Şağirzıñ altın priiskahında

Aprel çislohı ineü menän, mäzräsäläge bay şäkerttär taralıp böttölär. Tik, bezzeñ keüyek, bay malayzarına aş beşerep, säy qaynatıp kön kürgän yarlı uqıusılar ğına torop qaldılar.

Bay malayzarı taralıu menän, mäzräsälä uqıuzar za tuqtalğanğa kürä, bez uqıuhız za, eşhez zä torop qaldıq. Häzer bezzeñ başqa: «Ni eşlärgä inde, qayza kitergä?»— tigän uy töştö.

Ütkän yıl yäy bez törlöböz törlö yırzä eşläp yörögäynek. Min Troitsk bayzarınan ber bayzıñ zayımkahında eşselärgä aş-hıu äzerläp, «kaşevar» bulıp hezmät itkäynem.

Bıyıl unda barahı kilmäy. Sönki unda, berzän, kön hayın ike qamır täpäne ikmäk basıp, şunı äüäläp, meyıskä halıu, zur qazan menän aş beşereü, könönä ber nisä tapqır ike künäk hıyışlı samauır qaynatıu, irtäle-kisle hıyır hauıu keüyek vaq eştär yalıqtırğan. Ikensenän, calovaniyehı bik az — ayğa biş kenä hum. Ul aqsağa keyım alhañ — aşarğa qalmay, aşarğa tothañ, yalanğas yörörgä tura kilä. Bıyıl nisek tä küberäk aqsa kilterä torğan berär törlö fayzalı eş tabırğa tura kilä. Tormoş barğan hayın auırlaştı. Bezzeñ iptäştär berämläp, ikeşärläp tarala başlanılar: qayhı beräüzäre yön yıuırğa moykağa, qayhı berehe berär bayzıñ kötöüyen kötörgä kittelär. Bara torğas, bez mäzräsälä ös-dürt kenä şäkert torop qaldıq. Här kön törlöböz qalanıñ törlö yırenä yöröp, eş ezläp tä qaraybız, qayza nindäy eş barın horaşabız, läkin haman rät sıqmay: yä bötä yäy buyına yıgerme hum ğına birälär, yä bulmaha vaqıtlı eştär genä kür-hätälär. Bılarzıñ här ikäühe bezzeñ qorğan planğa tura kilep bötmäyzär.

Bezgä yäy buyına özlökhöz eşlänä torğan häm iñ azında 30—40 hum hosul kilterä torğan eş käräk. Bara torğas, bezzeñ tağı beräüyebezgä eş tabıldı. Hämzä tigän iptäş «işan häzrät»teñ quyzarın kötörgä kötöüse bulıp inde. Ul irtän kitä lä, kön buyınsa kötöü kötöp, kisen bezzeñ yanğa qayta, yıtmähä tağı qalğan bäleştär, himez ittär aşağanın höyläp bezzeñ yöräkte yandıra. «As bulhağız, mä, mineñ esemde yalağız»,— tip bezzen asıuzı kilterä torğaynı. Bez, ös şäkert, haman eş ezläybez.

Şulay ber köndö irtük torop qala arahına sığıp kitkän Zinnät mäzräsägä kiskä qaray ğına äylänep qayttı. Ul üze altın tapqan keüyek şatlanğan, qaytıp ineü menän:

— Min bögön bazar mähällähendäge mäzräsälä uqığan yaqtaştar ergähendä buldım. Ular irtägä altın qazıy torğan yırgä kitälär, bınan 160 saqrım yırzä «Vosmoy» tigän altın priiskıhı bar ikän. Unıñ hucaları mosolmandar ikän,— tip priiskını maqtap kitte häm ütkän yıl, priiskığa eşkä barğan qayhılır ber şäkertteñ yäy buyı eşlägändän huñ, aşauzan artıp 40 hum saf aqsa alıp qaytqanın, bıyıl da şunda eşkä kitkänen üz küze menän kürep torğan keüyek höyläne.

Bez unıñ bıl şatlıqlı häbärzären qolaqtarıbız¬zı torğozop tıñlanıq, häzer ük «altın tauı» tapqan keşelärsä şatlandıq:

— Äyzägez, bez zä şunda kitäbez!

— Ul priisk qayhı yaqta ikän huñ?—tigän hüzzärze äytkänebezze hizmäy zä qaldıq.

Zinnät unıñ qayhı yaqta ikänen häm unda qayhı yuldan, nindäy auıldar aşa barırğa käräklegen bik töpsöp horaşqan ikän. Ul üze yöröp qaytqan keşe keüyek:

— Ul priisk Verh Ural (Verhne-Ural) öyäzendä ikän. Unda könbayış yağına qarap kitergä, iñ elek Berlin unan Tarutin tigän auılğa barırğa käräk ikän, — tip auıldarzıñ isemdären hanap kitte häm, yul horarğa—tel bar, azaşmasqa küzebez bar, nimägä qurqıp tororğa, tip östäp quyzı.

Min Zinnätkä:

— Buldı, kitäbez. Ä huñ 160 saqrımğa nisä köndä yıterbez ikän?— tigän horauzı birzem. — Biş köndä yıterbez...

— Nu, altı kön kithen, läkin bezgä barğas ta eş kenä tabılhın, barıu buşqa kitmäsme ikän huñ? Zinnät eş tabılıuına bik nıq ışanğan ber tös menän:

— Unda barıp qına yıt! Barıp yıthäñ, eş bula inde ul. Razve altın sıqqan yırzä eş bulmay, min üzem baram tek baram,.. — tip üzeneñ ber zä şiklänmäy kntä-sägen belderze hom bayağı hüzenä östäp:

— Unda tağı şunıhı bar ikän äle, unda şäp yamğırzar artınan, ütkän qış yıyılıp öyölgän balsıqtar östönän altın ezlärgä saqıralar ikän. Şunda qayhı ber bähetle keşelär bına şul tiklem zurlıqta, — baş barmağın kürhätep, — altın kisäge tabalar ikän. Şul uq bayzar üzzäre lä ul altındıñ mısqalın şunda uq ike humdan hatıp alalar ikän...

Unıñ bıl hüzzären işetkäs, bezzeñ qolaqtar ürä torzo.

— Vät äy, qayza ikän şäp käsep!

— Bähetkä qarşı, berär kisäk altın taphaq, hatırbız za aqsahın urtaqlaşırbız, unan bez bay malayzarına samauır quyıp torouzan bötönläy qotolorboz,— tip häzer ük samorodka tapqanday şatlandıq, häm bezzeñ aldağı köndär yap-yaqtı bulıp kitkändäy buldı. Kiteü turahındağı hüz baytaqqa huzıldı. Bez Zinnät menän ikäü yullıq aqsa rätläp alıu menän, «Vosmoy» priiskıhına kitergä qarar birzek.

Läkin tege ber iptäşebez niñäler kirelände:

— Yuq, min barmayım, niñäler küñel tartmay. Şul tiklem yırgä etlänep yäyäü barırhıñ da, eş tapmahañ ni eşlärheñ? — ti. Bez unıñ hüzenä qarşı:

— Hiñä ber yırzä lä beşerep quymastar inde. Hin eş eşlärgä yalqaulanahıñ. Şunday yırzä eş tabılmay qalıu mömkinme huñ? Äyzä barayıq, ni bulha la bergä kürerbez, — tip unı qıstap ta qaranıq, bulmanı.

— Yuq, bulmay, üzegez barığız, mine niñä kösläyhegez,— tip, bezzeñ menän barıuzan bötönläy qul heltäne. Bez inde Zinnät menän ikäü genä kitergä hüz berkettek tä yullıq aqsa tabıu mäsälähen höylärgä totondoq.

— Berär hum aqsa qayzan tabırğa inde?

Iptäş ber az uylap torğandan huñ:

— Işan häzrättän közgä tiklem üteskä horap torayıq, köz qaytqas birerbez,— tigän fekerze äytte. Min unıñ bıl hüzenä qarşı töştöm:

— Yuq, ul bezzeñ keüyek yarlı şäkerttärgä birmäy, tik ataları bay bulğan ışanıslı şäkerttärgä genä üteskä birä,— tinem.

— Nu, qayzan alırbız huñ?

— Äyzä, uqıy torğan kitaptarıbızzı hatabız, Fähri hälfä şunday nämälärze ala bit.

— Ala torğan bulha, äyzä hatabız...

Ike hüzzän huñ, ul üze uqıy torğan «Mohtasar» kitabın, min «Şärhemulla»nı hatırğa buldıq. Irtük torop, kitaptarzı qulğa aldıq ta Fähri hälfäneñ yortona kittek. Läkin bıl barıuza:

— Hälfä ağayığız yoqlay äle,— tip yauap birzelär. Ber azzan huñ ikense tapqır barzıq:


— Yanı ğına sığıp kitte,— tinelär. — Inde ni eşlärgä huñ?

— Bulmaha, bez unıñ namazzan sıqqanın kötöp torayıq ta şunda osratayıq,— tip, unıñ öylä namazınan sıqqan vaqıtın kötörgä bulıp, mäzräsägä qayttıq.

Öylä yıtte. Işanğa mörit bulırğa kilgän sufıyzar, tağı ällä kemdär öylä namazına ağıla başlanılar. Bez ikäü «Mohtasar» menän «Şärhemulla»nı qosaqlap, mäset tirähendä äylängeläp, Fähri hälfäneñ sıqqanın kötäbez. Kötöü bik ozaq bulıp kürende. Bına namazzan sığa başlanılar. Bına Fähri hälfä lä sıqtı. Bez unıñ keşelärzän ber az alıslaşqanın qarap torzoq ta qarşıhına sığıp säläm birzek. Ul bezgä hul küze menän qarağas ta, bez ikäü berzän qulıbızzağı kitaptarıbızzı kütärep, şul kitaptarıbızzı kürhättek. Ul başta:

— Käräkmäy, almayım,— tip yauap birze. Läkin bez unıñ ergähenän kitmäy, üzeneñ küzenä tilmerep qarap torğandı kürgäs, bik halqın räüyeştä:

— Küpme horayhığız huñ?—tine.

Bez aldan höyläşep quyğan plan buyınsa:

— «Mohtasar»ğa 50 tin, «Şärhemulla»ğa 60 tin,— tinek. Hälfä yaqın da kilmäne:

— «Mohtasar»zıñ yañıhı 70 tin, «Şärhemulla»nıñ 1 hum bit unıñ, — tigän hüzzärze äytte lä yortona qarap kitä başlanı. Bez aptıraşta qaldıq, arqan menän tartıp alıp barğan keüyek, unıñ artınan barıp, yalınğan räüyeştä:

— Üzeñ belep bir inde, hälfä ağay!..—tip tağı la unıñ yulın kistek.

Ul az ğına uylap torzo la:

— Ikehenä 50 tin biräm,— tine.

— Bik oshoz bula bit, hälfä ağay.

— Kitaptarzıñ miñä käräge lä yuq, tik äle hezze qızğanıp qına 50 tin biräm,— tine lä qızıu-qızıu atlap alğa kitte. Unıñ şulay alğa kiteüyen kürgäs, bezzeñ priiskığa barıp eşläp aqsa alıu, yamğır artınan baş barmaq zurlığındağı samorodkalar tabıu plandarıbız bötönläy yımerelgän keüyek buldı.

Bez ber-berebezgä qaraşıp torzoq ta, «ikehenä 60 tin horap qarayıq, birmäy ikän, ikehen 50 tingä lä birerbez», tigän uy menän hälfäneñ artınan yügerep barzıq ta unı tuqtattıq.

— Hälfä ağay, ikehenä 60 tin bir inde.

— Yuq, bulmay.


— Yaray ulay bulğas, al inde...

— Min hezgä küptän teyışle haqın birzem inde, — tip bezzeñ kitaptarzı alıp, hul yaq qultıq astına qıstırzı la, uñ qulı menän sapanınıñ itägen qaytarıp, portmonetın kesähenän tartıp sığarzı. Aqsahınıñ küplegenän, unıñ portmonetı bıuaz krısa keüyek büselergä, aqsaları qoyolop töşörgä tora ine. Ul şul aqsalar arahınan 50 tinlek kömöştö alıp bezgä birze. Bez aqsanı alğas:

— Huş, hälfä ağay, — tigäs kenä, ul bezzän qayza kiteüyebezze horağan buldı. Bez üzebezzeñ «Vosmoy» priiskıhına eşkä kiteüyebezze äyttek. — Bik yaqşı, Rämiyivtär priiskıhına barahığız ikän... Barığız, bar, unda hezgä eş bulır. Bayzarzıñ aqmaha la, tama bit ul. Hıyanathız, yaqşı hezmät itegez, bayzarğa tura hezmät itkän keşe his ber vaqıt hur bulmay ul...— tip, bezgä «näsihät» itkän bulıp, kitaptarzı qultığına qıstırıp, yortona inep kitte. Bez:

—Nu haran da huñ, ni barı 50 tin birze! Ul bit köz könö bezzän alğan kitaptarzıñ ber-berehen altmışar, yıtmeşär tingä hatır, ä üze bezzän ike kitaptı ille tingä aldı... Şulay fayza itkän ösön dä ike qatlı yort halğan da şul...

—Tege priiskınıñ hucaları Rämiyiv tigän keşelär ikän. Üzzäre altın qazıta torğan bulğas, nu bayzar inde ular... Bındağı Yanışevtarzan da bayzarmı ikän ällä?..— tip höyläşä-höyläşä qaytıp kittek.

Yulda aşarğa käräk bulır tip, şundağı kibetkä inep, ber karauay qalas, altı mısqal säy, ber sirek şäkär alıp, mäzräsägä qaytıp indek.

Tulğan ay keüyek balqıp torğan zur karauay qalastıñ küz aldında torouı auızzarıbızzan hıuzar kilterä, tamaqtarıbızzıñ töbön qımıryıtıp tora ine. Nihayät, bez sızay almanıq. «Qayza bulha la aşarğa alınğan qalas bit ul...»— tip, säynük menän säy qaynattıq ta, altın priiskıhın höyläy-höyläy, säy esergä totondoq. Üzebez «Mohtasar» menän «Şärhemulla» aqsahına alğan qalas tämle bula ikän, tip köläbez. Äzläp kenä aşaybız tip aşay torğas, yartığa qala yazzı. Tamaqtar tuyğas, altın priiskıhında eşläüzärze, yamğırzan huñ samorodka tabıuzarzı höyläşeüzär tağı la küñelleräk bulıp kitte. Bez şul küñellelek astında, irtägä irtük yulğa sığırbız tigän uy menän, qoyaş. bayığas ta, yatıp yoqlanıq.

Irtänge qoyaş kütärelgändä, bez inde, Troitsk qalahın artqa qaldırıp, Berlinğa qarap kitkän yuldan alğa bara inek. Altın sıqqan yırgä kitep barıu bılay küñelle bulha la, küptän tügel yauğan yamğırzan bısranıp qalğan yul menän yäyäü barıuı başta uq auır töslö hizelde.

Iske sitektär östönän keygän yañı sabatalar ike-ös saqrım yır kitkäs ük şeşenep, ayaqtarzı qısa başlanılar. Üzzäreneñ tabandarına ber ile samahı balsıq yäbeşte. May baştarı bulıuğa qaramayınsa, haua yaqşı uq halqın bulıp, tön yağınan iskän äse yıl, kerguzin yıländärzän ütep, tändärze sımırlata başlanı. Şunıñ ösön bez bik aşığıp yügerä-atlay barırğa mäcbür bula inek. Töşkä taban kön ber az yılıta töştö. Şunda bez ber kül buyına tuqtap, üzebez menän alğan säynüktä säy qaynatıp, qalaslap torop säy esep yıbärzek. Häzer bezgä yän inde. Ruh kütärelde. Bez hällänep tağı la alğa kittek.

