Şöñgörlö baraban



Şöñgörlö baraban



Fänis
YaNIŞYIV



 



Bum-bum,
bum-bum, bum-bum… Baş osonda zıñlağan
säyır tauışqa Baymorat qart uyanıp kitte.
Torop tirä-yüngä küz haldı: bötä nämä
üz urınında hımaq. “Bıl ğäcäyıp tauıştı
töşömdä işetkänmender, ahırıhı”, – tip
uylap, körhönöp quyzı. Şul saq uramda
bum-bum-zıñğır, bum-bum-zıñğır itkän
qolaq tonğos auaz yañğıranı. Öyzöñ iske
bıyalaları sıltıranı hatta. Baymorat
qarttıñ üze keüyek, yıldar üteü menän
öyö lä, täzrä ramdarı la kibep, iskergän,
ber yaqqa qaltayğan. Yuq-bar tauışqa la
zıñlayzar. “Qoyolop töşä kürmähendär.
Bayramğol qaytqas, onotmay äytergä
käräk, rayüzäkkä barıp yañı ramdar yahatıp
qaytarhın”. Ul şunday uyzar menän täzrä
yanına kilde. Pärzä asıp tışqa qaranı.
Bäy, bınıhı nindäy yañılıq? Kürşehe, altı
yäşlek Sälimgäräy, olo barabandı qoyma
bağanahına elep quyğan da suqmar başlı
tayaq menän huğa: bum-bum, bum-bum, bum-bum!



Baymorat
qart fortoçkanan malayğa öndäşte:



-
Sälimgäräy, qayzan aldıñ bıl nämäkäyze?
– Ul kürşehenä, bäläkäy bala bulha la,
här saq iseme menän öndäşä.



-
Nämäkäy tügel, ä baraban.



-
Isın horayım?



-
Atayım yıbärgän. Seberzän. Şöñgörlö şaman
barabanı.



-
Şöñgörlö, tiheñme?



-
Eyı, bäläkäy yız qıñğırauzarı bar. –
Sälimgäräy baraban qırı buylap elengän
nämäkäyzärze zıñğırlatıp aldı. He,
üzzäre genä lä matur tauış sığara ikän!
Hatta yöräkte yılkenderä. Ä barabandıñ
qart qozğon keüyek ğoñğoldauı, küñelde
sirqandırıp, ütmäs bırau menän baş
meyıhen bıraulay, qartayıuğa kitkän
ziheneñdeñ neskä qıldarı şomlo ğäräsätte
kötkändäy tirbälälär.



Malay
tağı qıñğıraulauzarzı zıñğırlattı.
Zıñğırlattı la Baymorat qarttıñ häterenä
bäläkäy genä vaqiğanı töşörzö…
İnstituttıñ huñğı kursında unı Könyaq
Ural rayonındağı ber auılğa praktikağa
yıbärgäynelär. Yañğız äbeyzä fatirza
tora. Irımbur yağında yäşägän ağay-enehe
uğa debet toqomlo käzä täkäläre alıp
qaytqan. Äbey qäzerle büläktärgä
zıñğırlap torğan matur tauışlı bäläkäy
genä yız qıñğırau tağıp yıbärgän. Kis,
maldarzı quralarğa yabıp ber az vaqıt
uzğas, ul auıl buylap sığıp kitä. Qıñğırau
tauışınan tegelärze taba, debet şäl
yaratıusı hucalarzan miher haqı alıp,
käzä täkälären beräm-beräm yortona
qaytara. Bını ul şul tiklem ihlas başqara:
kötöü qaytırzan alda yaylap qına säy
esä, keyımdären maturıraqqa, yañıraqqa
alıştıra, başına yaulığı östönä qartınan
qalğan sigeüle tübätäy keyıp, käzä
täkäläre artınan kitä ine… Nisä yıl
ütkän, ä käzä täkälärenä tağılğan yız
qıñğırauzarınıñ zıñğırlauı haman
Baymorat qarttıñ qolaq töböndä…



Malay
tağı bum-bum, bum-bum, bum-bum barabanğa
huğırğa totondo.



-
Sälimgäräy, ä, Sälimgäräy, niñä üzegezzeñ
qoyma bağanahına elmäneñ?



-
Bezzeke seregän. Atayımdıñ qaytıp
rätlärgä vaqıtı yuq. Ä auılda yarzam iteüse
keşene äsäyım taba almay, gel qarttar.



-
Atayıñ Seberzä nişläy?



-
Äsäyım äytä, märyälär yanında beyıp tora,
ti.



-
Äläy ikän. – Baymorat qart bıl horauı
ösön uñayhızlanıp quyzı. Ğailälä nindäy
genä hüz yörömäs. Malayzıñ äsähe Dariğa
uylamayıraq ısqındırğandır. İre lä
äkämät bändägä oqşağan. Ularzıñ bıl
auılğa küsep yäşäy başlağandarına ike
yıldan aşıu vaqıt ütte – tegeneñ eze
lä kürenmäy, yıse lä hizelmäy. Onotqanda
äz-mäz aqsahı ğına kilep tora, şikelle.
Hıu hölögöläy sibär, yäş qatın töpköl
auılda nisek yäşärgä teyış? Malayın
qaray, eşenä yügerä. Kötkän keşegä qıyın.
Ul üze, Bibiğäyşä qarsığı balalar yanına
qunaqqa kithä lä, öyzä yäm taba almay,
ürle-qırlı hikerä başlay. Ä bılar yıldar
buyı osraşmay. Yıtmeş yäşkä yıtte Baymorat
qart, bınday hälde işetkäne lä, kürgäne
lä yuq. Şaman barabanı huqqan malayğa
qarap tağı nimäler äytergä uylağaynı
la, öndäşmäne. Yay ğına atlap öy aldına
sıqtı. Fizzaryadka urınına ber az utın
yarzı. Baqsalağı yäşelsä-yımeştärgä hıu
hibergä uylap ölgörmäne, öy yağınan
yağımlı tauış işetelde. Qatını Bibiğäyşä
uğa öndäşä ikän.



