Şiğırzar - Rämi Ğaripov


Jump to navigation
Jump to search

Başqortostan


       (Sit ildän qaytışlay)

 

Başqortostan sigen üteü menän,

Tıuıp-üskän yırgä yıteü menän,

Nur tulğanday bula küñelgä,

Yır tıuğanday bula küñeldä.

 

Yäşel bärhät töslö yırkäygenäm,

Qızzar qulı töslö yılkäygenäm

Irkäläy bit talğan küzemde,

Irkäläy bit arığan yözömdö.

 

Yugerep sığıu menän qayındarım,

Onotoldo barlıq qayğılarım,

Küreü menän kügen Uraldıñ,

Küzzäremä yäştär uraldı...

 

Uynaqlaşıp saba, ana, tayzar...

Uyğa kilä yaugir olatayzar —

Ilen ular tikkä höymägän,

Ilem tiyep, tikkä köymägän!

 

Başqortostan — bezzeñ Börkötostan,

Irkeñ qursıp, küpme börköt osqan!..

Başqortostan — yöräk qağışım,

Erhenmähäm, töşhön qarğışıñ!

 

Hinhez küñelem qalay yäşähen,

Hinhez zihenem qalay yäşnähen!

Başqa yırzä aşım yıyılmäs,

Başqa yırgä başım eyılmäs...

 

Yuq, käräkmäy miñä ah-vahtarıñ,

Arı torhon yännät-ocmahtarıñ,

Başqortostan — tıuğan töyägem,

Hindä yathın yatha höyägem!..


Icad iteleü yılı - 1966


Dan hiñä, dan, Başqortostan!


 Kük Uraldıñ irken kükrägendä
 Azat şoñqar ğorur osqanın
 Qarayım min sikhez şatlıq menän:
 Dan hiñä, dan, Başqortostanım!
 Eget qulı teyhä, yır mayı la
 Ete qattan ata fontanın.
 Qotlayım min halqım yıgetlegen:
 Dan hiñä, dan,Başqortostanım!
 Tuprağı la altın tıuğan yırzeñ,
 Quldarında bulha ostanıñ.
 Qısayım min osta quldarıñdı:
 Dan hiñä, dan,Başqortostanım!

 


1988 yıl

Zaman hınauı




Ni huñ yaqşı, yaqtı, matur mindä,

Ni huñ miñä iñ-iñ qäzerle —

Hiñä biräm, yırım! Al, küz nurım,

Üzeñ ala alğan qäzerle...

 

Ä qalğanı! Yalğan-tauşalğanı

Üzem menän bergä yuğalır.

Aq qılğandar şaular unda yäyın,

Aq quyandar qışın yul halır.

 

Aq qayın da, bälki, kilmäs unda,

Kölmäs unda, bälki, göldär zä...

Köyös-köyös, beläm, yıldär iser,

Tik tuqtalıp tormas yıldär zä.

 

Yatır tänem! Ä, yırım, hin — yänem,

Ütä alhañ vaqıt hınauın,

Höylä keşelärgä keşe hisen,

Yondozlo ber zaman hulauın.

 

Şul zamanım mineñ saf imanım,

Ir bulırğa ul bit öyrätte.

Zamanım, tip tamaq yarmaham da,

Zaman yarıp ütte yöräkte.

 

Tik aldanma arzan dan-şöhrätkä

Osqan saqta ğümer yulınan:

Yäşen balqıy täüzä, kük kükräüye

Işetelä barı huñınan!




Sıyırsıq


 Sıyırsıq, sıyırsıq!
 Oyañdan osop sıq!
 Oqşaha bıl öyöñ,
 Tügelhen moñ-köyöñ!..
 Qoşsoğom sıqtı la,
 Qanatın qaqtı la,
 Hoqlandı oyağa,
 Tañ qaldı donyağa.
 Ul hayray meñ teldä,
 Bulğanğa küp ildä.
 Därtlänä, höyönä
 Qaytqanğa öyönä.

 


1988 yıl

Tabınıu 1937


            (Poema)

 Alla la, batşa la, batır za –
 Azat itmäs ber kem bezze.
 Barı üz quldarıbız menän
 Yaularbız üz irkebezze.
 “Internatsional”

           I
 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!..
 Meñ tuğız yöz utız yıtelä
 Meñ tuğız yöz Un Yıtene zurlap,
 Ilem mineñ izge itelä.
 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!..
 Meñ tuğız yöz utız yıtelä,
 Meñ tuğız yöz
 Un Yıtene hurlap
 Ilem mineñ yıtem itelä.