Berlin tigändäre zur ğına ber urıs auılı ikän. Ul da artta qaldı, bez bögön Tarutinğa yıtep, yılı öyzä qunırbız tigän uy menän barhaq ta, bulmanı. Yulda osrağan keşelärzän horaşıp, ul auıldıñ bınan 20 saqrımdar samahında ikänen beldek tä yuldan alıs tügel genä haban höröp yörögän keşelär ergähenä barzıq. Ular şul tiräläge bay ber qırğızzıñ hezmätseläre bulıp sıqtılar. Bez ular menän amandaşqas, şular ergähendä qunıp kitergä qarar birep, arqalarıbızzağı toqtarıbızzı alıp quyıp, ularzıñ säy qaynatırğa yaqqan uttarı ergähenä yılınırğa ultırzıq. Yartı säğät esendä ular bezzeñ kemdär ikänlegebezze häm qayza barıuıbızzı enähenän yıbenä tiklem horaşıp böttölär. Bezzeñ ulay-bılay şikle keşelär tügellegebezze belep alğas, üzzäreneñ yandarına säygä ultırttılar. Säyzän huñ bez sabatalarıbızzı sisep, sitektärebezze halıp, utqa qarşı ultırıp, sılanğan sılğauzarıbızzı kipterep yañınan keyındek. Bezzeñ ayaqtarzıñ qayhı ber yırzäre sitektärzeñ yamaulı yırzärenä tura kilep qabarğan, qayhı ber urındarı seylänep kitkäynelär. Tege hezmätse qırğızzar, bezze qızğana töşöp, ayaqtarıbızğa hörtörgä harı may birzelär, harı may za hörtöp, yılı sılğauzı urağas, rähät bulıp qaldı.

Bezzeñ yatırğa teläüyebezze hizeü menän, ular tağı la bezzeñ hälgä indelär. Astarıbızğa qoro besän, östöbözgä yabınıp yatırğa qalın keyız birzelär.

Bıl ös yalsı qırğızzar üzzäre oşo häldä torop, ber bayzıñ yallanğan batraktarı bulıuzarına qaramayınsa därtle, küñelle yıgettär bulıp sıqtılar. Ularzıñ berehe — arahında iñ yäşeräge, şunda torğan bäyläüle atqa hikerep mende lä haban hörä torğan ügezzärze huğarırğa alıp kitte häm, ber az kiteü menän, ozon köygä halmaq qına itterep üläñ (yır) äytä başlanı. Unıñ irken kükrägenän sıqqan tauışı tirä-yaqqa taralıp, moñlo häm yañğırauıqlı auazı tın dalanı uyatıp, yänländerep yıbärze. Ul üze bezzän alıslaşıp, sikhez kiñ sahralağı qarañğılıqqa inep yuğalha la, tauışı haman işetelä, bezzän alıslaşqan hayın, tauışınıñ moño arta bara ine.

Ikense berehe arbanı yöztübän quyıp, östönä besän yabılıp yahalğan qıuış hımaq nämäneñ tübähenä qıstırıp quyğan dumbırahın alıp sığıp, ut qarşıhına kilep, ayaqtarın bökläp yırgä ultırzı. Dumbırahınıñ qıldarın ber az rätlägändän huñ, küzzären yuğarığa kütärä töşöp dumbıra sirtä başlanı.

Bıl vaqıtta unıñ utqa qarşı yaltırağan qara küzzärendä yalqınlı därt häm nindäyzer ber moñ uynap torğan keüyek bula ine. Yıgettärzeñ ösönsöhö — qarap torouğa elekke ike yıgetkä qarağanda yäşkä zurırağı — köpöhön arqahına yaba töşöp qırın yattı häm kesähenän şaqşahın alıp, tezenä bärgändän huñ probkahın asıp, hul yaq qulınıñ usına ber semtemdän nasbay alıp, auızın yuğarı kütärä töşöp, asqı irene menän teştäre arahına halıp yıbärze lä yanğan utqa qarap uyğa qaldı. Ügezzär eserergä kitkän yıgetteñ tauışı bik alıstan özök-özök bulıp qına işetelä, şunıñ menän bergä nindäyzer ber kiñlekte, ällä nindäy ber irkenlekte iskä töşörä ine.

Dumbıra uynausı yıgetteñ qulındağı dumbıranıñ qıldarı telländelär, ular üzzärenän-üzzäre uynausı yıgetteñ därten, unıñ esen, esendä bulğan toyğoların beräm-beräm hanap birä torğan, yänle ber nämägä äylänep torğan keüyek tauıştar sığara başlanılar. Min bötönläy yıñeläyıp kittem. Bögön irtänän kiskä tiklem yäyäü yöröüzän kilgän auırlıqtar bötkän keüyek buldı. Sızay almanım, başımdı kütärä töşöp, unıñ därt menän dumbıra sirtkänen, şul vaqıttağı yağımlı qiäfäten qarap yata başlanım. Nasbay halğan yıget urınınan quzğala töşöp yanğan uttı rätläne, sittä yatqan ağas baştarın uttıñ östönä haldı la bayağısa tağı qırın yattı.

Ul tellänep, arlı-birle helkenep yanğan uttıñ yalqındarına qarap nämäler uylay, üze ber genä lä hüz äytmäy, iptäşeneñ dumbıra uynauın tıñlay ine.

Dumbırası yıget ber az uynağandan huñ başın tağı la kütärä töştö lä, qıldarzı sirteüyen tuqtatmay ayırım ber därt menän:

Bılbıldar päräz itep oşar göldä, Şığarır hafaların bar küñel dä. Här kemdeñ üz qayğısı üzenä artıq: Duğadaq — süldä, aqqos-qaz, öyräk — küldä. Asau tolpar cörögän şaqta ayandamas, Birtelmäs tasqa teyıü menän almas, Arıslanga tiñ kilerlek buz balalar Doşmanğa oşorağanda köç ayamas

Eget şunday şiğri hüzzärze tuqtauhız tezep alıp kitte. Unıñ tauışı barğan hayın kütärelep yuğarılana, dumbıranıñ qıldarınan tezelep sıqqan özök-özök auazdar bergä yalğanıp köygä kilälär zä, tağı yıgetteñ tauışına quşılıp, tıñlağan hayın tıñlahı kilterä torğan ber räüyeşkä inep törlö yaqqa taralalar ine.

Dumbırasınıñ tauışınan därt tä, yarhınıu za añlana, hüzzärenän ber törlö qısınqı tormoştan yalığıu, ikense ber tormoşqa talpınıu za, üzeneñ başqalar menän tigezhezlegenän rizahızlıq, läkin kükrägendä bıl tigezhezlektän sığırlıq kös barlıq ta hizelä ine. Ul şulay baytaq üläñ äytep dumbırahın sirtkändän huñ tuqtanı. Ul tuqrağas, qarañğılıq esenän bılay qaray yurtıp kilgän at toyağı tauışı işetelä başlanı häm, ozaq ta ütmäy, tege ügezzär huğarırğa kitkän yıget qaytıp, at östöndä köyönsä utqa qarşı tuqtanı. Bındağı yıgettär unıñ östönä qarap:

— Nämä bar, ügezzärze huğarzıñmı?—tinelär. Tege yıget:

— Ataña nälät, anau sayzıñ buyındağı çelek mañınan qasqırmı, nämäler ber qarasqıl cay ğına kilep catır. Qulımda suylım bulmanı ğuy. Üzeneñ äkähen tanıtır idem... — tip höylänä-höylänä atınan töşä başlanı.

Dumbırası yıget uğa qarşı halqın qan menän genä:

— Qasqır imäs, qañğırıp cörögän et şığar, monda qasqır nä qılsın,— tine. Ösönsö yıget:

— Qasqır bulha la ğäcäp imäs, mondağı maldarzı añıp yöröy torğan şığar. Tik ul surlı ügezzärgä ber nämä dä qılmaydı ğuy,— tip qurqınıs yuqlığın belderep quyzı.

Tege yıget atın şundağı arbağa bäyläp quyzı la, qamsıhın bilenä qıstırıp, ut qarşıhına kilep sügäläne. Unıñ yözönän nindäy zä bulha teüällänmägän ber eşe yäki nämä lä bulha başqarırğa uylağan ber teläge barlığı kürenä ine. Nasbay halğan yıget unıñ şulay ultırıuıpan ber nämä añlağan keüyek:

— Näğep sömräyıp ultırırsañ, atıñnıñ eyär-tuqımların al da uttırırğa (aşatırğa) quya bir,— tine. Dumbırası yıget qalcıñ (mäzäk) räüyeştäräk:

—Bögön dö Irkäcapi capına barin dip uylap utıratın şığar,— tine.

Bıl hüzzän huñ tege yıgetteñ yözö asılıp kitte.

— Barıp qaytayın dip idem, sezdär pi disez?— tip bılarğa qaranı.

Iptäştäre unıñ telägenä qarşı töşmänelär, häm ikäühe berzän:

— Üzeñde añdıp torousılar bulmasın, baylar kürä qalmasındar, irtän tañ sarğayıuğa külek c igär mizgelgä kilep cit...— tigän tänbihtärze birzelär.

Eget ularzıñ bıl hüzzären işeteüye menän, atına mende lä, tıpırlatıp, kiñ dalanıñ qarañğılığı esenä inep yuğaldı. Tik bik alıstan unıñ ay-hay halıp üläñ äyteüye ber azğa tiklem işetelep torzo.

Min esemdän ul yıgetteñ Irkäcan isemendäge höygän qızın kürergä kitkänen uylanım. Dumbırası yıget tağı şul uq därt menän ber az dumbıra uynağandan huñ, iptäşe tağı ber tapqır nasbay halıp alğandan huñ, yoqlarğa yatıp, yatqan yırzärenän üzzäreneñ yalsı bulıp hezmät itkän bayzarı, köndälek eştäre häm aralaş-aralaş qatın-qızzar turahında höyläşergä totondolar. Min, ber yaqtan, ularzıñ hüzzären tıñlap, ikense yaqtan, törlö uyzar uylap yata torğas, yoqlap kitkänmen.

Irtänsäk tege qız ergähenä kitkän yıgetteñ «ayt-hayt» tip ügezzärze habanğa yıgergä qıuıp alıp kiteü tauışına uyanıp kittek. Bıl vaqıtta unıñ iptäştäre lä torğan, östärenä keyınep, haban hörörgä kitergä äzerlänep bötkändär ine. Ular tege yıgetkä:

— Yul buldımı, Irkäcandı kürzeñme?—tigän horauzı birzelär. Bılarzıñ horauzarına qarşı:

— Buldı! — tigän yauaptı birze.

Bez zä urındarıbızzan torop keyındek, ular bezzän tınıs yoqlağanıbızzı horaştılar, häm bez keyınep, arqalarıbızğa toqtarıbızzı asıp, üzzäre menän rähmät äytep küreşkäs, bezgä yul öyrätep yıbärzelär. Bez ularzan ayırılğanda, qoyaş yañı ğına sığıp, haban turğayzarı yuğarı kütärelep, hayray-hayray uynarğa kereşkändär ine.

Bögön ütkän köngä qarağanda kön yılı häm tımıq, yul hurıqqanğa kürä, yöröü yıñel buldı. Ayaqtarzıñ qabarğan häm seylängän yırzäre başta auırtqan keüyek bulhalar za, bara-bara qızıp, auırtqandarı hizelmäy başlanı. Bögön köndöz yılğa buyında säy esep häl yıyzıq ta, Tarutin auılına tuqramay ütep, kiskä qarşı Yamançal tigän ber qırğız auılına yıtep, yarlı ğına ber qırğız öyönä qunırğa indek.

Bez qırğızzarzıñ üzzärenä genä mahsus bulğan ğöröf-ğäzättären häm mosafir keşelärzeñ yort hucahı menän ni räüyeşle möğämälä iteüzäre teyış ikänep rätläp belmägängä kürä, küñelhez ber häldä tartınıbıraq torğaynıq ta, öy hucahı bını hizep, boronğo tanıştarsa möğämälä itä başlanı. Säy esereü menän genä qalmay, ular bezgä it tä aşattılar. Küptän kürmägän itte tuyğansı aşau bezzeñ özölgän yöräktärebezze yalğap yıbärgän keüyek buldı. Ul bezzän küp nämälär horaştı häm bıl auıldıñ Yamançal auılı tip isemläneüyenä säbäp, şul auıldağı zur-zur yäşel tübäle yorttarzıñ hucahı Ismäğil Yamançalov tigän bayzıñ bulıuınan kilep sıqqanın häm unıñ sikhez däräcälä qomhoz, yarlılarzı yäberläp, qurqıtıp eşläteüse ber keşe ikänen höyläne. Tuyğansı it aşap, yılı öyzä yurğan yabınıp (ular bezgä yabınıp yatırğa yurğan da birgäynelär) yatqas, bez tañ atıp, qoyaş sıqqanın hizmäy zä qalğanbız.

Bez torğas, ul üzeneñ bez bara torğan yaqqa ber yomoş menän barasağın häm bezze lä ultırtıp alıp kitäsägen äytep, bezze tağı şatlandırzı. Kitergä at yıkkäs, bez unıñ bisähenä üzebezzeñ aqtıq 20 tin aqsabızzı birmäkse bulğaynıq ta, ul: — Uy-bay, bu nä qılğan eş? Keşe mosapirlardan aqsa alıusı idebe,— tip bezzeñ aqsanı almanı. Bez ul bisägä rähmät äytep amanlaşıp sıqtıq ta arbata ultırıp alğa kittek.

Şäp kenä atqa ultırıp, törlö hüzzär höyläşep barıu bezzeñ yuldı qısqarttı, 25 saqrım yır kitkänebezze hizmäy zä qalğanbız. Ike yul satına yıtkäs, bezze alıp kileüse Amanbay atın tuqtattı la: — Hez oşo yul menän tura qarap, alğa cörä bireñez, anau tübäneñ artında ber urıs auılı bulır. Min oşo yul män kitämen, — tip bezze arbahınan töşörzö lä, üze bezzeñ menän isänläşep, atına ultırıp, hul yaqqa kitkän yul menän alga kitte. Bez unıñ artınan qarap qaldıq.

Bez barğan hayın «Altın tauı»na yaqınlaşabız, «100 saqrım yır kildek inde» tip şatlanabız häm Troitskizan sıqqan vaqıtqa qarağanda la kütärenke ruh menän alğa barabız.

Şulay bara torğas, ul köndö kis nindäyzer ber keräşen auılında qunıp sıqqandan huñ, irtägehen könö buyı yöröp, kiskä qarşı «Vosmoy» priiskıhına barıp yıttek. Toqtarıbızzı arqabızğa asqan köyönsä, bik ozon ber kazarmağa barıp inep, işek töböndäräk ber yırgä basıp, tirä-yaqqa qaranıp:

— Inde ni eşlärgä, bında tärtip nisek?— tigän uyza qaldıq. Bez ingändä kazarmala yamau yamap, yäş balahın imezep, qamır basıp, ker yıuıp, yırlay-yırlay bäläkäy genä ike handığın aqtarıp ultırğan ber nisä qatın-qızzar häm törlö yırgä taralıp uynap yörögän erele-vaqlı ber nisä tistä balalar ğına bulıp, ular başta bezzeñ kereüyebezgä iğtibar itmänelär.