-
Babay, tamağıñdı onotma. Aş hıuına.



-
Ölgörzöñ dä ällä?



-
Tuğay urap kilermen, tigäyneñ dä baha.
Besän vaqıtı yıthä, aşau tügel, donyañdı
onotop yöröyhöñ. Şuğa tizlättem.



-
Yä, yä, irtän irtük mine tänqitlärgä
totonma.



-
Qayza ti ul hine tänqitläü, aşım hıuınır
tip qursıyım.



Baymorat
qart tauış-tınhız ğına qulın yıuıp,
qarsığı artınan öygä kerze.



-
Hi-i-i. Tämle yıs sıqqan. Nimä beşerzeñ?



-
Kürkä.



-
Nindäy kürkä?



-
Dariğa alıp qaytqan.



-
Qayhı Dariğa?



-
Kürşebez. Şaman barabanı uynap, hine
yoqoñdan uyatqan Sälimgäräyzeñ äsähe.
– Bibiğäyşä qarsıq qayhı saq oşolay
ozon añlatma birergä yarata. Äyterheñ,
babayı – berense klass uqıusıhı. Bıl
ğäzäte unıñ uqıtıusı zamanınan kilä.
Utız yıl mäktäp yulın tapanı bit. Balalarğa
däres öyräteü mäldäre isenä töşhä,
qartına añlatma birep höylärgä totona.



-
Nişläp ul bezgä kürkä taşıy.



-
Baymorat qart, berük borsolma. Taşımay.
Eşe buyınsa Mäläüyezgä barğan. Vetvraçtarzı
törlö yıyılışqa saqırıp toralar. Yul
ıñğayı alğan. Aşap qarağız, yañı delikates,
tip bezgä indergäyne. Qurqma, aqsahın
tülänem.



-
Häyırlegä bulhın.



-
Häyırle. Häyırlegä.



Bibiğäyşä
qarsıq kürşehe Dariğanı qıstırıp hüz
äythä, Baymorat qart niñäler qıza la
kitä. Yäş, matur bisäneñ beräy sihır
kösö barzır, tip uylay, ahrıhı. Tegehe
lä könö-tönö, hıuıq timäy, yamğır timäy,
ğır-ğır mototsiklda saba. Qasan aşağanın
da, qasan yoqlağanın da belgän yuq.
Sälimgäräyı, balalar baqsahında yöröhä
lä, küberäk vaqıt ularza. Bibiğäyşä
qarsıq unı üzeneñ yıyäne keüyek tärbiäläy.
İrtän dä, kisen dä oşo malay menän bulışa.



Baymorat 
telär-telämäs kenä aşarğa totondo.



-
Babay, hiñä äytergä onotop toram. –
Bibiğäyşä qarsıq ire yanına ultırzı.



-
Tıñlayım.



-
Bögön töş kürzem. Yänähe, Bayramğol
qaytqan.
¢u-ur
baraban kütärgän. Bezgä äytä, kösöm
yıtmäy, yarzam itegez, ti.



-
Baraban?



-
Eyı, olo, äle Sälimgäräy uynağan keüyek.



-
Auızıñdan yıl alhın, häyırhez häbärze.



-
Mäktäptä uqığanda baraban tip hıyallana
ine. Alğandır, bälki.



-
Bulmas! – Baymorat qart, aşın da aşap
bötmäy, torzo la şifonerza butana
başlanı.



-
Babay, nimä ezläyheñ?



-
Plaş oşonda ine keüyek.



-
Qayhıhı?



-
Tuğay yörögäne.



-
Alasıqta bulırğa teyış. Ütkändä yıüyeşlänep
qaytıp, şunda eldeñ tügelme?



Tışta
tağı şöñgörlö baraban tauışı işetelde:
bum-bum, bum-bum, bum-bum…



Baymorat
qart menän Bibiğäyşä qarsıq kinyä uldarı
Bayramğoldo kötälär. Ul Mäskäüzä Auıl
hucalığı akademiyahında uqıy. Agrohimik
bulmaqsı. Niñäler şunda kitte. Atahı,
Öfögä genä bar, tip qarağaynı la, tegehe
tıñlamanı. Äyterheñ dä, Mäskäüzä ike
başlı professorzar uqıta. Baymorat qart
üze lä agrohimik. Zamanında Öfölä
institut tamamlağas, Başqortostandıñ
ös-dürt rayonında hezmät kürhätte.
Agrohimik ta, agronom da, kolhoz yıtäksehe
lä, auıl Sovetı räyıse lä buldı. Häzer
un yıldan aşıu pensiyala. Mal, qoş-qort
asray, umarta menän mäc kilä. Öylängän
ike ulı, keyäüzäge ike qızı Öfölä yäşäy.
Yıl da mal azığı äzerläşergä ular qayta
ine. Ä bıyıl Baymorat qart, Bayramğolo
menän agrohimiya yañılıqtarın höyläşä-höyläşä,
tuğayza yörörgä, besän sabırğa niätläne.
Ä tegehe yuq. İsmaham, telefondan bulha
la häbär birmäy. Ul auız esenän
höylänä-höylänä, tuğay töşörgä äyberzären
barlay. Tağı qarsığı öndäşte:



-
Babay, säy termosta. Yomortqa, kartuf,
qaymaq, alma hutı, qaz boto, ikmäk sumkala.



