Şähär baqsahında

Şähärzä torousılarzıñ, qısqasa äytkändä, bayıraq keşelärzeñ, yäy könöndä küñel asıp, häsrättären basıp yöröy torğan urındarı baqsalarzır. Kön buyınsa qızzırıp torğan ese qoyaş bayırğa yaqınlaha, baqsağa par-par bulıp här taraftan kilä başlayzar. Berehenän-berehe uzzırırğa tırışqan matur keyımlelär, üzzäreneñ maturlıqtarın, qimmätle keyımdären bıl mayzanğa kilep kürhätergä vä üzzäre kürergä kilälär.

Min şähärzeñ ber yaq sitendä torham da, bäğze köndä, bıl baqsağa kilep, ber yaq sittän tamaşa itep, azıraq ultırıp qaytmaham, küñelemdeñ tulqını basılmay. Qom hipkän yulda, ular arahında aqrın ğına arı-bire yörörgä qızıqham da, bıl keyımem, bıl sifatım ilä ular arahına kerep, yämhezlärmen tip uylap, ber yaq sittäräk bulğan eskämyägä ultırırğa mäcbür bulamın. Bıl baqsala här kemdeñ haqı tigez ikänen belhäm dä, ihtimal, undağı keşelär, «bıl da bında kerep yöröy», tip äyterzär. Bögön dä min kilep ğäzätemsä ultırzım. Bögön haua bigeräk saf, bolot ta, yıl dä yuq.

Ah, baqsa, ni qäzäre güzäl manzara täşkil itep yahap tora!..

Zur-zur üskän quyı yapraqlı ağastar, şul quyı yapraqtar arahında asılınıp quyılğan, ay zurlığında bulğan elektrik fonarzarı, bigeräk tä bınıñ astında yörögän irzär qatış küberäge qatın-qızzar — küz almayınsa qarap tororloq dägelme? Bılarzıñ äqsäre asıq yözlö, qayğı-häsräthez kürenälär. Bılarğa donyanıñ nasarlıqtarı ireşmäyme ikän ni huñ? Yuqha bılar yännättän vaqıtlısa ğına bında kilep, kire qaytıp kitälärme ikän? Bigeräk tä aralarında yörögän mäläk keüyek matur hanımdar mineñ ike küzemde üzzärenä qaratalar. Bılarzı qısqa ğına äytkändä, tausif itep bötörör häl dä yuq.

Bılar fälän nämägä oqşağandar, tip äytergä, yıhanda ber nämä tabıu möhäl eş. Sönki bılar täbiğättän äylänep sıqqan iñ asıl insandarzıñ da asıldarı bulıp, iñ matur zinnättär ilä zinnätlängändär. Bılarzı oqşatırlıq nämäneñ barsahı bılarzıñ östärendä bulıp, ularğa hezmätse genä bulğandar. Bıl qızzarzıñ yözzären küktäge ayğa täşbih iter inem, ay bit bik yözi häm dä üzendä häyät yuq, hıtıq yözlö, qar keüyek ber nämä. Ularzıñ, elektriktıñ ağıp torğan nurzarı arahında, balqıp torğan yözzären nisek itep şazra ayğa täşbih itergä yäsärät itäyım? Bılay ithäm, bılarğa hıyanat qılğan bulırmın, tip tä qurqam. Şatlanıp hüzläşep barğan vaqıtta, kölöp yıbärgändä kürenep qalğan teştären ınyığa oqşatırğa la qurqam. Inyı bit diñgez töbönän sıqqan, här kemdeñ qulında bulırğa mömkin bulğan ber nämä. Bınıñ keüyek maturzarzıñ qaştarı bäğze keşelär — yäyä keüyek, bäğzeläre — qäläm berlä hızılğan keüyek tip, tausif qılğan bulalar, bıl täşbihtäre bigeräk urınhız inde. Qarağan keşelärze mosahär itä torğan bıl qara qaştarğa misal kiltermäk bik ağırzır.

Arqa buylap huzılıp halınğan yäihä baştarına törölöp quyılğan qara häm harğılt sästärze — yıbäk keüyek tigän bulalar. Bıl ni tigän hüz? Yıbäk bit şul güzäl sästärzeñ eyälären örötep yörörgä yaratılğan ber hezmätse genä. Nisek oyalmay ularzıñ sästären şäylä qort yahağan yıbäkkä täşbih itergä käräk?

Bigeräk ğäcäp eş şul — ularzıñ här keşe mäftün bulırlıq, ülektärze, yän kertep, tergezerlek bit almaların bäğze keşelär — alma keüyek tigän bulalar. Boto qırq tinlek, aşala torğan almanı bılarzıñ bit almalarınan artıq itälär. Oruhhız halqın ber almanı bıl däräcägä mendereü keüyek urınhız şäy ulırmı?

Al-qızıllı irendären al-qızıllı säskälärgä täşbih iteüzärenä lä min mösälläm bulıp yıtä almayım. Sönki min säskäne kürgän vaqıtta hayran qalıp torğan ber keşene lä kürgänem yuq. Ämmä bılar, irendären tibrätep, ber genä hüz äythälär zä, kürgän keşe ihtıyarhız, ularzıñ ağızına bağıp hayran qalalar. Ularzıñ şul iren arqırı sıqqan hüzzäre şul däräcä nöfüzle bula, hatta baylıqtarzı la bötörä ala, mämläkättärze lä harap itkeläy. Min ğaqıllı tigän yıgettärze ğaqılınan yazzıralar.

