Talımhız Talipov

Talımhız Talipov

Uzğan bıuattıñ tuqhanınsı yıldarı urtahında ildä başlanğan iqtisadi körsök Neftekama avtomobil zavodı keüyek bığasa görläp eşlägän olo predpriyatiyelarzı la urap ütmäne. Yıteştereü küläme häm hezmät haqı kämene, ştattı qısqartıu başlandı. Qayhı beräüzär, aqsalı eş ezläp, Seber yaqtarına yullandı, kemdärzer magazin-bazarzarğa kitte. Kollektivta başlısa hönären yaratqandar, tormoşon üz zavodınan başqa küz aldına kiltermägändär qaldı. Ularza auırlıqtarzı yıñep sığıuğa ışanıs ta köslöräk bulğandır. Bındayzar arahında iretep yäbeştereü apparattarın köyläüse Dälif Talipov ta bar ine.

Küñelenä huş kilgän eşen “Nefaz”da tapqan, hezmättäştäreneñ ihtiramına häm hörmätenä layıq ir-uzaman bıyılğı hönäri bayramın Başqortostan Respublikahınıñ atqazanğan maşina eşläüsehe bulıp qarşılay. Ber ay elek, Neftekamanıñ yubileyın bildälägändä, olo sähnälä Başqortostan Prezidentı Röstäm Hämitov üze tapşırzı uğa maqtaulı isem bireleü turahındağı tanıtmanı.

Auılda tıuıp, bala saqtan törlö eşkä öyränep, quşılğandı namıs menän başqarıu käräklege haqında atay-äsäy hüzzären añına heñderep üskän keşe ösön dan-şöhrät, ğäzättä, ikense planda bula. Şulay za tırışlığıñdıñ vaqıtında häm layıqlı bahalanıuı, älbittä, küñelgä harı may bulıp yata. Tantana barışında häm unan huñ da ihlas qotlauzar qabul itkändä, bergä eşläüselärzän, tuğan-tıumasanan, tanış-beleştän yılı hüzzär işetkändä, Dälif Näzif ulı, häterläüzärgä birelep, tormoş yulın ber nisä tapqır bayqap sıqtı...

Yañauıl rayonınıñ Ahtiyal auılında buy yıtkerze. Urta belemde, higez saqrımğa yäyäü yöröp, Yañauıldıñ 1-se mäktäbendä aldı. Mehanizator bulıp eş başlap, huñınan traktorsılar brigadahı yıtäksehe, kolhozdıñ incenerı vazifalarına ürlägän atahı Näzif ağayğa, küp yıldar hucalıqta isäpse, kelät mödire bulğan äsähe Sufiya apayğa oqşaptır inde, Dälif auıl mäktäbendä lä, rayon üzägendä uqığanda la gel küz uñında buldı. Ällä ni kös halıp tırışmanı la keüyek, şulay za tisterzärenän qalışmanı ğına tügel, yaqşı ölgäşep, aldınğılar rätenän töşmäne. Yämäğät eştäreneñ urtahında qaynanı, komsomol oyoşmahı sekretarı itep haylandı. Bıl VLKSM-dıñ altınsı orden menän büläklänep, bötön il yäştäreneñ här tör yañılıq başında torğan, halıq hucalığınıñ küp möhim obekttarı, udar komsomol tözölöştäre tip iğlan itelep, ularza ısın mäğänähendä kösörgäneşle eş häm yalqınlı tormoş qaynağan uzğan bıuattıñ 60-sı yıldarı azağı — 70-se yıldarı başı ine.

Oşonday tözölöş Yañauıl rayonında la başlanğaynı. 1968 yılda Qarman GRES-ınıñ berense blogı safqa inderelep, här yıl hayın uğa tağı la beräü östälä barzı. Bınday şarttarza yäşlek romantikahı menän yanıp yörögän äüzem yämäğätse nisek zamandan artta qalhın inde?! 1971 yılda urta belem alıu turahındağı tanıqlığın qulına totqan Dälif Öfö energetika tehnikumına yul aldı. Ä tağı la dürt yıldan yäştär yıtäksehe bulıp üzen tanıtqan, student tözölöş otryadtarı sostavında elektr liniyaları huzıp, täcribä tuplap ölgörgän yıgetkä diplomındağı “dürtle” häm “bişle” bildäläre ösön ul vaqıttağı mäcbüri yullama tügel, ä eşkä irekle urınlaşıu hoquğı birelä. Aldınğı yäş belgeste udar komsomol tözölöştäre menän bar ilgä şaulağan Könbayış Seber, undağı Sorğot qalahı üzenä saqıra. Bıl yaqtarza un ös yıldan aşıu eşläp, montacsı Talipov Samotlor neft yatqılıqtarına 500 kilovatlı elektr liniyaları huza, “yözöüse” kranda ölkän elektrik vazifahında Ob yılğahı buylap Nicnevartovsk qalahındağı täüge elektr stantsiyahı tözölöşönä törlö yök taşıuza qatnaşa. Ber yırzä lä hınatmay. Başqasa bulıuı la mömkin tügel – ul komsomol yıtäksehe bit!