-
Rähmät.



-
İke säğättän qayta almahañ, aş beşerep
yanıña üzem barırmın.



-
Mäşäqätlänmä. Ozaq yörömäm. Äytkändäy,
salğınıñ bäläkäyı qayza ul?



-
Kürşe alıp torğaynı.



-
Qayhı?



-
Dariğa huñ.



-
Dariğa-a-a…



Şul
saq öy däümäle tuzan öyörmähe öyörtöp,
ular yanına mototsikl kilep tuqtanı.
Kürşeläreneñ ğır-ğır arbahına Bayramğol
da ultırğan. Qapqa töböndä Baymorat
qart menän Bibiğäyşä qarsıqtı osratırbız,
tip bılar his uylamağaynı. Yıget Dariğanı
şunday qosaqlağan – keşe aldında
irle-qatınlılar za ulay qılanmas: ber
qulı – bildän östä, asıq tüş yanında,
ikensehe – asta, töymähe ısqınğan kofta
esenä kerep kitkän. İkehe lä şarqıldap
kölä. Äyterheñ, donyala ular ğına. Bıl
hälde küreü menän Bibiğäyşä qarsıq,
qara yılan saqqanday, lıpın yırgä ultırzı.
Ä Baymorat qart, sihırsı sihırlağanday,
auızın asqan kileş tegelärgä qarap
qatqan. Dariğa hälde şunda uq añlap
aldı. Yıgetteñ quldarınan yähät ısqına
halıp, mototsikldan hikerep töştö. Kofta
töymälären eläkterä-eläkterä, Bibiğäyşä
qarsıq yanına kilde.



-
Kürşekäyım, malayığızzı rayüzäktän
alıp qayttım. İsän-imen, qabul itegez,
– tine. Qarsıq, auız esenän nimäler
höylänep, ayağına bastı. Üze lä hizmästän
boldorğa höyälgän uram hepertkehen
qulına aldı. Şul saq Sälimgäräy yän
kösönä barabanın huğırğa totondo,
qolağıñ ğına sızahın! Bum-bum, bum-bum,
bum-bum. Qurqışınan Bibiğäyşä qarsıqtıñ
hepertkehe qulınan töştö. Ä Dariğa,
uñayhız häldän qotolğanına şatlanğanday,
urınında hikerep quyzı la malayı yanına
yügerze. Bayramğol yay ğına kilep atahın
qosaqlanı, unan – äsähen. Tağı – atahın,
tağı – äsähen. Öygä kerzelär. Mäskäüzän
qaytqan sumazandan büläktär, küstänästär
sıqtı. Ber azzan tege yämhez küreneş
onotolop, ösäüläp säy esergä ultırzılar.



-
Mäskäü nisek? – tine atay qart, hüz
başlap.



-
Görläy.



-
Bäleştärenän auız it, äle genä beşergäynem.
– Bibiğäyşä qarsıq ulı aldındağı ber
tärilkäne ikensehenä alıştırzı.



-
Lenin mavzoleyına, muzeyzarğa, teatrzarğa
yöröyhöñdör? – Baymorat qart käräzle
baldı Bayramğol yanına etärze.



-
Lenin qarttı kürmägänmen, ä kontserttarzı
qaldırmasqa tırışam. Yañıraq üzebezzeñ
Şevçuk sığış yahanı. Ultırıp sızarlıq
tügel, ayaq östö tıñlanım. Velikolepno!



-
İtte yaratmanıñ hımaq, ällä qaqlağan qaz
keretäyımme? – Äsäy keşe torop bastı
la, öndäşeüse bulmağas, kire ultırzı.



-
Uqıuzar… – Atahı olo qazılıq kisägen
it arahınan alıp, ayırım tärilkägä
haldı.



-
Bara.



-
Östäldä käräzle bal ğına bulğan ikän,
atayıñ mögäräpkä töşörgä äzerlänä.
Tegendäyın dä auız iterheñ. Bez ni,
qarttarsa, käräzle bal yaratabız. –
Bibiğäyşä qarsıq ballı seüätäne ulınıñ
uñ yağınan alıp hulğa küserze.



-
Pryanişnikov täğlimättären öyränä
başlağanhığızzır. – Baymorat qart ballı
seüätäne uñğa etärep, qazılıqtı ulı
aldına quyzı.



-
Eyı.



-
Säy tağı yahayım. Es, es… Säynükkä mätrüşkä
lä halğaynım. – Äsä keşe säy yañırttı.



-
Diplom eşen haylanıñmı? – Atay keşe
Öföläge Güzäl qızı alıp qaytqan Rafaello
känfiten qabınan alıp, Bayramğoldoñ
sınayaq yäypehenä haldı.



-
Yuq.



-
Bıyıl yalanda mätrüşkä küp, Mäskäügä lä
alıp kiterheñ. – Bibiğäyşä qarsıq ällä
häzer ük mätrüşkä äzerlärgä, ällä ikense
yomoşo menän boldorğa sıqtı.



≠zebezzeñ
besänlekte tikşerep, uñdırışlılığın
kütärer ineñ. Bezgä lä fayza, üzeñä lä,
tigändäy. – Baymorat qart hüzze ikense
yünäleşkä, öy-qaraltığa bororğa uylanı.



