Şiğırzar - Aqmulla

Ay donya!..


Qazaqtı haylau tigän yılektärze,
Ber bälä il esenä kilep kerze:
Fıtırğa mısqal häyır birmäy torğan
Bayzarzı taştan qatı iretterze.
Birmähä hoza nasip, bahañ kiter,
Şul saqta dusıñ bulha, doşman iter.
Yäştä qılğan yaqşılıq zarar ithä,
Boyzay ikkän yıreñä baha bötör.
Ay, donya! Qıuzım hine un yäşemdän,
Yaranım şul vaqıttan yuldaşıña.
Mährüm taşlap kitäreñ belmägänmen,
Yulamay kitmäs inem moñdaşıña.
Ber köndä donya qıuzıq, attay tartıp,
Bıl köndä täübä qıldıq, haqtan qurqıp,
Yıgetlek tärbiähen ütkärzek bez,
Keyıktäy urmandağı yurtıp-yurtıp.
Ber ülem mosolmanğa — zurlıq qılha,
Tiñlek bar mosolmanğa — hurlıq qılha.
Kitap hüzen bozop äytkän bozoq mulla
Östön sığır unan da, burlıq qılha.
Aqmulla küpte kürep hırğalağan,
Här yırzä nazandarzı quzğalağan.
Här kemdeñ häl qäzäre ber añı bar,
Besäy zä, sısqan kürhä, yurğalağan.
Arğı atam Hänäfiä, Horasanlıq,
Sulaqlıqtı turalıqtan kürep qaldıq.
Barıhı ğalimdärzeñ küsep kitte,
Nazandar yün belmägän bında qaldıq.





Atayıma hat


Hat yıbärzek Orenburg qalahınan,
Qalahında ğölämälär arahınan.
Hörmätle atayıma yöz meñ säläm
Küñele hınıq aq qoş - şoñqar balahınan.
Hörmätle ataqayım, hezgä säläm,
Hezzärgä bäğd äs-säläm oşo käläm.
Ber nisä, küñele hınıp, ğossa* yazzı
Zarlanıp, ber mosafir mulla balañ.
Ataqayım, kileşmäne eşeñ artıq,
Bez qayttıq hezze hağınıp, küñel tartıp.
Un ös yılda ber qaytıp, küñel hındı,
İnde bezgä tereklektän ülgän artıq.
Üpkäm şul möräüäthez atabızğa:
Äsäbez ğäcäp häl kötä bezgä.
Bez, bisara, doğası inek barsabızğa:
Üzegezgä, ata-baba, cäddägezgä*.
Ataqayım, inde hezgä yuq bütän hüz,
Bıl donya malına tuya almay küz.
Un ös yılda ber qaytıp, üz itmäneñ,
İnde hağınıp qaytırzay bulmanıq bez.
Küp ğäcäp bıl sifatlı qatıp qalmaq,
Hezgä yıñel bulha la, bezgä halmaq.
Bez zä bit varis inek, tügel ügäy,
Hin bezzärgä ata ineñ, tügel qalmaq.
Ğümerebez yä ber kön, yä ber aylıq,
Küñel yıthä, uylanmas yarlı-baylıq.
Bezze ber mästäk hätle kürä almanıñ,
Bula almanıq hezzeñ qaşta yañğız taylıq.
Siratqa märkäb bulmahın körän atıñ*,
Belä almanıñ üzeñ hin ğälämäteñ.
Här häldä ber atqa ğına toroşbozzor -
Bez zä bit ir-yıgetbez, tügel qatın.
Abruyhız qalğanı yuq ozon moron,
His qasan hur bulmas qoro moron.
At ta bulır, tun da bulır - bez bulmabız,
İmen bulha, kire qaytır turı ayğırıñ*.
Bezzärzän artıq ikän hezzeñ turat,
Möcärräd* turı atta - hezzeñ morat,
Bezzärzän ber ata tiren qızğandığız
Bez zä hezgä bala inek, tügel brat.
Yorotom, tip, qaytqan inem hağınğandan,
Väğäzä şul irken yırzä tabılğandan.
Un ös yılda ber qaytıp, ozatmağas,
Küzemdän qanlı yäşte ağızğandan.
Hezgä äytmäy, kemgä äytäyım, ey soltanım.
Hızılalır köyä-köyä yöräk mayım.
Uylağan eş yırenä yıtmäy qaldı,
Bähil bul inde bezzän, mihırbanım.
Sälämät, imen torhon baş, malığız,
Mal bulğanda, yuq hezzeñ armanığız.
Altındıñ qulda barza qäzere bulmas -
Tabılmas meñ täñkägä mısqalıbız!
Qäzerle yort esendä bulhın başıñ,
Ğalimğa küñeldäreñ nik aumahın?
Handuğas qozğon menän bergä bulmas,
Yünhezzär qayzan belhen ir sauzahın?



  • ğossa (ğ)— qayğı-häsrät, hağış
  • cäddä (ğ) — oläsäy, qartäsäy
  • Möcärräd (ğ) — yañğız, ber börtök
  • «Atayıma hat». Aqmullanıñ şiğır menän atahına yazğan hatı. Tarih, tel häm äzäbiät institutınıñ 1974 yılğı arheografik ekspeditsiyahı vaqıtında ğilmi hezmätkärzär V. Ähmäziyiv, A. Qudaş häm İ. Büläkov tarafınan Büzdäk rayonı Qañnı-Törkäy auılı Balğucin Yaqup qarttıñ qulyazma däftärenän tabılğan. Unıñ ber küsermähe 1975 yılda VI arheografik ekspeditsiya ağzaları V. Ähmäziyiv häm oşo yuldarzıñ avtorı tarafınan şağirzeñ tıuğan auılı Tuqhanbayza Bäzretdinov Häbetdin qarttıñ qulyazmaları arahınan tabıldı. Tekstar arahında ayırma yuq. Hat «Aqmullanıñ ätkäsenä yazmış mäktübe» isemendä V. Ähmäziyiv añlatmaları häm transkriptsiyahı menän «Ağizel» curnalında (1976, № 8) basılıp sıqtı.


  • İslam täğlimäteneñ öyräteüyensä, ğäyıt kön salınğan qorban keşene tege donyala qıldan näzek, qılıstan ütker sirat küpere aşa ütkändä tamuqqa yığılıp töşöp qalıuzan haqlay, imeş. Şuğa mosolmandar arahında här ğailä ağzahına ayırım atap qorban salıu yolahı kiñ taralğan. Bında şağir, körän atıñ miñä sirat küperen alıp sığır märkäb (ğ. — atlanıp, menep yöröy torğan hayuan) bulır tip qurqahıñmı, tip atahın qarunlıqta ğäyıpläy. Läkin bıl yuldarzıñ töp mäğänähe iske qaraşlı Kamaletdin mullanıñ dini toyğolarınıñ ihlaslığın şik östönä alıp, ularzan bik neskä häm tapqır ironiya menän kölgän kinäyägä qaytıp qala.
  • Sığanaqtarzan mäğlüm bulıuınsa, Aqmulla, atahınan röhsät horap tormastan, il gizergä unıñ atın yıgep sığıp kitkän. Bında şağir şuğa işaralay.



Attıñ nihen maqtayhıñ?...


Attıñ nihen maqtayhıñ -
Bäygelärzä sapmağan;
Döyäneñ nihen maqtayhıñ -
Alıs yırgä barmağan;
Äzämdeñ nihen maqtayhıñ -
Yaqşı yağı qalmağan;
Donyanıñ nihen maqtayhıñ -
Irıs-bähet qunmağan;
Hakimdıñ nihen maqtayhıñ -
Yauız yırın yırlağan;
Yıgetteñ nihen maqtayhıñ -
İlde doşman sarlağan236;
Qatındıñ nihen maqtayhıñ -
Qağıp tüşäk halmağan;
Balanıñ nihen maqtayhıñ -
Atanıñ telen almağan;
Qızzıñ nihen maqtayhıñ -
Ğäybät hüzzän qalmağan;
Mullanıñ nihen maqtayhıñ -
Üle menän tereneñ
Barın berzäy yalmağan.




Aq şoñqar, bähet tayha, qarğa bulır…


Aq şoñqar, bähet tayha, qarğa bulır,
Tuğırğa küpme äylänep, zurğa qunır.
Yän-tände tärbiä itkän küpme äzämdär,
Ülemdän bilge bulha, yözö qasır.




Aqmulla, häleñde bel...


Aqmulla, häleñde bel: üzeñ qalay,
Üzeñä layıq tügel, hüzeñ qalay.
Väğäzse küp, berzämlek yuq - oyat qayza,
Qolağıñdı bororloq hineñ, malay!
Min bulham da, möhäbbät yuq, zihenem tarau,
Ğäzätebez - könö-tönö kitap qarau.
Yalağay bulmağanhıñ, yuldaş qalmay,
Bulmaha artıq himez - äseñ yarau.
Küp yörönök arqabızzı bettär talap,
Talaha la, qalmanı bezzän talap:
Bulha buldı yuq saqtarı - ükenmäyım,
Ğümeremde sarıf qıldım kitap qarap.
Hänäre bulha, tırışqan yulda qalmas,
Tırışmay tik yatqandan fayza bulmas.
Uqır ösön şart tügel Bağdad, Häläb:
Sıbar ügez, Bohar barıp, mulla bulmas.
Ğalim bulha, millät ösön zarlı bulhın,
Käräk ul bay, käräk yarlı bulhın.
Bıl hüzemde höymägän täkäbberzär
Asıulanmağayı - käräk yarılıp ülhen!
Här keşeneñ hüzenän äzäm hınar,
Beren-bere kämheteügä äzäm qomar.
Seben dä hau yırgä küzen halmay,
Qayza eren, qutır bar - uğa qunar.
Dus kürhäñ, qapqahına barıp qara -
Oyattan sızay almay, küñeleñ hınar.
Möhäbbät-şärbättän yuldaşlıq qılhañ,
Ul hiñä bal urınına zähär honar.
Näfis, tatlı hüzeñä qarşı kilep,
Mäclestä şaulauına qolaq tonar.
Doşmanlıq buyıbızğa qararlanğan,
Belmäymen kileşeren nindäy tomar*.
Ğämälgä yararlıq ber eşebez yuq,
Aqmulla tigän bayğoş şuğa ilar.
Qayğığızzıñ küplegenän yörägem nar,
Yamandarğa ränyıü halıp, tügelde çap*.
Aqılım hayran, başım vayran - diuanamın,
Bulham da yorttan aşqan yügerek tolpar.





Aqmullanıñ hüze şul...


Aqmullanıñ hüze şul, qılhañ näzar*,
Tereläy ülgängä isäp bez ber mäzar.
Yıyılıp, dustar mäcles huşlağanday,
Aldıbız äle bulha qızma bazar.
Ber layıq urınğa tura kilmäy,
Qazaqta tänteräp yöröy azar-mazar.
Här nämägä moñ bulıp ğümerem ütte,
Bınan bılay täqdirzä qalay yazar.
Qarahañ, Aqmullanıñ diuanı bıl,
Esendä - hıuhağanğa şärbätle hıu.
Biteneñ bere kölär, bere hügär,
Tura hüze - beräügä im, beräügä ıu.
İstälek bulmasmı tip yazğan buldıq,
Hata bulha, yarlıqarhız, ya allahu.
Küñel därte quzğalıp, tışqa sıqtı,
Tulğan huñ sızatmanı estä yabıu.




Aqıl


Märtäbäne tapqandar arandayzır*,
Näsihät qılhañ, künmäy, tabandayzır*.
Alğa ıntılıp yörögändä bähet tapha,
Tiñmen tigän tiñdäşen taba almayzır.
Ber az däüyer qorbandı taşlamay baq*,
Yalğan hüzze, aldaşıuzı maqtamay baq.
Küpte kürgän qart dana aqılın alıp,
Zalimdarzıñ hüzzären yöplämäy baq.
Tuğay yaqşı yapanda qıu dalanan,
Qäzer belmäs tıuha ägär ber ananan.
Nazan menän biş kön torou - yılğa toroş,
Aqılıñ bulha, ayırılma qart dananan.
Tiñdäş qılhañ, unıñ ösön biregez tez,
Tanımağan äzämgä altın da - yız.
Yuldaşın tapmağan ir yuldan yazır,
His qasan nazandarğa bulmağız kez216.
Atañ quyğan atıñ menän atalırhıñ,
Hezmäteñä qaray ileñdän bata alırhıñ.
Nazan menän küpme yuldaş bulhañ da hin,
Ahırında, ber kön kilep, dat alırhıñ.
Däräcäñ, oşo hüzze tothañ, artır,
Yaqşı niät här saq yaqşılıqqa tartır.
Ahmaq dustan aqıllı doşman artıq -
Ahmaq dustan här äzäm yafa tatır.
Un bäläneñ tuğızı teldän tıuar,
Aqılı bar äzämdär telen tıyar.
Auızıñdan sığarhañ yaman hüzze,
Acdaha bulıp, artıñdan hine qıuar.
Qımız eskän bäygegä telen quşar,
Bulır-bulmas hüzzärgä qolaq tonar.
At tuğarıp kereşkän safsatanan
Kis bulıp, kön batqanda häreñ bosar.
Tel asıuın sığarha, qul - hezmätkär,
Asıu-doşman aqılğa bulmayzır yar.
Baş yarıp, küz sığarıp, dau daulaşıp,
Un bäläneñ berehe quldan tıuar.
Telde bayqap höylägez aqıl menän,
Eş başlayzar yaqşılar yaqşı menän.
Läpeldäk tel här vaqıtta bälä bulır,
Haqhızlıqtıñ kitmägez yüne menän.
Bäheteñ artır, käm bulıp yaralamahañ,
Kemdär yulay qaşıña - harılmahañ.
Urınhız yırzä telde tıymaq käräk,
Sereñ sitkä sığarma, yarılmahañ.
Aqılıñdı öskä bül: beren höylä,
İkehe estä torhon - uğa teymä.
Aldı-artıñdı bayqamay hüzeñ höyläp,
Vayımlaşıp, azağında hin ükenmä.
Aqıllınıñ käñäşe estä toror,
Aqılhızzıñ üz hüze üzen oror.
Üzendä kamil aqıl bulha la, ir,
Käñäş äytep, här kemdän aqıl horar.
Yän barmı oşo hüzgä qolaq halır?
Huyılım yuq hañğırauğa huğıp alır.
Mäğrifät, tip, halıqqa fayza ezläp,
Yän barmı ğilem hüzze auızına alır?




Ah, däriğa!..


Ah, däriğa, bezzeñ yortta yuq ittifaq,
Bezze niñä duslaştırhın bınday siqaq!
Arabızzan ber käşşaf* sıqqanı yuq
Tırışqan halqına teläp ittifaq.
Üzhüzlelär, haqtı kürmäy, küze tonha,
Yaqşıları maqsatınan küzen yomha,
Tatlı läzzät mäğänähenän ölöş almas,
Sebendäy qutır yırze ezläp qunha.
Atqan uqtan ni fayza, yünhez bulha,
Yuldaşıñdan ni fayza, tülhez bulha,
Mönäcät, şiğır menän his eş bulmas,
Küñele qatqan ber därthez, moñhoz bulha.
Därdmändtär şağir bulmay, es boşmaha,
İlham-därte taşıp sığıp, eş beşmähä,
Yörägeneñ saqmahı qağılğanda,
Üpkäheneñ ğäürätenä ut töşmähä.



Başqorttarım, uqıu käräk!


Başqorttarım, uqıu käräk, uqıu käräk!
Arabızza nazandar küp, uqıu hiräk.
Añğıra ayıuzan Uraldağı qurqqanday,
Ey, tuğandar, nazanlıqtan qurqıu käräk!


İltifat it: uqıuzalır şärafättär,
Yahillektän kilä yatır zur afättär.
Uqığandar küktä osor, hıuza yözör,
Yuqtır unda äüliälek, käramättär.


Uqığanğa bıl donyala cäläl bulır,
Haram tigän küp şäyzär häläl bulır.
Irıs, däülät şişmähen asam tihäñ,
Ğilem-hönär berzän-ber ämäl bulır.


Altığa berze quşıp, han un bulmay,
Säğätte alğa borop, tön kön bulmay.
Belemlelek — arıslandan köslö batır,
Şuğa atlanmay, hineñ töşöñ his ön bulmay.



Baha


Äzäm bulır — äzämdeñ näqeşeler,
Äzäm bulır — hayuan unan yaqşılır.
Taştar bulır — östöndä hayuan yörör,
Taştar bulır — qimmäten Alla beler.




Bey bulmas...


Bey bulmas bilen yalpaq bıuğan menän,
Tazarmas asılı haram yıuğan menän.
Qay(hı) nazan, küzen yomop, biten hıypay —
Sufıylıq tabılmas küz yomğan menän.



* * *


Hörmätle Bikmöhämmät mirza, hiñä
Yöz meñ säläm fäqiregez Aqmullanan.
Här törlö mäğänä menän hat yazamın
Yäzäre, unarı bar ürgä taban.
Ğäzizem, donyanı kem tamamlağan,
Donyanan vafa his kem taba almağan.
Azaştım, tuqtap toramın, märhämät qıl,
Äcere qaytır hezgä ber Allanan.
Ğäzizem, zindan tigän atı yaman,
Könöböz bezzeñ bında — ahır zaman.
Qarağızğa ilap säläm yazğan inem -
Fayza yuq, qatı yırgä halhañ halam.
Uñmayzır yünhez äzäm qırınlağan,
Tele menän tirmän tartıp dırıldağan.
Ğilemlek hur bulğanğa, ilay-ilay,
Sıqmağan yänem yata qıymıldağan.
İrtä vä kis doğa qılam ğäziz, sağan*,
Şäfqäteñ oşondayza teyhen mağan.
Hozayım sauabıña ocmah birhen
Almalı hur qızzarı mıymıldağan.
Mirza ineñ yaqşı hüzen hındırmağan,
Öyöndä tuğanı kemdeñ altın bağan*.
Hozayım abruyıñda artıq itkän,
Ergäñä däülät quşıp sınyırlağan.
Äytäyım, Aqmullanan hüz qalmahın,
Däüläte bar däüläten qızğanmahın.
Doşmanday, boradärem, hur kürmägez.
Yılan da uyanmahın, quzğalmahın.
Küp tükte bädbähettär küzzeñ yäşen,
Möminde ilatqandı küz kürmähen.
Mayzanda här kem alhın üz mösähen,
Eyärsende arğımaqtan uzzırmahın.
Qıynaldı tar urında ğäziz yänem,
Tarığıp hat yazahıñ mihırbanım.
Hörmätle hozoroña säläm bulhın
Bähetle yortqa qılğan qäzer, danım.
Qalmahın bıl donyala armanığız,
Donyala böyök bulhın farmanığız.
Başıña Homay qoşo qunaq bulıp,
Möbäräk, qotlo bulhın däüranığız.
Kiñ küñellek — mirzalarzıñ himmätenän,
Yomartlıq — däülätleneñ hörmätenän.
Auır saqta ütenes horap barğan
Aqmullağız — Möhämmät ömmätenän.



Bildähez!


Kitmäs bähet taptım, tip,
Qulda torou bildähez;
Ğärip yäneñ — qunaqtır —
Tändä torou bildähez;
Bıl donyala küp torop,
Ğümer höröü bildähez;
Tindär menän tiñläşep,
Tiñ yöröüyeñ bildähez;
Tübähe beyık öyöndä
Dürt kön torou bildähez;
Qatınıñ yaqşı yulda tip,
Ber yöröüyeñ bildähez;
Balanı baldan tatlı tip,
Kön küreüyeñ bildähez;
Qartayğansı donyala
Yän torouı bildähez;
Kitmäs däülät bäylänep,
Mal torouı bildähez;
Kön dä — kön dä qulında
Säy, mäy torou bildähez;
Märtäbäne taptım, tip,
Ülmäy torou bildähez;
Äzäm zatka yaralıp,
Han bulıuıñ bildähez;
Bıl donyanı qıuğan menän,
Bay bulıuıñ bildähez!



Boradärgä


Boradärem, sın mulla kem, belähezme,
Ğilemlek kitaptarın belähezme?
Başqorttoñ Yuzikayiv kantonınday,
Danı sıqqan hez äfisär-türähezme?
Näfse tıymay, küñel hınmay, baylıq kitmäy,
Ocmahqa bik tiz genä kerähezme?
Hay, qärzäştär, talaşmayıq bulıp baq-baq,
Bıl hüzemdä maqsatım kürener haq.
Millätte maqtauğa kamil bulhaq,
Şäkerttär uqıp äyter - nimä nahaq.
Ähle islam yoqlabıraq qalır buldı,
Başqa millät alğa taban barır buldı.
Doşmandarğa möqauämät qılmaq oson
Yañı ğilemdär bezgä zarur buldı.
Häl kilhä, törlö fände kürgän yaqşı,
Ğalimdar qatarına kergän yaqşı.
Russa uqıp-yazıp qına tügel belmäk,
Häl kilhä, frantsuzsa belgän yaqşı.
İñ äüüäl üz ğilemeñdä zahir bul hin,
Işanısıñ qeüäte tahir bulhın.
Hindostan ğalämendäy mähküm kürep,
Ğilemgä qarşılarğa qahir bul hin.



Boharza bar bolama...


Boharza bar bolama,
Taşkendä bar hulama.
Ber hınağan yamandı
İkense qat hınama.
Yuqlıqta hüz quşmağan,
Hıylaşmağan ağayıñ
Ülgändän huñ küzenä
Qom qoyolhon — ilama!



