegendä ağastan hırlap, semärläp, törlö äyber yahağan yıgettär sarağa yıbäreläsäk icad ölgölären äzerläp tä quyğan ikän. Artur Hafizov, Salauat Safiullin, ağalı-enele Iskändär menän Ilyas Yaqupovtar bıl tüñäräktä küñel birep şöğölläneüye haqında ihlas bäyän itte.

– Här ir-eget balta, sükeş tota belergä teyış. His şikhez, öyrängän şöğölöböz tormoşta käräk bulasaq, – tine ular ber tauıştan.

Ni äytäheñ inde – dörös hüzgä yauap yuq.

  • * *

Yazmanıñ Yañı Qayınlıqqa bağışlanıuı his tä osraqlı bulmanı. Böyök Yıñeüzeñ danlı yubileyın bildälägän yılda rayondağı berzän-ber Sovettar Soyuzı Geroyınıñ tıuğan töyäge, auıldaştarınıñ bögöngö häle menän qızıqhınmau kileşmäs ine. Ikensenän, huñğı yıldarza milli üzañı hizelerlek kütärelgän millättäştärebezgä iğtibarzı kämetergä haqıbız yuq.

Isınlap ta, nisek yäşäy huñ Yañı Qayınlıq? Yaqşı, tip äyter inem. Uramdarı qaraulı, tözök häm zamansa bizälgän yorttarzıñ ihatahına tiklem asfalt halınğan. Küp yırzärzän ayırmalı, gaz ütkärgesteñ yır astınan üteüye, hözömtälä torbalarzıñ «küzgä törtöp» tormauı la – matur küreneş. «Geroyzıñ tıuğan töyäge şulay bulırğa teyışter ul» tigän feker küñeldä nıqlı urın aldı. Bıl yähättän auıl häm rayon hakimiättäreneñ tırışlığın bildälärgä käräk. Äytkändäy, Yañı Qayınlıq halqı töbäkkä küp yıldar yıtäkselek itep, häzer haqlı yalğa sıqqan Mähmütyän Izrisovtı zur hörmät menän telgä ala. Ğömümän, Gäräy ırıuı väkildäre menän aralaşıu auıldıñ töp baylığı unıñ alsaq häm ihlas halqı ikänlegenä ışandırzı.


Krasnokama rayonı.