 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!
 Äyt dörösön, zaman ütenä:
 Meñ tuğız yöz utız yıte huyıl
 Miras ineme Un Yıtenän?..

 Äkiättäge serle quray hımaq,
 Äyt, bıl nindäy qanlı tantana?
 Ber osoñdan hineñ balıñ tamha,
 Ber osoñdan niñä qan tama?..

        II
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Qotoptarğa osop yıtelä;
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Qoştar osop yıtmäs yırzärgä,
 Başiar qaytıp yıtmäs gürzärgä
 Asıl irzär alıp kitelä…
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Olo bayram, haban tuyınday;
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Urman yıqqan qara qoyonday,
 Azmı aqıl harap itelä,
 Küpme küñel nahaq kitelä!..
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Bötä ilem säskä atqanday,
 Hör yımeştär özöp qapqanday;
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 Ayaz köndä yäşen atqanday,
 Azmı öyzän mäyıt sıqqanday…
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 “Tımıq Don”dar icad itelä;
 Ber qarahañ, utız yıtelä
 “Tärän tamırzar” yuq itelä…
 Äkiättäge serle quray hımaq,
 Äyt, bıl nindäy qanlı tantana?
 Ber osoñdan hineñ balıñ tamha,
 Ber osoñdan niñä qan tama?..

            III
 Bala sağım – qolon sağım mineñ,
 Bıl afätkä niñä yulıqtıñ?
 “Halıq doşmanı” tip il uldarın
 Iñ qaharman halqım batırzarın –
 Tarihtan min niñä yoloqtom?
 Sabıy küñelemde, yäyğor hımaq,
 Bizäp torğan täüge yondozzar –
 Ilteüselär yıñeü bayraqtarın –
 Niñä mineñ keskäy barmaqtarım,
 Küzegezze soqop yuyzılar?
 Keskäy yörägemä şik-şom halıp,
 Niñä aqtı qara tinelär?
 Täü yatlağan şağir dusqayzarım –
 Hör halqımdıñ täüge Tuqayzarı –
 Ularmı huñ doşman inelär?
 Küzze asqan täüge kitaptarım,
 Meñ tuğız yöz utız yıtelä -
 Niñä hezze, quldan tartıp alıp,
 Urta bıuat uttarına halıp,
 Yandırzılar, häläk ittelär?
 Niñä şul saq, ber äüliä bulıp,
 Döröslöktö ilem belmäne?
 Kürer ine toğro uldarınıñ
 Leninsılar bulıp ülgänen,
 Birer ine ilem üz yänen!..

        IV
 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!..
 Meñ tuğız yöz utız yıtelä
 Qan huğarğan, ut esendä tıuğan,
 Saq-saq äle yıgrmehe tulğan
 Yartı baqsabız yuq itelä,
 Balta menän qırıp kitelä…
 Yañı qıuaq qalqıp, tın almaysa,
 Egermense yıyın yıyılmaysa,
 Bikle yata bezzeñ küp eştär, -
 Äyterheñ dä, ut-ğäräsät ütep,
 Urau yuldan tura yulğa yıtep,
 Balqımağan yırzä Babiçtar!..
 Äyterheñ dä, Tufan qal(ı)qmağan.
 Bulmağan da Häziä, Yultıyzar!..
 Yuq, bulmağan, tiyep, yıgerme yıl,
 Meñ yalğandı bezgä tılqıyzar…
 Äkiättäge serle quray hımaq,
 Äyt, bıl nindäy qanlı tantana?
 Ber osoñdan hineñ balıñ tamha,
 Ber osoñdan niñä qan tama?..