Bulmağan...


Här nämäneñ asıl tıumıştan hikmäte yar bulmağan,
İnde unıñ ğillähenä his daua bar bulmağan.
Hazina - hikmät sire, fähemlegä zarar tügel,
Ğilem diñgezendä hosot his safakär334 bulmağan.
Ey, ğäzizem, azğın yattarzan qotolou mömkin tügel,
His beräü yuq nisbätendä hügeü, äşrar335 bulmağan.
Bäğze quqır tel ozatır belmäysä kös-ğäyräteñ -
Maqtanıp, qarsığa bayğoş hezgä miğyar336 bulmağan.
Arıslanğa hösöt itep, ahmaq işäk yuq bulğan -
Qorsañğı-taz mayzanda asla tolpar bulmağan.
Küp törlö barsa ğilemdän, ey ğäzizem, belemeñ,
Gärsä yarğanat töşönä nurzarıñ bar bulmağan.
Batır - qurqaq nisbätenä küz halığız, ğäzizem,
Mullalar, laf orou menän, Huca Ährar bulmağan.
Bändäneñ uñı - himmättä, hulı – yulsı yortonda,
Kükkä osqan menän här qoş barı şoñqar bulmağan.
Töşhä qarğa aldaqsığa, ul tauistay kürener,
Sämreğoşmon, tiyep, qarğa qoşqa särdar337 bulmağan.
Tatlı baldıñ läzzäten hizmäs tomşoğo serek,
Bötä zat - barı zauıqta, histä berzäy bulmağan.
Haqqolaqtar bulğanğa, här hüzzän täqät kiskän.
Haqalhız bulğanğa yırsı, yırı his har338 bulmağan.
Şiñgän göldö telähen ul, tanauı yıs hizmägän,
Yısle göldän tomşoğo yuq his äsärdar339 bulmağan.
Min meskende tamuq şımsıhı ürtäy, nizär qılayım,
Alla birgän qazağa bändä inqar bulmağan.
Kem äşäke holoqlo bulha, uyın uylar haslıqtan,
Ul äzämdeñ küñelendä mäğnäi äsrar340 bulmağan.
Asıldar za gizä ğäybät, yala, oşaq, yäberen,
Şunday ğalim hüzendä lä dörös ähbar341 bulmağan.
Bergä qalya yıymäyınsä, esmäysä säy, tuqmasın,
Yaqın dusıñ - şärä yılan, his vafadar342 bulmağan.
Has ta tatlı ğäsäldäy343 köndäşeneñ ğäybäte,
Ala qarğa yınesenä yımnek yıymäk ğär bulmağan.
İcad iteüse - möläqqab344 bisara Aqmullağız,
İr qäzeren äzäm belmäs uyı äfkar345 bulmağan.



Bulırmı?*


Yıhanda toğroloq menän haqlıq
Haman şulay izelerme, tapalırmı?
Vatılğas taş yöräklek, aqhöyäklek,
Fäqir halıqtar za ber şatlanırmı?!



Bädbähetkä hüzeñ ütmäs...


Bädbähetkä hüzeñ ütmäs, yalınhañ da,
Äşäkegä — üzeñ tuzan, yağılhañ da.
Ğärip bulhañ, üzeñ — yämhez, hüzeñ — tämhez,
Auızıñdan dörrä gäühär ağızhañ da.
Tirmähenä kerep bulmay, hıyıp bulmay,
Gärsä hin dindar bulıp tanılhañ da.
Mäğänähenän läzzätteñ ölöş almay,
Küpme hin hüzzeñ mayın ağızhañ da
Därthezzeñ duslığında mäğänä yuq,
Ul hağınmay, hin unı hağınhañ da.
Yaman hine hıylamas, hıylahañ da,
Unan aşıp, hüz atırğa qıymahañ da.
Yaqşılıqtı yamanlıqqa hisap iter,
Uğa hin küpme izgelek uylahañ da,
Yağımlılıq qazanında qaynahañ da,
Bılbılday kileşterep hayrahañ da —
Yaman bısaq tiz ütmäs, qayrahañ da...




Bähet


Zamanıñdı yamanlap,
Bezzäy ğärip tabılmas;
Üz buyıñdı tözöy bir,
Yömlä şärif tabılmas;
Arğımağıñ yamanlap,
Tolpar qayzan tabırhıñ;
Toyğonoñdo233 yamanlap,
Şoñqar qayzan tabırhıñ;
Eskän hıuıñ yamanlap,
Yofar qayzan tabırhıñ;
Küldeñ hıuın yamanlap,
İzel qayzan tabırhıñ;
Hakimıñdı yamanlap,
Ğäzel qayzan tabırhıñ;
Hucalarıñ yamanlap,
Artığın qayzan tabırhıñ;
Alğan yäreñ yamanlap,
Maturın qayzan tabırhıñ;
Aq tunıñdı yamanlap,
Atlas qayzan tabırhıñ;
Üz başıñdı zur itep,
Tiñdäş qayzan tabırhıñ;
Qarılarıñ yamanlap,
Käñäş qayzan tabırhıñ?
Turğay kürhäñ, kämlämä -
Barı toyğon tabılmas;
Qarındaşıñ yamanlap,
Üzeñä tuğan tabılmas;
Äzäm ğäziz äyter tip,
Küñeleñde halması;
Näfes - aldausı doşmandıñ
Näsihäten alması.
Bähete uyanğan irzärzeñ
Här ber eşe uñ bulır;
Däüläte köngä artılıp,
Ni qılha la, mul bulır;
Burzay ete tölkö alıp,
Qarsığahı qaz alıp,
Sauza qılha, fayza alıp,
Ni qılha la, uñ bulır.
Hüz höylähä, yün bulır,
Ni tihä lä yaraşır;
Biğäybä, tip, at quyıp,
İl auızına qaraşır.
Arğımaqqa mendem, tip,
Artqı tuptan azaşma;
Könöndä üzem buldım, tip,
Kiñ bäyılgä talaşma;
Artıq ösön äyteşep,
Dusıñ menän hınaşma;
Yıñgänmen, tip, beräügä
Yalğan hüzeñ taşlama;
Bıl donyala qunaq hin,
Däülät, bähet taptım, tip,
Ni birhä lä - Alla, tip,
Şökörlögöñ taşlama.
Bäheteñ ber kön yoqlaha,
Ulay-bılay qılırhıñ;
Qılğan eşeñ uñmaha,
Hayran bulıp tororhoñ;
Miñä ni häl buldı, tip,
İgen yırtıp yörörhöñ;
Unan fayza taba almay,
Sauzagärlek qılırhıñ;
Ğärip bulıp yığılhañ,
Üz malıñdan bizerheñ,
Bähetkäyıñ bulmaha,
Mihnätte küp kürerheñ;
Unan fayza taba almay,
Hıuğa qarmaq halırhıñ;
Surtan tügel, sabaq yuq,
Baldır alıp qalırhıñ -
Uñmağan saqtarıñda
Şulay hayran qalırhıñ.
Ğilemlelek - daryalır,
Zur rıyalıq bulmaha;
Aqıllı äzäm - oluğtır,
Asıuı artıq bulmaha;
Häyırle bay yomarttır,
Könsöl, yalqau bulmaha.
Donya kürke - zur däülät,
Qunıp ta hulımaha;
İke donya teräüye -
Haq zekeren quymaha.
Yauız uyzar uylarhıñ,
Näfselären tıymaha;
Täübäle qol imanlı,
Donya ğämen uylaha.
İmanhızzıñ bildähe -
Şäriğätte hurlaha;
Ğezelhezzeñ bildähe -
Belä torop bormaha;
İmanlınıñ bildähe -
Haqtan muyın bormaha;
Ğäzzelleneñ bildähe -
Ütkän eşte qıumaha;
Yamandarzıñ bildähe -
Yauğa qarşı tormaha;
Zalimdarzıñ bildähe -
Nahaqtan mal urlaha;
Tän haulığı - ğänimät234,
Sırhaulığı bulmaha;
Tereklek - donya kürkeler,
Ahırı ülem bulmaha;
Samañsa dan kürer ineñ,
Tar lähetkä quymaha;
Artında qalır ataq235 yuq,
Terelä danıñ bulmaha.



Diuanamın


Aqmulla, küp höylänmä, inde yıtär,
Üzeñdeñ qayğıñdı kür - ğümer ütär.
Yaqşınıñ aldın ber az kürer ineñ -
Tügelheñ bit yul kürmägän mucik-mişär.
İñ äüüäl tulıp yatır hineñ "min"yıñ,
Niñä käräk yımeşhez qoro belem?
Säfär alıs - insaf qıl, haqtan oyal,
Boronğo qäbähätlek yıter, enem!
Hur qılğan üz-üzeñde hin ber kiser -
Äflisun arahında hin ber kişer.
(Tözök aqıl), itäğät ber mısqal yuq -
Tös-başıña ğorurlanğan hin ber qışır*.
Miñä mäğlüm: hin üzeñ küptän yaman,
Näfseñ hine öyrätep bötkän yaman.
Bälki, ber az yaqşıraq bulır ineñ,
Hin kürhäñ üz-üzeñde ettän yaman.
Qotorop, näfseñ buylap kitkän yaman,
Yıuan muyın ügezzäy yıkkän yaman.
Moratınsa yıtäkläp alıp yöröp,
Nisä urında abruyıñdı tükkän yaman.
Kükrägeñ - qatıp qalğan taştan yaman,
Kileşmägän eşeñ küp başqa unan.
Ğibäzät, tip azaplanıu - qoro ğäzät
Ahirät fayzahına yaramağan...
Boradär! Baştan bälä bez kisergän,
Küp qayğı tarta-tarta, bez isergän.
Başım hayran, üzem vayran - diuanamın,
Ni mäğänä sığar tihez ber isärzän.
Yöröymön ğärip başım köyöp estän,
Här törlö qayğı, yafa baştan kiskän.
Fälänsä urında ayaqqa qutır töşöp,
Baştan kiskän fetnälär kitmäy istän.
Kämselegem bildäle qälämemdän,
Yünhezlegem bildäle kälamemdän.
Yöz meñdärsä ğäyıbemä doğağızzan
Ömöt üräbez ololarzıñ yänäbenän.
Barmı ikän bıl donyala bınday yaman?
His ber eşem barmanı alğa taban.
Moñ bulıp, qırq biştän yäşem ütte -
Ber eşem tözälgän yuq äle haman.
Äsemdä yuq yäşerep haqlağanım,
Yamanlıqta üzemä tiñ tapmağanım.
Üzemde et, duñğızğa hisap ithäm -
Üzemde ul vaqıtta maqtağanım.
Rizamın, insaf qılıp qarahağız -
Bez, bayğoş, böyöktärzän alaşabız.
Keseräythägez, keseräyırgä min yaraymın,
Üzegez zurayırğa yarahağız.





Donya


Därtebezzeñ barsahı — donya milke,
Donya oson yır qazıp, buldıq tölkö.
Qänäğät qılmağandıñ qarını as —
Töndä yoqo kürmänek, köndöz — kölkö.
Hin, donya, aldatahıñ barıbızzı,
Et-näfeskä kilterzeñ bit arıbızzı*.
Hillek bötöp, kürhätteñ küp qazalar,
Öyzä tınıs quymanıñ qarıbızzı.
Yıñel eş, buş hüzgä qolaq halma,
Bulır-bulmas käñäşte uyğa alma.
Üz atañdıñ kürhäñ dä hilaf eşen,
Dörösön äyteüzän his oyalma.





Duslıq


Dus tigäneñ tıştan matur, estän mördar* bulmahın,
Donyahı tar bulha bulhın, kükräge tar bulmahın.
Bar könöñdä dus bulıp, tarlıqta taşlamahın,
Ber vaqıtta häcät bulıp, zallına* zar* bulmahın.
Ğäyıbenä küz halma dustıñ - ğäyıbe mänzur* tügel,
Ğäyıbe asıq bulha bulhın, ğäyıp asıusı bulmahın.
Uyza ğına bulğan dusqa köyzäşlek mäşrut* tügel,
Qalıbı başqa bulha bulhın, qälebe başqa bulmahın.
Här horağan bändäneñ bähettän ölöşö bar -
Hin himar* tip hurlağanıñ zatı tolpar bulmahın.
Keyıme tuzğan bulğanğa nasar uylau matlub* tügel -
Hin ğorab* tip uylağanıñ zatı şoñqar bulmahın!
Bähet alıuğa här ğamğa* şart tügel Bağdad, Häläb,
Yorto Bolğar bulha bulhın, yortto bolğar bulmahın.
İcad iteüse - möläqqab* därdmänd Aqmullağız,
Donyala hur bulha bulhın, märcäğe* nar* bulmahın.



Añlatmalar

  • «Duslıq». «Aqmella äfändeneñ inşad itdeke manzumatı...» (Qazan, 1904) yıyıntığı oşo äsär menän tamamlana. Şuğa la kitapta ul «Hatimä» («Epilog») tip isemlängän. Ä. Harisov unı üz kitabına «Ğäyıbenä küz halma dustıñ...» tip indergän. Bında uğa isem yökmätkehenän sığıp birelde[1].
  • Mördar (ğ.) — nasar, äşäke
  • Zallına (ğ.) — azğın, bozoq
  • Zar (f.) — darmanhız, köshöz, zäğif
  • Mänzur (ğ.) — iğtibarğa layıq
  • Mäşrut (ğ.) — şartlı, motlaqan
  • Qäleb (ğ.) — küñel, yöräk
  • Himar (ğ.) — işäk
  • Matlub (ğ.) — talap itelgän, käräkle, teyışle
  • Ğorab (ğ.) — qarğa
  • Ğam(ğ.) — yabay keşe
  • Möläqqab (ğ.) — atalğan, quşılğan, quşamatlı
  • Märcäğ (ğ.) — barır yır
  • Nar (f.) — ut, yalqın; tamuq.


Yıgetlek hasiäte — mäğrifättä


Äzämgä auır däülät buyın baqmaq,
Hüzzärzeñ mäğänähe yuq teleñ haqlap.
Yıgetlek hasiäte — mäğrifättä,
İldä üskän hänär tügel ğafil yatmaq.

Küsmäle qazaqbız bit kürke* astında,
Hänär yuq, yoqlağanday körp* astında.
Ğämhez bulıp yata birhäñ, hur bulırhıñ,
Yau yuq tip uylamağız bürek astında.

Başqa ilde bez küräbez: tauğa sıqqan,
His qasan il uña almas tübän baqqan.
Mäğrifät daryahı küpkä urtaq,
Intılıp, hur qalmayzır qulın tıqqan.

Barıbız za ber törlöböz täbiğättä,
Yañğız ayırma ğına bar ber sifatta.
Ğilem säskän äzämde hıylamayhız,
Bayqağız, oşo holoqmo mäğrifättä?

Tormoşo başqa ildärzeñ kön şikelle,
Tormoşo nazan ildeñ tön şikelle.
Üzegez uylap qarağız, meyıgä halıp:
Kürenä oşo yıre miñ şikelle.

Bulmayzır atlı menän yäyäü berzäy,
Bulamı alıs menän tayau* berzäy?
Bayqahaq, arahında ayırma küp,
Bulamı yoqo menän uyau berzäy?

Bulmayzır saban berzäy yılgän menän,
Bulamı nazan berzäy belgän menän?
Kiñ qultıq köpö keyıp, yıuan itek,
Fayza yuq kürengängä kölgän menän.

Fayzahı yuq buş hüzgä här kem yıtek*,
Bıl hüzze talaş qılmas küñele kitek.
Taş, yıbep, balqımayzır maylau menän,
Künmäs yañğız tuñ muyın, yıuan itek.

Qımız esep, hänär tügel it astırğan,
Bezzärze yähälätkä totaştırğan.
Zamana qalay bulha — barıu şulay,
Sığayıq şul tarihtan azaştırğan.

Yöröyhögöz kiñ dalala uynap-kölöp,
Qızırğan hänär tügel atqa menep.
Quqırayıp, muyın huzıp, atqa menep,
Yöröüze uylamağız hänär belep.

Maqtanmağız keyım menän atığızğa,
Şunı uylağız — ni lazım* zatığızğa.
Yaq-yaqqa qarau käräk baş kütärep,
Äylänä, alıstağı yatığızğa.

Ni lazım — şunı belmäk insaniät,
Här nämä üzgäreüzän bulmayzır yat.
Äzämgä layıqlı ber eşte belhäk,
Ayırılır şunda bezzän hayuaniät.

Ütte ğümer ut ösön talaşqan menän,
Bulmayzır tözöü ber azaşqan menän.
Ezlähäñ, tabılalır ezlägäneñ,
Belem al belemgä duslaşqan menän.

Mal tügeü hänär tügel volostnoyğa,
Zolomloq şunan kilep quşılmaymı?
Sarıf qılıp zolomloqqa, mal ayamay,
Qolarhığız ahırza tärän sayğa.

Bey, volostnoy! Hänär tügel para* yıygän,
Nasarğa hököm qılıp, tikä* yıyğan.
Eşeñde yünlärbez, tip, eyäk qağıp...
Hayuan da bınan artıq sıuın yıygän!

Qarahañ beyzän bire — auılnayğa,
Qarının tultıra it menän mayğa.
Halıqtan yıyıp alıp, fayzalanıp,
Baralır säläm menän volostnoyğa.

İlerep talaşalır auılnayzar,
Sığımdı berzäy halıp yarlı, bayğa.
İl hınaşqan talaştan tabış tabıp,
Başqa ölöş sığara ul volostnoyğa.

Bayzar yöröy hänär kürep volostnoyzı,
Qızırıp, tabış kürep it menän säyze,
Beylekte kamillıq tip, qarının hıypap,
Uçenıy däräcä tip auılnayzı.

Här qayza häleñ harap, bulhañ nazan,
Yoqonan baş kütärer ziräk äzäm.
Başqa yort ğilem ezläp talpınıuza,
His yuqtır yır yözöndä bezzän yaman.

Ğilemlek daryahınan qaz almağan,
Mäğrifät tarihına küz halmağan,
Väğäzebez bezzeñ kemgä täsir itär?
Torğanı buş hauıtbız bal halmağan.

Yıgettär, häbärzar bul zamananan,
Hıyırzan artıq tügel nazan äzäm.
Niñä bez hur bulabız başqa yorttan -
Bez zä bit tıuıp-üstek ata-ananan?

Qolaq halırğa torabız yuq käñäşkä,
Fayzahız, buşqa olaqqan iregeşkä.
Ulımın fäländeñ, tip, kükräk qağıp,
Quşabız ata-ananı tübäläşkä.

Yün kürer, yaqınınan işe bulha,
Butalğan ul sama uyzıñ "başı" bulha,
Talpınıp häl qäzäre qarar inem,
Qararğa qatın, bala, aşı bulha.

Därtem bar, darmanım yuq, min — buz bala,
Kürgänem bıl ğäyıptän yuqtır dana.
Ber-bere menän yaulaşalar ut başında —
Oşonday bahır qazaq qayğılarza.

Üz ğäyıbeñde tikşereü oyat imäs,
Hıymayzır aq qağızğa hilaf käñäş.
Volost, beyzeñ yulın quy, hänär öyrän,
Tigänemde tere yän nahaq timäs.

Üzemde tözökmön tip aqlamayım,
Küñelemdä bulha uyım — haqlamayım.
Äytegez, bıl hüzemdä hata bulha —
Üzemde hatam yuq tip maqtamayım.

Därtem bar — telem haqau höyläşeügä,
Mayzanda qulım sulaq köräşeügä.
Yurtqan menän köyhöz işäk uza almayzır —
Küsäler ber azzan huñ azımlauğa.

Min dä bit, ozaq yoqlap, ğafil qaldım,
Uylanıp, inde bına isemä aldım.
Yomartlıq — qulda barğa, tigän hımaq,
Barımdı häl qäzäre aqqa haldım.

Huqır quy, nazan äzäm nurzı kürmäs,
Küze yuğın başına la ul kiltermäs.
Här kemgä üz kärägen ezläü käräk —
İlamağan balağa imsäk teymäs.



Añlatmalar

  • Kürke (q.) — qıuış.
  • Körpä (t.) — yabıu, yurğan
  • Tayau (t.) — yänäş, YaQIN
  • Yıtek — ölgör mäğänähendä
  • Lazım (ğ.) — teyış
  • Para (q.) — alım, rişüät
  • Tikä (f.) — ber qabım, hınıq



Yıl


Yıl huğalır, dauıllatıp toralır,

Qoyon bulıp, köslö buran qılalır.

Qaysaq buran, qaysaq dauıl-ğär es et,

Qaysaq aqrın, yay bulalır, tınalır.



Cöda


Qotobona nur töşmäy, matur bulmas bıl yıhan,
Hayramas bılbıl da, bulha gölstandan cöda.
Ey tuğanım, nik horayhıñ bıl äsireñdeñ hälen?
Hezgä salus* äfsün äythen, bulha iqrarınan cöda.
Ni ğäcäp: beşkän yımeştän tatlılır bıl yäş vaqıt,
Ämmä buldım säskäläy güzäl bıl däürandan* cöda.
Qayğı-häsrät tarta-tarta, başta huşım qalmanı,
Ğümerendä ber bulmanım qayğı-häsrättän cöda.
Ğümerem buyı köyä-köyä, yözzä nurım qalmanı,
Yañğız bulmağanmın tik ber ğäziz yänemdän cöda.



