Tamırzarın barlay urandar

Başqortostandıñ Gumanitar tikşereneüzär institutı ğalimdarı tarafınan näşer itelep kilgän «Başqort ırıuzarı tarihı» kitaptar seriyahınıñ Uran ırıuına arnalğan VII tomınıñ isem tuyı rayondıñ Yäştär mäzäniät harayında ütkärelde. Beüä yılğahı buyzarın bınan küp bıuat elek töyäk itkän millättäştärebez varistarınıñ tamırzarın belergä atlığıp torouı, tarihqa bitaraf bulmauı sikhez hoqlandırzı.

«Başqort ırıuzarı tarihı»nıñ täüge tomdarı bıltır donya kürze. Yänäy, Balıqsı, Gäräy, Unlar, Qañlı, Tanıp, Qobau, Uran ırıuzarına arnalğan bıl bülektär üz uqıusıhın taptı la inde. Salauat Yulayiv isemendäge däülät premiyahı laureatı, bildäle telecurnalist, tarih fändäre kandidatı Salauat Hämizullin yıtäkselegendäge avtorzar kollektivı halqıbız ösön bik möhim häm käräkle eşen uñışlı dauam itä. Hezmät 25-26 tomdı berläşteräsäk tip küzallana.

Kitaptarzıñ tözölöşö, yökmätkehe ifrat qızıqlı. Ularza ırıu tarihı menän bergä telgä, urındağı höyläşkä, folklor ölgö­lärenä yarayhı uq zur urın birelgän. Milli üzensälekte bildäläügä arnalğan ölöş tä iğtibarğa layıq. Tege yäki bıl ırıu väkildäreneñ qayhı bilämälärzä kön iteüye bildäle ğalim Änüär Äsfändiärovtıñ «Başqortostan auıldarı tarihı»na häm huñğı yıldarzağı yañı mäğlümättärgä tayanıp kürhätelgän. Uzğan bıuattarzağı reviziya, Sovet osorondağı halıq hanın alıu kampaniyahı mäğlümättäre, bihisap arhiv dokumentı küser­mäläre yökmätkene tulılandıra, uyzırma­larğa, tege yäki bıl ırıu tarihın bozop yä kemgäler käräkle yusıqta kürhäteügä urın qaldırmay. Qısqahı, tamırın belmägändär, yıte bıuın ata-babahınıñ isemen atay almağandar ösön bıl küp tomlı hezmät – ifrat fayzalı qullanma.

Näq oşo döyöm feker isem tuyındağı sığıştarza, yänle aralaşıuza iğtibar üzägen biläne. Mäsälän, tıuğan töyägeneñ tarihın öyräneü menän küptän şöğöllängän Uran ırıuı başlığı Färit Minäzevteñ «tamırzarıñdı beleü ösön arhivta soqonorğa käräk» tigän hüzzäre menän nisek kileşmäyheñ inde?! Älegä bınday eşkä totonmağandar ösön kitap menän tanışıu täüge azım bulasaq. Kinäyäläp äytkändä, quyı urmanday sal tarihqa inep tä qaramayınsa, unıñ aldındağı vaq sauqalıqta azaşıp yörögändär azmı ni bezzä? Ayırıusa respublikanıñ könbayış, tönyaq-könbayış häm tönyaq ölöştärendäge üzensälekle şart­tarza yäşägän millättäştärebez arahında küp ular. Zamanındağı zur hata –töbäkteñ höy­läşen räsmi tanımau – başqa qabatlanmahın ine. Oşo häm başqa säbäptär arqahında milli asıldı, tamırzarzı yuğaltıu, assimilyatsiya älege yırzärzä kön itkän başqorttar ösön ifrat zur problema bulıp tora. Bığa oqşaş häldärzeñ haman dauam iteüye sañ qağırlıq tügelme ni? Äytäyık, barmaq başı zurlığındağı milli aşamlığıbız bauırhaq huñğı yıldarza tırnaq osonday ğına säksäkkä äylände. Başqorttoñ qurayı la, qısqara barıp, başqanıqına äüyerelä bara keüyek. Bıuattar töpkölönän bögöngäsä kilep yıtkän qayhı ber yırzarıbız his nindäy yırlekhez bütän halıqtıqı itep kürhätelä. Ul ğına la tügel, milli ğorurlığıbız bulğan «Ural batır» eposın üzeneke itergä telägän «sayalar» barlığı haqında işetelep qala.

Älege hezmätteñ avtorzar kollektivı 40-qa yaqın başqort ırıuı tarihın bäyän itergä yıyına. Mineñsä, respublikanıñ däülät flagında simvolik räüyeştä yıte taclı quray töşörölgänenä nigezlänep, başqorttoñ ni barı yıte ırıuzan torğanın isbatlağandarğa töplö yauap bulır ine bıl. Ğömümän, qayhı saqta üzebezze üzebez qısırıqlaybız tügelme? Mäsälän, yıte hanınıñ nindäyzer üzensälegen täüge urınğa quyıp, «Başqortostandıñ yıte möğcizähe» ti zä höyläybez. Isınbarlıqta unday urındar bezzä azmı ni?

...Sähnänän yañğırağan halqıbızzıñ boronğo yırzarı, quray moño bay tarihlı Uran ırıuına arnalğan kitaptıñ isem tuyın tağı la kürkämländerep yıbärze. Salauat Hämizullin älege hezmät ösön mäğlümät yıyıuza yarzam kürhätkändärgä Başqortostan Gumanitar tikşereneüzär institutı yıtäkselegeneñ rähmät hattarın tapşırha, rayon başqorttarı qoroltayı räyıse Rafael Yahin här yaqlap äüzem millättäştärebezgä maqtau qağızzarı, istälekle büläktär öläşte. Täbriklängändär arahında ırıuınıñ, tıuğan auılınıñ tarihın öyrängän Färit Minäzev, Svetlana Häşimova, Fäğiz Ğaysin, näseleneñ bay şäcärähen tözöp, respublika konkursında yıñeü yaulağan İlhöyär Färhetdinova häm başqalar bar ine. Sarağa kilgändärzeñ barıhına la ırıu tarihına arnalğan kitap tapşırıldı. Basmanı qarap sıqqas, küptär Salauat Hämizullinğa, tomdıñ avtorzaştarı bulğan filosofiya fändäre kandidatı Rifil Asılğucin menän filologiya fändäre kandidatı İskändär Säyıtbattalovqa horauzar birze, möräcäğätenä töplö añlatma aldı.

– Halıqta mäğlümättärgä qarata zur qızıqhınıu tıuzı, – tine rayon hakimiäte başlığı İlşat Väziğätov. – Horauzarğa yauap tabır ösön hezmätte nıqlap öyränergä käräk.

Bıyıl 85 yıllığın bildälägän Yañauıl rayonında yäşägän Uran ırıuı väkildäre ösön oşonday kitaptıñ donya küreüye – ifrat möhim vaqiğa. Halıq älege kürkäm saranı oyoştorouğa küp kös halğan rayon başqorttarı qoroltayınıñ başqarma komitetı räyıse Rafael Yahinğa, unıñ fekerzäştärenä zur rähmätle.


Yañauıl rayonı.