Bez kemgä hüz quşırğa belmäy, ber az aptırap torğandan huñ ğına ularzıñ küzzäre bezgä qaray taşlandı. Bezzän alıs tügel genä qamır basıp torğan ber qatın bezgä äylänep, küzzären tultırıp ber az qarap torzo la, onlo qulın alyapqısına hörtä-hörtä elektän tanış keşe keüyek:

— Apayzarım, hezgä kem käräk ine?— tigän horauzı birze. Bez üzebezzeñ eş ezläp kileüyebezze häm kazarmağa qunırğa ineüyebezze äytkäs, ul bisä:

— Ä-ä, ulay ikän! Ällä hezzeñ bında tanıştarığız barmı?—tip horanı. Balahın imezep ultırğan yäş kenä bisä bezzeñ yauap birgände kötöp tä tormay:

— Bında ğailäle keşelär genä toralar (qulı menän täzrä arqırı ikense yaqqa kürhätep), hez ana tege buyzaqtar tora torğan kazarmağa barığız, unda urın küp, — tip bezgä ikense kazarmağa barırğa teyış ikänen äytep birze. Qatındar menän bezzeñ arala hüz başlanğas, telähä qayza taralıp yörögän balalar bezzeñ yanğa kilep, tiräläy hırıp aldılar. Aralarınan berehe artıq qıyıulıq kürhätep, mineñ yanğa uq kilep, qulımdağı tayaqtı totto. Mineñ quldağı tayaq ısınlap ta balalarzı qızıqtırırlıq häm ularğa at-at itep uynar ösön bik muafiq ine. Ul tayaqtı üzenä qaray tarta başlağas, tayaqtı unıñ qulına birergä mäcbür buldım. Ul malay tayaqtı eläktereü menän, kazarmanıñ ikense başına qaray şıldı. Unıñ artınan başqa balalar za yügerzelär. Qamır basıusı qatın bezzeñ qayzan kileüyebezze, kemdär ikänebezze beleüze bik käräkhengän räüyeştä: — Hez qayzan kildegez, üzegez kemdär bulahığız huñ?— tip töpsöp horaşırğa totondo.

— Bez Troitskizan kildek, qış könö unda uqığaynıq, häzer eş ezläp bında kildek äle,— tigän yauabıbızzı işetkäs, ul tösön üzgärtä töşöp, şäkerttärzeñ priiskığa eşkä kileüzärenä ğäcäplängän hımaq:

— Ä-ä, şäkerttär ikänhegez!— tine. Huñında üzendä nindäyzer ber yıteşhezlek bulğanın hizgän keüyek, başındağı yaulığın rätläp, tirä-yağına qarap aldı.

Bala imezeüse qatın urınınan torop, üzeneñ asıq kükrägen yaba-yaba:

— Hez qayhı yaq keşeläre bulahığız huñ?—tine lä, bezgä tup-tura qarap, yauap kötä başlanı.

— Min Öfö yağı, ä bıl iptäş Zlatoust yağınan bula.

Qamır basıusı qatın bezzeñ bıl hüzzärebezze işetkäs, tağı la qızıqhına birep:

— Öfö yağınan ikän!.. Ulay bulğas bezgä yaqtaş bulahığız bit. Hin qayhı auıl huñ? Bez üzebez Öfö yağınan, Bäläbäy öyäzenän bulabız, — tip üzeneñ miñä yaqtaş ikänep belderep quyzı.

—Min Stärle öyäze ... auılınıqı bulam...

Bezzeñ hüzzär oşo yırgä yıtkändä, yırlay-yırlay handığın aqtarıp ultırğan qatın da yırlauınan tuqtap, bezzeñ yanğa kilde, ul üzenä käräkle berär hüz işetähe kilgän ber räüyeştä, bezzeñ hüzzärze bik diqqät menän ber az tıñlap torğandan huñ, miñä qarap: — Hineñ ällä Qusqar priiskıhında la bulğanıñ barmı? Min hine kürgän keüyek bulam,— tine.

— Yuq, unda bulmanım.


— Aldaşma, hin unda torğaynıñ bit... Unıñ bıl hüzenän huñ niñäler min uñayhızlanıp kittem. Unıñ toqtomalğa «aldaşma» tip äyteüye miñä auır bulıp toyoldo. Başqalar za mineñ turala şikkä töşkän keüyek bulıp kürendelär. Min:

— Niñä aldaşayım, unda barğan bulham, dörösön äyter inem, — tip üzemdeñ Qusqar priiskıhında bulmağanlığımdı isbat itep höylärgä mäcbür buldım. Iptäşem Zinnät tä:

— Yuq, ul unda barğanı yuq,— tip mineñ yaqtan töştö.

Şulay za tege qatın bezzeñ hüzgä ışanmağan keüyek, miñä qarağan şikle qaraşın üzgärtmäne häm:

— Min hine qayzalır kürgän keüyek bulam,—-tip, üzeneñ asıq qaldırğan handığı ergähenä barıp, nämälären rätlärgä totondo.

— Dañ-dañ-dañ!

Eşselär eştän tuqtarğa vaqıt ikänen belderep, kolokol qağıldı. Şunan huñ bezzeñ menän höyläşep yäki bezze qarap torğan qatındar za qayhıhı meyıs ergähenä, qayhı berehe üzzäreneñ urındarına kittelär. Qamır basıusı qatın bez kazarmanan sığıp kitkändä lä, tağı la bezgä äytähe hüzzäre yäki horaşahı nämäläre bulğan keüyek, bezzeñ artıbızzan qarap qaldı.

Buyzaqtar kazarmahı bıl kazarmağa yaqın ine. Bez bıl kazarmanan sığıp, uğa taban qarap barğanda, eştärenän tuqtağan eşselärzeñ törlö yaqtan oşo kazarmalarğa ağılıp kileüzäre kürenä ine. Bez tup-tura «buyzaqtar kazarmahı»na barıp indek. Bıl kazarma üzeneñ ozonloğo, täzräläreneñ hiräk häm bäläkäylektäre, meyıstäreneñ holo käbäne keüyek yäyılep halınıuzarı, şunıñ menän bergä täpäşäklege yağınan qarağanda, tap ğailäle keşelär torğan kazarma keüyek bulha la, esendäge küreneşe yağınan başqa ine. Unıñ yırme, taqtamı ikänlege belenmägän izänendä, nisä köndärzän birle yıyılıp kilgän tämäke töpsöktärenän başqa, unda-bında ırğıtılğan iske sabatalar, balsıq menän qızarğan ayaq sılğauı özöktäre, aşarğa yaramağanlıqtan taşlanğan balıq (vobla) baştarı, tağı ällä nindäy qıyzar köräp alırlıq bulıp kübäygändär ine. Kazarmanıñ ike yaq stenahı buylap kitkän, sısqan başı yarılırlıq yalanğas hikeläre, küptän birle äzäm qulı yaqın barmağan ala-qola täpäşäk meyıstäre, tışqı yaqtağı nämälär kürenmäslek däräcägä kilgänse sañlanıp qatqan täzräläre «bıl kazarmala küptän birle keşe tormay torğandır» tip äyterlek yämhez ber küreneşte küz aldına kilterälär ine.

Isınlap ta, bez ul kazarmağa barıp ingäs, üzebezze ällä nindäy taşlandıq, qurqınıslı ber härabägä ingän keüyek hizzek, bında yañılış kilep ingänbezzer... tigän hımaq ber uyza qaldıq. Kazarmanıñ qayhılır ber möyöşönän işetelgän «uf, uf, ay-ay!» tigän hızlanıulı ıñğıraşıuzar häm uğa qarşı:

— Yä, nimägä balalar keüyek sızamhızlanahıñ! — tigän hüzzär işetelmähä ine, bez bıl kazarmanan sığıp kitkän bulır inek. Bez şöbhälänä töşöp, şul tauıştar sıqqan yaqqa qarap alğa atlanıq. Häzer bezzeñ küzzär kazarmanıñ moñhou qarañğılığına eyäläşä töştölär: stenalarğa qağılğan, arba kendege yıuanlığındağı ağas söyzärgä elengän toqtar, käştäläge bäläkäy genä ağas handıqtar; tıştarı ber qarış qatıp qarayğanlıqtan nämä ikänlektäre belenmäslek ber hälgä ingän bäläkäy genä küpsek keüyek nämälär häm başqa iske keyım alam-halamdarı küzgä salına başlanılar.

— Unda kem yöröy?— tigän tauışqa bez hiskänep kittek häm tiz genä şul tauıştıñ eyähe ergähenä barıp yıttek. Häzer bezzeñ aldıbızza qızıl taqıyahın başına qırın halıp keygän, küptän birle aldırmağan säsen hul yaq sikähenä qaratıp auzarğan, uñ qulınıñ barmaqtarı arahına mahorka qıstırıp, hul qulınıñ barmaqtarı menän ozon ğına mıyıqtarın borğolaştırıp taza ğına ber yıget ultıra ine.

Ul bezgä başın kütärep qaranı la niñäler ber hüz zä äytmäy, bezzeñ hüz başlağandı kötkän keüyek, ütker küzzären bezgä teräne. Şul vaqıtta tege auırıu tağı la: «Uf, uf! Bınıhı miñä bulhın, uf hälem böttö bit»,— tip ıñğıraşa häm hataşa başlanı. Bez ikebez zä hataşıp, auırıp yatqan keşe yağına qarağanıbızzı hizmäy zä qaldıq.

Meyıs artındağı möyöştä, yalanğas hikegä yäyılgän iske bişmät östöndä aunap yatqan auırıuzıñ käüzähe häzer bezgä asıq kürende. Tege taza yıget auırıuğa qarap:

— Yatqan yıreñdän samorodka taptıñmı ällä, bınıhı miñä bulhın tiheñ? Samorodka hineñ töşöñä genä inä torğandır, önöñdä taphañ da, unı hineñ qulıñda totmastar! — tip höylänä-höylänä urınınan torop, auırıuzıñ ergähenä barzı häm unıñ baş astındağı bäläkäy genä häm qarayıp, äüälänep bötkän küpsegen rätläp quyzı la «hıu eskeñ kiläme?» tip horanı. Auırıuzıñ «kilä» tigän yauabın kötmäy, täzrä töböndä ultırğan, hılanıp qatqan qara timer säynüktän qalay kruckağa hıu halıp: — Mä, es! Töşöñdä altın qazıp, şahtala yöröp husağanhıñdır,— tip aldına kilterze.

Auırıu ber az ğına añına kilgän keüyek buldı la, kütärelep hıuzı ber nisä tapqır yotqandan huñ, kire urınına yattı. Taza yıget kire bezgä qaray borolop, auırıuzıñ hälen bezgä belderergä telägän hımaq: — Şahtala eşlägändä auırını la şunan terelä almayınsa yata. «Tir» auırıuı bulha käräk. Şunı qarap min dä eşkä sığa almanım, ul terelhä, bıl qähär priiskınan kiter inem,— tip urınına kilep ultırzı.

Berense küreüzä bezgä qurqınıs keüyek bulıp kürengän bıl taza yıget häzer arıu ğına kürenä başlanı. Şunan huñ ğına bez unan:

— Bıl kazarmala bezgä lä qunırğa yaray torğandır bit?— tip horanıq. Ul haman da yözönä asıqlıq sığarmay, kemgäler asıuı bar keüyek: — Bıl kazarmala hezgä tügel, ettärgä lä qunırğa yaray. Kürähegez bit — et oyahı keüyek...— tigän yauaptı birze häm hüzen yomşarta töşöp:

— Ällä hezzeñ bığa tiklem priiskıla bulğanığız yuqmı?— tigän horauzı birze.

— Yuq.


— Tutä şul! — Hez üzegez bında küptän eşläyhegezme?

Ul hüzze ozonğa yıbärergä telämägän räüyeştä genä:

— Küptän tügel, min bögön bında, irtägä unda! Seberzän başlap Uralğa tiklem min kürmägän priiskılar qalmağandır inde! Taza yıget menän bezzeñ aralağı hüz şul yırgä yıtkändä, köräk, käylälär kütärgän eşselär berämläp, ikeşärläp kazarmağa qaytıp inä başlanılar.

Ular ingäs, kazarma yäylänä töştö. Ular käylä, köräktären hike astarına, meyıs baştarına ırğıtıp, kün beyäläyzären unda-bında qıstırıp, qayhı berehe säygündären asıp, säy qaynatırğa sığıp kittelär, qayhı beräüzäre vaq balsıq tulğan sabataların sisep, ularzı qağıp, ös-baştarın sañdan ärsergä kereştelär. Ularğa bezzeñ barlığıbız-yuqlığıbız barıber keüyek bulıp kürengän bulha käräk, ular bezgä qarap-qarap üthälär zä ber hüz zä quşmanılar. Irtänän kiskä tiklem zaboyza eşläp, häldän tayıp, şunday yämhez küreneşle, küñelhez ber kazarmağa qaytıp ingän keşelärzeñ şulay bulıuzarı ğäcäp tügel.

Eşselär qaytıp, kazarmala ikense ber törlö häräkät başlanğas, bez ularzan buş qalğan ber urınğa ultırıp, toqtarıbızzı hikegä quyıp ber-berebezgä qaraştıq. Bıl vaqıtta iptäşem nimä uylağandır, miñä mäğlüm tügel.

Min üzem: «Bına tormoş! Altın sığa torğan yır şulay bula ikän... huñ bılar niñä ber zä rätlänä almağandar? Ällä bılar samorodka tapmağandarzır... Tege taza yıget äytkändäy, samorodka bılarzıñ töştärenä genä inä torğandır, yäki öndärendä tapqan bulhalar za, bılarzıñ quldarınan tartıp ala torğandarzır...»— tip uylay inem.

Eşselärzeñ qayhı beräüzäre üzzäre säy qaynatıp esergä, qayhı beräüzäre kartuf aşarğa ultırzılar. Bez äle bındağı tormoşqa öyränep, töşönöp yıtä almağanğa kürä, säy qaynatıp tormay, hıu menän, Troitskizan alıp sıqqan ikmäkteñ qalğanın aşap yatırğa uylanıq ta ikmäk halğan toqtoñ auızın sisergä totondoq. Eşselär säy ergähenä ultırğas, küñellänä töşöp üzzäreneñ eştäre turahında höyläşergä totondolar. Häzer qoyaş bayırğa yaqınlaşıp, unıñ huñğı yaqtıları kazarmanıñ sañlı täzrähe ütä qarşı stenağa töşöp, moñlo ber küreneş yahayzar ine.

Şul vaqıtta tege taza yıget käştälä torğan garmunın alıp, unı hınap qarağan keüyek, teldären tiz-tiz basıp törlö tauıştar sığarğandan huñ, qısqa ğına därtle ber köygä uynap yıbärze. Şunan alıs tügel genä säy esep ultırğan ikense ber yıget: — Äyzä, äytter! Bezzeñ ösön garmun moñlanhın!..— tip östäp quyzı.

Bez toqtan ikmäkte alıp, inde aşaybız ğına tip torğanda, qarşılağı işektän matur ğına ber qart inep, qulın mañlayına quyıp, kemdeler ezlägän keüyek qaray za başlanı. Eşselär babayğa qarap:

— Sälim babay, nimä qarayhıñ, kemde yuğalttıñ? — tip horağas, babay üzeneñ bik alıs tanıştarına hüz quşqan keüyek:

— Bında yañı ğına kilgän ike yıget bulha käräk, şularzı ezläy inem...— tine.

Tege eşse qulın bezgä qaray huzıp:

— Ular, ana, tegendä ultıralar!—tip bezze kürhätte.