Añlatmalar

  • Salus (ğ.) — ikeyözlö, tatlı hüzle aldaqsı, häyläkär
  • Däüran (ğ.) — däüyer, mäl, osor, ğümer.


Zamana ğalimdarına


Äzämdän haua qalmas, ğärip bulmay,
Fäqirlek söhbätenä156 qärib157 bulmay.
Ğäzäte - yä mısqıllau, yäki hurlau,
Hüz höylämäs beräüze cäreh158 qılmay.

Beräügä donya bähete hasil bulha,
Moratqa hauahınsa vasil159 bulha,
Näfsehe firğäüyendäy däğüä qılır,
Ber fetnä, qaza kürep basılmaha.

Bütändä hasiätte bar tip belmäs,
Üzenä hösne zandı hasir qılha160 -
Kamildarzı hur kürer unday äzäm,
Tıumıştan ziräklege qasir161 bulha.

Hüzenän här äzämde äzäm hınar,
Beren-bere kämheteügä äzäm qomar.
Qara seben hau yırgä küz halmayzır,
Bar bulha eren, qutır - şunda qunar.

İnsaftan ber mısqıl yuq eşebezzä,
Kenä, hösöt, haslıq tulğan äsebezgä.
Hänärebez - qanığışıu, kämheteşeü,
Üz qılğan eşebez yuq isebezzä.

Ğilem hüzgä qolaq halıp qatlau za yuq,
Belä torop, bütän yulğa atlau za yuq.
Vä läkin küñeldäre bäländ162 irzär
Här kemde hurlauğa bar, maqtauğa yuq.

Yaqın barhañ, timerse küregendäy,
Ul hine kerläügä bar, paklauğa yuq.
Teyıp kithäñ, qara may silägendäy,
Qaraytıp, datlauğa bar, aqlauğa yuq.

Hatanan ayaq tayıp, qolap kithäñ,
Başıñdan atlauğa bar, tuqtauğa yuq.
Zärräläy163 ğäyıbeñde kürep qalha,
Ğäüräteñde yapmauğa bar, asmauğa yuq.

Här kemde mulla tibez, aldağanda,
Isın mulla az tabılır, tıñlağanda.
Yaqşılığı döröskä sıqqan qayza,
Küz halıp, häqiqätte añlağanda.

Yüne kilhä, elergä äzer tora,
Qarmağı alıs tügel - barmağında.
Ğalimlıqtıñ, ähirät, eşe başqa,
Ul qulğa az elener, qarmağanda.

Ğälämäten belerheñ, bähet qunha,
Ğizzätte ğorurlıqqa halmağanda...
Näfes, haua ämerenä - iñ aldabız,
Tırışmas şaytan ulay, yallağanda.

Här ğilemdeñ töp şartı - döröslöktör,
Bauırhaq tatlı bulır, ballağanda.
Yarar ine, üzebezze qarahaq bez,
Ğilemdeñ yımeştären ala alhaq bez.

Ğilemde sıyanätkä164 alät165 qılıp,
Küberäk täfsir, hädis qarahaq bez...
Mullalıq şunda bezgä birer fayza,
Näfse-etteñ qolağınan bora alhaq bez.

Uylap qına quldan kiler his nämä yuq,
Küñel menän ällä nizär qıyratabız.
Kürer küzgä mulla hımaq soltanatbız,
Sälläne kileşterep urahaq bez.

Väğid ayat uqıhaq ta, borsolmaybız,
Ah, qızğanıs, mähşärzä ni bulasaqbız?!
Yäşebez ütkän hayın, küñelebez yäş,
Täübäne huñğaraq qılasaqbız.

Ğäuamgä - ber aq sälläñ ölkän bulhın,
Atıñ-sanañ, keyımeñ kürkäm bulhın.
Hosusan yahil halıq nazarında
Üzeñ himez, qorhağıñ ölkän bulhın.

Ber bayza yä volosta tormaq käräk,
Mäğrurzarzı üz yanıña bormaq käräk.
Tähärät-namaz dörösläp belmähäñ dä,
Mullalıq törlö fändän urmaq käräk.

Hauahına mıuafiq gäptär höyläp,
Tozaq-au kileşterep qormaq käräk.
Ularzıñ moratınsa yöröy birhäk,
Mäğrifät yaqtılığın qırmaq käräk.

Äsebez qart bäqärzeñ166 bıuazınday,
Telebez yähännämdeñ şuazınday167,
Qotorop, här kemgä lä turhayabız,
Himertkän kürkä-tauıq qurazınday168.

Tıya torğan aqhaqaldar vafat buldı,
İnde bezgä afät halıu anhat buldı.
Ğäuam halqı baştarın bez qañğırttıq,
Bulmışıbız üze ber afät buldı.

Fetnäneñ kübe sığar telebezzän,
Sällähe ölkän tigän keşebezzän.
Bıl köndä hırtıbız - hup, äsebez - buş,
Zölcälal169 ğafil170 tügel eşebezzän.

Mullalıq eşe qıyın, yün belmähä,
Hozayım täüfiq birep kündermähä,
Näbäüüättän171 moqtäbäs172 ğilem - ber nur,
Bar yaqtıhın hauahı hündermähä.

Mulla bulmas, haqhız bulıp, il aldaha,
Fazıldı mısqıl itep, yamanlaha.
Fazıldı yaqşı keşe yamanlamas,
Zinanan asılı tıuıp yaralmaha.

Mulla şul: din öyrätep, haq almaha,
Donyağa dinen hatıp, yuğalmaha.
Ğalimdan hakim menän küp horau bar:
Kötöüse tayaq yıyär, bağa almaha.

Ğilemebezzeñ sämärähe173 - aşıp-taşıu,
Yıl birep, qotorğanğa qabatlaşıu.
Beren-bere islah174 qılıp, quyıu tügel,
Qızıñqırap kitkändä - tayaqlaşıu.

Kamildıñ kamillığın inqar qılıp,
Tübäläşmäy basılmay bezzeñ asıu.
Här kemde änaniät175 azaştırzı,
Qıyşayzı şul säbäptän ayaq basıu.

Ählaqi tärbiäne artqa taşlap,
Mähsüdte mısqıl itep, küñel basıu.
Gonahıbız şomloğonan yır kütärmäy,
Yamğırzan qoro qaldı bezzeñ basıu.

Qapqağa ber bay kilhä, huş kildeñ, tip,
Mosafir, ğärip kilhä, örköp qasıu.
Öyräthen şäkerttärgä äüüäl iman,
Mulla bulhın din ösön yänen qıyğan.

Mäğänähen üz telendä töşöndörhön,
Vä ilä ike yaqlap bulır iman.
Mulla bulha, qurqaq bulıp, zarlı bulhın,
Käräk bay, käräk ul yarlı bulhın.

Bıl hüzze yaratmağan moğanidtär,
Asıulanmağayı, käräk yarılıp ülhen.
Däülätkä äzäm barmı qotormağan,
Estären bädgömanğa176 tultırmağan?

Tura hüzgä hauahı osop bara,
Satnağan bıyalalay sıtırzağan.
Haqlıqtan, urını kilhä, tel tartmayzır,
Aqmulla tigän bayğoş tıpırzağan.

Yaranan yözäp yatqan min ber qarı et,
Hayısqan, qarğa keüyek şıqırzağan...
Hüze yırzä qalmastay äfändelär
Tänbih177 qılıu käräk ine bınday eştän.

Häzrättär bezzäy mesken, ğärip tügel -
Ularzıñ bılauı äzer, nanı beşkän.
Min bayğoştoñ, äythäm dä, bahahı yuq,
Hüzemdeñ qäzere kitep, önöm osqan.

Donyala tulıp yatqan ğäzizdär bar,
Teldären handuğastay aqsa kiskän.
Ülsägäs, küp halmaqtar yıñel sıqtı:
Bizmäneneñ boto sığıp utız biştän*.

Haq feker yörötöüselär arı torhon -
"İstiğfar"zıñ "ğäyn"yınän nöktä osqan*.
"Fäthä"nän täkbirzäge "älif" tıuar*,
Äytmäymen min bıl hüzze hösöt ösön.

İsergändä näsihättän qabul qayza -
Hatahın maqtau menän ğümer kiskän.
Üzeneñ ğilem-täğlimdä yuq qayğıhı,
Üze uqır tähäcced178 torop kistän.

Tış tähärät alıu menän eş bötmäyzer,
Bulmaha sın tähärät äüüäl estän.
Donyağa tuyıu za yuq, quyıu za yuq, -
Qapsığın qänäğätteñ sısqan tişkän.



Añlatmalar

  • «Zamana ğalimdärenä» — berensä märtäbä şağirzeñ 1904 yılda sıqqan kitabında «Aqmella äfändeneñ ähüäl zamana täsef idäräk ğölömä zamanı tänbih öçön yazdıqıdır» («Aqmullanıñ zamana ğalimdären iskärteü ösön yazğanı») iseme astında basıla. Aqmullanıñ artabanğı bötä basmalarına la inderelgän. Unıñ qısqartılğan variantın «Başqort halqınıñ äzäbi mirası» (Öfö, 1965) kitabına Ä. Harisov «İnsaftan ber mısqal yuq eşebezzä» iseme menän (alınğan özöktöñ täüge yulınan alıp) indergän. Bında äsärzeñ iseme töp nöshänän qısqartıp alındı.
  • Ber botta (boronğo auırlıq ülsäme, 16 kilogramğa tiñ)— 40 qazaq (1 qazaq — 400 gramğa tiñ). Bında: ber botqa biş qazaq tulmay, yäğni küp halmaqtarzıñ (däräcäle, abruylı keşelärzeñ) ülsäüye (bahahı) uylağandağınan küpkä käm bulıp sıqtı tigän mäğänäne birergä teläy şağir.
  • İstiğfar (ğ.) — ğäfü üteneü, yalbarıu, «ästäğfirulla!» tip äyteü; ğäyn — ğäräp alfavitendä «ğ» härefeneñ iseme. Bında şağir şul «ğ» härefeneñ östöndäge nöktähe töşöp qalğan, tip, qayhı beräüzärzeñ «ästäğfirulla!» tip äyteüzäreneñ ısın, ihlas küñeldän bulmauına işaralay.
  • Älif — ğäräp alfavitendäge berense häref. Başqort telendä, astına yäki östönä quyılğan diakritik tamğalarğa qarap, a, ä, e, l, o, ö, ı öndären belderä ala. Älif östöndä, mäsälän, fäthä torha, ul «ä» önön belderä. Şağir nazandarzıñ şunı la añlamauına törttörä bulha käräk.


İbray Teläügä


Aqmulla, ber hüz höylä, ğarizıñ328 yıthä,

Ükenerheñ, ğümereñ bupgka üthä;

Soltandıñ yañı kilgän hörmätenä,

Äytäyık "qotlo bulhın!", qabul ithä.

Urtağa kilep toşto ğäzel soltan,

Yıbärze bähetebezgä qäzer sobhan329.

Taza zat, aqhöyäkteñ balahı ineñ,

Bıl yortqa bulğan boron atahı han.

Hozayım, yulıqtırzıñ han balahın,

Bar bulha äyter hüzeñ - äytep qal hin.

Soltanım, ğäyıp itmä ber qolastan -

Buy yazıp, ülä almay yörögän başım.

Hozayım osrattırzı handıñ ulın,

Sarıf itep, inşa alla, qimmät bulın.

Kös kamil, hänär kamil - barı teüäl,

Hezzäy bulıp ber beyänän tıumas qolon.

Küñeldä bıl vaqıtta şatlığım küp,

Aq şoñqar qunğandan huñ bezgä kilep,

Urısqa "ızdrasti" tip küreşerlek,

Torouğa yaqşı buldı hälle yar, tip.

Däülät-qoş hez ber qunğan här döüälgä330,

Sıqtı atıñ Tobıl, Turğay, hır qıyañğa331.

Voyınnıy gubernator talantı män

Töştögöz nasip bulıp bıl diuanğa.

Yaqut taş - hez ber torğan hınalmağan,

Yıteşep, his kem baha qıla almağan.

Oşonsa qul yıtkehez yırzä torahız,

Yanıña qatar qustıñ bara almağan.

Belem menän buldı yaqın alıstarıñ,

Hänär menän tezelepter sabıştarıñ,

İbray Älmöhämmät Teläü tigän

Yäyılde yır yözönä tauıştarıñ.

Uqığanhız yäştä, täqsir, kamil ğilem,

Här yorttoñ belähegez qıyın telen,

Mäskäüzeñ inorodets qarauına

Artıq tip äyteläler hezzeñ belem.

Äüüäle Kronştadtqa korpus barzıñ,

Işkol, universitetqa zihen haldıñ,

Yuğarı uqıu yorton bötöröp sığıp,

Öyäznoy pomoşniklıq urın aldıñ.

Bınan huñ hokümätlek sara kürzeñ,

Sayran qılıp, mämläkätteñ barın kürzeñ.

Keşegä tele tintäk tıyıu halıp,

Esenä üz yortoñdon kilep torzoñ,

Barzığız şähärenä Peterburzıñ,

Kürzegez tamaşahın baytaq yuldıñ.

Yaşıq menän asıldıñ arzan-qimmäten

Äzämhegez ayıra belgän iske maldıñ.

Täqsir han, bıl da - üzeñ, baqqan ileñ,

Borondan aralaşıp, heñgän tireñ.

Bulırlıq qanat-qoyroq üzegezgä

Ber, ike, ös bında la bar hineñ eneñ.

Yatırmın, yaqın kürep, hırttan maqtap,

Öndäşergä oyalıp röhsäthez başlap.

Auızın käräk saqta asırmın, tip,

Ber handıq altınımhıñ quyğan haqlap.

Täqsir han, ğäyıp itmä, urınıñ beyık,

Äytte, tip, räthezlek, hüz menän teyıp.

Altıbaş Mätebeyzeñ balahımın*,

Bulalır urınıbız Quşqul Keyık.

Mullalıq ukaznoy ğämäle bar,

Äytälär: ömötöm küp, rähim nazar.

Doğalır qaraşığız, Älmöhämmät,

Ütenep tottoq iğtibar, allahiyar,

Aqmulla laqabımdı tip äytälär,

Büläkter bıl ikehe ber haruar332.



Añlatmalar

  • Ğariz (ğ.) — qıyıulıq, batırlıq.
  • Sobhan (ğ.) — maqtau hüze.
  • Döüäl (ğ.) — yort, il.
  • Qıyañ (q.) — alıs
  • Haruar (ğ.) — işäk yögö
  • İsängilde bay menän mäğlüm nizağtan huñ Aqmulla, üz şähese tirähendä bolottar quyıra başlağas, üzeneñ «qazaqlığın» raslatır ösön Aqmäset yağına «qazaq atahı» Möhämmätyarzıñ tuğandarına kilep sığa. Bıl Möhämmätyar üze, ısınlap ta, tarihi şähes bulıp, Aqmulla unıñ asıl şäcärähen, unda qalğan tuğan-tıumasaların, ağay-enelären yaqşı belgän bulha käräk: ul ularzıñ baytağına isemläp öndäşä, üzeneñ dä kem balahı bulıuın hızıq östönä alırğa tırışa.

Läkin Hır qıpsağı arahında şağir üz keşe bulıp kitä almağan, «Hır qıpsağına» şikäyäteneñ (bıl isemde, yökmätkehenä qarap, bez birzek), şul tirälärzä «Tiñlek ala almağan Aqmullanıñ Aqmäset äzämdärenä yazğan hatı» bularaq bildälelek alıuı la, äsärzeñ yazılıu tonı la, bıl säyähätteñ şağir ösön hözömtähez tamamlanıuı la häm, azaq kilep, unıñ zindanğa yabılıuı la bını qeüätläy.


İnsaflıq


Arğımaq alıs yörömäs, arığan hayın,
Yıuan ağas kämeyzer, yarğan hayın.
Tamağınan qızğanhañ artqan narzıñ211,
İñsähe tübän töşär barğan hayın.
Dana bulhañ, fayza qıl üz başıña,
Şunan huñ — qaşıñdağı yuldaşıña.
Yulı bergä yuldaşqa qaramahañ,
Käräk köndä yulamas ul qaşıña.
Onotma äzämlekte bulğandan huñ, —
Balqıyzır ayzıñ nurı tulğandan huñ.
Asıu bısaq bulğanda, aqıl — tayak,
Kämeyzer şul tayağıñ yunğandan huñ.
Qunaq kilhä öyöñä, hörmätläp al,
Küñelen unıñ qaldırma — haqtan oyal.
Bälä kitep, qunaq menän rähmät kiler —
Riza qılıp, här kemdeñ rähmäten al...
Här kemdän alqış alhañ, küp yäşärheñ,
Däülät böthä, älbittä, ber taşarhıñ.
Äzämi zat ni qılha la — üze ösön,
Yamanlıq qılhañ, ahırı ber säsärheñ.
Bıl donyala bula almas mänhez keşe:
Ni asıq, ni yäşeren bulır eşe.
Beräüzeñ yogon beräü tarta almas,
Üz yazahın üze tarta här ber keşe.
Kämhetmä ber küreüzen his kem bulın,
Üz balañdan yat kürmä yattıñ ulın.
Ber Allanan başqağa bulır hata —
Ber hata oson kämhetmä irzeñ qonon.
Ber küreüzä belmäsheñ irzeñ seren,
Mäğrifät yulında hal küzzeñ qırın.
Küpme ögöt äythäñ dä nazanğa hin,
Fekerläp, ısınğa almas meñdän beren.
Qay dana estä seren haqlay birer,
Qay äzäm höygän eşen maqtay birer.
Nazanğa küpme näsihät qılhañ da,
Urlıq qılıp, donya gizep atlay birer.
Qulındağı bulğanıña qänäğät qıl,
Bil hındırıp, bayzarzan horay kürmä.
Namısındı qaldırma, malğa qarap,
Şökörlöktö taşlama, barğa qarap.
Täübä, täüfiq bilgehe — qänäğätlek,
Ğämälhez bula kürmä, malğa qarap.



İr azmas...


İr azmas — yamandarğa eyärmäs bulha,
Oşaq yörötöp, keşe ğäyıben tirmäs bulha.
Hüzeñdeñ qäzeren beler şunday äzäm —
Aqılı — aqılıña tiñdäş bulha.




İsemhez şiğırzar


Ütä, tip, köndär, qayğırma -
Yaratqan haqtıñ könö küp.
Mal bötmäy, başqa baq qunha,
Kürkämlänäbez, törlänep;
Mal bötöp, baq qunmaha,
Hur bulıp, ärhezlänep,
Kitärheñ yünhezlänep.
Halqıñ qäzer äylähä,
Tulışırhıñ köräyıp,
Yortoña azğın yulıqha,
Azır başıñ kerlänep.
 


Höyäkte teüäl äyläne220,
Ağzabızzı tiñ itep;
Un ike mösä221 yarattı,
"Höylä!" - tip ämer äyläne,
Hayrağan qızıl tel birep.
Ğilemlek yünen kürhätte,
Qılhın, tip, toğro bändälek;
Ber löğäz222 sığarıp basıldı
Yörägem, äsem sirlänep.
İzgelekte qıl teläp!
Yamanlıqqa ir malik!
Şaytanğa halıp irekte,
Köstö quldan birmäyık!
Ütep yatır här beräü -
Bezzä şunan kämme irek?!
Bahabız tübän töşäler
Kön dä ber meñ täñkälek!
Altın birep baqırğa -
Başıbız qaldı taqırza,
Kütärtkän malday miktänek.
Haqlıq eştän sabır yuq,
Kenäne qaplap tiñlänek,
Bulğanda meñ täñkälek,
Qayza iter inek ikän,
Yörömähäk imgänep.
Tikkä yörögän äzäm küp,
Tök bötörmäy, yände alıp.



…Donyala äzäm küp buldı,
Bähet qunıp, mal kötkän -
Yıyğandı artqa qaldırmay,
His beräü yuq äpkitkän;
Äcäl kilhä ber säğät,
Tuqtar häl yuq minut ta!
Bähet, däülät qızığın
Kürmägändäy bulıp ta.
Nisä räsül, näbizär
Rähim yulın haq tükkän;
Ülemdeñ ası şärbäte
Ularğa la kilep yıtkän.
Saq kilmägän his ber yän,
Hänärenä yır-küktän
Äflätun da ütte yıhandan -
Ülmäskä küpme häylä itkän!



Küñelebez - yıtem tuqlı
Urınhız yırgä tönätkän;
Näfes tigän qoroğor
Küpme äzämde ilatqan.
Hannas223 tigän ber mälğün
Urın alğan yöräktän;
Donya tigän ber bälä
Alğan matqıp beläktän;
Totqonda qaldı ğaziz baş
Sığalmay Aral-tobäktän.
Näfsem teläk teläyzer
Donyalağı käräktän:
Bayıp, keyım keyäm, tip,
Asıl menän yıbäktän;
Yänem teläk teläyzer
Donyalağı käräktän.
His fayza yuq şul eştän -
Hozayğa qolmon, timäktän.
Äüärä bulıp kittek bez -
Bıl sama ni säbäptän?!
Tänem buldı yärähät,
Sığa almay başım käbabtan.
 