-
Atay, hin üzeñ agrohimik tabaha!



-
Qartaya atayıñ. Yıtmeşte uzzım bit. Umarta
la vaqıttı küp ala, ölgörmäyım.



-
Taşla, ölgörmägäs.



-
Äytteñ hüz. Aqsa qayzan alırbız? Mäskäügä
ber barıp qaytır ösön genä küpme käräk.



-
Yän birgängä yün birä, tizär.



-
Yuqtı höylämä, yün birä, imeş. Eşlämähäñ,
birer. Yat kötöp.



-
Ölgörmäyım tigängä genä äytkäynem.



-
Umartanı bıyıl arttırırğa toram. Güzäldeñ
keyäüye lä yarzam itergä niätläy.



-
Şul, şul, bötön tapqanıñ keyäüzäreñdän
artmay.



-
Nişläp artmahın. Ana, hiñä lä äzerläp
quyzım. Al, küpme käräk. Äsäyıñ pensiyaların
da totonmasqa tırışa. Mäskäü metrohı
la qimmätlängän tip televizorzan
könö-tönö höyläyzär.



-
Mäskäü – Mäskäü inde, aqsanı küp horay.



-
Ällä Öfögä qaytahıñmı?



-
Yuq. Tegendä öyrändem.



-
Kanikulğa tuqtağanıña yartı ay, qaytmay
qayza yörönöñ?



-
Mäskäüzä.



-
Ağayıñdar, apayıñdar borsola, bez bında
äsäyıñ menän nişlärgä belmäybez. Kesäñdä
ike telefon. Häbär yuq.



-
Ğäfü it, atay, kön dä irtägä tip yöröldö.
– Bayramğol urınınan torop täzrä yanına
barıp bastı. Tışta Sälimgäräy baraban
huğa: bum-bum, bum-bum, bum-bum.



Säy
tabınınan şökör itep, ikäüläp öy aldına
sıqtılar. Qoyaş käpäsen köndöñ ikense
yartıhına halğan. Bal qorttarı göcläy,
kübäläktär osa. Sihri matur kön. Oşo
güzällekteñ nazına sumıp, atalı-ullı
baqsa, umartalar yanınan uranılar. Hüz
başlarğa ıntılıp quyzı-quyıuın atay
keşe, läkin niñäler tıyıldı. Höyläşelgändärze
anıqlayhı la bar ine unıñ. Ä säbäbe –
ulınıñ iğtibarhızlığında. Baymorat
qart säy eskändä şäyläne: ul höyläy, ä
Bayramğol işetmäy, atahı ikense tapqır
hüzen qabatlağas qına yauap birä. Ä küze
här saq Dariğa yağında. Qatınqay baya yartı
säğättäy öyöndä buldı la, mototsiklın
dırıldatıp, qayzalır olaqtı. Ber azzan
Bayramğol, yulda arıp qaytılğan tip,
yoqlarğa kerze, ä Baymorat qart tuğayğa,
besänlegenä, kitte. Qaytıuına ulı öyzä
yuq. Bibiğäyşä qarsıq munsa buldırğan,
hıy tulı tabın äzerlängän. Eñer töşöü
menän kötöüzän maldar qayttı, ä Bayramğol
– yuq.



-
Kürşe auılğa, klastaşı yanına, kitkäyne,
– tip Bibiğäyşä qarsıq, arlı-birle itä
lä uramğa sığa, arlı-birle itä lä uramğa
sığa. Hatta hıyırın da qabalan hauzı,
malqayı la üzenä iğtibarhızlıqtı hizep
sabırhızlandı: bışqırzı, beyıne, uftandı.
Atay keşe munsa töşöp sıqtı. İkäüläp
aşarğa ultırzılar. Bibiğäyşä qarsıq
ulı ösön ös-dürt törlö äsegän bal
äzerlägäyne. Uları östäldä qırlı
grafindarza ultıra. Baymorat qart
öndäşmäy genä ber-ike stakan töşörzö.
Aşap aldı. Ozaq qına tışta yöröp kerze.
Tağı bal este. Tağı öy aldına sıqtı.
Bibiğäyşä qarsıq ta nimäler eşläy:
üzenän-üze aqqan küz yäşen babayına
hizzermäskä tırışıp, ber ük tabaq-hauıttı
ös-dürt tapqır yıuıp hörtkän bula. Yartı
säğät hayın samauırın şıclata. Äyterheñ
dä, malayı häzer qaytıp kerä lä hıuıq
säy hemerergä totona. “Mäskäüzän qaytıp
hıuıq säy esep tormas bit!”



İrenep
kenä ay qalqtı. Kemder şaman barabanında
barmağın beyıtep şöñgörzären zıñğırlattı.
Tegeneñ tauışı işeteler-işetelmäs kenä
sıqha la, qart menän qarsıqtıñ qolağı
hizze. İkehe lä täzrä yanına kilde. Tışta
ber kem kürenmäy, küktä ay ğına yılmayğan
keüyek. Östäl artına ultırıp, öndäşmäy
genä Baymorat qart – äse bal, ä Bibiğäyşä
qarsıq säy este. İkäüläp tağı öy aldına
sıqtılar. Häzer mısqıllı yılmayğan ay
za, yondozzar za bolot artına yäşengän.
Töngö qoştarzıñ hayrauı la işetelmäy.
Kinät hıuıq, dımlı yıl iste. Yıraqta, bik
yıraqta kük kükräne. Yäşen yaltıranı,
häm şunda uq ere küzle yamğır yauırğa
totondo. İkäüläp öygä yügerzelär, ämmä
keyımdäre lısma hıu bulıp ta ölgörzö.