Bıl vaqıtta baytaq eşselärzeñ küzzäre bezgä tekälgäyne. Babay bezgä qaray borolğas, bez quldarıbızğa totqan ikmäk hınıqtarın toqtarıbız östönä kire quyıp, babayzıñ kilgänen köttök. Ul bezzeñ ergägä kilep, bezze ber tapqır qarap aldı la, isänläşep, hikegä ultırzı häm tiz genä arala qayzan kileüyebezze, qayhı yaqtan ikänlegebezze horaşıp ütte. Bez uğa tege kazarmalağı qatınğa birgän yauaptarıbızzı birzek. Şulay höyläşkän arala ikebezzeñ urtabızza yatqan toqqa häm unıñ östöndäge ikmäk kisäktärenä küz töşöröp aldı.

— Şulay ikän! (Miñä qarap) hin bezgä yaqtaş bulahıñ ikän. Mip üzem dä asılda Bäläbäy öyäzeneke bulam...— tip, üzeneñ miñä yaqtaş ikänlegen beldergändän huñ:— Yulda arıp kilgänhegezzer bit, niñä säy esmäyhegez?— tigän horauzı birze. Min uğa qarşı:

— Priiskığa kilep yıter aldınan yalanda küptän tügel genä säy eskäynek, häzer eskebez kilmäy inde,—-tinem.

— Häyır, yäş saqta nisek tä yaray inde, talımlap torop bulmay. Şulay za eseü käräk ine. Bulmaha, äyzägez bezzeñ kazarmağa. Unda azıraq höyläşep ultırırbız...— tip bezze üzeneñ torğan kazarmahına saqırzı.

Bez nazlanıp tormanıq, toq menän ikmäk häm säynükte şunda qaldırzıq ta babay menän bergä tege ğailäle keşelär tora torğan kazarmağa barıp indek.

Häzer bıl kazarmala baya bez inep sıqqan vaqıttağı tınlıq yuğalğan, qırmısqa oyahı keüyek mıcğıp ber törlö tormoş başlanğan. Här ber kvadrat samahı yırgä ber ğailä urınlaşıp, aşar-eser ösön äzerlängän urındarzan başqa, bötä yırzäre törlö yäştäge, törlö tös, törlö sifattağı keşelär menän qaplanıp, bılar üzzäreneñ şul kazarmağa qaratılıp qorolğan bäläkäy genä yalqtırğıs tormoştarı esendä qaynaşalar, irtägä irtük torop eşkä kitergä häl yıyır ösön aşap-esep yatırğa äzerlänälär ine... Babay bezze üze artınan eyärtep, ozon kazarmanıñ ber başındağı meyıs artındağı möyöşkä alıp barzı. Bıl möyöş, niñäler, başqa yırzärgä qarağanda, az ğına irken, şunıñ menän bergä arıu ğına yıyıştırılğan häm stena buyına törlö qoramalarzan tegelgän tar ğına yurğan hımaq nämä yäyılgäyne.

Babayzıñ yözö tağı la asıla töştö:

— Äyzägez, türzän rähim itegez äle! — tip bezgä türzän urın kürhätte. Bez qıyır-qıymas qına sabatalarıbızzı sisep, hike östönä menep ultırzıq. Babay hüz başlap:

— Bayağınaq hez bında inep sıqqanhığız ikän, yıñgägez äytä: Troitskizan, ti, ike şäkert eşkä kilgän, ti, üzzäre bezzeñ yaqtaştar ikän, ti. Şunan huñ tuqta, bılarzı saqırıp höyläşep ultırayım äle, tip hezze alıp kildem. Şulay, bına bezzeñ tormoş oşo inde. Barına riza bulıp torğan bulabız. Yäyın tağı ber häl, eş tä yıñeläyä töşä, tormoş ta arıulana. Qış könö qıyınıraq bula. Kazarmanıñ samahın kürhätkän räüyeştä qulın huzıp:

— Bına şul kazarmala un-un biş ğailä torop qara äle!— Babay hüzen şul yırgä yıtkergäs:—Yä, hin, säyıñde äzerläp yıbär äle!-—tip artına äylänep qaranı.

Unıñ şul hüzenän huñ bez bıl kazarmağa berense tapqır ingän vaqıtta qamır basıp torğan häm bezzeñ menän höyläşep, artıbızzan qarap qalğan yıñgä kilde lä, bezzeñ menän tağı la isänläşep, säy urının äzerlärgä totondo. Säy urını tiz äzerlände. Aşyaulıq östönä şäkär, ikmäktän başqa, kerändil menän yartı qazaq samahı yözöm yımeşe lä quyzı.

— Bına oşo priiskıla ğına un yıl eşläyım inde,— tip, üzeneñ ütkän eştären höyläp kitkän babay qapıl ğına hüzen özöp: — Yä, yıgettär, rähim itegez äle! — tip aşarğa öndäne häm yıñgägä qarap: — Äyzä ultırıp säyıñde yahay başla inde. Häzisä qayza, ul da kilhen, sittän kilgän qunaqtar menän höyläşep ultırayıq,— tigän hüzzärze östäne. Babayzıñ äyteüye menän, yıñgä samauır ergähenä ultırıp säy yahap birä başlanı.

Babay sızamanı, tirä-yağına qarap alğandan huñ, bezzän alıs tügel genä yıyılışıp ultırğan ber törköm qatın-qızzar arahına küzen töşöröp:

— Häzisä, äyzä bında kil, nämä tip kilmäyheñ tağı?— tine lä bezzeñ barıbızğa la qarata:— Säy eshen tim, könö buyı altın yıuıp eştän sığıp arıp qayta, irtägä tağı eşkä barırğa käräk,— tip quyzı.

Häzisä atahınıñ hüzen kire qaytarmanı, ul ber az ğına oyala töşkän keüyek äsähenä qarşı, samauırzıñ ikense yağına kilep ultırzı, ul bezzeñ menän isänläşmägän keüyek, bez zä unıñ menän isänläşergä qıymanıq. Hatta täüzä Häzisä bında kilep ultırıuına uñayhızlanğan qiäfät kürhätte, bez zä üzebezzä nindäyzer küñelle ber uñayhızlıq hizgändäy buldıq. Sälim babay bezzeñ uñayhızlanğanıbızzı hizep, şunı bötörörgä telägän keüyek:

— Bezzeñ bında qatın-qızzar yäşerenep-boşoronop tora almayzar inde. Urını oşolay bulğas, ni eşlämäk käräk. Qala yırzärendäge, eşlämäy genä torğan qatın-qızzar yäşerenep yöröhälär zä, bezzeñ bında ul eş mömkin tügel. Irzärzän qasıp, nämähräm tip yöröhäñ, eş eşlämäy as qalırğa käräk,— tigän ber nisä hüze menän mullalarzıñ baştarıñ vatqan hicap mäsälähen äytte lä birze. Unıñ bıl hüzzäre bezze uñayhızlap torğan pärzäne kütärep yıbärgändäy buldı. Häzisä küzzären tultırıp bezgä qaray bik tärän qaranı la tağı la küzen töşörzö.

Bez haman da asılıp höyläşep kiterlek hüz taba almaybız. Sälim babay bıl hüzhezlekte üze genä bötöröp bara, ul tağı:

— Yırle yırendä, yıkän külendä tigän keüyek, här yırzeñ üzenä qarap tororğa tura kilä. Şulay baya hez bında inep sıqqanhığız ikän, yıñgägez äytä, Troitskiza uqıusı şäkerttär eşkä kilgändär, ti, üzzäre bezzeñ yaqtaştar ikän, kem menän höyläşergä belmäy aptırap torğan keüyek toralar, ti. Şunan, min äytäm, ular ulay moñayıp tormahındar, üzzären säygä alıp kiläyım äle, tim. Min üzem dä şulay yäştän ük yıtem qalıp, keşegä eşläp üstem. Şunan eş ezläp sitkä sığıp kittem. Başta şulay hezzeñ keüyek qıyın buldı. Kem menän höyläşergä belmäy aptıram toram, bara-bara öyränep kitäheñ unı. Yägez, säyzän, niğmättän rähim itegez äle... Tuqtauhız räüyeştä aşyaulıqtıñ möyöşön ber bötöröp, ber yazıp ultırğan Häzisä häzer tağı la irkenäyä töşöp, mäcleskä qaray äyläneñkeräp ultırzı. Häzer unıñ tulı yözö, qara qaştarı astındağı zur ğına qara küzzäre yantıqtan tügel, bälki qapma-qarşı kürenälär ine...

Sälim babayzan huñ yıñgä:

— Min ni baya bılar kilgändä qamır basıp tora inem. Rätläp horaşıp ta bulmanı. Üzebezzeñ yaqtaştar kilep sıqhalar, rähät bulıp qala. Üzebezzeñ yaqtı kürgän keüyek bulıp qalam...— tip üzeneñ tıuğan-üskän yağın haman da isenän sığara almağanın belderep quyzı. Mineñ:

— Üzebezzeñ Öfö yağın hağınahıñmı ni, yıñgä? — tip horauıma qarşı:

— Hağınmaymı hun? Uraq urğan, besän sapqan yırzärem küz aldımdan kitmäyzär. (Sälim babayğa işara itep) bına unıñ isenä lä inep sıqmay, ös yatıp ber töşönä lä inmäy, ismaham!— tine.

Sälim babay kölä töşöp:

— Inde ul yırzär onotolop bötkän. Tıuğan yırzän tuyğan yır yaqşı, tizär, hağınhañ, tağı qayza barahıñ?..

Min Häzisäneñ hüzgä qatnaşqanın kötmäy inem, läkin ber zä uylamağanda ul da:

— Bezzeñ atayım inde ul oşo priiskını ülhä lä taşlap kitmäs, auılğa qaytayıq inde, tihäñ, bında la bik yaqşı bit äle, bezgä unda la äzerläp quymağandar, tip kenä quya...— tigän hüzzärze äytte lä, niñäler üze lä qızara töşöp, aşyaulıqtıñ möyöşönän totop, tağı la bötörä başlanı.

Unıñ tauışı yağımlı häm bik asıq ine. Uğa qarşı Sälim babay:

— Balam, bezgä qayza la ber inde. Qara haqalıñ qayza barhañ da artıñdan qalmas, tigändär. Min inde hağınmayım, tik hine tağı la ber az uqıta almay qalıuğa qayğıram. Bına bında zurıraq qızzarzı uqıtırğa mäptek tä yuq bit,— tine. Häzisä yılmaya töştö lä:

— Mäktäp, tiñ, atayım... — tip atahınıñ hüzen tözätep quyzı häm şul uq minutta bezgä küzen töşöröp aldı.

— Bezzeñ keüyek nazan keşe kitapsa hüzzärze däres äytä almas inde, balam!—tine Sälim babay.

Bıl vaqıtta Sälim babayzarğa kürşe torğan ğailälär zä bındağı hüzzärze tıñlap ultıralar ine. Şunan alıs tügel urtasa yäşle beräü:

— Bezze uqıta torğan mäptektär asılmağandar äle, bez ülgäs kenä asılırzar ular...— tip quyzı.

Kazarmanıñ ikense yağındağı keşelär yata başlanılar, ul yaqtağı bala-sağalarzıñ sır-sıu kilgän tauıştarı basıla töştö; yañıraq qına yandırılğan öslö, bişle lampalar hünderelep, kazarmanıñ ul yaq başı qarañğılıq esendä qaldı. Min:


— Hezzeñ qızığız uqığan keüyek kürenä,— tinem Sälim babayğa. Babay tağı asılıp kitte: — Bılay yaqşı ğına uqığan uqıuın. Bäläkäy sağında auılda uqığan. Min üzem ul vaqıtta sittä yörögäynem. Bında kilgäs tä Ğärifä apahınan uqıp yörönö, tik ul märhüm vafat bulğas qına tuqtaldı. Bötä kazarmağa kilgän hattarzı Häzisä uqıy, bötä keşegä lä Häzisä hat yaza. Bılay üzeneñ kitaptarı la bar. (Käştägä küzen halıp) ana unda unıñ kitaptarı, tip Häzisäneñ uqımışlı bulıuın beldergändän huñ:

— Berär kitabıñdı alıp bir äle. Şäkerttär uqıp qarahındar, — tip Häzisägä kitap alıp kürhätergä lä quşıp ölgörzö. Häzisä kitaptarın kürhätergä uñayhızlanğan keüyek, urınınan quzğalmayınsaraq torğas: — Alıp kürhät, balam, ğilemdeñ oyatı yuq,— tigän hüzen qabatlanı.

Unıñ şul hüzenän huñ ğına Häzisä urınınan torop, qalın ğına ber kitaptı alıp, mäğänäle räüyeştä genä yılmayıp, mineñ qulğa birze. Min ul kitaptı asıp qarau menän, unıñ «Sobatöl-ğacizin» kitabı ikänen beldem. Kitaptıñ iseme östöndä: «Oşbu kitap eyähe, yañı küldäk keyähe Häzisä bin Sälim qızı» tip üzeneñ isemen yazğan, kitaptıñ iseme astına: «Oşbu kitaptıñ haqı ille tinder» tip kitaptıñ haqın yazıp quyğan ine.

Kitap tışındağı üzeneñ qul yazmahın uqığanda Häzisä küzzären ber tübän töşöröp, ber miñä, ber atahına qarap, qızara töşöp ultırzı. Min başqa nimä äytergä lä belmäy:

— Bıl kitaptarzı uqıy belgäs, bik yaray inde,— tinem. Şunan huñ Häzisä küñellänep kitkändäy buldı. Hatta kitaptar turahında ber az höyläşkäs, ul tağı la asıla töşöp:

— Hez nindäy kitaptar uqıyhığız huñ? Unda hezze zur uqıta torğandarzır inde?— tigän hüzzärze äytte. Bez zä üzebezzeñ uqıp ütkän häm häzerge köndä uqıp yörögän kitaptarzıñ isemdären äyttek. Bezzeñ hüzzärzän Häzisä lä, unıñ atahı la, äsähe lä ğäcäplängän keüyek bezgä qarap torzolar.

Iñ huñınan irtägä bezgä ni eşlärgä käräk tigän mäsälälärgä küstek. Sälim babay küp uylap tormay:

— Bayzar ular üzzäre Irımbur qalahında toralar, bında yäy köndärendä kilep-kitep, qızıq kürep kenä yöröyzär. Ularzıñ bında Islam häm Haris tigän upravlyayuşiyzarı tora. Läkin ular za tanauzarın bik yuğarı totalar. Kürep qararhığız, nimä äyterzär. Läkinnähü könlökkä yallay torğan Ivan Vasilyiviçtı kürep höyläşegez, hezzeñ ösön artığıraq bulır. Isän bulhağız, eş tabılır äle,— tip bezzeñ küñelde yıuattı. Şunan huñ bez türzän töşöp, sabatalarıbızzı keyıp, isänläşep, «buyzaqtar kazarmahına» kittek. Saf hauağa sıqqas, bezzeñ küñel tağı la kütärelep kitte, iptäşem, uylamağan yırzän ber nämä tapqan keüyek, qapıl ğına:

— Matur bit, äy?— ti.

— Kem?— tim.

— Häzisä.

— Ul matur za bit, bezzeñ eştärzeñ başqa yaqtarı yämhez bit äle, eş bulha yarar ine, bötä yäyze şunda ütkärer inek,— tim. Bez kazarmağa ingändä tege auırıu ergähendä genä öslö lampa yana, üze ergähendä torğan ike keşeneñ yözzären kürhätä ala. Başqa yırzär bötönläy qarañğı bulıp, eşselärzeñ mışnap yoqlağan tauıştarı ğına işetelä ine. Bez toqtarıbız ergähenä kilep ayaqtarıbızzı sistek tä, astıbızğa kamzuldarıbızzı, baş astına käpästärebezze halıp, östöbözgä yıländärebezze yabınıp yoqlarğa yattıq.