Uylağanım küp mineñ...
Yamanlıq tigän qoroğor, ay,
Hine kürgän - min inem!
Başım! Aşqandı yazzım -
Küñelemdän kitmäneñ!
Qarınım! Hıyğandı yazzım -
Aslıqqa yäber itmäneñ!
Telem! Höygände yazzım -
Näqel224 hüzze äytmäneñ!
Namährämgä225 halışıp,
Küzem! Minän kitmäneñ;
Haram totmay torouğa,
Qulım! Miñä küpme ineñ?
Yaman yulğa yöröügä,
Ayağım! Hin dä bitläneñ;
Küp bozoqqa quşılıp,
Yänem! Hin dä kitkänheñ;
Eşem barğan sağı yuq -
Ğümerem! Zaya ütkänheñ!
Äsem! Hin dä qarahıñ -
Keşe haqın küp yıyzeñ!
Tamam höyäk beregep,
Yañğız baştı käpläneñ;
Urtala qaldı yañğız baş,
Barıñdıñ buldı kökböröñ226.
Qayırıp, küpterep tuqtattıñ -
Oşo ine yañğız sitlegeñ.
Ber başımdı azzırıp,
Gonahlı qılıp, yazzırıp,
Böttömö mindä kiktäreñ?!227
Yarlı keşene küräbez:
Keygän sabata, säkmän;
Kämselek menän kön itkän
Häyırse kedä228 ütäler
Yıltıratıp küzzären;
Här kem ğibrät alhın, tip,
Hüz habağın hütämen.
 



Qolaq halıñ bığa la:
Hozayım farman qıldı
Qorhaqtağı balağa;
Şunda teläk teläyzer
Ütenep bala Allağa -
Oşonda miñä oqşayzır,
Sıqmaymın, tip, donyağa.
Donyalağı hüräten
Qızıqtırıp kürhäter
Sabıyzarzıñ küzenä.
Kürengän huñ küp qızıq,
Qızıqmay bala qalamı? -
Tamam kürep, qızığıp,
Aldanıp sığa dalağa.
Äsäheneñ qarınınan
Şulay sığıp qalalır...
Ah, izgelek yaqqa baramı?!.



Bay bulhañ, mengän atıñdı
Altın menän dağala!
Kedä bulıp, yuq bulhañ,
Yök artırhıñ, irzärem,
Tıusa menän tanağa!
Bar torop, qılhañ yuq eşeñ,
Yulığırhıñ bälägä;
Yatqa torop, qılhañ bar eşeñ,
Qalırhıñ oşaq-yalağa!..



Kil, yıgettär, qıla kür
Käsebeñde häläldän:
Hineñ dä bit yändäreñ
Mosolman bulıp yaralğan;
Qıyınlıqtı kürerheñ
Qiämät kön haramdan!
Az kön fani donyala -
Ber-bereñde hıylap üt;
Haqlana kür yalanan -
Yıl hüz män229 äytkän oşaq küp.
Minnäten230 bınıñ ala almam -
Mizgelhez qaytıp231 kitmäk yuq
Ber tıuğan huñ anañdan
Forsat tigän mayzanğa.
Ğalim halqı qamalğan -
Tırızıñ232 tora tartıulı,
Yöktäreñ tora artıulı,
Aşıp kitte bıl köndä
Qılğan eşeñ samañdan!
Kürereñ yuq his kemdän,
Kürmähäñ üz yalañdan.
Törlänep torğan bıl zaman!
İsäben äzäm tapmağan,
Qayza bozoq äzämdeñ
Qeüätläp hüzen yaqlağan;
Beräü dörösön äythä,
Kenä qıuıp, haqlağan.
Uğrılıq qılha, maqtayzır,
Yamanlıq qılha, yöpläyzer -
Bıl ber bulat qılıstır
Qap töböndä yatmağan.
Ğilem yulın küpme äythäñ dä,
Küñelenä inep yatmağan.
Qılt-sılt itkän bıl zaman -
Törlö fetnä qaplağan;
İr-yıgetkä oşaq küp
Başın haqlap baqmağan;
İzge bala qayza bar
Äsä hötön aqlağan?
Yauız bala ildä küp
"Ä" tihäñ, "mä" tip haplağan.
"İr azmayzır, - tigän bar, -
Üz aqılın haqlağan".
 



Ülmäy torop, yıgettär,
Ahirät eten yümhänä!
Däülät birhä täñreñ,
Mäset halıp birhänä!
Väğäzäñä toğro qal!
Äytkänemdän ğibrät al:
Donya eten quyğan huñ,
Ahirät eten yümhänä!
Qaynay torğan köndär bar
Yılan, sayan, qırmısqa!
Samañ kilhä, ölgö hal -
Ülgäs, qalhın ber nöshä!
Bähet böthä, säsän bul,
Qalma ultırıp, Bäderşa!
Hal küzeñde yuğarı,
Başıñdı halındırma!



Ağayıñdı hağınahıñ, alıs bulha,
Yat ta yaqın bulalır, tanış bulha.
Dusıñ tügel, doşmanıñ höyönäler,
Ğäyıptän, täñrem birgän tazıñ bulha.
Atanan bötön bulıp bala tıumayzır,
Üze ük sabıp sığır, nasir256 bulha.
Dusıñ kölä, doşmanıñ mısqıllayzır,
Ayağıñ ber nämänän salış bulha.
Gäühärzeñ asıllığı - asıl taşı,
Beräüzeñ million humlıq qara başı;
Höyägeñ höyägemdän käm, timäyım,
Zatığız - zatıbızzıñ sazaqahı.





İhlas dustı tabıu qıyın...


Bıl zamanda ihlas dustı tabıu qıyın,
Yuqha yuha tellelek, äşnälek — ul kemdä yuq.
Ähle zöhräftän* bäğzegä belderhäm dä hälemde,
Yarlınıñ zarı himezzeñ töşönä kergän dä yuq.
Qayğı upqınına töştö yuqtan ğına bıl ğärip, tip,
Äzäp haqlap, min bahırzı ber kilep kürgän dä yuq.
Ataqlı din qärendäştär ber qızğanıp,
Küñel ösön bıl tarafqa sälämen birgän dä yuq.
Hozayım kamillıq ösön yaqşılarğa quşmaha,
Bıl käyıftän sığıuğa his ber ömöt mindä yuq.
Läkin bıl et ömöt özmäy, oyalıu yözöndä yuq,
Fatiha — handarza, hezzän ni bulır — belgän dä yuq.





İskärteü


Başqa millät yähätendä zıyanı alda,
Talaş menän huñğa qaldı ähle islam.
Bar bulğan telägebez — mönazarä
Häqiqätkä eş bulmas mökabärä.
Bıl talaş näticähe — Alla haqlahın! —
Tärän soqor bulmahın bara-bara!




İsängilde menän Batuçqa*


Qıpsaq ese Qarabalıq, Qarağızzar,
Zarına Aqmullanıñ qarağızzar.
Mine totop birzegez doşmandarğa...
Barsabız täñre aldına barabızzar.
Hozayım hezgä birhen izge talap,
Min torzom ilegezgä täñre qalap*.
Hıyanat qılğandarıñ iskä töşhä,
İlaymın küñelem tulıp qabat-qabat.
Bulmanı üpkä yazmay sarabız za,
Asıu totop, sızar häl yuq yarabızğa.
Gonahhızğa hıyanatlap harğayttığız —
Ükerthen sısqan töşöp habağızğa!
Kem sızar oşonday bälägezgä,
Auızı näces, hayısqanday alağızğa?!
Bınday eş mosolmanğa qazaq qılmas,
Bäräkalla! Hezze tapqan anağızğa.
Tel teyze barsa Ata Qarağızğa.
Bar, sığar yaqşığız za arağızza.
Yafanı qayhıñ qılha — şuğa äytämän,
Kükräge qara mayzan* qarağızğa.
Rizamın hezzeñ ata-babağızğa,
Küñele tözök, zihenle danağızğa.
Yaqşılarzan da ber yaqlau tabalmaysa,
Hur bulıp, oşo häldä qalabızmı?..
Küp-küp säläm, bähilmen danağızğa,
İzge doğa izge ata-babağızğa.
Kem yazğan, tip horahağız, min — ber totqon,
Aqmulla Troitski qalağızza.




Yomaq


Ber nämä: dürt ayaqlı, äzäm qullı,
Qarını ölkän, balıq auız, yılan yönlö.
Yaratqan hozayına zeker itep,
Täsbih menän ütkärze här ber töndö.
(Telmäryın)



Añlatmalar

  • Şağirzeñ bezgä bildäle berzän-ber yomağı. Dusmayıl Qasqınbayiv unı Irımburza sıqqan «Möğällim» curnalınıñ 1913 yıl 4-se hanında bastırğan. Astına: «Mäşhür şağir Aqmullanıñ cıyıntığından alındı. Düsmäyıl», — tip quyılğan. Bıl äsär başqa ber yırzä lä osramay. Küräheñ, Dusmayıl unı şağirzeñ bezgä kilep yıtmägän beräy mäcmüğähenän alğandır.


Yırau


Kil, yıgettär, qolaq hal!
Aqmullanan ögöt al!
"Bähette bar yıgetkä, -
Tigän hüz bar, - hoza yar..."
Äytä almay yörögän
Bez ğäriptä küp moñ bar!!
Sereñ säsep halıqqa,
Yıtäkläyzer tel-mordar*.
Yıgettär, bını tıñlağız!
Qulım qısqa, yırem tar,
Küñel yıthä, qul yıtmäy,
Ästämdän bolot kitmäy.
Telänmäkte halıqtan
Kürämen bınıñ barın ğar*.
Telänmäyık bändänän!
Bilde bigah* bäylähäk,
Qıyın bulmas yıgetkä.
Buldı täñrem, hoza yar.
Azıraq qissa min qıldım,
Qäläm alıp qulıma...



Añlatmalar

tel-mordar ğar bigah


Kemdeñ zauqı yuq…*


Kemdeñ zauqı yuq — ğirfanı1 yuqtır,
Kemdeñ ğirfanı yuq — vıcdanı yuqtır,
Kemdeñ vıcdanı yuq — höygäne yuqtır,
Kemdeñ höygäne yuq — yäne yuqtır.
Mineñ keüyek bulır mikän bähethez:
Başım nahaq buldı äsir vaqıthız.
Äsir, tiyep, tuğandarım, hükmägezzär,
Küzemdeñ qanlı yäşen tükmägezzär.
Teläp almanım üzemä bını, yar,
Qaza kilhä, dala bulır ikän tar.
Bälä kilhä, kürer küz kürmäs bulır,
Qaza kilhä, ayaqtar yörömäs bulır.
Keşe mähbüs2 bulır täqdir eşenän,
Säbäbe bulğan bulha la üzenän.
Dähi3 hıltau bulır doşman keşenän,
Asıulanıp höylär haslıq yözönän.
Bälälärze kürä kilgän ğalizär4
Böyöktärzän — päyğämbärzär, välizär5.
Bulğan dusar uğa nisä mäşahir6
Möğällim Säni* keüyek hikmättä mahir.



Añlatmalar

  • 1 Ğirfan (ğ.) — añ-belem, tärbiä.
  • 2 Mähbüs (ğ.) — äsir bulıu, zindanğa yabılıu.
  • 3 Dähi (ğ.) — häm, yänä, tağı.
  • 4 Ğali (ğ.) — böyök, olo.
  • 5 Väli (ğ.) — izge.
  • 6 Mäşahir (ğ.) — kürenekle, danlıqlı, ataqlı keşelär.
  • «Bulmağan..,», «Äylär...», «Kemdeñ zauqı yuq...» äsärzäre 1977 yılda Tarih, tel, häm äzäbiät institutınıñ VIII arheografik ekspeditsiyahı vaqıtında Yılayır rayonı Ürge Tüş auılı qartı İzrisov İsmäğil Baymırza ulınıñ qulyazma häm iske basma kitaptar kollektsiyahınan V. Ähmäziyiv menän oşo yuldarzıñ avtorı tarafınan tabıp alındı. Aqmullanıñ Qazaq SSR-ı Fändär akademiyahınıñ Ğilmi kitaphanahında haqlanğan avtografı menän sağıştırıu bıl äsärzärzeñ dä şağirzeñ üz qulı menän yazılğanlığın asıqlanı. Ularzıñ täügehe Dusmayıl Qasqınbayiv mäcmüğähendä urın alğan «Hibeshanädän Zäynulla işanğa yazğanı» şikäyäteneñ (bez uğa isemde strofa hayın qabatlanıp kileüse «bulmağan» hüzenän alıp birzek) tulı variantı, yäğni töp nöshähe, bulıp sıqtı. Qalğan ikehe — bığasa bildähez äsärzär.

«Kemdeñ zauqı yuq...» şiğırınan alda şağir: «Bıl bäyıtte beräü kileşterep äytkän»,—tip, epigraf urınına ber strofalıq şunday şiğri yuldar kilterä:

Ğäzizem, hin bıl donyala möhäbbätkä äşnä bul, Möhäbbäthez könöñ — qış, his yaz bulmas. Hauala osqan homay qoşo qurqıu belmäs, Beyık osqan menän, bayğoş şoñqar bulmas.

Unıñ huñında: «Bınıhın bez kileşteräyık», — tip üz äsären yazıp quyğan.

  • Şağir bığa üze şunday añlatma birgän: «Möğällim Säni (säni — ğäräpsä «ikense») tip Äl-Farabigä äytkändär... Äbuğali Äl-Farabi ğilem hikmätte greksänän ğäräpsägä tärcemä itmeş».


Kükläm*


Kitte inde qıştıñ ıcğır qısmağı,
Kükläm kilde, kitep qähär qış tağı.
Qıştıñ buyı böröşkän zat älheräp,
Kürze sığıp köndöñ küzen tıştağı.
Qıştıñ qısmaq köndäre ütte berämläp,
Qarzar irep, hıuzar aqtı göröldäp.
Yarım tere bulıp sıqqan yänlekkä
Qoyaş ta qaray keüyek kölömhöräp.
Kük tonyorap, kütärelä yırzän bıu,
Qız balalar sırqıldaşa geü zä geü.
Yılqı keşnäy, yäş döyä, quy möñöräy,
Ettär örä, balalar za — ıu za ıu!
Yan-yanuar qayta yazğa kinänep,
Bauırıñ töşöp, irkäläyheñ eneñdäy.
Yırzeñ yözö yäyräp yata yäşärep,
Ey, täñrem, rahmanıñ kiñ tigändäy.
Yän — rähättä. Şunday tınıs tirä-yaq,
Hıuzar ağa, göröldäyzär şişmälär.
Yırgä qıyıp ayağıñdı basqıhız —
Has ta keläm tüşägändäy tirä-yaq.



Añlatmalar

  • «Kükläm», «Yaz», «Köz», «Tön menän kön», «Hıu», «Yıl», «Ut» häm «Tupraq» şiğırzarı bezgä Aqmullanıñ Säken Säyfullin tözöp näşer itkän «Öleñ cıynağı» (Alma-Ata, 1935) aşa ğına bildäle. Äsärzärzeñ iseme oşo yıyıntıqtağısa alındı.


Käñäş


Aqmulla, kileşmäne yäştä köyöñ,
Tauşaldı küp uylauzan başta meyıñ.
Hüz — iskän yıl, aqıl — gäühär, küñel — darya,
Qoşta höt yuq, yılqıla — üt, taşta — töyön.
Hüz höylä ber azıraq, yul qısqarhın,
Qäläm dä, irek barza, qulğa ostarhın.
Ğümereñde yaqşılarğa höykälep üt —
Här aunağan yıreñdä ber tök qalhın.
Ğäzellek qıl, ägär qunha başıña baq,
Min-minlek qılma aslan, menhäñ dä taq.
Mäset hal, kösöñ yıthä, il halqına
Ğilem öyrät, ulıñ bulha, uqıt habaq.
Yıgetkä yuldaş bulır hönär, belem,
Küz halmahañ hönärgä, kitär ğäyıbeñ.
Hıyınıp yaqşılarğa irkä bulhañ,
Taralıp yort östöndä kitär teleñ.
Donyanıñ barın teüälläü kilmäs quldan —
Üzeñ tik ber tapalğan sıqma yuldan.
Hönäreñ dä ahirätlek yuldaş tügel —
Uylap qara Äflätundı — nisek bulğan!
Hisaphız bay bulhañ da Qarımbayzay,
Yomart bulıp, mal säshäñ dä Hatimtayzay,
Bulhañ da Yıränsäläy telgä säsän,
Bulhañ da Ğäli Şir-Arıslanday —
Ahırza yatır urınıñ ber lähet, şäy.




Köz


Yämeräyıp, küktä bolottar küsä,
Hıuıq yıldär yır östön yalap isä.
Yort böröşör, qart qılısın höyrätkän,
Şığırzağan qış hulışı "au!" tihä.
Yazğı yäşel yırzeñ tösö uñğanın,
Hıuıq huğıp, urmandarzıñ tuñğanın
Kürep küñeleñ, äseñ boşor, harğayıp,
Yapraqtar töşöp yırzä hulığanın.
Yır yözöndä yäşlek kürke qalmayzır,
Bitkä ıcğır, hıuıq yıldär ıulayzır.
Dala tıp-tın. Kük tä horğolt kürenep,
Köndöñ küze unan qaray almayzır.
Qaysaq dauıl kön-sıuaqtı qorotor,
Yırze, kükte hop-horğolt qır hıuıtır.
Yazğı kürgän rähättären bar ğaläm
Vaqıtlısa, yaz kilgänse, onotor.



Moñlo yıget zarın äyter...


Ğalimdar kitaptağı barzı äytäler,

Küñelendä moñlo yıget zarzı äytäler.

Saban at, yaman qatın, qıyış mıltıq -

Şul ösäü ir-yıgette qartaytalır.

Tıñlahañ, yaqşı käñäş - qolaq qorso,

Tatlı yoqo, qalın tüşäk - yän tınısı.

Yıtez at, hılıu qatın, tözök mıltıq -

Yıgetteñ şunda bulır yıuanısı.

Yaqşınıñ yaqşılığı hağış bulmas,

Yamandıñ kasafatı alıs bulmas.

Hıyırğa keläm yabıu kileşmägändäy,

Yükäne, maylau menän, qayış bulmas.

Sırlı ayaqtıñ257 sırı kithä, hını kitmäs,

Yaqşınıñ, üze ülhä, iseme kitmäs.

Qotorop, qotorğan et ayğa öräler -

Unıñ menän tulğan ayzıñ nurı kitmäs.

Başıñdan bağıñ tayha, bahañ kiter,

Şul saqta dusıñ kilep doşman iter,

Yäştän qılğan yaqşılığıñ zaya bulıp,

Yıreñä boyzay ikkän bilsän üser.

Höyläşerlek belem alıp här ber baştan,

Bälänän imen bulır telen baqqan.

Harı altın - sabır töbö tigän hüz bar,

Küz halıp küreüseläy näsihättän.

Boronğonan, beleñ, batşalıq itkän

Dauıttıñ bıl donyağa danı yıtkän.

Bar bit, tip, utız ulım, yıñel uylap,

Utızın ber minutta häläk itkän.

Şunan huñ Dauıt batşa täübä qılğan,

Qolom, tip, hucam bar, tip, muyın honğan,

Artınan taq Söläymän yañğız tıuıp,

Ber üze utızına yauap orğan.

Ocmahta imam bulğan ul ğazazil,

Baş quyğan färeştälär nisä meñ yıl.

Ni buldı täkäbberlek uylağandan -

Nindäyın min-minlekteñ oşonan bel.

Qort yıygän Ğäyıpte lä yıgerme yıl,

Qalğanı barlıq tändän - yöräk häm tel;

Unı la, äzäm qılıp, hauıqtırğan -

Qazahız yän ülmäsen oşonan bel.

Qay vaqıt mihnätle ülmäs, äcälle üler,

Qızırıp, ülmägän yän bazar kürer.

Kem, ülmäy, donyala qalır tiheñ,

Bulğanda qiämätqaim, Däccal da üler.

Balahı Äzäm-atanıñ: Äbel, Qabıl,

Bere Ğalim, beräüye bulğan Yahil.

Atanıñ qarğışınan yahil bulğan -

Nindäyın ata yulın oşonan bel.

Rizamın haqtıñ birgän qazahına,

Dusımdıñ uy uylaymın nazahına.

Asıl taş, yırzä yatıp, äräm bulmas,

Qaynaha, altın qalır tazahına.

Äytämen, üläñ qılıp, hüz tulğauın,

Yamandıñ hüzenä yuq mineñ dauım...

Qotolmas küptän quyan qamalağan,

Täñre atar här doşmanın tabalağan258.

Şulay za nazan dustan doşman artıq,

İr azmas üz aqılın samalağan.

Yıgettär, haqlanığız nazan dustan -

Nazan dus ber ayzan huñ bulır doşman.

Yofarzıñ poşoq keşe yısen hizmäs,

Göl yısen qayzan belhen tomşoğo osqan.

Dus bulmas, arttan dustı yamanlaha,

Niye dus - ber hatanı yaba almaha?

Ni qılıp, yäneñ tüzer, boradärem,

Aq hötöñ ber et kilep haramlaha?

Yıgettär, nazan dustan doşman artıq,

Ülgändän huñ arıslandan sısqan artıq.

Qulına ber nazandıñ gäühär töşhä,

Bahahın qıla almayzır mıstan artıq.

Yamandıñ äytkän hüze yängä teygän,

Ber hüzen yaqşılarzıñ kütärmägän

Äzämde yaqşı tiyep samalahañ,

Bizmäneneñ boto kiler utız biştän.