         V
 Şulay ine, tizär, zamanı…
 Ä qayza huñ keşe imanı?
 Ä bit küptär, hatıp imanın,
 Qalqan itte şul saq zamanın.
 Äkiättär haqtı äytkeläy:
 Küptän bulğan yırzä Äpkäläy.
 Salauattı hatqan Qoloyzar
 Här zamanda sığıp oloyzar.
 Yañğız ağas urman bulalmay,
 Haphaz balta urman qıralmay;
 Baltahınan bigeräk urmandı
 Kem huñ belmäy habı qırğandı?
 Häzer mäğlüm yuha yalğanı
 Utız yıtelä ni qılğanı…
 Ular meñ tuğız yöz Un Yıtelä,
 Yaqtılıqtan qastı, ököläy;
 Ä meñ tuğız yöz ille yıtelä
 Ezen yuyzı küzzän, tölköläy…
 Tik qırın eş qırq yıldan huñ da –
 Qırq töskä kermä – belenä:
 Il küzenän ezen yuyğandıñ da
 Il qanı bit tama yıñenän!
 Yuq, bıl hüzzär qon yullauzan tügel,
 Qono qaytırlıqmı bıl qandıñ?..
 Ete yäşär läkin kürep torhon,
 Etmeş yäşär nizär qılğandı!
 Barmaq törtöp uğa kürhätmäyık,
 Tik qılğanı, bülep yoqohon,
 Meñ tuğız yöz utız yıte qabat
 Yartı töndä işek şaqıhın!..

        VI
 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!..
 Niñä häzer hineñ yamanat?
 Yuq, tuyzan huñ dömbör qağıu tügel,
 Kiler bıuınğa bıl – Amanat.
 Bizämäyık bez zä üzebezze,
 Asılğas ta alda bar toman, -
 Ni mäğänä häzer ul saqtağı
 Huqır küzgä hörmä tartıuzan?
 Ul saqta la bez bit tere inek,
 Tik kütärgän inek Allanı.
 Ä allanıñ – qayhı allanıñ huñ –
 Dörös bulğanı bar yalğanı?
 Ey tabınıu, huqır tabınıu hin,
 Ni äşäke hineñ işenän?
 Här äzämdä zihen yoqlamaha,
 Ni köslö huñ yırzä keşenän?
 Bez bit donya qıl östndä saqta,
 Qursıp unı yırzä uttan-yottan,
 Eñep sıqtıq azmı doşmandı?
 Bit ülemdän yırze yulıp alıp,
 Erzä täüge Irek Yulın halıp.
 Atqarzıq bez Tarih quşqandı!
 Bötä yıhan bezgä tabınğanda,
 Niñä huñ bez uğa tabındıq?
 Güyä bez yuq inek!.. Niñä şulay,
 Er astına heñep aqqan hıuzay,
 Haqlıq ösön huñlap tabıldıq?..
 Ber Allağa barıhın yapharmayıq,
 Beyımäyık qäber östöndä,
 Hurlamayıq uğa ışanğandı,
 Tarih tözälmäy ul ös köndän.
 Işanğandın küzen yıldar asır,
 Eñel tügel Yuldar üteüye,
 Eñel tügel hatta ber öyrängän
 Tayaqtı la taşlap kiteüye…
 Ä ul mayaq ine! Ul kitkändä,
 Azmı küz yäşebez qoyoldo!
 Kükräktärzän yöräktärze ülem
 Hurıp alğan hımaq toyoldo.
 Läkin Tormoş üze kilep taptı
 Tarih icadsıhı – halıqtı.
 Quldan inde ber kem almas tartıp
 Qorban birep alğan Haqlıqtı –
 Lenin vasıyat itkän Haqlıqtı!

        VII
 Meñ tuğız yöz utız yıtense yıl!..
 Onotma his unı hin, keşem.
 Meñ tuğız yöz Utız Yıtene haqla,
 Mansılmahın qanğa yımeşe!
 Er kütärmäs auır bıl vähşätte
 Il kütärze, töşkäs başına.
 Kiler bıuındarğa ğibrät itep,
 Yaz hin unı tarih taşına.
 Bıl vähşätte Tarih onotmahın,
 Onotmahın tıuır bıuındar,
 Erzä tağı beräy alla tıuha,
 Ul allanı yırzän qıuhındar!
 Bıl donyala ber yıl oqşamahın
 Utız yıtense yıl işegä,
 Ber allağa keşe tabınmahın,
 Tabınhın tik keşe keşegä:
 Batşalarzı yıqqan keşegä,
 Allalarzı yıqqan keşegä,
 Ay-yondozğa baqqan keşegä,
 Uraq-Sükeş totqan keşegä!..