Auırıu haman hızlanıp uflap, hataşa häm qayhı vaqıtta ber zä tauışhız ğına qala ine. Şunda unı qarap torğan keşelärzeñ:

— Bıl yıget bik nasarlana bit, malayıñ ällä şıtırğa itäme?!

— Häle nasar nasarın da, şulay za sıqmağan yändä ömöt bar bit,— tigän tauıştar işetelep, mine tağı la küñelhezländerze. Bıl vaqıtta kazarmanıñ törlö yırzärendä töngö siñertkälär tuqtauhız qısqıralar, hike astınan krısalar yügerep ütälär, kistän arıp yatqan eşselär mışnap yoqlayzar, tege auırıu hataşıp yıbärä — şular barıhı la bergä yıyılıp küñelhezlek häm huñğı däräcälä auır yänlelek birälär ine.

Şunlıqtan min bik ozaq yoqlay almay, täzränän kürengän ayğa qarap yatırğa mäcbür buldım... Kazarma tañ menän bergä uyandı. Küzze asıp qarau menän, tınsıu häm yartılaş qarañğı kazarmanıñ törlö möyöştärendä yoqoları tuymağan torğan eşselärzeñ yatqan urındarınan torop isnäp ultırıuzarı häm unda-bında yalt-yolt yaqtırıp kitkän tämäke uttarı küzgä taşlandılar. Min üzebezzeñ oşo mal qurahı keüyek kazarmağa kis kilep, berense tön qunıuıbızzı, bındağı küñelhez tormoşto häm ütkän kis ğailäle eşselär tora torğan kazarmalağı küreneştärze uylap aldım. Şul uq vaqıtta Häzisä lä küz aldımdan ütep kitkän keüyek buldı. Ozaq ütmäne, kazarmala häräkät kösäyze. Eşselär urındarınan toron, qıştır-qıştır keyınep, inep-sığıp yöröy başlanılar. Bez zä urındarıbızzan torop, inde ni eşlärgä käräklek turahında höyläşep, eş horap kanturğa barırğa äzerlek kürä başlanıq. Bezzän alıs tügel beräü bezzeñ üz-ara höyläşeüyebezze tıñlap torğan, küräheñ, ul bezgä qarap:

— Nu, hez qayza barırğa yıyınahığız? Totoğoz za kanturğa barığız. Unda könlökläp eşlärgä yallayzar,— tip bezgä yul öyrätergä totondo.

— Üzebez zä şunda barırğa uylap torabız. Unda eş birälärme ikän huñ?

— Küp vaqıtta unda eş bula torğan, tülkä unda haylañqırap ala torğaynılar, hez eşkä elägä alırhığızmı ikän?

— Barıp qaraybız äle, ällä eş bulıp quyır...

Ul artıq hüz äytmäne. Tartıp ultırğan trubkahın ber nisä tapqır kösänep-kösänep hurzı la, trubkahınan tötön kilmägänlegen belgäs, auızınan alıp hike qaznahına qağıp köldären töşörgändän huñ, unı tämäke toqsayına urap kesähenä haldı häm urınınan torop, meyıs başına taşlağan köräk menän käylähen alıp, niñäler ularzı äyländerep-äyländerep qaray başlanı. Bez unıñ «tülkä unda haylañqırap alalar» tigän hüzenä töşönmänek häm ul hüzzeñ mäğänähen horap ta tormanıq. Eşselär un-un biş minut esendä keyınep bötöp, köräk, käylälären kütärep, ikeşärläp kazarmanan sığıp eşkä taraldılar. Ularzı eş kötä. Ularzıñ eş qoraldarı quldarında. Ular eş ezläp yörömäy, tura barıp eşlärgä totonasaqtar. Şunıñ ösön ular bezgä qarağanda bähetlelär bulıp kürendelär.

Kazarma tağı tın qaldı. Tege ozon säsle taza yıget auırıu eşsenän alıs tügel yoqlap yata, auırıu eşseneñ bögön niñäler tauışı-tını belenmäy. Küräheñ, ul, tön buyınsa hızlanıp, häzer genä yoqoğa kitkänder... Bez kazarmanan sığıuğa irken, saf haua bezze üzeneñ qosağına alğan keüyek buldı. Yañı üsep kilgän üländärzeñ söskölt yıstäre moronğa bärelde. Äle üze sığıp ölgörmägän qoyaştıñ yuğarı hirpelep torğan qızıl qatış harğılt nurzarı qarşı aldı. Kazarmanan alıs tügel öyöm-öyöm bulıp tezelep kitkän harı balsıq tezmäläre üzzäreneñ arahında zur-zur altın kisäktären yäşerep yatqan hımaq bulıp kürendelär. Ğailäle eşselär tora torğan kazarmanıñ işek aldındağı qatın-qızzarzıñ tauıştarı qolaq töbönän ütep kitte. Ular arahında Häzisä lä bar ine. Ul da başqa qatın-qızzar keüyek, eş keyımen keyıp altın yıuırğa kitergä äzerlängän, altın qomdarın yıua-yıua yaltırap, kömöş keüyek bulıp bötkän timer körägen uñ qulına totop uñğa-hulğa äyländerä, üzeneñ iptäştären kötä ine. Bez qatın-qızzar ergähenä qaray ber genä tapqır küz taşlanıq ta, Häzisälärze kürmämeşkä halışıp, kanturğa qaray yünäldek. Sönki yıget başıñ menän äle yañı kantur aldına eş ezläp barıu, şular keüyek kölö-şä-kölöşä eşkä kitmäy torop, ularzıñ küzzärenä küreneü niñäler uñayhız keüyek bulıp kürende.

Bez kanturğa barıp yıtkändä, kantur aldına küberäge yäş kenä qatın-qızzarzan, qalğandarı auıl krästiändäre keyımendäge irzärzän bulğan ber zur törköm halıq eş kötöp kanturzıñ asılğanın kötälär ine. Bez zä şular qatarına barıp, siratqa torğan keüyek, ber sitkä ayaq bastıq.

Bında yıyılğan qatın-qızzarzıñ östärendäge keyımdäre auıl urıs qatın-qızzarınıñ keyımdäre keüyek bulha la, üzzäreneñ tatarsa bik osta höyläşeüzäre mine bik qızıqhındırzı. Min başta tatarsa höyläşkän «märyälär»ze kürep ğäcäplänhäm dä, huñınan bılarzıñ priiskınan ös saqrım yırzä bulğan keräşen auılınıñ qatın-qızzarı ikändären belgäs, «tatarsa belgän märyä qızzarı»nıñ kemdär ikänen töşöndöm...

Ozaq köttörmäy, kantur işege asılıp, taza käüzäle, zur mıyıqlı, yaltırauıqlı küzle, östönä kün tucurka, ayağına ozon quñıslı itek keygän ber keşe sığıp tuphağa bastı.

Eş ezläp könlökkä kileüselär ber minut esendä bıl usal qiäfätle keşene äyländerel aldılar. Bez iñ artta torop qaldıq. Yallausı könlökkä kileüselär östönän küzen yörötöp alğandan hun, qayhı berzäreneñ isemdären äytep, qayhı beräüzären barmaq menän törtöp kürhätep, törlöhön törlö eşkä yıbärä başlanı. Eşkä bildälängän keşelär şunda uq üzzärenä kürhätelgän eş urındarına kittelär.

Baytaq keşelärgä, şular qatarınan bezgä lä, eş yıtmäy qaldı. Eşkä yallausı, artıq ber hüz zä äytmäy, kanturğa inep kitte. Bez auızıbızzı asıp unıñ artınan qarap qaldıq.

Yazğı qoyaş tau artınan kölöp kilep sıqtı. Unıñ berense nurzarı qarşılağı beyık hırt östönä, yır astınan qazılıp sığarılğan qızıl balsıqtarğa, unan hun kanturzan alıs tügel bik matur häm irken itep halınğan yäşel tübäle yorttarzıñ zur-zur täzrälärenä töştölär. Qoyaş kemgä qarap kölä torğandır, unıhın bez belmänek. Kanturğa qarşı öyölgän büränälär östönä barıp ultırzıq ta, üzebezzeñ eş ezläp kileüyebezze äytep, häldärebezze höyläp, bögöndän berär eş bireüyen horamaqsı bulıp upravlyayuşiyzıñ sıqqanın kötörgä totondoq.

Bezzän huñ bezzeñ ergägä arqahı sıqqan, hul qulı zäğiflängän ber qart kilep ultırzı. Ul, ğäzät buyınsa, bezzeñ kemdär ikänebezze, qayzan kileüyebezze horaşıp aldı. Bez zä unıñ qayhı yaq keşehe ikänen häm nindäy eştä bulıuın horaştıq. Şulay horaşıu unın ösön dä, bezzeñ ösön dä käräkle ber eş keüyek bulıp toyoldo. Ul üze qarauılsı ikän.

Qarauılsı ikänen äytkändäy huñ, uflap quyzı la asılda üzeneñ Qazan gubernahınan bulıuın, unan sığıp kiteüyenä qırq yıldan da artıq ğümer üteüyen äytep ütte.

— Qırq yıl!

Bıl ğümer bezzeñ keüyek yäş keşelärgä sikhez küp, ber ğümer bulıp kürende. Unıñ qırq yıl buyınsa sittä yörögänen uylap alğandan huñ:

— Qaytqanıñ barmı huñ? — tinek.

— Yıgerme yıldar elek qaytıp kilgäynem, şunan huñ qaytqanım yuq. Unda inde mineñ qärzäş-ırıuzarım da yuq, unda qaytıp nimä eşläyheñ?— tine lä, üzeneñ yapa-yañğız ber qart ikänen isenä töşörgän keüyek, yıyırsıqlı yözönä ükeneü häm qayğı bildäläre sığarıp quyzı.

—Qırq yıl küp ğümer şul, ul ğümer esendä küp yırzärze kürgänheñder inde, babay?—-tinek. Ul üzeneñ esendä haqlanğan vaqiğalarzıñ auır yärähättären bezzeñ menän urtaqlaşqıhı kilgän ber töstä üzeneñ tarihın höyläp alıp kitte.

Ul Ural esendäge zavodtarzıñ berehendä un yıl hezmät itkändän huñ, «Qusqar» priiskıhındağı altın şahtalarında yıgerme biş yıldar zaboyşik bulıp eşläüyen, unda eşlägändä zaboy işelep, ber kön täülege yır astında yatqandan huñ ğına qazıp alıuzarın, şunan huñ ber vaqıt taş astında qalıp hul qulınıñ hınıuın, şunan zäğiflänep, başqa eşkä yaraqhız bulıp qalğanlıqtan, bınan biş yıl elek oşo priiskığa kilep, qarauılsılıqqa yallanıp, şunan birle qarauılsı bulıp tamaq tuyzırıuın ärneüle räüyeştä höyläp birze lä:

— «Keşe kürähen kürmäy, gürgä inmäy» tigändäre dörös ikän, tağı nizär küräsägem bar ikän? — tip qoyaş nurı astına kümelgän yäşel tübäle yorttarğa qaranı häm ular östöndä ränyıüle küzzären yörötöp alğandan huñ:

—Yäş vaqıttarzı hağınam, qart könöñdä közgö, qışqı yamğırlı, buranlı ozon töndärze şul yorttarzıñ äylänähendä yöröp ütkäreü miñä yäş sağımdağı hikhän arşın täränlektä bulğan şahtalarza taş vatıp yöröüzärzän dä auır. Ul vaqıtta min uyzıñ, qayğınıñ nimä ikänen dä, arıu-talıuzı la belmäy inem. Häzer şul yorttar äylänähendä yöröp arıyım. Töndär buyı ütkän ğümerzärze uylap ütkäräm, — tip tağı şul yorttarğa qarap aldı.

Babayzıñ qiäfäte bezgä tağı la qızğanısıraq bulıp kürende. Unıñ hüzzären tıñlap ultırıu bik-bik auır bulıp bärelde. Bez üzebezzä unıñ ütkärgän auır tormoşonoñ yörägendä qaldırğan yärähättären hızlatmaslıq, unıñ moñdarın urtaqlaşırlıq ber nämä lä taba almanıq. Artıq ber nämä lä äytergä belmäy:

— Şulay inde, babay... Ä huñ ul yorttarza kemdär toralar huñ? — tigän horauzı birzek. Babay ber az hüzhez torğandan huñ, qulın yorttarğa qaray huzıp:

— Bına ul yorttarzıñ iñ zurıhı yıl buyınsa keşehez tora. Undağı nämälär bozolmahın ösön, qış buyı tikkä genä yağıp sığalar. Ul yort yäy köndärendä bayzar üzzäreneñ ğailäläre menän qunaq bulıp kilgän saqtarza ğına asıla. Ular bında kilep ike-ös azna torop, eştären qarap, «Balqan» priiskıhındağı imeniyelarına kitälär... Qalğan yorttarza priiskınıñ upravlyayuşiyzarı, kanturşik-mazarzarı toralar...

— Bayzar nindäy keşelär huñ? — tinek . — Ularzıñ nindäy keşelär ikänen qayzan beläheñ? Bılay sittän qarap tororğa bik kättä yıgettär keüyek kürenälär. Käüzäläre balauız şäm keüyek tura bulıp tora. Ğümer buyzarına arqırını buyğa alıp halmağan keşelärzeñ käüzäläre şulay bulmay nisek bulhın? Ular bezzeñ urında berär genä ay eşläp qarahındar ine, köyäntä keüyek bögölöp töşörzär ine. Babayzıñ yözönä asıu bildäläre sıqtı:

— Quy inde ularzı! — tip üze lä hizmästän qulın helkep quyzı.

— Üzzäre menän höyläşep qarağanıñ yuqmı huñ?

Babay, bezzeñ nimäler añlay almağanıbızzan aptırağan hımaq, bezze mısqıl itkän keüyek kölä töştö lä: — Razve bayzar bezzeñ keüyek keşelärze hanhınıp, bezzeñ menän höyläşep toralar?! Bayzar tügel, ularzıñ hänäktän köräk bulğan kanturşiktarı lä bezzeñ keüyek keşelär menän rätläp höyläşmäyzär. Äle ber kön calunyäne 15 hum yahağız, tigäynem: — Babay, hin bayzarzıñ hanauhız maldarı bar, tip beläheñme ällä? Birgängä qänäğät itep, şul urınıñda tora ğına bir inde. Äle bez hine qızğanıp totabız. Yä bulmaha, ul urınğa ineüseneñ isäbe yuq...— tip üzemdän köldölär genä. Bayzar ular üzzäreneñ ettäre menän kölä-kölä uynahalar za, bezgä ber hüz quşırğa la ğärlänälär...

— Küpme calovaniye alahıñ huñ, babay?

— Un ike hum...

Hüz şunda yıtkändä, yäşel tübäle öyzän eske yaqtan etärgän ber qul menän täzrä qapqastarı asılıp kittelär. Täzrä asıusı keşeneñ iñ täüzä ap-aq beläkle qulı, unıñ urtahında ay keüyek balqıp torğan yözö kürende. Täzräne asıusı keşe — yäş kenä matur qatın ine.

Ul täzränän başın sığara töşöp, nimäler ezlängän keüyek işek aldına qarap aldı. Unan huñ küzzären bez ultırğan yaqqa taşlanı la qulı menän öyzöñ qoyaş sığışı yağına işara itte. Huñınan qolasın ayıra töşöp, ustarın yäyıp, tağı la quldarın bergä kilterep quştı la artqa sigende.