Säläm bireü layıqtır qariyağa,

Biteñde yıuıu eyılep dariyağa

Dustıñ küben, uylahañ, qıyın, tiheñ,

Beleş buldım, tihender, şaruağa259.

Mästäkteñ räte sıqmas saphañ da hin,

Yabıuın atlastan yaphañ da hin;

Zatı yügerek bulmaha, hänär tapmas,

Yım birep, nisä mizgel baqhañ da hin.

Mästäktän tıuğan qolon tolpar bulmas,

Balahı yabalaqtıñ şoñqar bulmas.

Aq şoñqar aylı küldän qaz eläler,

Qarğalay, üläkhägä qomar bulmas.

Zathızzan yaqşı tıumas, maqtahañ da,

Hin uğa, qarşı kilep, qaqmahañ da.

Qarğağa tauis bulıu - qıyın sauza,

Tuğırın altın qılıp haqlahañ da.

Ayğırzan yabıu halma, yallı ikän, tip,

Yamanğa qulıñ honma, mallı ikän, tip.

Qarsığanıñ balahı tipmäy töşmäs,

Yaqşı taşlap kitäme, yarlı ikän, tip?



Añlatmalar

  • 257 Sırlı ayaq — bizäkle, buyaulı hauıt.
  • 258 Tabalau (q.) — üsäü, keşe qayğıhına qıuanıu.
  • 259 Şarua (q.) — krästiän.


Nurcanğa


Ay, Nurcan! Ber hüz äytep torma bikar,

Yurtañdağan qız ğına, äythäñ, kitär.

Qarağan - qarap qalmas, tigän hüz bar,

Här äzäm maqsatına, qıuha, yıtär.

Yaqşı menän tanış bulhañ, salış bulmas,

Yamandıñ kasafatı alıs bulmas.

Hıyırğa keläm yabıu yaraşmayzır -

Yükägä, may yaqqan menän, qayış bulmas.

Hıyırzı, hauğan menän, beyä bulmas,

İşäkkä, yök artqan menän, döyä bulmas.

Yıgettär, yaman dusqa sereñde asma -

Ber kön dä üz başına eyä bulmas.

Ülgändän huñ, arıslandan sısqan artıq,

Belähegez: yaman dustan doşman artıq.

Qulına qay yamandıñ töşhä gäühär,

Bulalır şul yamanğa mästtän255 artıq.

Mästäktän tıuğan qolon tolpar bulmas,

Yabalaqtıñ balahı şoñqar bulmas.

Aq şoñqar aylı küldän qaz alalır -

Qarğalay, üläkhägä qomar bulmas.



Añlatmalar

255 Mäst (f.) - iserek, isergän.


Nurğoç aqın menän äyteş


Aqmulla:
Başlanmas bismillahız ni ämer bar?
Uyıñda bulha, yäştä qıymıldap qal!
Yığılhañ, narzan yığıl tigän hüz bar,
Mäşhür mulla ahunğa haldıq çängal1.
 
Nurğoç:
Ber-bereñ ğäyıben tirep başlanıñ hüz,
Tibez: «Mäymün ämere bar», — bındayzı bez.
Bit tırnap, pärzä yırtqan ämerzeñ
Bulğanın qay kitapta kürzegez hez?
Könö yuq kübäläktäy ir ikänheñ,
Yulıqmay hin mäşhürgä üt ikänheñ.
Barmaq halhañ, teşlärzäy buldıñ tağı —
Yırtqıs hayuandarzıñ berehe ikänheñ.
 
Aqmulla:
Älbittä, şağirlek danıñ sıqqan,
Aldıñdan meñ han aqın quyzay aqqan.
Sridnäy Aziyanıñ buyın gizgän
Hıu yoqmas mut yıgetheñ yort qorotqan.
 
Nurğoç:
Sarahızzan şağir buldım zamanında —
Qaplanğan baytaq ahun tabağımda.
Sridnäy Aziyanıñ yıren gizzem,
İläktäy, donyalağı yände hözzöm.
Inyığa märyın menän hıu yoğamın,
Belmäymen — barmı-yuqmı — yıpkä tezzem.
 
Aqmulla:
Aqıllı äzäm huş kürer, fäqir, tihä,
Ahmaq keşe maqtanır, batır, tihä.
Gäühär, tip, üzeñde-üzeñ mädehläyheñ,
Ğalimdär tanılalır, yıget, tihä.
 
N u r ğo ç:
Aqıllı äzäm huş kürmäs, fäqir, tihä,
Fäqirlek eşe köför—bını belhä.
Qurqaqlıqqa sufıylıq ta bulğan haram,
Unıñ nihen huş kürhen, köför, tihä.
Batırlıqtı huş kürer aqıllı äzäm,
Qurqaqlıq sufıylıqta bulğan haram.
İrzän iman qoromay tigän hüz bar,
Küñelem bar, batırlıqta kilhä samam.
 
Aqmulla:
Vazifağız hezzärzeñ — din säsmäslek,
Qarañğı binalarğa şäm yaqmaslıq.
Gäühärzäy vaqıtığızzı äräm qılıp,
Ükenester gäzittärgä hüz yazmaqlıq.
 
Nurğoç:
Köyöndöñ, ay, Aqmulla, yäneñ aşıp,
Yarınan sığıp kitkän hıuzay taşıp.
Din säseü — päyğämbärzär vazifahı,
Bıl yırgä mataşma hin hüz talaşıp.
 
Aqmulla:
Yäşlegeñdän törländeñ hin bik küp törgä,
Qul birzeñ, Bohar barıp, nindäy irgä!
Mullalıqtı bötöröp, tamam qılıp,
İnde posoblyat qılahıñ redaktorğa.
 
Nurğoç:
Bez kittek balalıqtan sığıp ürgä,
Yäşlek menän qıla almanıq hezmät yırgä.
Häräkättä — bäräkät, tigän teläk menän
İttem yarzam, buş tormayım tip, redaktorğa.
 
Aqmulla:
Ülängä ayät2 yazahıñ, tähfif3 qılıp,
Nazandarzıñ bızauzarı menän torop.
Yun belmäyheñ, mucikkä ataman bulıp,
Hezmätselär tähetenä kitteñ kerep.
Üläñgä ğäzäteñder ayät yazmaq,
Häsis, näğrä4 qılş, beräüzeñ töbön qazmaq.
Näcesi ğäyreneñ ğäyıbe tärän,
Oblıstağı ğäziz ber yuldan yazmaq.
 
Nurğoç:
Häsis, näğrä, näceste min dä kürzem,
Unday-bınday höylänep min dä yörönöm.
Könläşkäneñ, küphenep, üläñ bulha,
Mine yıñhäñ, başı bötön huğan birzem.
 
 
Aqmulla:
Nazandar köförlöktän qılmas häüyef,
Üpkäle mäşhürgä, tim, hiñä yauap.
Säbäpse hin bulğanday kürenäheñ,
Sihırsılay küz bäyläügä huyıl tabıp.
 
Nurğoç:
Kitapta gonah bulır qayhı yıre?
Üzem dä qurqıuzamın şunan birle.
Üläñ — huyıl, üläñse — uğrı bulha,
Hindäy hantıy — şul uğrınıñ üze!
Kemdeñ köför bulğanın kürze küzeñ,
Dörös bit ayät quşma tigän hüzeñ.
Başqa keşe barıhı la köför bulıp,
Yortta ğalim bulahıñ yañğız üzeñ.
Uy-fiğelem ahırza qıldım bınan:
Qılamın här hüzeñä tik hösni zan5.
Hösni zan mosolmanğa teyış bulğan,
Bulmahañ hin mosolman — qıl süi zan6.
Et huğarıp yöröy ikänheñ, tapmay sara,
Talpınğan ğilemlekkä mäşhür bisara.
Dälile — hineñ här äytkän hüzeñdä,
Üzeñ dä bığa şahit — uylap qara!
Buldıqlı buta7 tıuha, döyä bulır,
Yögönä ber yıldan huñ eyä bulır,
Hin tügel, küp kamilgä hüz höylägän
Mäşhürmen — kölöüyeñ buşqa bulır... *



Añlatmalar

  • 1 Çängal (f.)—qoş häm yırtqıs hayuandarzıñ tırnağı
  • 2 Ayät (ğ.) — äsär, bilge, tamğa. Bında: parodiya mäğänähendä.
  • 3 Tähfif (ğ.) — kämheteü; öndären töşöröp qaldırş, hüz qısqartıu.
  • 4 Näğrä (ğ.) — aqırış-baqırış, hügeş.
  • 5 Hösni zan (ğ.) — yaqşı uyza bulıu, yaqşılıq uylau.
  • 6 Süi zan (ğ.) — nasar uyza bulıu, yauızlıq uylau.
  • 7 Buta (t.) — döyä balahı.
  • Qulyazmala tekst azağında Dusmayıl Qasqınbayiv şunday beleşmä birä: «Bıl yırzä Piterpaul (Petropavlovsk. — Ä. V.) ğölämäläre tuqtattı här ikebezze... ğalätlek (ğ. — yıñeü) mineñ tarafta qaldı, tip bezzeñ bıl yaqtağı qazaqtarğa maqtanıp yörögän şağir Nurğoç üze, min mäşhürmen, tip bezzeñ bıl yaqtı aldap (qazaq bayzarınan sazaqa alıp. — Dusmayıl Qasqınbayiv iskärmähe) kitkän».


Nurğäli häzrätkä asıq hat


Küp säläm, Nurğäli mulla, hezgä,

Hozayım insaf birhen küñelegezgä.

Buz at küp uynaqlaha, utqa basa -

Tik yatmay, hin dä toştoñ bezzeñ küzgä,

Hineñ dä äruahıñ282 kütärelhen,

Hasiäteñ yäyılhen ber az ilgä.

Hin dä ber yügerek tolko ikänheñ,

Bez büreläy töştök inde hineñ ezgä.

Tik torou käräk ine yüneñ menän,

Tınıs qına, häl qäzäre könöñ menän,

Ğilemeñ zur, yäşeñ ölkän ağa bulhañ,

Höyläşep qara ber eneñ menän.

İşettem aqırıp yatqan ber batır tip,

Boron sauzam yuq ine hineñ menän.

Ber salıuğa min dä yaman tügel inem,

Kem ikänen inde bel bınıñ menän.

Märcänize ni yıñä almay, ni quya almay,

Qan bulıp yıyıldımı estä sireñ?

İñ äüüäl paklau käräk esteñ keren,

Estä tulıp yatmahın näces, eren.

Ah, däriğa, es tazarhın, eş tazarhın,

Bulmaha, fayza birmäs qoro belem.

Käräk täslim bulıuığız, käräk ğaid283,

Ähle sönnät imamı - ul möcahid.

Hädäslägän284 yıregez yortqa mäğlüm,

Şunhız hin tora almayhıñ his ber vaqıt.

Haqlamanıq bılbıldı bälälärzän,

Oyalmanıq däräcäle ğalizarzan.

Almanı qaramanan qaramayzar,

Yımeşte - qıuarğan ağastarzan.

Bälki, hin ul tarafta damellalır,

Häqiqättä yä unda, yä huldalır?

Räbbani ğalimdarzan bulam tihäñ,

Sabır qılıu käräk ine bıl yulda ber.

Märcänize yıñep sığıu hezgä mämnuğ285,

Doşmandarı yıhanğa faş hosot matmuğ286.

Ul fazıldı aldamaqqa ni et qılıp,

Uynay torğan ulmı ine hineñ tiñeñ?

Moctähiddäy ğalimğa tel teyzerep,

Sälämät torha ikän kamil teleñ!

Binihayä äşäkelek qıldı, tigäs,

Yörägem bulıp kitte telem-telem.

Ber ğäzizde talatıp tormayıq, tip,

Quzğaldı şul säbäptän fäqir eneñ.

Qızıu meyıstän sıqqan huñ, ese bulıp,

Auızıñdı beşermähen bezzeñ belen.

Mosolmandıñ qähäre huqqan mikän -

Qasidähez basılmas hineñ yıneñ.

Niäteñdän töñölör tip ömötöm bar,

Hataşqan bulmaha qızıl teleñ.

(Yarğanattay bulhañ huqır, ni üpkä bar!)

Ähle sönnät käräk bulha, uğa eyär,

Şul sağında barsa ğam hine höyär.

Ğilemlek häbären bel hin, belhäñ,

Belmähäñ, auızıñ asma - teleñ köyär!

Ğäzizem, bulma hin şäfqäthez ğanid287,

Şäfqäthezzeñ soqoro bulmas bäğid288.

Kös yıtmähä, kösäneüzä ni mäğänä bar?

Näcibte289 tanıu käräk, Ğäbdelmäcit!

Aq maraldı tököp yatır tuqal käzä,

Käzälärgä kileşmäne möğaläcä290.

Altın birep almayzar lämma räca291.

Batırzı batır tizär, kösön kürgäs,

İnqarza ber mäğänä yuq, äseñ belgäs.

Ul miñä ostaz tügel, ata tügel,

Alıstan ğaşiq buldıq, eşen belgäs.

Ğümereñdeñ kübe ütte ğauğa menän,

Barığızzı yıñäm tigän sauza menän.

Sönnätsä häm bulmayhıñ, häm aldayhıñ,

Ähle sönnätmen tigän däğüä menän.

Tıya torğan aqhaqaldar vafat buldı,

İnde bezgä fetnä halıu anhat buldı.

Qazaq halqı baştarın bez qañğırttıq,

Vöcüdebez torğanı ber afät buldı.

Azıuğa ber zur säbäp - haua tigän,

Uğa yänä quşıla näua292 tigän.

Täuan293 ğaläni294 möşköl bulıp,

Bıl auırıuğa tabılmanı daua tigän.

Hüz küp bulır donyala totolmağan.

Doşmanhız his kem tınıs ultırmağan.

His ber vaqıt doşmandarı fetnähenän

Yıhanda äfazıldar295 qotolmağan.

Himerhä, beren-bere ettäy talar,

Däülätkä äzäm barmı qotormağan.

Teläge turı äzäm tabır häl yuq

Esen yauız uy menän tultırmağan.

Tura hüzgä haualılar osonop bara,

Satnağan bıyalalay şıtırlağan.

Haqlıqta urını kilhä, tel tartmayzır,

Aqmulla tigän bayğoş tıpırzağan.

Yaranan yözäp yatqan min ber taz et,

Hayısqanday qıuanıp şıqırzağan.

Boradär, säläm äyttek qısılğandan,

Haqlıqta sızay almay qısınğandan.

Yärähättän ulya yuq, boradärem,

Küp yara keşe ülterer osonğandan...

Ärläşkän qatın-qızzay kölkö bulıp,

Oyatı käm bulğan yuq u...ırğandan.

Äülad tähqiqägä ölgöröü şart -

Näticä hasil bulmay qısır maldan.

Ügezzärze hözöştöröp, baq-baq kilep,

Mosolman hıyırzarı qısır qalğan.

Yasauldı şaytandan haqlahağız,

Donyala nämä quymas mosolmandan.

Ällä qasan hezzeñ toqom tuñğan mikän,

Ällä häqiqättän küzen yomğan mikän?

Artıqsa näzairzı296 artqa taşlap,

Sebendäy qutır yırgä qunğan mikän?

Artığız kürengän huñ kürerhez yık,

Äyterheñ, es köygän huñ zal297 mozil298, tip.

Haqtıñ hüzenän aştıñ - nimä taptıñ -

Äyttelär: äsatır299 äl-äüüälin300, tip.

Hez zä hüz täcauez301 qılahız bik,

Küp yortqa fetnä bula oşonday gäb302.

Ägär äythäm, hez zä häm üpkälärhez,

Bozoq uyıñ - azğınlığıñ säbäbe, tip.

Uylama hin bezze kitap kürmägän, tip,

Bez yörögän alıs yırgä yörömägän, tip.

Balalarıñ da bädandiş303 onotmahañ,

Qorbanın belä bädandiş, beläheñ bit.

Yörögän yırem - qazaqtıñ badiähe304,

Ğilemgä az unda ğadiähe305.

Tirä-yağım kitaptan mährüm tügel,

Ultırğan urınım - ber qaz oyahı.

Quyğanmın törlö kitap qarşı öyöp,

Qaraymın farsımdan başım eyıp.

Hezzeñ dä rätegezgä küz halamın,

Forsatımdıñ barında, küñel yıbep.

Mulla ikän, tip, här kemgä aldanmayım,

Yıbe taza bulmaha, yalğanmayım.

Şäp ikän tuyığızza hezzeñ sornay:

İşetkän sızamay, qolaq bormay.

Hay-hay, hin Bohar sıqqan mulla ikänheñ,

Kükkä sığıp kitkän kösöñ, yırzä tormay.

Belmäyheñ märtäbäi ğaliähen306,

Niñä hin şulay artıq daliäheñ307,

Äfändem, Märcäni kem, hin üzeñ kem,

Tatıp qara ber tamsı daniähen308.

Ular hineñ näfräteñdän yotolmayzır,

Aldahañ da, aldauıña otolmayzır.

Arağızza nizağlıq küplegenän

Zararğa şahitlığıñ totolmayzır.

Bäläneñ kübe sığa äsebezzän,

Damella-fälän tigän keşebezzän.

Mäğa zalik309 eşem haq tigän däğüä -

Zölcälal ğafil tügel eşebezzän.

Bıl yaqta batırzar bar şıldırırlıq,

Alışqanda bileñde hındırırlıq.

Huyılday dälildär bar qundırırlıq,

Qundırğanda qolağıñdı tondororloq.

Boradärem, hin üzeñ dä ihtisap it,

Märcänizeñ möcäddiden310 hin hisap it.

Yır östönä nurı töşkän ul ber qoyaş,

Hin unıñ nurınan iqtibas311 it.

Zihene turı äzäm qıyış bulmay,

Maqtanıp, näcem312 äşhär313 qoyaş bulmay.

 

Färeştä färeştägä qıyas314 bulmay.

Min äyttem häl qäzäre esemdägen,

Här kem eşlär üzeneñ kösöndägen.

Tik kamildıñ yaqşılıq dälile - estä,

Här hauıt säsräter esendägen.

Belende kükrägeñdä näfrät barlıq,

Ğümereñdä kitmäne küñel tarlıq,

Yalğanlıq bazarına töşöp alıp,

Sauzañ bulğan yä ğadirlık315 yä mäkerlek.

Qazanda bınday fazıl zat kilmägän,

Qazan torhon küp yırzärgä tap kilmägän.

Yöz ğalimdıñ kitaptarın ber yaqqa quy -

Bıl keşeneñ ber üzenä saq kilmägän.

Här ildä bula ikän ber möhäqqiq316,

Här berehe - ğilemdä ähle tähqiq317.

Näseldän Ğazzalizay zat bulmaha,

Küpselek başqalarzan bıl - mödäqqiq318.

Höräfäteñdeñ ihlası - mönazarä319,

Häqiqätkä tiñdäş bulmas mökabärä.

Bıl talaş arqahında - Alla haqlahın! -

Şifä320 häzrät bulmahın parä-parä!321

Ul keşene tanımay, küp bäylänhäñ,

Doşmanıñ ber yöz tügel - meñgä tular.

Äshabtar322 bezgä halıp kitkän ez bar -

Hezzärzä yarma bulha, bezzä toz bar.

Aqmulla äytä birhä, äseñ hızlar.

Haqlıqtı küräm, tihäñ, bezzä küz bar,

Arıslan ayğa hikerep, ayağı hınar.

Sıralay yanıp torğan küzeñ tonha,

Batır üleme märyänän tigän hüz bar!

Hez qarağan kitaptı bez qaraybız,

Ayağıñdı salıuğa bez yaraybız.

Tänaqışın323 qılğan äzämdärgä

Tırışıp yatqan bez zä ber malaybız.

Nurğäli, qurqtı, tip, bulma alañ324,

Ägär hin tayaq alhañ, min uq alam.

Başım mineñ isän torha, kitap - qulda,

Ägär hin mıltıq alhañ, min tup alam!..

His kem bınday talaş menän morat tapmay,

Talaşığız däftären ber at tartmay.

Mönazarä asılıp, irzär menän

Äyteşmäy häm tartışmay, qolaq tartmay.

Köslö hıu tauıñdı bozop kitä,

Qazaqtıñ tegermänen färyad325 tartmay.

Bıl zaman täbiğäte şunday hätär,

Käräk ul qazaq bulhın, käräk tatar;

Küräbez morono beyık kättälärze...

Färeştä zatınan tügel bezzeñ qatar.