Yamğırzan,
täbiğätteñ başqa köyhöz-qırıslığınan,
yıl-buranınan ışıqlanırğa ularzıñ öyö
bar. Ä küñel köyhözlögönän, yazmıştıñ
äse şayartıuınan qayza ışıqlanırğa? Nimä
qılırğa? Zihen yıtmäy. Baymorat qart
oşonday uyzar menän yıüyeş keyımen
alıştırzı la yoqlarğa yattı.



İrtägehen
unı älege lä bayağı şaman barabanı tauışı
uyattı: bum-bum, bum-bum, bum-bum. Küzen
asha, qarsığı yanında tora.



-
Nimä buldı?



-
Bayramğol äle genä qayttı la yoqlarğa
yattı.



-
Horaştıñmı, qayza yörögän?



-
Yuq. Nıq arığanğa oqşağaynı. Borsomanım.



-
Besängä…



-
Älegä üzeñ genä bar. Unı uyanğas yıbärermen.



Baymorat
qart yaylap qına yıuındı. Tämle qoymaqtarı
ösön qarsığın maqtay-maqtay säy este.
Unan huñ Bayramğol yanına kerze. Tegehe
izräp yoqlay. Yıgerme yäşlek yıget bulha
la, yözöndä bala-sağa vayımhızlığı,
bitaraflıq hizelä.



İrkälätkänbez,
irkälägänbez, ahırıhı,  tip uylanıp,
ozaq qına ulına qarap torzo. Uyatıp
höyläşergä lä niäte bar ine, ämmä
nindäyzer eske kös tıyzı. Ul yay ğına
yıyınıp tuğayğa ıñğaylanı. Yulda Güzäl
qızı menän keyäüye isenä töştö. Yaz başı
menän üzyöröşlö motorlı besän sapqıs
alıp qaytırğa uylağaynılar, käräkmäs,
şul aqsağızzı üzegezzeñ käräk-yaraqqa
totonoğoz, tip käñäş birgäyne. Yuqqa
äytkän. Bögön besän turahında hästäre
bötkän bulır ine. Malayı la qayttı la
yoqoğa sumdı. Baymorat qart başındağı
oşo uyzarınan arınırğa telägändäy,
besänlegenä kilep yıteü menän salğıhına
totondo. Ber az tirläp-beşep eşlägäs,
ağas külägähenä ultırıp häl yıyzı,
qarsığı yıbärgän aşamlıqtarzı qapqılanı.
Tağı salğı heltäne, tağı ultırıp säy
este. Qoyaş kiskä tägäräne. Ulı – kilmäne.



Baymorat
qart qaytır yulğa sıqtı. Tallıqtarza
handuğastar hayray, bıtbıldıq
qabalanıp-qabalanıp kürgändären höyläy.
Qarttıñ hanhız bit yıyırsıqtarın hur
qızı keüyek hıpırıp, irkäläp talğın ğına
yıl isä. Ul oşo hozurlıqqa hoqlanıp,
iläslänep kenä atlay ine, aldına göclätep
ap-aq töstäge yıñel avtomobil kilep
tuqtanı. Şunda uq işektäre asıldı, häm
Güzäl qızı menän keyäüye yügerep kilep
unı qosaqlap ta aldı.



-
Ataqayım! Hağındırğanhıñ. Äsäyım, häzer
qayta, tip äythä lä, yanıña aşıqtıq.
İsänlek-haulıqmı?



-
Nisaua, yügeräm. Säy zä esmänegez ällä?



-
Ataqayım, hinhez nisek bez östäl yanına
ultırayıq, ti? Keyäüyeñ, ös kön aşamaha
la, tabınğa yaqın kilmäyäsäk. Beläheñ dä
inde unıñ ğäzäten.



-
Bıl arala qaytırğa uyığız yuq ine, şikelle?



-
Yul ıñğayı kerep sığırğa buldıq.



-
Añlamayım, nisek yul ıñğayı?



-
Sanatoriyğa kitep barabız, atay. Väğäzä
itkän motorlı besän sapqıstı la inderep
sığırğa buldıq, – tine keyäüye, avtomobildeñ
öskö bagacnigındağı äyberze kürhätep.



-
Ataqayım, äle äsäyım munsa yağıp qaldı,
bez hineñ yanğa kilä yatabız. Keyäüyeñ
äytä, sapqıstı eşlätep qarayıq, ti.



-
Güzäl qızım, min qaytırğa sıqtım. Kire
borolmayıq. Yul uñmas.



-
Yä, yarar. Keyäüyeñdä lä şunday ğäzät. Kire
borolmay. – Güzäl atahınıñ qulındağı
sumkahın aldı, ä keyäüye salğını öskö
bagacnikka bäyläp quyzı. İkäüläp Baymorat
qarttı öltörätep ap-aq avtomobildeñ
alğı kreslohına ultırttılar za qaytıp
kittelär.



Kis.
Asıq boldorza dürtäü säy esä. Küktä
nurğa sornalğan yondozzar, ber-berehenä
serle yımıldaşıp, bılarzı küzätä. Ularğa
la bähetlelär arbahına sumıp ultırğan
keşelärze küzäteü oqşay ine, utlı
küzzären qısıp säläm birep alalar.
Baymorat qartqa hıyınıp Güzäl qızı
ultırğan. Yözö şat.