Bez unıñ bıl işarahınan ber nämä lä añlamanıq.

Unıñ yılı tüşäktän yañı ğına torğan käüzälären kürgändän huñ, irtänge halqın menän öşöp qıuırıla töşkän tändär, ällä nindäy yılılıqtı iskä töşörgän keüyek, sımırlap kittelär. Qarauılsı babay ul qatındıñ işarahın şunda uq añlanı:

— Ul miñä qoyaş sığışı yağındağı täzrälärze yabırğa quşa. Ular qoyaş yaqtıhınan da qasalar, yoqlay almayzar. Ber uyanğastın tağı nisek itep yatahıları kilä ikän... — tip huqrana-huqrana torop kitte lä, qulındağı tayağın qoymağa höyäp, täzrä qapqastarın yabırğa totondo.

Ğümergä eşlägän... Tön buyınsa qarauılda yörögän qart!..Qoyaşta yoqlay almağan nazlı qatın!.. Ber-berehenä qapma-qarşı bulğan bıl ike törlö tormoş küñelde bolğandırıp yıbärze. Küräheñ, qarttıñ eşe töngö qarauılsılıq menän genä siklänmäy, uğa başqa hezmättär zä quşalar. Qart täzrälärze yapqandan huñ, tağı bezzeñ ergägä äylänep kilde lä:

— Hez, yıgettär, berär keşene kötähegezme ällä? — tip bezzeñ bında ultırıuıbızzıñ säbäben horanı. — Eyı, upravlyayuşiyzı kötä inek.

— Ul bit kisä Balqan priiskıhına kitte. Ike-ös könhöz qaytmas.

— Ulay ikän. Bez unıñ üzen kürep, eş horamaqsı inek.

— Hez lutsı Ivandı kürep qarağız. Ul küpte kürgän keşe, hezgä eş birer.

— Unı qayza kürep bula huñ?

— Ul irtük torop, yañı asılğan şahtalarzı qararğa kitkäyne, zavtrakka qaytır.

Bez büränälär östönän torzoq ta, babay menän isänläşep, şunan alıs tügel, vaşgerdtar tezelgän bıuağa qarap yünäldek. Bıua ergähenä qatarzan tezelgän vaşgerdtar ergähendä altın yıuıusı qatın-qızzar häm irzär mıcğıp eşläyzär ine. Bez sittäräk torop ularzıñ eşläüzärep qarap torzoq. Qatarzan här vaqıt priiskıla torop eşläüse «semyalılar» kazarmahındağı qatın-qızzar menän bergä Häzisä lä bar ine.

Ularzıñ maşinalaşqan quldarı timer torbanan ağıp töşkän hıuzarzı uynatalar, sığırlap torğan taş qatnaş balsıqtarzı timer iläkteñ ber yağınan ikense yağına yügertep, öyränmägän teştärze sağıldıralar ine. Eşhez köyönsä, eşlägän keşelärgä qarap torou uñayhız bulğanğa kürä, bez küberäge stroiteldär tora torğan zemlyankalar arahınan urap, bayağı uñayhız kazarmağa qaytıp, unıñ esenä inge kilmäy, işege töbönä ultırıp käñäşkä totondoq.

— Yä, inde ni eşlärgä?— ti iptäş.


— Ni eşlärgä, bögön eş bulmaha, irtägä bulır äle.

— Ä bit bezzeñ ber genä aşarlıq ikmäk bar. Unıñ menän nämä eşläy alabız?

Bezzeñ küzzärebez ber-berehenä qaraştılar za, teldär höyläüzän tuqtanılar. Bez şulay uyza torğanda tege taza yıget, ike qazaq samahı kerändil häm başqa nämälär alıp qaytıp kazarmağa inäm tigändä bezze kürze lä qarşıbızğa kilep tuqtanı.

— Hezgä bögön eş bulmanımı ällä, nämägä aptıraşıp torahığız?

— Bögön bulmanı, irtägä bulamı-yuqmı, unı la belep bulmay äle...

— Ulay bulha, bına bınan biş saqrım yırzä Ivanov priiskıhı bar. Totoğoz za şunda barığız. Ul — yañı asılğan priisk, unda eş küp. Iptäşem auırımağan bulha, min dä şunda kiter inem. Auırıu iptäşte kem qulına qaldırıp kitäheñ. Çert vozmi, bögön dä eşkä sığıp bulmanı.

Etez yıget şul hüzzärze äytte lä aşığıs räüyeştä kazarmağa inep kitte. — Nu, ni eşläybez? — ti iptäş, — totorğa la şul yıget äytkän priiskığa kitergä käräk. Bazar mähällähenän kitkän bezzeñ yaqtaştar za, moğayın, şundalır.

— Iñ elek säy esep alayıq äle. Unan qararbız.

— Min üzem şunda kiteü yağında, bında eş bulamı-yuqmı tip kötöp torğansı, unda barıp eşlärgä totonorboz.

— Min kitmäü yağında, unda la bezzeñ barıuıbızğa eş äzerläp quymağandarzır... Bez şulay ikebez ike fekerzä bulıp, säy qaynatırğa totondoq.

Ul arala zavtrak vaqıtı yıtkänen belderep, qıñğırau huğılıp, zvonok buldı. Säy ergähendä iptäş Zinnät Ivanov priiskıhına kitergä, unda eş bulha, miñä häbär itergä, bulmaha — kire qaytırğa, ä min häzergä bında tororğa qarar birzek.

Mäsälä tiz özöldö: SÄY esep bötkäs tä, ul üzeneñ buş toğo menän säynükte arqahına asıp, Ivanov priiskıhına kitte, min kazarma ergähendä qaldım...

Eşhez zä, yañğız za torou auır. Şuğa kürä kazarma ergähendä äylängeläü tiz yalqıttı. «Niñä huñ bılay yänhez tororğa, ezlänergä käräk», — tinem dä turanan-tura priisk kanturına kittem. Min kanturğa barıp ingändä qarauılsı qart täbänägeräk, uysan ğına ber urıs menän hüzen bötörzö lä, miñä qarap:

— Min äytkän keşe oşo bula inde, üzenä äyttegezme äle? — tine.

— Yuq.


— Iptäşeñ qayza huñ? — Ul, eş bulmasmı ikän tip, Ivanov priiskıhına kitte äle.

— Yuqqa unda kitkän, bında la eş bulır ine.

Ul hüzze artıqqa huzmanı: tege urısqa qarap mineñ eş ezläp kilgän ber uqıusı ikänemde äytep tä birze. Qarttıñ bıl hüzzärenän hun tege urıs miñä baştan-ayaq qarap aldı la:

— Elek eşlägäneñ barmı? — tip, mineñ eşkä yaraqlı bulıu-bulmauımdı asıq belergä telägän hımaq bulıp horauın birze. Min üzemdeñ elek törlö yırzä eşläüzäremde, zavodtarza balsıq taşıu, kirbes huğıu keüyek eştärzä yöröüyemde äytep bötkäs, ul mineñ eşkä yaraqlı bulıuıma ışanğan ber tös aldı, läkin üze haman asıq yauap birmäy ine äle. Qarauılsı qart sızay almanı:

— Ul küpte kürgän yıget. yäş bulha la, rudniktarza eşlägän ul, — tip mineñ hüzzäremde dörösläp quyzı. — Şahtala eşlägäneñ barmı?

— Unıhı yuq.

— Unda eşläy alırhıñmı?

— Nindäy eş?

— Qazılğan altın qomdarın şahta auızına taşıu eşe.

— Niñä eşläy almasqa? Eşläyım.

Eş ezläü mäsälähe şunıñ menän siselde. Ul miñä irtägä irtük eşkä kilergä quştı. Min eşkä kilergä väğäzä birep kanturzan sıqtım. Şahta! Min unıñ ni räüyeşle ikänen küz aldına kilterä almayım. Qozoq keüyek tärän ber yırgä töşöp kitäheñ, unı beläm. Aryağı qarañğı...

Başqalar eşlägände min niñä eşlämäskä tigän uyğa kildem dä kazarmağa qayttım. Häzer min üzemde eş keşehe, başqa eşselär menän kazarmala tororğa haqlı ber keşe itep hizä inem.

Häzer min, üzemdeñ eş tabıu şatlığımdı urtaqlaşır ösön, iptäşemdeñ qaytıuın kötä inem. Kis buldı, qoyaş batır vaqıt yaqınlaştı. Eşselär eştän tuqtanılar, läkin ul haman qaytmanı. Min unıñ qaytıuınan ömöt özöp, yañğız kön küreüyem, bögön nimä menän tamaq tuyzırıuım turahında uylanırğa totondom. Mineñ yañğızlıqtan esemdeñ boşqanın häm keşelär aşağan vaqıtta aşamay torouımdan toğomdoñ buş ikänen eşselär zä hizzelär, buğay, ular beräm-beräm mineñ hälde horaşa başlanılar.

Min ularğa aşamlıq nämäm yuq ikänen äytmähäm dä, ular şunı hizenep, mine säy esergä qıstarğa totondolar. Min dä artıq nazlanıp tormay, ular ergähenä ultırıp säy estem dä, irtägä eşkä barasağımdı uylap, tap kisäge küreneştäge kazarmala yoqlarğa yattım.

Irtän irtä toroldo. Min kanturğa barğanda, tege urıs qart eşselär menän höyläşep tora ine. Ul mine şul eşselärzeñ berehenä tapşırzı. Ozaq ta tormay bıl eşse menän şahtağa kittek. Şahtağa barıp yıtkäs, tege keşe miñä qısqa haplı köräk birze häm, sığırğa uralğan ozon arqandıñ başına berketelgän zur badyanğa ultırıp, sığırzı äyländerep tübän töşörä başlanı. Min badyanğa ultırıp, arqanğa totonop, qarañğı yır astına töşöp kittem.

Şahtağa tübän töşkän hayın qarañğılıq arta. Yöräk qurqıu qatış qızıqhınıu menän tibä, üzeñde kire sığa almaslıq tärän ber upqınğa töşöp yuğala barğan keüyek hizäheñ. Küzzär ihtıyarhız yuğarı kütärelep, yırzeñ östönä qarayzar. Qoyaştıñ yır östönä hıymay torğan mul häm köslö yaqtılığı bında ber genä tamsı nurın da turanan-tura birä almay. Yuğarılağı yaqtılıq, bäläkäy genä yondoz keüyek yılmayıp, yaltırap qına kürenä.

Badyan yırgä barıp bärelgäs, ber yaqqa auışıp kitte, bezzän elek töşöp, törlö yaqqa taralğan tar häm täbänäk kenä ştülpälär buylap, üzzäreneñ eşläy torğan urındarına kitergä äzerlänep bäläkäy genä lampaların toqandırğan eşselär qurqınıs ber qiäfättä kürendelär. Yır astı donyahın üzzäreneñ köndöz tora torğan ikense kazarmaları keüyek kürep, unda yörörgä, eşlärgä öyränep bötkän eşselär mineñ ni eşlärgä belmäy, qurqıuza torouımdı hizep:

— Nu, yıget, teşäüyen töştöñ dä, nisek sığırhıñ ikän? — tip minän kölälär häm şul hüzzärenä östäp: — Qarañğıla eşlähäñ, yaqtı donyanıñ qäzeren yaqşıraq beläheñ unı! — tinelär.

Ular bıl hüzzären uynap äythälär zä, ularzıñ bıl hüzzäre ısınlaptır, min bınan tiz genä sığa almamdır keüyek bulıp kürende.

Zaboyza eşläüselär şahtanıñ törlö tarmaqtarı buylap, yır astınıñ törlö qarañğı möyöştärenä inep yuğaldılar.

Min unıñ qazığan altın balsıqtarıñ taşıyasaq qart yaylap qına lampahın toqandırzı la:

— Künägeñde al da mineñ artımdan eyär, başıñdı tübän bögöp bar. Bında başıña bäreüselär küp bulır,— tip alğa kitte. Min unıñ qulına totqan lampahınıñ yaqtıhına qarap artınan eyärzem.

Bez şulay «Meñ dä ber kisä» hikäyähendä tasuir itelgän «hazina»nı häm «serle yözök»tö ezläp, «tılsımlı mäğarä»gä ingän Mäğribi keüyek, qarañğı häm tar ğına yul menän alğa kittek.

Min unıñ artınan baram. Üzem: «Yaqtı donya menän bezzeñ aranı nindäy qalın yır qaplağan, bezzeñ östöbözzä auırlığı aqılğa hıymaslıq taş häm tupraq qatlamdarı tora. Ägär zä östöbözgä işelep töşä qalha!..»— tip qurqam häm «häzer yır östöndä, qoyaş yaqtıhında, sikhez kiñlektä yörögän keşelärgä nindäy küñelleler...»— tip uylayım. Bında tın alırğa haua yıtmägän keüyek hizelä. Ike yaqlap tezelgän yıuan teräüzär qabırğanan kilep qısırzar keüyek kürenälär.

Qart kisä qazıp tuqtağan urınına yıtep, bäläkäy genä lampahın yıuan teräügä qaqqan qazaqqa elep quyzı la tirä-yağına qaranıp aldı. Şul arala miñä lä küzen töşöröp, bezzeñ eş urını oşo inde, tigän uyzı añlatqanday buldı. Min haman üzemde häzer genä batırğa torğan karap östöndä torğan keüyek hizäm. Ulay-bılay häl bulha, his ber qasır yır yuqlığın, ägär ingän yul işelep qalha, mäñge şul urında torop qalırğa, tın bötöp ülergä tura kileüyen uylap qurqam, tändär sımırlap kitä. Qarttıñ yözö haman yır östöndäge keüyek, ul östärenä qoyaş nurzarı yauıp torğan säskälär urtahındağı keşe keüyek, asıq yöz menän balsıq östönä ultırıp, tämäke töröp toqandırıp yıbärze. Unan huñ yaylap qına bişmät sabıuzarın qaytarıp bilbauına qıstırzı. Kün beyäläyzären keyıp, käylähen qulına totqandan huñ, yırgä tezlänep ultırzı la miñä qarap:

— Nu, yaray, enekäş, hin şul balsıqtarzı şahta auızına taşıy başla inde. Ike arala abaylap yörö. Öyränmägän keşe başın-küzen bärä torğan. Bara-bara öyränerheñ äle.— Ul hüzzärze äytkändän huñ, tezzärenä uñayhızlıq kilterep torğan vaq taştarzı qulı menän ike yaqqa heperep, tağı la ipläp tezlände, käylähen uñaylap totto la yır yaratılğandan birle milliondarsa tonnalar tupraq, balsıq, taştar astında qısılıp tınıs yatqan vaq taştar menän bergä uqmaşıp qatqan balsıqtarğa sıq-sıq bärep töşörä başlanı. Käyläneñ taştarğa bäreleüzän sıqqan tauışı yır astı yuldarı menän kitep yañğıray başlanılar. Unıñ eşkä sınıqqan häm hälätle quldarı bik yıtez yöröyzär. Vaq taş qatış balsıqtarzı umırıp-umırıp töşörälär ine.

Min ul qazığan balsıqtarzı qısqa haplı köräk menän künäkkä tultırıp, qarmana-qarmana şahta auızına qaray kittem. Şahta auızına yaqın quyılğan lampa menän qart ergähendäge lampa arahındağı un-un biş sacin samahı yuldı ul lampalarzağı (fonar) yaqtılıq yaqtırtıp bötä almağanğa kürä, bıl ike aranı bik abaylap qına barırğa tura kilde. Baştı eyä töşöp, bököräyıp ber nisä bot samahı balsıqtı kütärep yöröüye başta bik auır toyoldo, haqlanıp yöröügä qaramastan, ştolnyanıñ östönä tezelgän ağastarğa baştıñ bärelgänen hizmäy zä qalam. Ike aranı ber nisä tapqır äylängänse, mineñ baş ber nisä yırzän kübep sıqtı.