Añlatmalar

  • 282 Äruah (ğ.) - "ruh"tıñ küplege.
  • 283 Ğaid (ğ.) - kire qaytıu, hüzze kire alıu, ğäfü üteneü.
  • 284 Hädäs (ğ.) - tizäk.
  • 285 Mämnuğ (ğ.) - mömkin bulmağan.
  • 286 Matmuğ (ğ.) - qomhozloq (tüzemhezlek) menän teläü.
  • 287 Ğanid (ğ.) - kire, tiskäre.
  • 288 Bäğid (ğ.) - alıs.
  • 289 Näcib (ğ.) - tärbiäle, uqımışlı keşe.
  • 290 Möğaläcä (ğ.) - daualau.
  • 291 Lämma räca (ğ.) - huñğı ütenes, huñ sikkä yıtep yalbarıu.
  • 292 Näua (ğ.) - bähäsläşeü, ber-berehenä hösläteü.
  • 293 Täuan (f.) - kös, qeüät.
  • 294 Ğaläni (ğ.) - asıq, bildäle, kürenep torğan.
  • 295 Äfazıl (ğ.) - ğalimdarzıñ ğalimı.
  • 296 Näzair (ğ.) - ölgölär, fähemle nämälär.
  • 297 Zal (ğ.) - azğın, bozoq.
  • 298 Mozil (ğ.) - azzırıusı, bozousı.
  • 299 Äsatır (ğ.) - legenda, mif, äkiät.
  • 300 Äl-äüüälin (ğ.) - ata-babalar, boronğolar.
  • 301 Täcauez (ğ.) - şaşıu, sığırzan sığıu.
  • 302 Gäb (f.) - äñgämä, häbär.
  • 303 Bädandiş (f.) - här kemgä nasarlıq teläüse, bozoq uylı
  • 304 Badiä (ğ.) - qır, dala.
  • 305 Ğadiä (ğ.) - alda barıusı, yıtäkse.
  • 306 Märtäbäi ğaliä (ğ.) - böyöklök, yuğarı däräcälelek.
  • 307 Daliä (ğ.) - bähäsläşeüse.
  • 308 Daniä (f.) - börtök, dana.
  • 309 Mäğa zalik (ğ.) - şul uq vaqıtta, şulay uq.
  • 310 Möcäddid (ğ.) - novatorlıq.
  • 311 İqtibas (ğ.) - ölgö alıu, eyäreü, fayzalanıu.
  • 312 Näcem (ğ.) - yondoz.
  • 313 Äşhär (ğ.) - bik ataqlı, bik danlıqlı, bik olo.
  • 314 Qıyas (ğ.) - ürnäk, ölgö.
  • 315 Ğadir (ğ.) - hıyanatsı.
  • 316 Möhäqqiq (ğ.) - tikşereüse, anıqlausı.
  • 317 Ähle tähqiq (ğ.) - haqlıq ezläüse.
  • 318 Mödäqqiq (ğ.) - neskäläp tikşereüse, öyräneüse.
  • 319 Mönazarä (ğ.) - ärepläşeü, hüz köräştereü.
  • 320 Şifä (ğ.) - iren.
  • 321 Parä-parä (f.) - kisäk-kisäk.
  • 322 Äshab (ğ.) - Möhämmät päyğämbärzeñ zamandaştarı.
  • 323 Tänaqış (ğ.) - bähäs, diskussiya
  • 324 Alañ (t.) - tınıshızlanıu, quzğışıu, alañdau.
  • 325 Färyad (f.) - zarlanıu, yarzam horap inäleü, aqırıu.


Näsihättär*


İñ äüüäl käräk nämä — iman, tigän,
Ahirät eştärenä inan, tigän.
"Hozay, kiser!" — tigän menän eş bötmäyzer,
"İman şartı"n öyränmähä — İvan, tigän.
İkense qimmät nämä — küñel, tigän,
Küñele bozoq äzämdän töñöl, tigän.
Bozoqqa yır östönän astı artıq,
Bulmaha küñel taza — kümel, tigän.
Ösönsö qimmät nämä — aqıl, tigän,
Aqılhızza täüfiq yağı taqır, tigän.
Az eşkä asıulanıp, dinen bozor,
İmanın köförlökkä hatır, tigän.
Dürtense qimmät nämä — şökör, tigän,
Niğmätkä şökörhözlök — köför, tigän.
Yatqan yırzän: "Hozay, kiser", tigän — hurlıq,
Säbäp ezläp, töz yul menän yüger, tigän.
Bişense qimmät nämä — äzäp, tigän,
Äzäp tigän — möhäbbätkä säbäp, tigän.
Köförlök äzäplelä tormağanday,
Äzäphezzä iman torou ğäcäp, tigän.
Altınsı qimmät nämä — sabır, tigän,
Sabır keşe moratın tabır, tigän.
Här eştä sabırhızzıñ töbä — hurlıq,
Sabırhızlıq başqa bälä halır, tigän.
Yıtense qimmät nämä — ihlas, tigän*,
İhlashızzıñ eşe qabul bulmas, tigän.
Aqıllılar oşo hüzze belhä käräk:
İman, aqıl, äzäp, ihlas — yuldaş, tigän.
Aldıbızzan kitkäne yuq häüyef-hätär,
Bıl halıq, belä torop, ğafil yatar.
Ğäflättän uyanıu yuq, oyalıu yuq,
Karuandar ütep yatır qatar-qatar.
Ğibrättär küz aldında — kürep yatır,
Qulı menän qansa äzämde kümep yatır.
Küp kürzek qäber qazğan yıgettärze -
Arahında uyın-kölkö tulıp yatır.
Ni fayza ah orğandan, ülgändän huñ,
Eş ütep, gür ğazabın kürgändän huñ?
Allanan qurqıu tigän qayza qaldı,
Zar ilar urındarza kölgändän huñ?..
Äzäme bıl zamandıñ buldı şunday,
Yaman holqo menän halıq his tä uñmay.
Din yağına his kem artıq küñel quymay,
Donyağa ziräklege Äflätunday.
Yaqşılar haqtan küñel auzırmağan,
Yamanğa Hozay rähmät yauzırmağan.
Belemhez üze belmäs yüngä künmäs,
Holqo — tintäk hıyırzay hauzırmağan.
İñ äüüäl paklau käräk esteñ keren,
Estä tulıp yatmahın hasıq eren.
Ah, däriğa! Es tazarhın, es tazarhın!
Bulmaha, fayza birmäs qoro belem.
Belmägän qazaq ta bar, nuğay za bar,
İñ äüüäl ğilemeñde uñaylap al!
Kitaptı, färeştäne, päyğämbärze
Qoro atın beleü menän ni fayza bar?
Ğilemeñdeñ yımeşen kürä almağas,
"İman şartı"n küreüzän ni fayza bar?..
Äytämen ögöt qılıp qazaq halqın:
Küñelegez mäğrifätkä şunsa halqın.
Qay sama ğölämälär äythälär zä,
Boronğo quyalmayhız ata saltın179.
Hez bikar ber mullahız ultırmağız,
Öyränmäy farız180, vöcüb181, tik tormağız.
Ul mullanıñ qiraäte182 yaqşı bulhın,
Kürgän, tip, mulla cälal183, qotormağız.
Hälen belmäy, mullamın, tip qañqaymahın184,
Yäş sabıy balarğa qataymahın.
Bıl yaqta küp eştär bar - artın belhen,
Ğäqaid186 uqınım, tip qaqaymahın185.
Estäyhegez, uñay kürep, bala mulla,
Kübehe - ğilem eşendä şala mulla.
"Şämsiä"nän biş-altı auız nämä yatlap,
Atalır nazandarğa dana mulla.
Qansa äythäm dä, tatlı qılıp, ballağanday,
Hozay oson äfsün uqıp, arbağanday,
Üzegezzeñ telegezsä asıq qılıp,
Balahı mosolmandıñ añlağanday.
Şunda la his ber daua kileşmäyzer:
Qolaqqa kürenähez almağanday.
Bıl äytkänem kitapqa hilaf tügel —
Hez uylayhız Aqmullanı aldağanday.
Telebez şunday tatlı, küñel qatı,
Yuldaşın qatındağı yalmağanday.
Donyağa şunsa ziräk buldı halıq —
Küz aldında karmanınan qarmağanday.
Atañdıñ auızı, tigän ber ğäzät bar,
Kükräktä mısqal iman qalmağanday.
Niñä şulay häüyefhez buldıq ikän,
Donyanıqı donyalıqta qalmağanday?..
Bez ber torlo halıq ülmägändäy,
Gürstanğa yañğız baş barmağanday.
Toğroloq bıl zamanda qorop qalğan —
Tura äyteüse art yaqta torop qalğan.
Qay mullalar halıqqa yalğanlayzar,
Häyırzän qalamın, tip qurqqandan.
Kösö bar mirzalarğa yaramhınıp,
Şäriğätte küñel ösön borop halğan.
Bäylängän tamaq menän telebez bar,
Yılqısılar muyınıbızğa qoroq halğan.
Eşebez üzebezgä dälil buldı,
Nisä yırgä şaytan tozaq qorop halğan.
Şahbazdar Qaf tauına küsep kitkän,
Urınına qozğon bayğoş qunıp qalğan.
Höyäkkä heñgän bidğät187 ayırılmay,
Yäşenän ük yaman ğäzät qıuıp qalğan.
Bındayın bidğät eştär tabılalar
Äzämhengän aqılğa tulıqtarzan.
Yabrail töşöp äythä, künmägändäy,
Qara qan äsebezgä tulıp qalğan.
Din kithä lä, zañ quyırğa riza tügel —
Küñelebez şul säbäptän hıuıp qalğan.
Fidiähenä östäp birer arıq qutır188,
Bayğoş mulla şul qutırzı kötöp ultır.
"İnşa alla, oşo mal bulmasmı", — tip
Sığarıp ırğıtır ber küze huqır.
Quy, yılqınan östärzär aqhaq-satan,
Döyänän birä qalha — qutır atan189.
Maqtanırlıq yır bulğanda, mal ayamay,
Tigändä: "Sazaqağa şunsa qatañ"190.
Intılıp, mullaları üter aldan,
"Kisekbaş", "Ahır zaman" uqığandan.
Yamanın maldan birer haylap, östäp,
Tezgändär: qutır arttan, huqır aldan.
Qoro auız menän: "Kiser, Hozay", — tiyep,
Täübäne öyrängändär tuqrandan.
Bezgä lä biräme, tip, mesken bulıp,
İstäk* mulla tağı ultıra, huqranğan.
Bäylägän hıyır maldan ike müskä,
Bayğoş müskä arıqlıqtan toror köskä.
Harğayıp, tañ aldınan ülgän mäyıt
Kümelmäy, käñäş menän qalır kiskä.
Qağınğan bıl zamanda buz balalar
Haramlıq yağına tiz quzğalalar.
Tıyıuhız bit, aldına yöröp üskän,
İmen torha yarar ine qız balalar.
Bozoqtar beren-bere qolday191 ikän,
Hıyanatın belä torop qorğay192 ikän.
Zalimdarğa äzerlängän yähännäm bar —
Hozayım bıl donyala ormay ikän.



Añlatmalar

  • 179 Salt (q) - holoq, ğäzät, yola.
  • 180 Farız (ğ.) - motlaq, ütälergä teyışle dini burıs.
  • 181 Vöcüb (ğ.) - zarurlıq, qotolğohoz eş.
  • 182 Qiraät (ğ.) - uqıu, yattan uqıu.
  • 183 Cälal (ğ.) - böyöklök, ololoq, qäzer-hörmät.
  • 184 Qañqayıu (q) - mahayıu, tanau söyöü.
  • 185 Qatayıu (q) - qanığıu, qatı küñelle bulıu.
  • 186 Ğäqaid (ğ.) - dini dogmalar.
  • 187 Bidğät (ğ.) - yaramağan, tıyılğan, qırın (eş).
  • 188 Qutır (q.) - qorsañğı.
  • 189 Atan (t.) - örkäk döyä, eş döyähe.
  • 190 Qatañ (q.) - qatıraq, beşep yıtmägän.
  • 191 Qoldau (q.) - yarzam iteü.
  • 192 Qorğau (q.) - yaqlau, qursıu.
  • «Näsihättär». Ayırım strofalar räüyeşendä (bigeräk tä täüge ölöşö) halıq arahında bik nıq taralğan. Täüge tapqır «Daha ber qaç näsihätläre mätzaman äbyatı» («Tağı ber ni tiklem näsihättärze esenä alğan bäyıttär») iseme menän «Aqmella äfändeneñ inşad itdeke manzumatı...» kitabıñda basıla häm artabanğı bötä basmalarğa la inderelä. İseme şunan qısqartıp alındı.
  • Bıl strofa äsärzeñ taşqa basılğan nöshäläreneñ berehendä lä yuq. Ul bında Häybulla rayonı Qarahıu auılında yäşäüse Abdullin Ğiniät qarttan (1906 yılğı) Ğäbbäsova Zäkiä yazıp alğan varianttan alıp inderelde.
  • Revolyutsiyağa tiklem qazaqtar başqorttarzı «istäk» tip yörötkändär. Aqmulla äsärzärendä bıl hüz yış osray. Unı ul, ğäzättä, üzen döyöm qazaq massahınan ayırıbıraq kürhä tergä telägändä qullana. Şunıhı harakterle, bezgä kilep yıtkän qulyazma dokumenttärgä qarağanda, Aqmullanı qazaqtar üzzäre lä här saq «istäk mulla», «istäk Aqmulla», yägni «başqort mulla», «başqort Aqmulla», tip atay torğan bulğandar.


Näfse


Bay uylar, qalay yarlı bulmayım, tip,
Fälänsä bayzan artqa qalmayım, tip.
Ber uylağan bayına malı yıthä,
Y enä uylar aldıma halmayım tip.
Yözgä malıñ yıtkändä, yügererheñ,
Ber tinlek sığım bulha, yögönörhöñ.
Qänäğäteñ azayıp, şul vaqıtta
Ber mal ülhä, yöz qayğırıp, ükenerheñ.
Malıñ meñgä yıtkändä tarılarhıñ*,
İke meñgä yıthäse, tip zar qılarhıñ.
Erelek häm täkäbberlek şomloğonan
Şul köndä täübäläreñ yañılarhıñ.
Meñ yırzän tabış alğan uñmay qalmas,
Tabışhız yalanğastar tuñmay qalmas.
Yäne haran yaman bay taştan qatı -
Fäqir tügel, Hozayın küñelenä almas.
İl maqtaha "bay", "bey" tip, qıuanabız,
Äzämdän yözöböz ösön oyalabız.
Ğäziz torğan täñrenän oyalmaybız -
Şundayın ber aqılhız diuanabız.



Añlatmalar

  • Tarılau (q.) - haranlanıu, qomhozlanıu.


Soltan Ğäbizullağa şikäyät*


Ässälämäğäläyküm, asıl zatqa,

Mayzanda uzıp kilgän arğımaqqa.

Layıqlap däräcäñä yazzım säläm,

Üzebez artıq batır bulmahaq ta.

Baqsahız bılbıldar za hayray almas,

Bıl köndä oqşap torabız yabalaqqa.

Hozayzıñ yazğanına sara barmı -

Yazılmağan bit doğalar yırle yuqqa?!.

Ütenäm, häzrät, hinän yöz meñ qabat

Bez fäqir bisaranı kire qaqma.

Aqıllığa - işara, tigän hüz bar,

Artıq hüz - äzäphezlek asıl zatqa.

Donyanıñ töşöp toram mäzarına,

Hatıldım ber mut ildeñ bazarına.

Yıuanırzay his berenän hüz almanım,

Şunda la ömötömdö özä almanım.

Zindanda intizar bulıp zarıqqandan,

Hezzärgä tağı yazzım, tüzä almanım.

Bändälä bula qay saq şundayın häl.

Ğalimdıñ hüze - şäkär, mäğänähe - bal.

Bisara, zarıqqandan yazğandır, tip,

Soltanım, ütenesemä küzeñ hal.

Totqondar qiblahı ine busağağız,

Hüz mälen belmägängä oqşamağız.

Yıuhağız, ber töşkän ker kitmäy qalmas,

Qayrahañ, kitelgän yır ütmäy qalmas.

Här ber zat üz asılına qaytır, tigän,

Dat yoğop, bulat qılıs ütmäy qalmas.

Küp buldı mosolmanğa yarzamığız,

Köndän-kön üsä barzı bazarığız.

Harqıttan Aqmullanı buş quymağız -

Taşa bit hezzeñ däülät qazanığız.

Donyala hayran hezzeñ bähetegez,

Yıyılğan bötä ilgä däülätegez.

Ğilemlelek ağasınıñ yımeşeheñ,

Ğümerlekkä hürelmähen şäükätegez.

Kitmägän bähet, däülät baş, malıñdan,

Sıqmağan ir-azamat iqbalıñdan.

Donyañ hineñ - yänşişmäneñ tamsıhınday,

Küpme yortta hıu äsälär ihsanıñdan.

Däüläteñ bäheteñ menän taşa birhen,

Qähäreñ doşmandarzı basa birhen.

Doşmanıñ qırzan örköp qasa birhen,

Hozayım mañlayıñdı asa birhen.

Doğa şul Aqmullanan, soltanıbız,

Esendä küp yondozzoñ Sulpanıbız.

Tomağahı kömöş, toroñ193 altın,

Himmäteñ zur hineñ, şoñqarıbız.

Kiläheñ ata zattan naqıs bulmay,

Himmäteñä aqıl qeüät, däüläteñ say194.

Doğa qunıp, qot yoqqan ber urın, tip,

Botaqqa oyalağan bez toromtay.

Yähännäm haram bulhın etegezgä,

Kilmähen doşmandarıñ bitegezgä.

Qunaqsıllıq östäleñdän ber yomortqa

Taşlahañ, ni bula min - etegezgä!

Almağasqa oyalağan hez ber şahbaz,

Şahbazdan it täm itkän bez zä ber taz.

Isın zatım horahağız, min bisara -

Därdmänd Häbi Huca ibn-Niyaz.

 




Añlatmalar

  • 193 Tor (t.) - au, qoş aulau ösön qullanılğan mahsus seltär.
  • 194 Say (q.) - mul, bäräkätle.
  • «Soltan Ğäbizullağa şikäyät». «Aqmella äfändeneñ Soltan Ğäbidulla (Cängir han) bän Cähangir han cänablärenä iştika vä ğarizasıdır» («Aqmulla äfändeneñ Yıhangir han ulı Soltan Ğäbizulla (Yängir han) yänäptärenä zarlı ğarizahı») iseme menän bıl äsär täüge tapqır «Aqmella äfändeneñ inşad itdeke manzumatı...» kitabında basıla. Huñınan 1907 häm 1935 yılğı basmalarza la urın ala. İseme qısqartıp alındı.


Teläk


Hörmätle boradärem aqılı aşqan!

Keşe bulmas küñelen mutlıq basqan.

Bulmahın arabızza härämselek,

Oyathız, yaqın menän yamanlaşqan.

Hıyırhıñmı yaqın menän sauzalaşqan?

Uñmayzır sauzagär küp hatıulaşqan.

Donyala bar telägem - hezzeñ menän

Quşılıp, mäñgelekkä ayırılmastan.

Yaqınım, tip, yaqınıña inanmağız,

Doşmanlıq bıl zamanda - qarındaştan.

Teläk şul: bulha bulhın sın ihlastan,

Eskän-yıygän taza bulhın äüüäl baştan.

Qazaqta boronğonan ber mäqäl bar,

Äytkändär: auırıu - aştan, dau - qarındaştan.





Tiheñme?


Hozay birgän ölöşöñ

Kämer-artır tiheñme;

İşektäge bäheteñ

Türgä tartır tiheñme;

Haqtan başqa därteñä

Darman bulır tiheñme;

Vaqıt-vaqıt bulmaha,

Kön dä yıyın tiheñme;

Mizgel bulmay, bähet, däülät

Quldan kiter tiheñme;

Mizgel könö bulğanda,

Ämäl bulır tiheñme;

Huğarmağan timerzän

Bulat bulır tiheñme;

Äzäm atıñ yuyılıp,

Azğın at bötör tiheñme;

Tar lähettä mul malıñ

Yuldaş bulır tiheñme;

Ber imandan başqahı

Moñdaş bulır tiheñme;

Yarlı bulhañ, yän dusıñ

Küze kürer tiheñme;

Küze kürep torha la,

Küñel birer tiheñme;

Aqqoş yatha aldıñda,

Athañ, teyır tiheñme;

Malhız bulhañ, yän dusıñ

Hine höyör tiheñme;

Uqtan töz baqır tayaq

Tezgä töşör tiheñme;

İşektä torğan ğäribeñ

İskä töşör tiheñme?!.





Tupraq


Nigezleräk barınan da tupraq:

Törlö zattı tıuzıralır tupraq.

Täbiğätteñ üzgäreşe qırıyhız -

Tupraqqa barı toror tuqrap.

Bına oşonday täbiğät törzäre

Ber-ber artlı tora barı üzgärep.

His tuqtamay üzgäräler oşolay,

Tezeleşep qıyın-rähät köndäre.




Tuqlı*


İnähe şul tuqlınıñ immägänme,
Qaqlanıp, quyzan ülän teymägänme?
Bulmaha, bisäñ hauıp qaqlağanmı,
Bulmaha, quysı yunläp baqmağanmı?
Quy menän bäräs şaulap baqırğanda,
Bäräs bayğoş inähen tapmağanmı?
Yäy buyına qunaqqa huyılmağan —
Sarıbay bez kilä tip haqlağanmı?



Añlatmalar

  • Häsän Ğäli bıl äsärzeñ yazılıu tarihenä qağılışlı şunday beleşmä birgän: «Aqmulla Sarıbayzıñ öyönä kilgändä, huyırğa ber tuqlı kilterep, bata (röhsät. — Ä. V.) horağandar. Şul tuqlığa Aqmullanıñ arıqhınıp (yabıq, tip. — Ä. V.) sığarğan batahı... Bıl batanan huñ Sarıbay yaqşıraq tuqlı äpkilep huyğan ikän».


Tön menän kön


Kön sığalır, kütärelep batalır,

Döm alısqa yan-yanuar yatalır.

Yırzeñ yözö tön pärzähen yabınıp,

Tağı mäşriq yaqtırıp, tañ atalır.