-
Ataqayım, äse balıñ şul tiklem häybät.
Bötä arığandarım yuqqa sıqtı. Häzer,
äyterheñ, sährälärzä yözäm!



-
Äsäyıñde maqta, ul munsanı tılsımlı
yağa. Sanatoriyzarzıñ saunaları ber yaq
sittä torhon. Äytkändäy, balalar qayza?



-
Lagerza.



-
Hağınıp, auırıp kitmähendär tağı.



-
Bez ozaqqa tügel, ike aznağa ğına barabız.
Kisä yandarına inep sıqtıq. Küñelle,
oqşay, tinelär. İkehe lä hürät töşöröügä
äüäs. Töslö qälämdär, buyauzar, albomdar
qaldırzıq.



-
Bötä eşegezze teüälläp yörögäs – häybät.
Äsäyıñ kisä genä balalarzı hağınıp
höyläy ine. Közgä saqlı bezze kürergä
qaytalarzır bit.



-
Älbittä, ataqayım, älbittä. Keyäüyeñ,
sanatoriyğa barmayınsa, hezzeñ yanda
besän sabıp, umartalıqta bal qorttarınan
bilen saqtırıp yatmaqsı ine äle, köskä
künderzem. Min äytäm, Bayramğoldo
tärbiälähendär: aşathındar, eserhendär.



-
Unı kürä almaybız äle. Sığa la yuğala.



-
Qayza?



-
Kisä kürşe auıldağı klastaşı yanına
kitkäyne, ä bögön, qarsıq äytä, rayüzäkkä
yullandı, ti.



-
Qaytır, qaytır. Dustarın hağınğandır.



-
Bezze hağınmağan.



-
Atahı, ulay timä. Baya, yoqohonan uyanğas,
höyläşä-höyläşä ozaq itep säy estek.
Munsağa utın, hıu taşını. – Bibiğäyşä
qarsıq ulın yaqlap hüz quştı.



-
Qasan qaytam tine?



-
Horarğa onotqanmın.



-
Şıltıratırğa käräk, – tine lä Güzäl,
telefonın alırğa uylap, ridikyulenä
ürelde.



-
Mäşäqätlänmä, qızım, ike telefonı la
östäldä yata. Hünderelgän.



-
Yarar, qaytır. – Güzäl urınınan torop,
atahın qosop aldı. – Ataqayım, keyäüyeñ
yañı yır öyrände. Häzer yırlamaqsı.



-
Hez mine şatlandırırğa ğına torahığız.
Kompozitorı kem? Min beläm mikän?



-
Hezzeñ zamandaş, mäşhür Qolbarisov,
atay. – Keyäü keşe torop bastı, tamağın
qırıp, mıyığın hıpırıp aldı la yır
başlanı.



Ütte
bıl matur kön.



Astı
küzzären tön -



Uyandılar
küktä yondozzar.



Ütte
bıl matur könö…



Yır
yözöndä kön-tön



Kerpek
qaqmay torğan nurzar bar.



-
Ataqayım, ul hez – äsäyım menän ikäü –
kerpek qaqmay torğan nurzar! Ey,
hağındırğan üzegezze. – Ul tegelärze
almaş-tilmäş qosop aldı. – Keyäüyeñ
incener bulha la, min haylaşqas, yırzarzı
nisaua yırlay. Şulay bit.



-
Nisaua, nisaua, bezgä bik oqşanı. Häzer
berär stakan bal töşöröp alğanda la
yarayzır.



-
Baymorat qart, keyäü bit irtägä irtük
rulgä ultıra, bälki, yıter. – Bibiğäyşä
qarsıq ipläp kenä babayınıñ yıñenän
tarttı.



-
Äsäy, bez irtägä kitmäskä buldıq. Keyäüyeñ
äytä, sapqıstı köyläp, eşlätep qarayım,
ti. Min dä riza buldım. Sanatoriy qasmas,
ber köngä tüzer. Bayramğoldo la
kürmägänbez.



-
Üzegez belähegez. Aqsa tülägäs, barırğa
käräkter. – Bibiğäyşä qarsıq keyäüye
menän qızına äse bal artıq bulıp quymahın
tigändäy, säy yaharğa totondo. Ä Baymorat
qart tegelärzeñ stakandarın tultırıp
bal qoyzo la, şatlıqtan yäşkäzägän küzen
qısıp, keyäüyenä yılmayzı. Tegehe
qaynıhınıñ niäten hizze häm bayağı yırın
dauam itte.



Ütte
bıl matur kön…



Yomdo
küzzären kön -



Qoyaş
nurı ayzıñ yözöndä.



Ütte
bıl matur kön…



Qaldı
qoyaşlı tön -



Qoyaşlı
tön balqıy küñeldä.



Tañ
hızılğas, yoqlarğa yattılar. İrtän älege
lä bayağı bum-bum, bum-bum, bum-bum uyattı.
Sälimgäräygä bögön iğtibar iteüse
bulmanı. Bibiğäyşä qarsıq Güzäl qızı
menän aş-hıu äzerlärgä totondo, ä Baymorat
qart keyäüyenä motorlı sapqıstı köyläşte.
Şayara-kölöşä tiz-tiz tamaq yalğap aldılar
za ösäüläp tuğayğa, besän sabırğa,
kittelär. Bibiğäyşä qarsıq, Bayramğol
bına-bına qaytıp kerer tip, öyzä qaldı.
Aş haldı. Tauıqtarına yım hipte.