Başta tınıs qına torğan yır astı, eşselär eşlärgä totonou menän, üzeneñ mäñgelek tınlığın yuğalttı. Törlö yaqqa taralğan yuldarzıñ här berehenän döp-döp itkän tauıştar sığıp, seltärlänep bötkän yır astında äylänep yöröy başlanılar. Ällä qayzağı qarañğılıq esendä yütkergän yäihä kemdärzeñder höyläşkän tauıştarı yır astına yän inderze. Qayhı vaqıtta yıuan teräüzär, ni eşläpter, sıtır-sıtır itep tauışlanıp quyalar. Ularzıñ tauıştarın işeteü menän yöräk cıu itep kitä. Şahtanıñ östö ubılıp, bındağı eşselärze hıtır keüyek bula.

Şahta auızınıñ tirähe törlö yaqtan taşılğan altın pesoktarı menän qaplana bara. Unda ber nisä keşe bıl pesoktarzı zur badyandarğa tultırıp yuğarı yıbärep toralar.

Şahta auızınan yuğarı qarap, yır östöndäge yaqtılıqtıñ bäläkäs kenä satqıların küreü küñelde rähätländerep yıbärä. Ber az bulha la tın da irkenäygän, ülemdän az ğına bulha la alıslaşqan keüyek bulıp kitäheñ.

Qart öyrängän. Ul, his ber nämä uylamağan keüyek, üzeneñ eşen dauam itterä. Qayhı vaqıtta häle bötkän keüyek ğıclap, yütälläp quya. Şunday vaqıtında käylähen aldına quyıp, tämäkehen töröp ala la aqrınlap qına tarta-tarta mineñ eşlägänemde qarap tora. Ul nimä uylay torğandır, unı belmäyım. Ä üzem ul qarttı qızğanam. Unı yır astınıñ bıl auır eşenän qotqarıp alahı kilä.

Baytaq eşlägändän huñ qart miñä qarap:

— Hin, tuğan, ber az eşlä lä häl yıyıp al. Bayzıñ eşen ni tiklem eşläp tä bötöröp bulmas. Bıl yır astı küpme genä eşlähäñ dä bötmäy ul... — tip miñä ultırırğa quştı.

— Hin qazığan pesoktarzı taşıp bötörä barırğa käräk bit,—tinem.

— Nisaua, bötör äle. Hin bik uñğan yıget kürenäheñ, şulay käräk ul. Min üzem yıbep torğan keşene yaratmayım. Şunda la häl yıya-yıya eşlägän yaqşı. Äyzä şunda ultır za yal it.

Unıñ hüzen qaqmanım, häl yıyırğa tip, unıñ qarşıhına ultırzım.

— Hin elek şahtala eşlämägän bulhañ, qurqa torğanhıñdır äle? Başlap eşlägändä qıyın bula ul. Min üzem dä başta ber az şörläy torğaynım, — tip qart hüz başlap yıbärze.

— Ulay bik nıq qurqmayım. Şunda la yımerelep kiter keüyek kürenä. Şul tiklem qalın yırze bıl teräüzär äldä kütärep toralar äle, — tinem. Qart kölä:

— Teräüzär totmay unı, yır üzen-üze tota. Bıl teräüzärgä qalha, püstäk ul. Bılar tik östän balsıqtar işelep töşmähen ösön genä quyılıp barılalar. Bıl şahtala barmaq şartlatıp hikerä-hikerä eşlärgä bula. Qazıla torğas, yır astı seltärlänep, qazılmağan yırzär haqlıq ösön unda-bında yıuan bağana keüyek bulıp qına qalalar äle. Bına şul saqta bında eşläü hätärgä äylänä. Ul vaqıtta bıl teräüzär üzzäre ük qurqınıstıñ yaqın ikänen aldan häbär birep quyalar. Min inde şahtalarza küp yörönöm. Qart ayıuzar za yır astında mineñ keüyek ozaq yörömägändärzer. Bıl şahtala üz öyöñdä ultırıp eşlägän keüyek eşlärgä yaray.

Bez unıñ menän yaqınlaşıp kittek. Ul tämäkehen tartıp bötörzö lä tağı üzeneñ eşenä totondo. Min häzer yır astında yörörgä öyränä başlanım. Qarttıñ tege hüzzärenän huñ küñeldäge qurqıu za bötöñköräne.

Pesoktarzı künäkkä tultırğanda la, şahta auızına alıp barıp buşatqan vaqıtta la zur altın kisäge tabırmın keüyek, harıraq bulıp kürengän taştarzı alıp qarayım. Ular mineñ küzgä harı samorodka keüyek bulıp kürenälär. Läkin ularzıñ berehe lä samorodka bulmayzar.

Qarttıñ şahtağa töşöp eşläy başlağan vaqıttağı hüzhezlege böttö. Ul häzer min urap kilgän hayın tip äyterlek, berär hüz taba la bındağı es boşorğos tınlıqtı yuğaltıp quya.

Bez tağı la ber az eşlägändän huñ şteyger kilep, eşteñ barışın häm qazılıp alınğan yırzärgä huğılıp kilgän teräüzärzeñ quyılıştarın, qazılğan balsıqtarzıñ töstären küzenän ütkärze. Tegeläy-bılay eşlänergä teyış ikänen äytep, ikense yuldarğa inep kitte.

Qart unıñ artınan qarap qaldı la:

— Şul nämälärze kürhäm, yörägem tibä, min ular menän ber vaqıtta la tınıs qına höyläşä almayım. Ular ber vaqıtta la bezzeñ poloceniyeğa inmäyzär, äyter inem inde — torop torhon...

— Niñä huñ ular ulay bulalar? — tim.

— Beläheñ bit, bayzıñ işek aldın haqlausı ettär bayzıñ üzenä qarağanda la usal bulalar. Ul ettär ber vaqıtta la örmäy tora almayzar. Tik torhalar, ularzıñ tamaq töptäre qısıtıp tora, küräheñ.

Min unıñ hüzzärenä qarata ber hüz zä äytmäy, unıñ asıulı yözönä qaranım.

Ul üzeneñ äytähe hüzzären äytep bötörmägän keüyek miñä qarap:

— Ularzıñ miñä küp etlektäre teyze. Min ularzıñ usallıqtarı arqahında törmälä lä ultırıp sıqtım.

Ul mine üzeneñ hüzenä ışandırır ösön, mineñ horağandı kötöp tä tormay höyläp alıp kitte:

— Şulay Miäs ergähendäge priiskıla eşläp yörögändä ber şteyger eşselärgä kilä lä bäylänä, kilä lä bäylänä bit... Nisek äythäñ dä, unıñ yayına töşöp bulmay. Şulay ber vaqıt tağı kilep bäylände. Mineñ (barmağı menän tamaq astına sirtep) ber az töşöröp alğan sağım ine. Bıl nämägä asıuım kilde:

— Von otsyuda! Mı bez vas-to svoya rabota horoşo znayım, pocaluysta, ne lay! — tip äytäm. Mineñ şul hüzemdän huñ, ul miñä qotorğan et keüyek yıkerenep öskä taşlandı. Şul saqta üzemde-üzem beleştermäy, salt berze yañağına! Ul vaqıtta beläktärzeñ taza sağı. Malay osop barıp töştö.

Urınınan torop tağı yäbeşergä telägäyne, qolaq töbönä tağı la berze tondorzom. Äpät tägäräp kitte. Iptäştär kilep aralap almahalar, tağı la nığıraq birep, teştären hındırmaqsı inem.

Ul mine bılay yıñä almağas:

— Hin eştän baş tartahıñ. Bıl altın gosudarstvoğa kitä. Hin batşağa qarşı kiläheñ. Min hineñ başıñdı törmälä seretermen!— tip miñä ugroza yaharğa totondo.

Qızğan baş — qızğan:

— Telähä qayza kithen, mineñ unda eşem yuq. Batşa miñä ber aqsa! — tigän hüzze ısqındırıp taşlanım. Ul, sobaka, mineñ şul hüzze eläkterep aldı la: — — Ä-ä! Şulaymı ni? Batşa hiñä ber aqsa ikän! Bıl zimagorzıñ nimä höylägänen işettegezme? — tip, şunda uq guahlandırıp ta aldı. — Min äytäm:

— Äyttem şul, qızğas niñä äytmäyım! Yuq yırzä batşanı kilterep qıstırma! — tinem. — — Yaray, küp höylänmä. Sudqa barğas, yauap birerheñ, — ti. — — Yaray, birermen, — tinem. Äytkän hüzemde qaytarıp almanım, et aldında baş eyırgä ğärländem.

Ul şunda uq priiskılağı candarmdı saqırıp alıp kilde lä, mineñ östän akt yahap, proşeniye birze.

Iptäştär mine yaqlap:

— Yä, taşlağız inde, hin Sibğätkä üzeñ elek kilep bäyländeñ bit,—tip qarahalar za bulmanı. — — Törmä öyrähen aşap, ber az donya kürep qaythın äle! — ti. — Min dä ser birmänem:

— Kürhäm kürermen. Bezgä Seber ni, Sember ni! — tip artınan ğäyrät kürhätep qaldım.

Şul eş arqahında altı ay törmälä yatıp sıqtım. Şunan birle şteyger tigän nämä küzemä küreneü menän sästärem ürä tora...

— Nu yaray, zavtrak yıtä torğandır inde, tağı ber az eşläp alayıq.

Ul qazıy başlanı, min taşırğa totondom. Küp ütmäne, şahtanıñ östönän:

— Zavtrakka zvonok! Iptäştärgä äytegez!.. — tigän häbärze birzelär.

Er astındağı eşselär ber-ike minut esendä şahta auızına yıyılıp, sirat menän yuğarı sığarıla başlanılar.

Miñä lä yır östönä sığırğa sirat kilep yıtte. Ikense beräü menän mine halmaq badyan aqrın ğına yuğarı kütärep alıp menep kitte.

Öskä sığıu menän, qoyaş nurzarı bezzeñ küzzärze sağıldırıp yıbärze. Äkren genä iskän saba yıle bittärze höyöp kitte.

Şahtala eşläp qoyaşqa sıqqan eşselär törkömön berense tapqır kürgändä, qoyaş töşmäy torğan kelät astında harğılt, zäğif häm näzek bulıp üskän üsemlektär küz aldına kilde.

Bıl eşselärzeñ yäşeräktäreneñ yäki bıyıl ğına eşläy başlağandarınıñ qandarı hurılıp ölgörmägängä kürä, üzzäreneñ täbiği töstären, bittärendäge qızıllıqtarın haqlahalar za, ber nisä yıl şunda eşlägändäreneñ hurılıp, kelät astında üskän zäğif, harğılt üländär keüyek bulıp qalğandar, yözzäre harğayğan, küzzäre eskä batıp ingän, ikense törlö äytkändä, yır astında küp eşläp, taş kazarmalarza tora-tora, ularzıñ tän tamırzarındağı qızıl qandar ağıulı harı hıuzarğa äylängängä kürä, yañı ğına ozaq auırıuzan terelep sıqqan keşelär keüyek, harğılt bulıp kürenälär ine.

Ular auır şarttar esendä bayzarğa eşläp yöröy torğas, üzzäreneñ yartı sälämätlektären yuğaltqan bulhalar za, keşelektären yuğaltmau yağınan qarağanda, bik küp keşelärzän alda toralar ine.

Irtänsäk, min şahtağa töşkän saqta, mineñ qurqıuımdı hizep minän uynap kölgändäre mine kürgäs:

— Äle hin kire sığa aldıñmı ni? — tizär. Qayhı beräüzäre:

— Nu, unda eştär nisek buldı? — tip horayzar. Mineñ ösön üzem menän bergä eşlägän qart yauap birep:

– Yıget molodçina kürenä. Kemgä lä iptäş bulırğa yararlıq, unı öyrätep torahı la yuq! — tine.

– Şulay käräk! Atu uqığan keşelärzeñ kübehe qamır keüyek yomşaq bulalar...

— Bıl ulay tügel, timer keüyek. Ul bäläkäy sağınan uq eşkä künegep üskän. Min unı horaştım.

— Yaray, Sibğät babay, yäş keşene eşkä öyrät. — — Unı öyrätähe lä yuq inde. — Min ularzıñ üzem turahındağı hüzzärenän üzem köläm, üzem ularzı haman üzemä yaqın iptäştär keüyek kürä baram. Ularzıñ kerhez hüzzäre küñelgä yağımlı toyola.

Bılar yaqşı, bılar menän eşläü küñelle bulır, läkin bına häzer aşarğa yuqlıq este tırnay. Kazarmağa qaytıp ularzıñ aşağandarın qarap ultırğansı, zavtrak vaqıtın şunda yöröp ütkärmäkse bulıp kiläm.

Sibğät babay (mineñ menän eşlägän qart) mineñ hälde añlağan keüyek:

— Huñ hin kem menän aşap-esähen? Säynük-mazarıñ barmı? — tip horap ta aldı. — — Häzergä min yañğız ğına. Säynük-fälän dä alğanım yuq äle. — — Äyzä ulay bulha bezgä. Nimägä ulay azaşqan qaz bäpkähe keüyek yañğız yörörgä. Bezzeñ bında ulay yöröü kileşmäy. — Min uğa ikmäk-mazar alırlıq aqsam yuqlığın äytähem kilmäne. Şunıñ ösön:

— Äle mineñ ikmägem dä yuq. Lavkağa barıp kilähem bar, — tinem. — — Unda barıp yörömä inde, bezzä bar bit. Äyzä bezgä barabız, yuqha huñğa qalırhıñ. — Min küp nazlanıp tormanım:

— Yaray ulay bulha, huñınan isäpläşerbez. — — Unıhın höylämä hin, äyzä bezgä. — Min tottom da Sibğät babay menän turanan-tura semyalılar kazarmahına kittem. Ul üzeneñ qarsığı menän Häzisälär tora torğan kazarmanıñ ikense başında tora ikän.

Bez kazarmağa yıtkändä, Häzisä üzeneñ iptäş qızı menän kazarma aldında kölöşä-kölöşä yıuına, unıñ bite yañı ğına küpertelep hörtölgän ap-aq habın kübektäre menän qaplanıp, tik ike küze genä kürenä ine.

Ul Sibğät ağay menän mine kürgäs, kölöüyenän tuqtala töşöp YÖZÖN ikense yaqqa äyländerze häm, bitendäge ap-aq habın kübektären tiz-tiz genä yıuıp töşörgändän huñ tağı ber tapqır äylänep qaranı. Bıl vaqıtta unıñ yözöndä şatlıqlı yılmayıu balqıp tora ine.

Min unıñ bezze küreügä qapıl gına häräkäten üzgärtep, şatlıqlı yılmayıuınıñ mäğänähenä töşönmänem. Tik ösönsö kön kis, ularzıñ üzzärendä säy esep ultırğandan huñ, iptäş Zinnätteñ «matur bit, äy!» tigän hüzzäre isemä töştä lä, «ısınlap ta matur şul!» tip uylanım häm, uğa tağı ber tapqır äylänep qarayhım kilhä lä, qararğa uñayhızlanıp Sibğät ağay artınan kazarmağa inep kittem. Unıñ iptäşe menän höyläşkän yağımlı tauışı işetelep qaldı...