Töndän artıq yaratılğan köndözö,

Töngä layıq: ay qaşında yondozo.

Yauha yamğır, rähät toslo ğalämgä -

Torläneşep yäşäräler yır yözä.




Ut


Donyalağı törlö zattan ut bulır,

Bar üsemlek utta yanıp yuq bulır.

Täbiğätteñ küreneşe şul bulır:

Ut ta, köl bulıp, ahırında yuq bulır.



Uyanıu


Bulmayıq dürt ayaqlı mal şikelle,

Qıuarğan yapraqhız tal şikelle.

Baqsalay, yıget äzäm kürkämlänä,

Ğilem menän hüz höylähä bal şikelle.

Yaz sıqtı baqsalarza bılbıl hayrap,

Atılıp säskäläre göl-göl caynap.

Halayıq şul baqsağa küzebezze,

Quyğan yuq qarañğığa bezze bäyläp.

Qar kitte, hıuzar ağıp, bozzar irep,

Bar donyanı hozurlıqqa kitte torop.

Keyımhez, äyzä ultırğan yıtem bala

Taraldı urmandarğa säskä tirep.

Yügerze yäş balalar yalanayaq,

Quşıldı sırqıratıp uğa tay-tulaq.

Yän barmı häräkäthez - qarağızsı,

Bızırap sıqqanda yaz yäşel qıyaq?

Küz halıp qarağızsı här tarafqa -

Donyala asılğanday timer qapqa.

Hin dä inde hönärgä ıntıl, häräkät qıl,

Talpınıp hönär ösön bınday saqta!



Uqınım qan yotop...


Uqınım qan yotop qayğı kitabın...

Mödärristär keüyek, güyä, ni buldım?

Ni eşläyım, ni qılayım bıl hälemdän -

Bıl donyala ğäcäp äsfäl242 min buldım.

Äzäldeñ243 katibe244 yazğan ikänder,

Şunıñ oson därd ilä245 diuana buldım.

Minän nik horayhığız - hälem qıyın,

Küp yafa tarta-tarta, kitkän köyöm.

Harğayıp tar yırzärzä vayım menän,

Oqşayzır tau soltanğa mineñ meyım.




Fazıl Märcänizeñ märsiähe


Qazanda ber fazıl sıqtı almas bulıp,
Känsäläre kübäyze ğam, has bulıp.
Gäühärzän fekerzären qulğa elgän,
Häqiqät diñgezendä ğauuas bulıp.

Mayzanda ul sığarzı artıq ğäyrät,
Bäygelä uzğandarzan sıqtı ğäsrät.
Bezgä şatlıq: bıl tarafta bezzän sıqtı
Märcäni Şihabetdin ahun häzrät.

Qarañğıla fonarzı qabızğan ul,
Qaynar hötkä harı mayzı tamızğan ul.
Sälämätlek şişmähenän yuldar asıp,
Häqiqät yılğaların ağızğan ul.

Hüz quzğatır ul asıl ir käräk yırzän,
Hozayım ütä hizger yöräk birgän.
Mohändistär hizmägän yırzän qazıp
Sığarzı tatlı hıuzı tärän yırzän.

Bolağı saf, säygä här kem hıu alğanday,
Haqlıqqa sarsağandar qıuanğanday.
Dorrähenän küpme bala hötkä tuyıp,
Başqalar bula qaldı hıu alğanday.

Tähqiqtären kürgän äzäm qıuanğanday,
Ğölämägä särdar bulıp, tıu alğanday,
Köräşselär mayzanına bıl sıqqan huñ,
Batırzar bula qaldı yuğalğanday.

Añlauhız his kem uğa totonmahın -
Unday-bınday keşe tügel sıualğanday,
Bähleüändärzän yığılıu kürgäne yuq,
Bäygene beräü alha, bıl alğanday.

Mosolmanğa qarışıu layıq bulmas,
İnsaflı urıs kürhä, inanğanday.
Ul - ber fazıl ğölämä uzğan taptan -
Ölöşö bar däräcäi ictihadtan.

Doşmandarğa qarşı torop yän ayamay,
Unıñ ösön köräşsebez alğı saftan.
Däqaiqtän möşkil sisep qaldırğan ul,
Biş yöz yılğı batırzarzı taldırğan ul.

Zamandaştar uğa oqşaş tiñdäş tapmay,
Yörägen doşmandarzıñ yandırğan ul.
Här yırzä dälil menän hüze bahir,
Qeüätenä keläm şahit köndäy zahir.

Bıl zamanda tıuğan yuq uğa tiñdäş,
Mäğrifätle irzärzän bınday mahir.
Ütä almayzar äzenän basıp unıñ,
Kitä almayzar yulınan aşıp unıñ.

Haqlıq nurın hünderä almay, moğanidtar
Kürä almayzar ğalämgä faşın unıñ.
Ah, däriğa, bara almanım qaşına unıñ,
Hüzenä min mökibbän ğaşiq unıñ.

Här tarafqa neskä uyzar taşqının
Ağızğan beleme taşır unıñ.


Min üzem ber därdmänd diuanamın,
Qayza ber tähqiq kürhäm, qıuanamın.
Bıl zatta ğäcäp tähqiq kürgändän huñ,
İhtıyarhız şul säbäptän yıuanamın.


Min — ber arıq büreläy yılep yörögän,
Quyan, qarhaq tölkö yısen hizep yörögän.
Beräüye qulğa töşhä, bere töşmäy,
Arıq, aqhaq, uñay kilhä, eyılep yörögän.


Mäclesenä qaray ğına ğauğabız bar,
Qozoğona qaray ğına qauğabız bar.
Erbet menän Mäkäryägä sama qayza -
Bazarına qaray ğına sauzabız bar.


Bähetebez asılmağan bez ber fäqir,
Abruyım artıq yuq, eşem taqır.
Yäştän yıyğan ber bıuaz mäcmüğäm bar,
Unıñ da bäğze yıre qaqır-maqır.


Ul zaman kitap qayza bıl zamanday,
Yoroymon tärän yırzän hıu ala almay.
Beräy şärik qalın kitap totop torha,
Qızığıp, min fäqirzeñ küz alanday.


Ügäy äsä qulında yıtem qaldım,
Unan da bik rätem kitep qaldım.
Ästämdä kerle küldäk, yırtıq ıştan,
Qayza mulla bar tihä, yıtep barzım.


Fäqirlektän artıq fän kürä almanıq,
Şähär sığıp, alıs yaqqa yorä almanıq.
Märgändärze tanırlıq hälebez bar,
Şul säbäptän sabır qılıp tora almanıq


Az ğına däresem bar qış vaqıtta,
Kitap qarau — ğäzätebez buş vaqıtta.
Bezzän dä belem işege biklängän yuq,
Añlaybız käyıf kilgän huş vaqıtta.


Uylamağız, "Carudä"ne kürgän yuq, tip,
Ägär kürhä, ğibaräten belgän yuq, tip.
Kös barınsa hazaq artqan yıgettär bar,
Uylamağız, donyala märgän yuq, tip.

Märgängä hozay birhä turı uğın,
Uğa iptäş bulha ägär toğro zihen,
Bähetenä totqarlıq yuq, belähezme?
Bar ğaläm belep tora mäşräbähen.

Qarşı toror mineñ ni miqdarım bar -
Üzemdeñ noqsanıma iqrarım bar.
Bez — qırmısqa, hez Söläymän bulğanda la,
«Fain täzhäbu?»zan häbärem bar.

Damella ikänegez isebezzä,
Fäqirze lä alığız isegezgä.
Aqrın, yäyäülätep, artqa töştök,
Aqmulla — fälän-tögän, tihägez zä.

İrzeñ häle belener, läfız atha,
Kemdeñ häle belener, yäşeren yatha?
Mäğrifägä sifatqa yarap kitä,
Nökirä ber säbäp menän bilge tapha.

Beräügä morat bulha haqtıñ yadı,
Beleme miqdarınsa uğa badi,
Hadizar isemenä mozhir bulır
Zihenlelek, hälätlelek — şartı ğadi.

Här kemgä bähet birelgän qismät menän,
İrzärgä yala yaqma hissät menän.
Mısqıllauğa mullalıqtıñ häcäte yuq,
Ğalim bulha, laf orhon hikmät menän.

Därthezzärzeñ eşe yuq himmät menän,
Himmätleneñ qulı qısqa qillät menän,
Halıqtıñ qaraşında hur kürenep,
Ğümere üter bisaranıñ zillät menän.


Hüz sığır şağirzarzan hikmät menän*,
Unsa küz alartmağız hiddät34 menän.
Tıyıu bulha, möqäyyäd, yä möäüüäl,
Haram-häläl — şähesenä nisbät menän.

Här fändä şiğır menän kitap tulı,
Qarahaq, eyäläre nindäy olo!
Ğazzalizay irzärgä kem tuqtamay,
Üzegez zä belähegez, Alla qolo!

Därt ähele — şağir, bulha üzenä malik35,
Bulmaha şiğır menän virdtän36 tarik37,
Şiğırzı motlaq tıyıu uñay bulmas,
Häm yänä, lähü38 bulha, läm yobarik .

Şağirzarzıñ kübehe — ähle salik39,
Äytkändär nisä törlö köygä halıp.
Es boşqanda, şiğır tügel, yır yırlağan
Täqüä40 sahabänän41 İbne-Malik.

Şiğır dörös, näsihätte hamil42 bulha,
Eyähe häl qäzäre ğamil43 bulha.
İşetkän äzämdärze ilatqanday,
Väğäz menän ğibrätte şamil44 bulha.

Kitkändär nindäy irzär gäühär säsep,
Ularzıñ eştäreneñ yulı asıq.
Ğäcäyıp qimmät äsär qaldırğandar,
Hikmätteñ mähzänenän45 misrağ46 asıp.

Här ber yän säyran47 qılır säbilendä48,
Bılbıldar cäülan49 qılır särirendä50.
Äs-sämğe äl-kälimde51 tähmin52 qıldı
Hozayım fösahanıñ53 zamirında54.

Nindäy genä ir tıumağan yır yözöndä,
Ostazınıñ näticähe — tilmizendä.
Yäriänän yır yırlatıu ğäzät bulğan
Ğäyıt kön päyğämbärzeñ dihlizendä55.

Maqsattı bıl urında qıldıq näfad56,
İnşa alla, qarışmas ähle näqqad57:
Hup kürgäs yäriäneñ yır yırlauın,
Şariğtıñ58 sökütenän59 cäuaz60 möfad61.


Ber kitap bar, eyähe qayhığız ul?
Kitabında iseme yuq — bildähez ul.
«Täuarih äl-Bolğar» tip isem birgän,
Esendä sauabınan hatahı mul.

«Nazura»ğa ul häsis batır ikän,
Tiz inhä yarar ine ocmahqa şul!
Üz tarafın kütärgän kükkä saqlı,
Mullaları bulğan huñ üzenä qul.

Boradär, hezgä ütenäm säläm yazıp,
Küzeñ hal: Märcäni ul — Timerqazıq!
Bulmaha, qibla tapmay azaşırhıñ.
Qarañğıla yün belmäy, yuldan yazıp.

İmgänep, qoro buşqa azaplanma
Baqır sıqmas urından altın qazıp.
Tölköläy yügerekmen tip aşhağız za,
Siraqtan ala torğan min ber taz et.

Bıl säbäptän hezzärgä säläm yazam,
Bıl yaqqa kilep yatır hezzeñ azan*.
İr bulğan irändärze hur totmağız -
Bülägenä şart tügel Qaşğar, Qazan!

Äzäphezlek tügelme bıl qılğanıñ-
İşäkkä tiñläyhegez ir tolparın!
Möhakämä qılmas tip uylanıñmı,
Huqır tip belgäyneñme yorttoñ barın?

Hezzärgä tañ qalamın uylay-uylay:
Qayhılayın hezzeñ yaq, zihen quymay,
Bolottay köndöñ nurın pärzälägän!
Hezzärgä şul säbäptän küñel tulmay.

Hälensä ğalimdarğa maqtau layıq.
Vä läkin här qoş osop ılasın bulmay.
Bınan başqa äyter hüzem tulıp yatır -
Täğäyınläp här ber hüzze äytep bulmay.

Eşegez mözäyyänder vähemegezzä,
Hüzegez möbäyyänder zäğmegezzä.
Meñ mulla räd qılhañ da, ni qayğı bar:
Dustar bar kire qağır räğmegezze.

Yık kürgäs, ber yalanı yabarhığız,
Üs qılğas, ber qaranı yağarhığız.
Artqı yaq asılğandıñ asıuınan,
Älbittä, ber yaman at tağarhığız.

Utlı yäşen sikägezgä sirtkändän huñ,
Sayanday, sızay almay, sağarhığız.
Ğazzalizay bulha la, ul fazıldıñ
Hozurına hurlıqtar yazarhığız.

Häqiqät ğilemenä äğraz qılıp,
Maqtanıp, ul yağına nazarhığız.
Üzegezzän ber fazıl bula qalha,
İttifaq cömlägä nasarhığız.

Hösöt, bäğze doşmanlıqqa säbäp bulıp,
Namısığız ämerenän qasarhığız.
Arıslan menän alışıp arıqlanğan,
Hösöt menän harğayğan acarhığız.

Älbittä, inde mine höymäshegez,
Bıl bisara haq ikän, timäshegez.
Qarındaş, ber insafqa kilhägezse:
Firğäüyendeñ varisı bit tügelhegez!

Boradär, "min"lekte quy ğalä äl-hosus,
Min-minlek eyähenä kilterer nus.
Märcänigä alışırğa kem sızahın,
Qeüähenä dälillek qılha nösus.

Fazıldı fazıl belhäñ, äseñ köymäs,
Här qasan tıynaqlıqta barmı naqıs?
Batır menän köräşhäñ, hau qalmashıñ,
Ayaymın bil-umırtqañ özölhä dus.

Ul hezgä gäühär yıyıp, nisar qıldı,
İnde hin, qäzeren belep, itägeñ tot.
Ala almay, ul gäühärzän qoro qalhañ,
Bäheteñdeñ şomonan bel, artıñdı qıs!

Kil, zinhar, boradärem, insafqa kil!
Qeüäteñ küpme ikän, samandı bel!
Häldän kilhä, unıñ eşen hin dä eşlä,
Bulmaha, fayza birmäs taqıldaq tel.

Belgängä niñä äseñ köyä hineñ?
Eşen kür ğilem-nur eyäheneñ.
Här fändeñ ber haylanğan ricalı bar -
Eyähe seren belä beyäheneñ.

Kerlähäñ, här nämäne qaraytırhıñ,
Köndäşhez unday fazıl qalay torhon?
İstambul, Mısır, Şamda tiñdäşe yuq -
Qaşğar, Qazan, Dağstan bılay torhon!

Bıl zamanda his kem uğa tiñ kilmäyzer,
Bıl yaqtar his kemde uğa tiñlämäyzer.
Batırzarı mayzanğa sığıp kürhen,
Bulmaha, «ul belmäy»ze kem belmäyzer.

Ülsäne iñen-buyın möhändistär,
Döröslögön hup kürze möbarizdar,
Här yırzä holqo saf fazıldarzan
Ayırıusa Troitski mödärristär…

Bılar za hez belgände belgändäyzär,
Kitaptı hezzeñ hätle kürgändäyzär,
Şahbazday yaltırağan ber şoñqarzar,
Toyğondoñ ayağınan elgändäyzär.

Ğali talaptar za haqqa märqad,
Kiläsäk maqsattar za haqqa mirat.
«İğtibar» za iğtibarğa alğan ikän
Hörmätle Rizaitdin — ber kamil zat.

Yämlä saf ähle insaf aldı ğibrät,
Qazanğa bıl säbäptän kilde şöhrät.
Däräcähen belgän ihlas dus ikän
Damella Borhanetdin qazıy häzrät.

Qısqahı — küp fazıldar haldı qolaq,
Barın tabıp äyteügä telem sulaq.
Däräcäle damellanıñ mädehe qalay
Läzzätle, ğibarähe yıget hımaq.

Ğäyre sit viläyättän nisä irzär,
İstambul, Hindostanda küp mäşhürzär,
Kitaptarın qabul qılıp bastırtqandar.
Qıltayıp yöröy birhen täkäbberzär!

Täğassiben qaldırmas bozoq zamir,
Hıuhınıñdı qandırmas qoroq ğadir.
Ay torğanda, Sulpanğa ğaşiq bulğan,
Ni qılhın köndöñ nurın ul ber zarir.

Ay bulmaha, yondoz menän tön yaqtırmay,
Färqädkä mohtac tügel nurlanğan ay.
İsemem mözäkkär tip maqtanmahın -
Qoyaşqa hurlıq birmäs tänis zamir.

Küpme min-min tigändärzeñ yoqohon asqan,
Ğämhezlektän iskärteüse ul ber näzir.
Yıhanda häle ğäyän, qono bäyän,
Ğalimdarzan qänäğät bik küp ğafir.

"Cälal"gä haşiähe uğa şahit,
Ni qäzär mädeh qılha — şunsa cädir.
Häqiqät bayrağın kütärep barğan
Köräşselär arahında bıl ber ämir.

Cädidäi zamandan cämal asıp,
Kürhätte aq ğäyräten yañğız bıl ir.
Qaynıhınan kürende bınday bäyän -
Qayhı hine tanıştırır misle häbir?

«Hikmäte baliğä»he nindäy ikän -
Zauqı sälämät äzämgä balday ikän.
Asıl häqiqätte hamil bulğan
Äzämdeñ tänendäge yändäy ikän.

Hädistäge ostalığın küzgä alhañ,
Äshabtan işetkändäy añlay ikän.
Bınday ğali ğalimğa tel ozaytqan -
Ul üze dürt ayaqlı malday ikän.


Qazaqsa şiğır yazzım asıq qılıp,
Känsälärzeñ yörägen asıttırıp.
Häqiqäten kürgän huñ, qıuanğandan,
Kitaptarın qaraymın ğaşiq bulıp.

Täsanife basirätte yarıq qılğan,
Näfes häsis arahın färeq qılğan.
Azaşqanda tura kilep, balğa töşkän
Min — bayğoş, ber qırmısqa ğarq bulğan.

Un biş yıl «Näzurä»hen alğanıma,
Qaray-qaray, baş osoma halğanıma.
Küñelgä şifanı şunan aldıq,
Elenmäy känsälärzeñ qarmağına.

Morattarı mökabärä bulğandan huñ,
Känsälär küz halmayzar aryağına.
Qara halıq, mullahına tabiğ bulıp,
Dörlätep yarıp yöröy yarma ğına.

Niñä bezzä bıl tiklem äzäp qısqa?
Kamillıq bılay torhon, aqıl osto!
Ber yırgä kileşterep hat yaza almay -
Beräüze yamanlauğa qalay osta!

Bäğzehe uqıy za almay ğibaräten,
Kamilğa nindäy qıla häqaräten?!
Damellalar bäğzehe, belä torop
Doşmandıñ morat qıla häsaräten.

Darıuzı kütärä almas bäğze märiz,
Näsihät qabul qılmas fäzze, ğäliz.
Şaytandıñ da iñ yıtezen uzıp kitkän,
Atılıp tübähenä «Bäreq äl-vämiz».

«Carudä» eyähenä hüzebez yuq,
Ularğa qarşı kiler yözöböz yuq.
Allanıñ zur rähmäte töşhön uğa,
Donyala hüzebez bar, üzebez yuq.

Ul da ber ğalim ikän höyläy torğan,
Moratına qarşılarzı höymäy torğan,
Ğalimdar mäclesendä mayzan alğan,
Qurayı kileşkändä köyläy torğan.

Bez zä kürzek unıñ atkan yıren,
Qay yırgä uğı töşöp yatkan yıren.
här yuldıñ yünälgän ber urını bar,
Bäräkalla: kileşterep tapqan yıren!

Uğa şärik — damella Möhibulla,
Saf küñelle ğalimdarzı möhib mulla.
Äüüäldä qırın-yarın yöröy ine,
Ahırında, qaytıp, buldı möhiq mulla.

Damella Rähmätulla — uğa nazir,
Tährirat häm itlaqta nurlı zamir.
Märhümdär Märcänigä qarşı töşkän,
Ularğa häm eyärgän bik küp ğafir.

Ostazdarı, Qışqar häzrät, alğa sıqqan,
Bigeräk tä ul kälämdä danğa sıqqan.
Tahıllıqta damella Mäçkäräläy,
Küp ğalim, mödärristär aldın sıqqan.

Qursa häzrät ularzan boron bulğan,
Mädehkä ul ber layıq urın bulğan.
Ul märhüm, Märcänizäy mäftün bulıp,
Küp ğalim ul ğäzizgä qırın bulğan.

Bıl zat häm üz ğasırında olo ğalim,
Känsälären möbtalä tabiğ salim.
Artına ber az äsär taşlap kitkän -
«Qamiğ äl-bidğät», — güyä, säyıf sarim.

Här bändä hazinahın asıq yahar,
Vä läkin hazinala ayırma bar.
Ni bar-yuğın belerhegez, kibet asha,
Här kemdä ber sauza bar häle miqdar.

Vä läkin Märcänizeñ eşe başqa,
Yılqınıñ tolparınday yondoz qaşqa,
Alıstan şäğşäğähe balqıp tora,
Gäühärzäy qundırılğan altın taşqa.