Umartaları
yanında yöröp inde. Malay yuq. Qarsıq rayon
üzäge yulına sığıp qaranı. “Horaşırğa
keşe lä kürenmäy”, – tip auız esenän
höylänä-höylänä, öygä kerze. Töş yıtkäs,
besänselär qayttı. Bayramğol haman yuq.
Kis buldı. Munsa yaqtılar. Ozaq qına
ultırıp säy estelär. Baymorat qart Güzäl
qızınıñ, tege-bıl tip şayartıp höylägän
hüzenä iğtibar itmäy, uramğa ber sıqtı,
ber kerze. Dörösöräge, qızınıñ Dariğa
turahında horaşıuı uğa oqşamanı.



-
Kürşeläge qatınqay nisek yäşäy? –
tigäyne Güzäl, Bayramğol qart qızzı la
kitte.



-
Kem belhen unıñ nisek yäşägänen. Könö-tönö
ğıc-ğıc saba. Qayhı vaqıt işek aldında
irtängä saqlı mototsiklı görläy.
Yoqlamayınsa tön sığabız. – Atahınıñ
käyıfhezlängänen kürep, Güzäl dä öndäşmäs
buldı. Baymorat qartqa qarsığı äse bal
täqdim itkäs, öndäşmäy genä esep quyzı
la yoqlarğa yattı. Tönön ällä nindäy
añlayışhız töştär kürze. Yänähe, ul
şaman barabanına huğırğa öyränä: bum-bum,
bum-bum, bum-bum. Küzzären asha, Bibiğäyşä
qarsıq yanında seben qıuıp ultıra.



-
Bayanan birle keräm dä sığam, keräm dä
sığam. İzräp yoqlağas, yälläp yöröyöm
uyatırğa. Üzeñ dä hizzeñ, ahırıhı, mineñ
yanımda imenlekte, ireneñde qımtıp-qımtıp
alahıñ.



-
Mineñ irende tikşerep torğansı, keyäügä
bişbarmaq beşerer ineñ. Ozon yulğa
sığalar.



-
Bişbarmaq äzer. Keyäü östäl artında
hine kötöp ultıra.



-
Min häzer. Bögön Sälimgäräy barabanın
huqmaymı ällä? Tauışı yuq.



-
Yartı säğät buyı qolaqtı tondorzo. Hin
işetmägäs tä.



-
Bayramğol öyzäme?



-
Yuq.



Dürtäüläp
hüzhez genä bişbarmaq aşanılar. Güzäl
äsähe menän nimäler bış-bış höyläşep,
übep-übep yaratıp aldı la Baymorat qart
yanına kilde.



-
Ataqayım, bezze ike aznanan köt. Keyäüyeñ
menän qaytıp yıterbez. Üzeñ kürzeñ, besän
sapqıs häybät eşläy. Bayramğol ike-ös
köndä sabınlıqtı tamamlar, – tine,
yılmayıp. Baymorat qart qızınıñ oşonday
itep yılmayıuın ey ülep yarata. Elek
Bibiğäyşähe lä Güzäl keüyek küzzärenän
osqon säsep yılmaya ine. Qarsığınıñ yäş
sağı, üzeneñ ğaşiq bulıp yörögän mäldäre
isenä töşhä, Baymorat qarttıñ küñele
kütärelep, yöräge sährälärzä yözä
başlay. Güzäl qızına rähmät! Maladistıñ
aryağına maladis!



-
İsän-imen yörögöz. Bülägegez ösön rähmät.



Qızı
menän keyäüye kitep ber az torğas,
qayzandır öyörölöp qara bolot kilep
sıqtı. Yıl kütärelde.



-
Häyırhez, ällä yamğır yauırğa uylay, –
tip Baymorat qart äytep ölgörmäne,
göbörläp qoya la başlanı. Oşo mälde
kötkändäy, lısma hıu häm batqaqlı keyımdä
Bayramğol qayttı. Yözö borsoulı,
hälhezlängän, äyterheñ, ber-ike vagon
kümer buşatqan. Atlau-yöröşö lä
yoqlamağanğa oqşağan.
¤ndäşmäy
genä qulın kütärep sälämläne lä, keyımen
alıştırıp, karauatqa tägäräne. Baymorat
qart ulınıñ bıl qılığına harıuı
qaynanı-qaynauın, läkin tüzze, öndäşmäne.
Unıñ uyanğanın kötörgä qarar itep, yort
tirähendä yörönö. Tegehe ozaq, bik ozaq,
mışnay-mışnay, tirläp-beşep yoqlanı.
Qart ike-ös tapqır uyatırğa niätläp
qarağaynı la, niñäler tıyıldı. Qoyaş
kiskä auıştı. Sälimgäräy şaman barabanın
huğırğa sıqtı: bum-bum, bum-bum, bum-bum.
Oşo tauışqa, ahırıhı, Bayramğol da uyandı.
Atahı menän äsäheneñ höyläşergä
uylağandarın hizep, östäl artına ultırzı.
Qart hüzze yıraqtan başlanı.



-
Yoqoñ tuyzımı, ulım?



-
Häybät yoqlanım.



-
Munsa kerergä lä vaqıtıñ yuq, qorsañğı
elägä kürmähen. – Qart belener-belenmäs
kenä yılmayıp quyzı.



-
Eläkmäs. Rayon üzägenä saunağa barzım.



-
Güzäl apayıñ menän keyäü qaytqaynı,
kürälmäneñ, sanatoriyğa kittelär.