Bäğze ğäräp şağirzarı bılarzıñ bögölöp-hığılıp torğan, hauağa osop kitergä yörögän zifa buyzarın ällä nindäy ağastarğa, bezzeñ bıl yırzä — tal sıbıqqa täşbih qılalar. Min bıl täşbihtär menän bötä ğümerem buyınsa mösälläm bula almam. Qışqar şäkerttärenän küp artıq däräcä qarşı torop, bähäs itergä qurqam.

Telähä qayza, hazza üsä torğan ağastarzı kilter zä, bıl zifa buyzar däräcähenä quy! Bınan artıq urınhız istiğmal bulamı huñ? Bılarzı käräk qäzäre tausif vä täşbih itep tororğa bıl donyala misal tapmağas, başqa yırzären häm urındarın täşbih itep mäşäqätlänmäskä käräk. Küp ğaşiqtar äytkänsä, tausiftan ğacizlektı belderä torğan: hur keüyek, mäläk keüyek, pärey keüyek tip, qısqasa ğına äytergä teyışle. Min dä ularzıñ täşbihtärenä iştiraq itä alam. Sönki buylä, ällä nindäy mäfrüz nämälärgä täşbih itmäk — bılarzıñ donyala misle yuq timäkter.

Bıl güzäl hanımdarzıñ, ağastar astında ber yaqtan ber yaqqa ağıp, aqrın ğına häräkät iteüzäre, bäğzelärzeñ eskämyälärgä tezeleşep ultırıuzarı, bılarzıñ ağızzarınan sıqqan ällä nindäy tauıştar kemde mosahir itmäs? Bıl da yıtmähä, tik tora torğan yapraqtarzı häräkät itterä torğan muzıka tauışı keşeneñ därten quzğata. Muzıka bılarzıñ ğişqına nisek matur tauış sığara, ällä nindäy ayırılışıuzarzı, bik qızıq güzäl manzaranıñ tiz genä bötöüyen iskä töşöröp, yäsärätlänä. Yapraqtar üzzäreneñ yıstären saf hauağa qatıştırıp, bılarzıñ östärenä säsälär. Botaqtarınan ısqınıp kitep, bılarzıñ östärenä taşlanırğa teläyzär. Yöräge häsrätle keşe keüyek häräkät itälär.

Bılar arahında, qoro keyım ilä maturlanıp, ğiffäthezlek ilä güzäl kürenergä yöröüseläre lä barzır, zarar yuq, ul haman tegelärzeñ qäzerzären genä arttıra.

Mäqälämdeñ başınan birle güzäl hanımdarzı, baqsanıñ manzarahın maqtap yazıp kiläm. Üzem dä ğäcäp itäm, qälämdeñ haman yazğıhı kilä. Bıl yırgä qäzär uqığan keşe: «Bıl bılarğa ğaşiq ikän dä, başqa ber nämä lä uylamay ikän, bılarzı kürgäs, läzzätlänep, häsrättäre bötöp, qayğıhız ber keşe bulğan da quyğan»,— tip äyter. Unda yörögän hanımdarzıñ ällä nindäy güzällektäre vä hur keüyek sifattarı bulha la, mineñ ösön ber küz tultırıp qarauzan başqa fayzaları yuqtır. Ularzıñ osop kiter keüyek bulğan yöröştäre, kükkä sığıp, ağas yapraqtarın häräkät ittergän muzıka tauıştarı, ay zurlığında ällä nisä urında balqıp torğan elektriktar mineñ häsrätemde bik vaqıtlısa ğına onottora alalır. Tuğrıhın äytäm, ber yähättän, bılarzıñ yözzären ütkändä genä kürep qalıuım, ikensenän, bındağı, yıbäktärgä solğanıp yöröüselärzän başqa, bılarzıñ aralarına kerergä qurqıp vä oyalıp yöröüselär, hatta bötä yäy buyına bınıñ keüyek baqsağa, ber märtäbä bulhın, kilä almağan hisaphız keşelär iskä töşöp, käyıfemde boza vä asıulandıra ine. Ular bit bıl vaqıtta eştän saq qaytıp, aşarğa ultıralar. Ularzıñ baqsaları — şul keskenä öyzäre, muzıkaları — balalarınıñ aslıqtan ilağan tauıştarı, elektriktarı — bişle lampaları, yözönä qarap läzzät ala torğan qatındarı la — meyıs aldında qızıp-beşep samauır quyıp yöröüse qatınılır.

Min baqsala vaqıtta şul aldımdan mäläk keüyek ütep kitkän maturzarzı tamaşa itep, qızığam, tegelärze iskä töşöröp, qızğanam. Min bıl ber-berenä hilaf ulğan ike fekerze ihtıyarhız ularaq uylayım. Häm bıl ihtıyarhız za bulırğa teyışle. Sönki ber keşe matur yözlö hanımdarzı kürgändä, muzıka auazın işetkändä, baqsalarzı aralap yörögändä şatlanmaha, ul keşeneñ täbiğäte bozolğan, tabibqa möräcäğät itergä käräk, tip äytälär tügelme? Älbittä, bınıñ ilä därtläneüzär ğäyre ihtıyari bulırğa teyışle.

Bılarzı kürgändä, tege fäqirzär iskä töşä lä, ihtıyarhız ularaq, ularzı la qızğanırğa başlana, ällä nämälär iskä töşä, asıu kilä başlay, ni eşlärgä belep bulmay. Şulay ber az torğas, baqsanan sığıp, qaytıp kittem.

Click or select a word or words to search the definition