Qay eşe ul fazıldıñ tañ qalmastay?
Qay hüze ul kamildıñ küz halmastay?
Därdenä därdmändtär şifa taptı,
Huqırzar küzen astı qarmanmastay.

Hırqıuatlı keşelärgä bik kileşte,
Buldılar ayaq-qulı hızlanmastay.
Kamillığı yır yözöndä mäşhär buldı,
Buldılar yamandarğa aldanmastay.

İsemdären yazğandan uq, nurın säsep,
Ähbabın ğaşiq qıldı yän qalmastay.
Şäcäräi dälileneñ tamırı tärän -
Ulay-bılay qoyonğa quzğalmastay.

Berketkän hoccät menän möddäğahın
Osta, hılıu — yunıp halğan taştay.
Eşe böhtä, maşinanıñ şirazınday,
Yıbeneñ töygän yıre tarqalmastay.

Känsälärzeñ yöräktäre halmaqlandı -
Kärrähe auır buldı tarta almastay.
Batırzarzıñ qılısınan qayau sıqtı,
Qaytanan eşkä inep yalğanmastay.

Ayırıldılar küp köndäştär äzäbenän,
Haslıqtı täkäbberlek säbäbenän.
Moğanid kürkäm yırgä küzen halmay,
Yaqşılıqqa ğäzäte yuq säbäbenän.

Äzäm kamil bulmayzır, qaynap beşmäy,
Möhäbbät tustağınan şarap esmäy.
Doşmandar au-tozağın halıp qaray -
Turğayzıñ tozağına ılasın töşmäy.

Hauala ul ber şoñqar äylänä osqan,
Bez yöröyböz, qarağoştay, ezläp sısqan.
Tölkölär unda sızap tora almayzar,
Güyä, ber kiñ soqorzan qoto osqan.

Bez hattıq mullalıqtıñ qoro atın,
Bezzän artıq yaulıqlı dörös qatın.
Küñelebezze ber hındırıp ilamaybız,
Uylanıp ğäräsätteñ väqäfatın.

Aşqan ber ğalim sıqha, yamanlaybız,
Mäcleste ğäybät menän tamamlaybız.
Eşebez - yä mısqıllau, yäki hurlau,
Üzebezze här ğäyıptän amanlaybız.

Yaqşını, hükkän menän, atı kitmäs,
Yaman hüzzeñ küñeldän datı kitmäs.
Saf altındı näceskä buyau menän,
Näces kitär, altındıñ zatı kitmäs.

Qıyış uq, atkan menän, turı kitmäs,
Küñeldän yaman hüzzeñ qurı kitmäs.
Qotorğan et haua qarap örgän menän,
Asmanda torğan ayzıñ nurı kitmäs.

Ul ine — qoyaş bädiğtän,
Nurı — yäşendäy lämiğtän.
Ğali, şanlı mönaziğtan -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Unıñ şöhrättä ğonuanı,
Möhäqqaq dörrä Märcäni,
Haqlıq ğilemeneñ kane -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Märsiä yazzım min bisara,
Ütkerlegen qılıp sara,
Bıl saqta yuq uğa sama -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Unıñ üleüyenä piştär,
Köyöndö barsa dus-iştär,
Troitski mödärristär -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Unıñ kamilına ğonuan
Täsanife asıq borhan,
Basirätte asıq qılğan -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Qasan ul zat kitep barzı -
Qazan kürke kitep qaldı,
Hämmä ähbab yıtem qaldı -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Unıñ mädehe sikhezzer,
Dağstan, Hindta isäphezzer,
Mineñ mädehem yäphezzer -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Östönlögö — ziräklektä,
Kamillıq — aqhöyäklektä,
Osta tele — güzällektä -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Äñgämä, yıyğan häbär,
Asıqlağan küpme serzär,
Asıp halğan küpme pärzä -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Safıy Alla ruhı haman,
Hurlıq ğäfü ilä ğofran,
Ayırılıuğa yöräk hızlay -
Cöda buldıq, däriğa, ah!

Yarzam qılhañsı, ya rabbi,
Üzem bayğoş, atım arıq,
Qazan qalahına barıp -
Kürä almanım, däriğa, ah!

İlahım, bötä häcätem,
Qabul itkel mönäcätem,
Qäbähät barlıq halätem -
Tüzä almanım, däriğa, ah!

Unı maqtauğa min ğäzeb
Qazaqsa ber bäyıt yazıp
Tarattım yortqa min, taz et -
Cöda buldıq, däriğa, ah!




Häläleñ yaqşı bulha...


Häläleñ yaqşı bulha, yuq armanıñ,

Kilgändä, kötöp alha ber mähaneñ253,

Äylängän şäm qaşında kübäläktäy,

Yulıñda qorban ithä tatlı yanın.




Şabırzap yauğan yamğır taşqa qunmas...


Şabırzap yauğan yamğır taşqa qunmas,

Aqılhızğa hüz äythäñ, başqa qunmas.

Bändägä ni yazha, şunı kürer,

Ber kem dä täqdirenän başqa bulmas.



Yuldaşlıq


Uynayzır bolononda irkä bolan,

Qurala kön kürä almas arhar, qolan.

Köthäñ dä tärbiäläp, quyınıña alıp,

Äzämgä his ber yuldaş bulmas yılan.

Zararı higez yäşär yäş yılanday,

Belmäs hineñ qäzereñde ahmaq, nazan.



Yamanğa yalınmağız...*


Yamanğa yalınmağız, malı bar, tip,

Äytkändär: yamandıñ küñele tar, tip.

Borondan zatı näces bulğandan huñ,

Susqanı kem hıypay huñ yanuar tip?



Añlatmalar

  • «Yamanğa yalınmağız...» Şiğırğa qulyazmala (Dusmayıl Qasqınbayiv) şunday añlatma birelgän: «Dähi zä şul taraftarza (Küksätau yaqtarında. — Ä. V.) yörögändä bulırğa käräk, ber äzäm ber kemsänän alasağın horap daulaşqan vaqıtında Aqmulla märhümdeñ... äytkän hüzzäre». Artaban, şiğırzan huñ: «Şunda älege qazaq: «Ey, hineñ niyeñ bar, mineñ alahımdı aldırmayhıñmı?» — tip Aqmullağa asıulanıp äytkänendä, Aqmullanıñ ul kemsänägä äytkän hüzzäre:
Baymın, tip batırmın, tip uylayhıñmı,
Ğibrät hüz menän äytkän, añlayhıñmı?
Fäqirgä kösöñ yıtkän zurlıq qılıp —
Aldına ber hozayzıñ barmayhıñmı?! — tip kitep barğan», — tip quyılğan.


Yaz


Qısmaq ütep, qış ütkän huñ, kilde yaz,

Qıyqıulaşıp, kilde osop öyräk-qaz.

Yan-yanuar yäşel ülängä sığıp,

Köllö ğäläm şatlanışıp buldı mäc;.

Yırzeñ östö bärhät keüyek yıltırar,

Küktä — monar, yırzän bıuzar borqorar.

Arıq maldar yäşel ülängä tuyıp,

Qırzan öygä uynaqlaşıp qaytırzar.

Tirbäleşep, tärän küldär şalqıyzır[1],

Törlö qoştar därtläneşep qalqıyzır.

Küldä hılıu tomboyoqtar sayqala,

İsertkes köslö yäş yıs añqıyzır.

Qupşı qızzay şişmä ağa sıltırap,

Alısta monar yata tonyorap.

Turğay sırlap, bılbıl yırlap hayraşa,

Tele sıqqan yäş balalay bıldırlap.




Yañğızlıqta mıuafiq bulha yarıñ...


Yañğızlıqta mıuafiq bulha yarıñ,

Qayza barhañ - yulıñda intizarıñ

İreneñ bäheten tübän töşörmähä,

Qayza barhañ - hur qızınday ber didarıñ

Hörmäteñde belmähä yañğız başıñ,

Hin - ber bahır, yuq bulğan qarındaşıñ.

Dus menän doşmanıñdı ayırmaha,

Bulha la alğan yarıñ, ul - ber hasıñ.

Aqılhız bulha yarıñ, qäzereñ belmäs,

Gäühärzäy qimmäteñde küñelenä elmäs.

His ber eşe küñelenä qunmağan huñ,

Ultırğan yağalaşıp hin - ber köndäş.

İldäge qäzerhezgä birer aşın,

Qayza yaman kürenhä - boror başın.

Malsı menän yalsığa seren höyläp,

Qulyaulıq bulıp kiter ğäziz başıñ.

Yıtez at, hılıu qatın - ir qayrağı,

Käräkhez nämä käräk, ir yayzağı.

Yulıqhañ yaman qatın, saban atqa,

Häsrät, qayğı töşör qay-qayzağı.

Uylağan moratına yıtä almaha,

Äzämdeñ şunan bulır qartaymağı.

Döyähen tölkö alır bähethezzeñ,

Tip-tigez tügel kiler il aymağı.

İr-yıget, uylap höyläp, bayqap basha, -

Halıqtıñ höt östöndä ul qaymağı.

Keze qatın, yaman tıuğan tintäk bala -

Yıgetteñ şunan bulır qartaymağı.

His vaqıtta bılıqqan ir uña almas,

İr uñmaha, his vaqıtta il uña almas.

Küktän rähmät yamğırı yaumayınsa,

His vaqıtta, ülän üsep, yır uña almas.



Ğümer


Qırqta ir ğäyräte qunır yaqqa,

İllegä yıthä yäşeñ - buldıñ taqta326.

Tınısı qarılıqtıñ - öyzä torop,

İskergän buş hauıttay ultırmaqta.

Qalmayzır şul vaqıtta tändä qeüät -

Hikhändä, äytkändär, bulırhıñ laqba327:

Tirä-yağıñ qarmalauğa sıbıq tapmay,

Qalırhıñ yaltır boz-tayğalaqqa...



Añlatmalar

  • 326 Taq (t.) - tähet.
  • 327 Laqba (q.) - totoroqhoz, ışanıshız.


Qarağız Barlıbayğa


Küp säläm qarındaş Barlıbayğa.

Bändäneñ sere asıq bar Hozayğa.

Haqqa şökör, hıyanat hüz tamam bulıp,

Eşebez inde qaldı ber uñayğa.

Hat yazıp belderäyım işaratın,

Ğalimdar añlar hüzzeñ kifayatın251.

Yazğanım - ostazlığım timähägez,

Yuq sığar, inşalla, hıyanatım.

Uqırhığız, tözätep häref hatahın,

Qayğı menän tauşalğan min ber tazmın.

Ğali yänäbeñä ber säläm bulhın,

Azğan tay, üpkä menän hezgä yazzım.

Bändälä bula ikän oşonday häl,

Bıl hüzzeñ läfze252 şäkär, mäğänähe bal.

Bisara, zarıqqandan yazğandır, tip,

Yıbärgän, yazğan hatqa küñeleñ hal.

Azğan tayıñ, üpkäläymen, mirza, tıñlañ,

Yuq ine hezgä serem asılmağan.

Näselebez ber hatağa yulıqmağan.

Kürzegez ni hıyanat Aqmullanan?

Qarauğa äzäm hınlı Barlıbayhıñ,

Ni ğäcäp, ğilem yayın belä almayhıñ.

Tirä-yündä hinän yaqın dus yuq ine,

Ni qılıp yıldan birle kürenmäyheñ?

Yöröhön iregeşep nazan qoldar,

Hıyanatsıl bändäne hozay oror.

Ölkän qarın ağañdı ni qılahıñ -

Här kemde eşe menän hozay horar.

Bändägä ber kön şatlıq, ber kön vayım,

Bıl köndä haqlıqqa tigän yayım.

Küreşep, doğa alhañ, üzeñ ösön,

Uylahañ qiämätteñ şunsa yayın.



Añlatmalar

251 Kifayat (ğ.) - yıterlek, käräk tiklem.


Qarındaşlıq


Yaz yaratap, qıştı uğa igez qıldı,

Ülemde barlıq yängä tigez qıldı.

Här ni qılha, hozanıñ qözräte kiñ -

Ämer qılha, sül yırzä diñgez qıldı.

Yıgettär, donya üter başığızzan,

Küñel quy äzäplekkä yäşegezzän.

Qarındaşqa ihtiramlap qaramahañ,

Qayırılmay ütep kiter qaşığızzan.

Haq zekeren küp äythäñ, aq bulırhıñ.

Sabırlıq ahırında şat bulırhıñ,

Hazina taptım, tip, qäüyemeñde iskä almahañ,

Qarındaş menän qäüyemgä yat bulırhıñ.

İrtä namaz vaqıtında yata birmä,

Haram nämä alıuğa bata birmä.

Qarşı botaq bulmahañ, qarındaş küp,

Qarındaş menän tatıuzıñ küñele tuq.

Qarındaşqa hıymahañ, yaman bulıp,

Qayza barhañ, teyäler küzeñä süp.

Yaqınıñdı kämhetmä alaş ösön,

Haram eşkä kereşmä talaş ösön.

Yañğızıñ yatır yıreñde uyıña al,

Utqa töşmä beräüzeñ bälähe ösön.

Yıbärmä äcäl dauın, samañ kilhä -

Qoş qanatın yäyäler balahı ösön.




Qorğambäkkä şikäyät


Kitepter asıl irzär urıs äyzäp,
Quyıptır perevodçikkä hine haylap.
Ber taptay namısıña qaldıñ qarap —
Qulınan quş qärzäşeñ birzeñ bäyläp.
 
Ğäyıphez Aqtaşmı ine hineñ hasıñ? —
Bileñdän tübän töştö altın başıñ.
Kitte, tip Aqtaştı äyzäp, işetkändä,
Ütmäne tamağımdan eskän aşım.
 
Qorğambäk, yoqa ikän aqıl-häyläñ,
Äyzätteñ Aqtaştı totop — halıq hayran.
Qulınan quş qärzäşeñ totop birzeñ —
Teyırme inde kemgä hineñ fayzañ?!.




Qänäğät


Qol qotorha, älbittä, qonon belmäs,

Äzämi zat, bulğan hayın, polon210 belmäs.

Fäqirzän tiz bayığan tiñen belmäs,

Äzäm tip his beräüze küñelenä elmäs.

Bäräkätle mal kiter töptän-töpkä,

Az bulha la, yauap birer bıl mal küpkä.

Asıldarğa moñoñdo küpme äythäñ dä,

Asılı yuq yamanğa qılma üpkä.

Tamırhız däülätle bay kiñ bula almas,

Tay-tulaq at atan menän tiñ bula almas.

Täñre birhä bähet, däülät äzäm zatqa,

Könläü menän his äzäm käm qıla almas.

İşektän türgä ultır häleñä qaray,

Tuyza tun keyırheñ ilenä qaray.

Qulındağı barıña qänäğät qıl -

Yılqığa yök artalar yalına qaray.



Añlatmalar

210 Pol, pul (f.) - aqsa, haq, baha.


Haualanma...*


Haualanma atañdıñ baylığına,

Ololanma yözöñdöñ aylığına.

Atañdıñ baylığı - töşkän qırau tik,

Yözöñdöñ aylığı - yalğan buyau tik.



Añlatmalar

  • «Haualanma...» Şiğır Tañhılıu Küsimovanıñ 1966 yıl 30 dekabrzä «Sovet Başqortostanı» gazetahında basılıp sıqqan «Qara töndäge yaqtı yondoz» isemle mäqälähendä kilterelgän misaldarzan alındı.


Hır qıpsağına


(Tiñlek ala almağan Aqmullanıñ Aqmäset äzämdärenä yazğan hatı)
 
Aq şonqar au kürmägän, asıq yımgä,
Saqırğan ata tauışına kildek ilgä.
Kem tartır ğäyıp-yazıq şul gonahın —
At tire, ir hezmäte kithä yılgä?
Qağılğan qay yıget tabır güzälen,
Izalanıp, artta torop, qalha kämgä?
Donya — ber tägärmäster torğan auıp1,
Bulalır, insaf aşha, ilgä häüyef.
Küreüzän — eseü artıq tigän hüz bar,
Kermäyzer tik torouzan ilgä haulıq.
Dürt döyä — dürt beyzeñ täüfiğenä,
Kilterzek at ta, nar2 za doğa yabıp.
Halıqtıñ başın quşqan hörmätenä —
Teüällänep kitmänek riza tabıp.
Bar ine yıl qoşonday ber quñır yaz3,
Ömötlö inek, ul saqırha, kiler, tip yaz.
Höröngändä höyängän urın ine —
Tabır inek yörömägän üze häm qaz.
Küñeldäge bütänsä maqsatıbız —
Barabız äzäm tapmay äytergä naz.
Niätegez — talaş ikän tişek tamğa4,
Äle haman kermäyhegez häüyef-ğämgä.
Azaşqan aqılınan ahmaq şaldar5
Alışqan aqılın it menän nanğa.
Bey ikän dürt tübägä ata Nurman,
Yatqan yırzän saqırıp aldıñ qırzan.
Qıualap qomalaqtıñ uyınınday,
Sığarzıñ öyörmäläp bezze qorzan.
Üzeñdän kilde häbär, kilhen, tigän.
İr-namärd6 namısına bilhenmägän7,
Qıl üñäs, tar kükräkkä kämhenmägän,
Eskändäy mäñge hıuın, qarımağan,
Qartlığına bäräkät tarımağan,
Kiñ boğaz, quqır eyäk ağa taptıq,
Iuız za auızına yaramağan.
Vaq ikän şöğöldäre — qaşıq yalap,
Qaldırğan aqıl yısen näfse qamap.
Saqırğan ağayıñ, hiñä qarap,
Yuqtan boyzay tirgändäy, fayza hanap,
Yanındağı uyıq yılkä beyzäre lä
Sığarğan başıñ kämgä, tinen hanap.
Bey bulğan Urta Yözgä ir Yänebäk,
Naymanda yırıñ qolaq itte Tüläk;
Arqala — Balğuca häm Nauruzbay,
Urta qıpsaq Teläüle — yatır büläk.
Hırza — Dospol, Torsombay, yänä Turğay —
Kürerlek näseldären — buyı kümäk.
Yuğarğı dürt zattarzıñ näselenän
Almağan ikän bılar qılıp käräk.
Qarıları hüz tıñlayzar yäştärenän,
Vaqiğalar ütmägändäy baştarınan.
Ağastay yapraqhız sayahı8 yuq,
Kürşehe kitmägändäy qaştarınan.
Saqırğan ağayıñdı kildek kürä
(Qay beräü, sittän yatıp, qarşı örä).
Nisä äythäñ dä, aqhöyäk balahı bit,
«İnsafı» bar ikän üzenä kürä.
Üzendä hurlıq, zıyan — barıhı mul.
(Şul irzän kürenäler uñ menän hul!)
Här kemde aqılınan azaştırzı,
Sığarıp kös-qeüäten ayamay mul.
 
Ğalim, haci, bay, mirza — yaqşılar bar,
Maqsatın itep torğan aqtan teläp.
Bındayın küp halıqqa üpkäbez yuq,
Äyttek hüz ike-ös äzämgä täğäyınläp.



Añlatmalar

  • 1 Auıp — tägärläp, äylänep.
  • 2 Nar (q.) — ber ürkäsle döyä.
  • 3 Quñır yaz (q.) — irtä yaz.
  • 4 Tam (q.) — yır öy, zemlyanka.
  • 5 Şal (q.) — qart.
  • 6 Namärd (f.) — äşäke, tübän, namıshız, yauız.
  • 7 Bilhenmägän — qarşı tororğa niäte bulmağan mägänähendä.
  • 8 Saya (f.) — ışıq, külägä.


Hıu


Hıu ağalır, küperäler göröldäp,

Qış - qatalır, köz - yatalır dereldäp.

Qaysaq taşıp, qaysaq aşıp yarınan,

Qaysağında hıuala äkrenläp.




Ölgör hüz


Asmanda tıuğan yondozzan

Yaqtırıp tıuğan ay artıq;

Cabı237 tıuğan eş atınan

Qazanat238 tıuğan tay artıq;

Başı bozoq hakimdan

Häyırle, şım yay239 artıq;

Şärä bulha, tauzan da

Ağası bar say240 artıq;

Döyä huyğan yıyından

Tuqlı huyğan tuy artıq;

Hüz tıñlamas ulıñdan,

Hıyzaş bulha, sit artıq;

Ärhez ayıu kilendän

Kösöklägän et artıq;

Auıl gizgän qızıñdan

Bişektäge ul artıq;

Kürep alğan kürkämlenän

Kürmäy alğan qız artıq!




Ömöt*


Yängä rähät, dus-iştäreñ ber hat yazha,

Yän-yärähät, köpä-köndöz ir-at azha.

Acar doşman üz başına üze yıter,

Ägär hiñä haslap torop ber baz qazha.

 

Fani donya - qıyış yul ul borğolanğan,

Qıyış bulhın, qıyın bulhın - yulsı barğan.

Yul auır, tip, min - bahır, tip, tuqtap qalma,

Ömötöñdö özä kürmä istiqbaldan!

 

At atlıqmas arpanıñ halamına,

Bulma yuldaş dustarzıñ yamanına.

Yuldaş bulhañ dus kürengän monafikqa,

Taşlap kiter doşmandıñ tabanına.



Añlatmalar

  • «Ömöt». F. Fäizovtıñ «Ağizel» curnalınıñ 1967 yıl 2-se hanında basılğan «Ber äbey äytkän yuldar» isemle mäqälähenän alındı. İseme yökmätkehenä qarap birelde.