-
Sanatoriy aqsalılarzıñ urını. Nimä
höyläyzär?



-
Bez borsolop böttök. Bigeräk tä äsäyıñ…



Ozaq
qına hüzhez ultırzılar. Dariğanıñ
mototsiklı dırıldanı.



-
Atay, min bögön Mäskäügä kitäm, – tine
Bayramğol, küzen kürhätmäs ösön tüşämgä
qarap.



-
Kanikulıñ başlanıp qına tora tügelme?



-
Kanikul yuq. Sönki Akademiyala uqımayım.



-
Nisek? – Baymorat qarttıñ yöräge sänsep
aldı.



-
Şulay. Ansambldä eşläp yöröyöm.



-
Nindäy ansambldä? Kem bulıp? – Atay
keşeneñ tauışına qırau töştö, ahırıhı,
önö işeteler-işetelmäs kenä sıqtı.



-
Yır-beyıü kollektivı. Huqma qoraldarza
uynayım.



-
Şöñgörlö barabandamı? – Qart horauzı
birze lä, hasıq telmäryın säynägändäy,
yıränep quyzı.



-
Eyı. Bıyıl sänğät uçilişehına inergä
isäp.



-
Häyırlegä bulhın. – Bığasa öndäşmäy
ultırğan Bibiğäyşä qarsıq ulı yanına
kilep bastı. – Güzäldeñ keyäüye ike
tapqır Mäskäüzä hine ezläp qarağan.
Tapmağan, Akademiyala uqımay, könyaqtan
kilgän gastarbayterzar menän tözölöştä
yöröy, tigändär. Atayıña bıl turala
äytergä lä ölgörmänem. Häzer kitäm
tiheñ. Besän dä sabılmağan. Başqa eştär
zä küp ine… Hine kötkäynek…



Bayramğol
äsäheneñ, gastarbayterzar yanında
tözölöştä eşläyheñ ikän, tip äytkänenä
iğtibar birmäne. Dörös hüzgä yauap yuq
tigänder.



-
Auılda tegeläy-bılay yöröüse küp. Beräyhe
yallanır. Ä mine Mäskäüzä kötälär.



Baymorat
qart, üze lä hizmästän, kinät ulına
qaranı. Bayramğoldoñ yözöndä – tege
köndäge keüyek bala-sağa vayımhızlığı
häm bitaraflıq.



Tağı
öndäşmäy ultırzılar. Asıq täzränän öygä
ber bal qorto azaşıp kerze. Bızlap
stenağa, tüşämgä bärelep yörönö-yörönö
lä Baymorat qarttıñ yañağınan sağıp
aldı. Tegehe hizmäne lä, ahırıhı.
Quzğalmanı, başın eyıp ultıra birze.



Bibiğäyşä
qarsıqtıñ qolağına asıulı ätäs tauışı
işetelde häm ul, irtänän birle as torğan
tauıqtarın isenä töşöröp, yım hibergä
aşıqtı. Baymorat qart auız esenän
höylänep, äyber ezlägändäy, öy buylap
tegeläy-bılay yöröy ine, Bayramğoldoñ
sumkahın kütärep sıqqanın abaylamay
za qaldı.



Ber
azzan yay ğına atlap Sälimgäräy kerze.
Üze aqırıp ilay.



-
Nimä buldı?



-
Bayramğol bezze aldanı!..



-
Nisek?



-
Atayıñ bulam, tip mine yarattı. Äsäyımde
qosaqlap yoqlanı. Ä bögön Mäskäügä
kitte. Bezze almanı. Aldanı.



-
İlama, Mäskäüzän qaytqas, tağı yaratır.



-
Bayramğolmo? Yuq, yaratmas! Äsäyımä, hineñ
hımaq ubırlı qarsıq menän yäşämäyım,
tine. Ä miñä qaramanı la. Häzer äsäyım
menän ikäüläp ilaybız za ilaybız. –
Malay Baymorat qarttan yaqlau köttö, ä
babay keşe, bik tırışha la, başındağı
butalsıq uyzarınan arınıp, yıuatırlıq
hüz tapmanı. Sälimgäräy, ömötö aqlanmağas,
tanauın şırq-şırq tartıp, yıñe menän küz
yäşen hörttö lä yay ğına atlap işekkä
yünälde.



Bayramğoldoñ
ös täülek buyı kürşeläre Dariğa yanında
yörögänen ikehe lä kürgäyne, läkin
öndäşmänelär. Bibiğäyşä qarsıq qartınan
oyaldı, ä Baymorat qart – qarsığınan.



Kisen
Baymorat qart telegramma aldı. “Ataqayım,
sanatoriy putevkahın kire tapşırzıq.
İrtägä keyäüyeñ menän qaytıp yıtäbez.
Bezzän yañı yır. Kötögöz. Güzäl”.
Telegrammanı uqığas, tegelärzeñ şatlıqtan
küzzärenä yäş erkelde, häm qart menän
qarsıq, şatlıqlı tulqınlanıuzan nişlärgä
belmäy, öy aldına sıqtı. Qoyma yanında
Sälimgäräy suqmar başlı tayağı menän
şöñgörlö barabandı yañılış yara huqqan
da yamarğa äsähenän yarzam horay. Ä Dariğa,
küsenergä niätläp, ike-ös ir menän yök
maşinahına yort yıhazdarın teyäy ine.
Baymorat qart menän Bibiğäyşä qarsıq,
kürşelärenä iğtibar za itmäy, baqsalarındağı
yäşelsä-yımeşkä hıu hibergä totondo…