1964 yıl, sentyabr. Dubultı – Öfö.

Tağı bezzekelär!..




Keşe! Keşem! Hineñ ziheneñ menän

Tağı attı yırzä yañı tañ...

— Bezzeñ keşe atlay ğalämdä! — tip,

Hörän haldı ilgä Levitan.

 

Osa ike batır!

Ular qaytır,

Ütäp tağı ilem quşqandı.

Höyöndörör tağı bar dustarzı,

Köyöndörör tağı doşmandı.

 

Kür hin, doşman:

bezzeñ döröslök bıl! —

Qoyaş bulıp kükkä olğaştı.

Bel: qoyaştan qaplanırğa mömkin,

Mömkin tügel qaplau qoyaştı!..



TUFAN TEL
I tuğan tel, i matur tel,
atam-äsämdeñ tele!..
Tuqay
Min halqımdıñ säskä küñelenän
Bal qortonday ınyı yıyamın,
Yıyamın da — yänle ınyılarzan
Huş yısle ber käräz qoyamın.
Şuğa la min beläm tel qäzeren:
Ber teldän dä telem käm tügel —
Köslö lä ul, bay za, yağımlı la,
Käm kürer tik unı käm küñel!..
Halqım tele — miñä haqlıq tele,
Unan başqa mineñ ilem yuq;
Ilen höymäs kenä telen höymäs,
Ile yuqtıñ ğına tele yuq!
Äsäm tele miñä — säsän tele,
Unan başqa mineñ halqım yuq,
Yörägendä halqı bulmağandıñ
Keşe bulırğa la haqı yuq!


Uraq menän Sükeş



Sükeş menän ay uraq
Alır Yır şarın urap!..
(Halıq yırınan)


Äsäyzärzeñ kömöş Urağınan

Küpme usma yatqan usmağa,

Atayzarzıñ altın Sükeşenän

Azmı yondoz bazlap osmağan!

 

Äsäyzärzeñ köndäy küz nurzarı,

Atayzarzıñ qoyğan al qanı,

Uraq, Sükeş, Yondoz, Başaq menän

Nığıtılğan ildeñ qalqanı.

 

Yauza auğan küp irzäre ildeñ

Birmäyınsä Vatan, Uralın.

Tik qaldırğan bezgä qomartkığa

Uraq-Sükeş tigän qoralın…

 

Bıuattarzıñ soğolloğo heñgän

Oşo ike yabay qoralğa.

Donyalağı bötä maturlıq bit

Ular berlegenän yaralğan.

 

Ay Uraqtı Sükeş teşägängä

Erzä tıuğan tınmas häräkät.

Uraq menän Sükeş yäşägängä

Donya — imen, yırzä — bäräköt.

 

Qarağoştar, arıslandar ni huñ,

Ğäyrät säshä Sükeş häm Uraq!

Qoyaş nurın hirpep bar yıhanğa,

Bar Yır şarın alır ber urap.

 

Iñ boronğo ike bıl qoralğa

Inselängän yırzä böyök eş:

Qısır başaq urmas bıl ay Uraq,

Buş handalğa hukmas bıl Sükeş!




Uqıtıusıma


Märyäm apayğa

Nindäy bähet —
Fekereñ urtaq bulğan,
Añlay torğan
Keşe tabıuı.
Şatlığımdan
Bik-bik tübän bulır
Beyıklege Ural tauınıñ.

Şiğırhız za
Hez bit añlayhığız
Yörägemdeñ
Iñ saf histären.
Onotmamın,
Hezze, Märyäm apay,
Kilgändä lä
Ğümer histärem.

Här hüzegez
Miñä altın buldı, —
His ber kilmäy
Sereü altınğa.
Ular yanır
Yaqtı yondoz bulıp,
Yul kürhätep
Alğa barırğa.

Uqıtıusı —
Nindäy güzäl isem!
Keşe itep
Hine äzerläy.
Tormoştoñ ul
Köräşsehe itä,
Keskenänän
Höyä, qäzerläy.

Küzzär qamaşırlıq
Yaqtı bula
Tiz bulha la
Yäşen yäşnäüye.
Nindäy güzäl,
Ber kön
bulğanda la
Keşe bulıp
Erzä yäşäüyeñ!


1950





















Click or select a word or words to search the definition