— Yuğarı voltlı liniyalarzı Ob yılğahı aşa ütkärgändä här bereheneñ auırlığı — 360 tonna, beyıklege 144 metr bulğan bağana-teräüzär quyırğa tura kilde, — tip häterläy ul saqtarzı Dälif Näzif ulı. – Hıu östönän 40 metr beyıklektä asılınıp torğan elektr liniyahınıñ ike teräü arahı 1200 metr buldı... Halıq şağirı Rämi Ğaripovtıñ şiğırın az ğına üzgärtep äytkändä,

Küp ildärze, küp yırzärze kürzem,

Ğaşiq itte mine hıuıq yaq.

Läkin qayza ğına yöröhäm dä,

Saqırıp torzo mine tıuğan yaq.

Şuğa la, qatın menän käñäşläşkändän huñ, balalarzıñ aldağı yazmışın uylap, Başqortostanıbızğa qaytırğa buldıq. Töplänergä Neftekamanı haylanıq. Bıl 1987 yıl ine.

Ul saqtarza yılına 40 meñgä tiklem “KamAZ” üzbuşatqısın sığarğan, vahta avtobustarın eşlärgä nıqlap totonğan Neftekama avtomobil zavodı yarayhı uq täcribähe bulğan, basqan yırendä ut uynatqan olpat ir-egette bik teläp maşina eşläüselär safına qabul itä. Iretep yäbeştereü apparattarın köyläüse bulıp kitä Dälif Talipov. Artabanğı sirek bıuattan aşıu ğümeren şul hönärgä arnay, küp büläktärgä, maqtau qağızzarına layıq bula, zavodtıñ veteranı isemen ala. “NefAZ” asıq aktsionerzar yämğiäteneñ kadrzar häm sotsial mäsälälär buyınsa direktorı Räşit Däülätov vaqıtında üze yıtäklägän tsehta eşlägän Dälif Näzif ulın predpriyatiyenıñ ğorurlığı tip atap, unı kollektivtıñ nigezen täşkil iteüselär rätenä, zavodtıñ “altın fondı”na inderä.

— Eşkä birelgänlege turahında äyteü zä käräkmäy. Ä bına 26 yıl esendä ni barı ber tapqır “bolniçnıy” alıuı iğtibarğa layıq. Higez meñlek kollektivta undayzar bigük küp tügel, — ti yıtäkse. – Bığa tağı la Dälif Talipovtıñ SSSR-zıñ, RSFSR-zıñ häm yañı däüyerzä Räsäy Federatsiyahınıñ poçetlı donorı isemenä layıq ikänlegen östähäñ, unıñ ısın mäğänälä ğäcäyıp keşe bulıuı kürenä.

Ürzä äytelgänsä, maşina eşläüselärzeñ dä köndälek hezmäte yaylı ğına barmanı. “NefAZ” yämğiäteneñ ike bıuat kiseşkän osorzağı körsöktö yıñep sığıuında Dälif Näzif ulı keüyek tırış häm üz-üzen ayamay kös halıusılarzıñ ölöşö zur.

Bında ber misal kiltereü urınlı bulır. Auırlıqtarzan arınıp häm azıraq tın alıp eş başlağan zavodta üzbuşatqıs kuzovtarın iretep yäbeştergän apparattarzıñ yıteşmäüye asıqlandı. Yıtäkselek täqdime menän iske qoramaldarzı tözätep qarauğa Dälif Talipov täügelärzän bulıp totondo. Bar belemen häm täcribähen yıgep, hezmättäşe Räil Ğäzizov menän apparattarzıñ elektronik ölöşön yünäteüze uñışlı başqarıp sıqtı.

Huñınan ular tsehtağı bar qoramaldarzı yañırtıp, üzzärensä yahanı. Azağıraq Firzäüis Soltanov häm Ğäbit Mönirov menän berlektä Dälif Näzif ulı 10-dan 50 millimetrğa tiklem qalınlıqta häm ös metr ozonloqta bulğan timerze tura kiseü ösön dürt zur avtomatik bısaq-qırqqıs qorzo. Bığa tiklem qul kösö menän başqarılğan eştä hezmät yıteştereüsänlegeneñ ber nisä tistä tapqırğa kütäreleüye üze ük alınğan fayza turahında asıq höyläy. Ul ğına la tügel, bıl qoramaldar bögön dä eşläy, yäğni un biş yıldan aşıu ışanıslı hezmät itä. Belgestär äyteüyensä, zavodqa huñğı yıldarza alınğan Germaniya firmahı kiskestärenän Dälif Näzif ulı qatnaşlığında eşlängändär ber zä qalışmay, hatta qullanılışta yabaylığı, qatmarlı elektronikahı yuqlığı menän ularzan östönöräk tä. Üz eşeneñ ostahı ösön bıl da yuğarı baha bit!

...Neftekamanan Ahtiyalğa — altmış saqrım. Utız yıldan aşıu tipografiyala eşläp, haqlı yalğa sıqqan häläl yıfete Zömärä Färit qızı menän yal hayın Dälif ağay atay-äsäy nigezenä aşığa. Yaratqan şöğölö kötä unda. Üze lä bal qortonday tırış ir-uzaman ike tistä yıl inde bar tuğandarın huş yısle bal menän höyöndörä.


Neftekama qalahı.

Click or select a word or words to search the definition