Sibğät qart mine turanan-tura üzzäreneñ tora torğan möyöştärenä alın barzı häm miñä üzeneñ ber qunağı keüyek qarap:

— Äyzä, rähim it äle! Bına häzer säy eserbez. (Qarsığına qarap) qarsıq, min bögön üzemdeñ yanımda eşläy başlağan iptäşemde lä alıp kildem äle. Ul yañğız ğına ikän, uğa küñelhez bulmahın, tinem.

Äbey mineñ menän isänläşte lä:

— Bik häybät. Bez ikäü genä bit, ösäüläp säy eseüye küñelle bulır, — tip asıq yöz menän qarşılanı.

Bez bit-quldı yıuıp alğansı aşyaulıqtı zuraytıñqırap yäyze. Ike par sınayaq ergähenä ösönsöhön quyzı. Taş tärilkälä torğan kümästärzeñ telemdären arttırzı, yañı ğına beşerep, hıuınmahın ösön taş tabaqqa halıp, östön yabıp, meyıskä quyğan kartufın kilterep quyzı la şunda uq säy yahap yıbärze.

Sibğät babay menän bez ikäü unıñ aşarğa öndäüyen kötöp tä tormay, aşarğa totondoq.

Aşığıs qına eskän säy arahında ular üzzäreneñ semya tormoştarın höyläp aldılar.

Ularzıñ höyläüzärenä qaraganda, ularzıñ üz ğümerzärendä yıte balaları bulıp, ularzıñ bişäühe törlö yırzä, törlö auırıuzar menän sirläp ülgändär ikän. Yıte balanıñ ikäühe isän bulıp, Zäynäp isemle qızzarın ütkän yıl ğına keyäügä birgändär, ul keyäüye menän ikense ber priiskıla tora ikän. Säfärğäli isemle uldarı ösönsö yıl haldatqa alınıp, ul häzerge köndä bınan meñ saqrım yırzä, Qara diñgez tigän diñgezzeñ buyında, ber zä bındağı keşelärgä oqşamağan keşelär arahında, Patum (Batumi) isemle qalala batşa hezmätenä griftar bulıp tora ikän. Unıñ hezmäte undağı zur naçalniktarğa oqşağan. Şunıñ ösön unı feldfebel däräcähenä mendergändär. Yazıu-hızıu belmägän köyönä Säfärğälizäreneñ şul däräcägä meneüyenä qart ta, qarsıq ta bik şatlanalar. Kiläsäk köndä täüfiqle, bähetle bulıuın teläyzär.

Min, ber yaqtan, ularzıñ hüzzären tıñlayım, qay saqta üzzärenä horau birep quyam. Ikense yaqtan, kazarmalağı ığı-zığı kilgän tormoştan küzzäremde ala almayım.

Kazarma göc kilä. 20—25 urında tüñäräklänep aşarğa ultırğan keşelärzeñ auızzarı aşığıs qıymılday. Şul tüñäräktär arahında baytaq qına auırıp yatıusılar, käyıfhezlänep ilap ultırıusı balalar za kürenä. Unı-bını qarap, uylap tormay ısqındırılğan törlö hüzzär zä yış-yış işetelep qala.

Kazarmanıñ tege başında yörögän Häzisä lä ber-ike tapqır kürenep qaldı. Ul haman da küñelle, şat kürenä. Bıl tormoş esendä şunday Häzisälärzeñ bulıuzarı yäşlek vaqıtınıñ yäşel ber yaprağı keüyek bulıp hizelä ine.

Säy eselep bötkänse mineñ turala la hüz buldı. Sibğät babayzıñ quzğatıp yıbäreüye buyınsa, äbey üze teläp, üzzärendä aşap-esep yöröügä mäslihät birze. Ularzıñ käñäştäre buyınsa, min bılar menän aşap-esep, tik qunırğa ğına buyzaqtar kazarmahına barasaq inem.

Eüyeş haualı kazarmala torop kügärep bötkän budilnik säğätkä qarağandan huñ, Sibğät babay eşkä barırğa vaqıt yıtkänen añlatqan keüyek:

— Höyläşep säy esä torğas, zamandıñ üteüyen belmäy zä qalğanbız, — tip urınınan tora başlanı. Başqa eşselär zä minut esendä urındarınan torop, aşığıs räüyeştä üzzäreneñ eş urındarına kitä başlanılar.

Bez işektän sıqqanda Sälim babay bezgä osrap, donya kürgän olo keşelärsä isänläşep, mineñ Sibğät qart menän ber yırzä eşläüyemde belde häm uğa qarap:

— Bik yaqşı bulğan, hineñ keüyek donya kürgän keşe menän bergä eşläü yäş keşe ösön yaqşı bulır...— tip, üz eşenä kitte. Häzisä lä üzeneñ iptäştäre menän bezzeñ arttanıraq sığıp, altın yıua torğan bıuağa qaray yünälde.

Şahtağa barğanda Sibğät qart tağı la oşo priiskılar häm üzeneñ qayzarza yörögänen höyläp barğanğa kürä, bez şahtağa barıp yıtkänebezze hizmäy zä qaldıq.

Bıl yulı miñä şahtağa töşöü irtänsäk töşkändäge keüyek qıyın da, küñelhez zä, qurqınıs ta bulmanı. Häzer bındağı eşselär zä minän kölmäyzär, ular miñä küptänge iptäştär keüyek kürenälär ine. Bez şahtağa töşkändä, qoyaş bezzeñ artıbızzan kölöp qarap qaldı.

Bögön yäkşämbe — eşselärzeñ yal iteü köndäre. Kazarmalarza bögön ikense törlöräk tormoş.

Buyzaqtar kazarmahı bögön huñğaraq qalıp uyandı. Bındağı eşselär üzzäreneñ bäläkäy genä iske handıqtarın asıp, yal köndärendä genä keyä torğan sikkän yağalı küldäktären häm qısqa yıñle kamzuldarın, tucurkaların alıp, «bayramsa» keyınergä äzerlänälär.

Qayhı beräüzäre täzrä arqılı töşkän qoyaş yaqtıhına qarşı ultırıp, haqal, mıyıqtarın tözätälär. Unda berehe qızıl haplı bäke menän ikense ber iptäşeneñ säsen qıra. Azna buyınsa säs arahına ultırğan qom-sañdar unıñ bäkeheneñ yözön şunda uq qaytaralar, küräheñ. Ul, säs alıusı, minut hayın qulındağı bäkehen qayhı vaqıtta iptäşeneñ qayışlanğan arqahına, qayhı vaqıtta üzeneñ salbarına yanıp azaplana. Tege ozon säsle taza yıget bötä keşelärzän elek torop, üzen rätläp ölgörgän. Ul inde üzeneñ ber iptäşe menän säy esergä lä totonğan. Azna buyınsa arığan käüzälärze yal ittereü şatlığınanmı, yä bulmaha ikense «bähet» kötkängäme, bılar bögön şat häm hüzsän kürenälär. Tik tege taza yıgetteñ auırıu iptäşe genä äle bulha üzeneñ auırıuınan aynıy almağan. Ul bındağı häräkättärzän, yal itergä äzerläneü şatlıqtarınan mährüm bulıp, häräkäthez, qatı hike östöndä bökräygän köyö tik yata. Ul ällä yoqlap, ällä auırıuınıñ qatılığınan şulay ber nämä lä hizmäslek ber hälgä kilgän, unıhı bildähez.

Semyalılar kazarmahındağı yänlelek bögön bötönläy başqasa. Unıñ işegenän ineü menän, auır may yıstäre bärelä, nimägäler aşığıp kötkän vaqıtta ğına bula torğan aşığıs ber törlö butalsıq küzgä taşlana.

Unda qatın-qızzar zıq qubalar. Kazarmanıñ meyıstäre aldında qatın-qızzar sirat torop qabartma, qoymaq keüyek nämälär beşerälär, kartuf qızzıralar. Tistälägän erele-vaqlı samauırzar törlö tauıştar sığarıp, üzzäreneñ säy urındarına ultırıuzarıp kötälär.

Mineñ äbey barıhınan irtä ölgörgän. Sibğät babay menän min aşyaulıq ergähenä kilep ultırıu menän, ul göcläp qaynağan samauırın kilterep ultırttı. Unıñ artınan uq zur ğına taba menän qaynar qoymaq kilterep quyzı. Şunda uq üzeneñ handığın asıp, kerändil, yözöm yımeşe, şäkär keüyek nämälär alıp, aşyaulıq östönä kilterep tezze lä säy yahap yıbärze häm asıq yöz menän:

— Yägez, qoymağı hıuınıp bötmäs boron aşağız, kötä-kötä asığıp bötkänhegezzer, bögön utın sey bulıp, meyıste yandıra almay aptırap böttöm, — tip hüz başlap yıbärze.

Sibğät babay halmaq qına räüyeştä:

— Eşkä barahı bulmağas, aşığıp nämä bar. Qoyaş sıqqan saqta tışqa sığıp, köndöñ maturlığına hoqlanıp, ber az yöröp tağı inep yatqaynım, bik tämle yoqoğa kitkänmen. Töşömdä zaboy qazığanda bik zur, bına oşo baş barmaq tiklem bulır, samorodka taptım. Inde alıp sığayım tigändä bınau kürşeneñ balahı ilağan tauışqa uyanıp kittem... — tigän hüzzär menän säy mäclesen asıp yıbärze. — — Hin şul samorodkanı töştä genä tabahıñ,—ti äbey. — Yaray inde, ni eşläyheñ. — Kazarmanıñ här ber urınında säy äseüzär başlandı. Bına Sibğät babayzarğa qatar ğına yäş kenä qatın häm bäläkäy genä balalı beräü käyıflänep säy esä.

Ul säy arahında üzeneñ artına quyğan şeşähenän az-az halıp töşöröp ala, üze häzer ük yaqşı uq qızğan. Äbey eşselärzeñ eseüzärenän zarlanıp kitte.

Babay uyıñ hüzenä artıq quşılmanı.

— Yäşeräk saqta bula inde ul. Kön buyınsa yır astında eşlägäs, yal könöndä höyäktärze yomşartırğa käräk bit. Läkin küberäk töşöröp eşte bozop quyalar. Eskändä lä aqıldı esergä yaramay. Mineñ üzemdä lä yäş saqta unday eştär bula torğaynı. Läkin his ber vaqıt aqıldı esmänem...— tip ike yaqlıraq hüz höyläp quyzı.

– Aralarında şul nämäne auızzarına yaqın da kiltermägändäre bar, ular lutsı toralar, — ti äbey.

— Şulay inde bezzä nazanlıq ta bik zur. Älepte tayaq tip belmäybez, Ismaham, bına bıl balalarzı uqıtırğa mäktäp tä yuq bit!

Säy eseü yaqşı uq ozaqqa huzıldı. Hüzzän-hüz sığıp, kazarma, eşselär tormoşonan küp hüzzär höylände. Tamaqtarın tuyzırıp alğan keşelär kazarmanan sığıp, qoyaşqa qarşı ultırıp, äñgämägä kereştelär. Tege, Sibğät babayzarzıñ kürşehe, irtük «töşöröp» alğan keşe nimäler höyläp başqalarzı köldörä.

Qızzar ayırım ber törköm bulıp küzgä bärelälär. Ular nimä höyläp qızıqhına torğandarzır, belep bulmay.

Min qaytıp ingändä, buyzaqtar kazarmahı bötönläy ikense tös alğan.

Ber möyöştä yıte-higez keşe urtalarına ber bötön sirekte ultırtıp säkäşterergä kereşkändär. Urta ber yırzä tağı şunday uq äkämät qorop ultıralar. Ozon säsle ber yıget üzen-üze bik nıq totop garmun uynay. Mäcles kazarmanıñ esendä genä hıyıp tora almanı, kazarmanıñ tışına la sıqtı. Ssmyalılar kazarmahınan da ber nisä keşe kilep quşıldı.

Ular kilgäs:

— Äyzägez, iptäştär! Bögön kön bezzeke! — tigän tauıştar yañğırap kitte.

Kazarmanıñ esenän:

Qarluğasqay qara, muyını ala,

Qanat osqayınan qan tama,

Atalarzan qalğan, ay, yäş bala

Kükräk kösö menän mal taba...—

tip yırlağan tauış bılarzıñ küñeldären tağı la qıtıqlap yıbärze.

— Äytter şunı, äyzä!

Ozaq ta ütmäne, garmun da tışqa sığarıldı. Garmundıñ hikertep-hikertep uynağan tauışına şul uq köygä yırlanğan yır tauışı quşıldı. Yır häm uğa quşılğan garmun tauışına semyalılar kazarmahındağı qatın-qızzarzıñ da qolaqtarı torzo.

Ularzıñ küzzäre lä bılay äyländelär, qayhı beräüzäre aqrın-aqrın bılay qaray kilä başlanılar.

Yır häm garmun ergähendä bik az vaqıt esendä bik küp keşelär yıyılıp ölgörzölär. Kemder beräü:

— Äyzä, beyıü köyön äytter äle! — tip äyteü menän, qızıl küldägeneñ yağahın ısqındırğan, üze qızmasa bulıp alğan ber yıget urtağa töşöp, başın ber alğaraq sayqap, kemdeler qosaqlarğa telägän keüyek ike qulın yäyıp, käüzähen arlı-birle hığıldırıp, ayaqtarın yırgä nıqlı tibep, tüñäräkte äylänep yöröy başlanı.

Egetteñ därt menän beyıüye qarap torousılarzıñ da küñeldären kütärep yıbärze. Tistälägän küzzär beyıüse yıgetteñ yıtez yörögän ayaqtarına tekäldelär.

Qatın-qızzar uyın tüñäräktärenä tağı la yaqınlaştılar. Ularğa ber yaqtan urın birelde. Beyıüse yıget tağı la därtlänä töştö. Ul kesähendäge qulyaulığın alıp biten hörtöp aldı.

Ikense ber yıget uğa qarşı töşöp, üzeneñ beyıügä ostalığın kürhätergä totondo. Bıl huñğıhı beyıüyenän tuqtalmağan häldä yırgä ultırırğa telägän keüyek sügäläne lä, ayaqtarın alğa sığarıp, ike tezzäre astına almaş-tilmäş ütkärep, ustarın säpeldätä başlanı. Törlö küreneştär yahap qarausılarzı köldörzö.

Qarap torousılar:

— Yä inde arığanhığızzır, ber az yal itegez, — tip äytkängä tiklem yıgettär beyıüzärenän tuqramanılar.

Ular beyıüzärenän tuqtalıuğa, oşonda qarap torousılarzan beräü qatın-qızzar törkömö yağına qarap:

— Yä, hez niñä qarap qına torahığız? Ayaqtarığız hızlamahın, — tigän hüzze taşlanı.

Yöräktäre tibep torğan qatın-qızzar ber-berehen törtköläp, beyırgä qıstaşa başlanılar.

— Äyzä, Häsbi apay, bulmaha hönäreñde kürhätep al äle! — tigän hüzzän huñ, bez berense köndö semyalılar kazarmahına ingändä yırlay-yırlay handığın aqtarıp ultırğan qatın urtağa sıqtı. Ul başta qıyır-qıymas ber qiäfät kürhätep, yaulığınıñ ber yaq site menän biteneñ ber yağın qaplap qına beyıy başlaha la, bara torğas asılıp kitte. Ul üzeneñ ayaqtarın yañı sıqqan yäşel üländärze izmäskä teyışle keüyek yomşaq häm vaq qına basa, käüzähen dä, tulqınhız hıuza yözgän aqqoş keüyek, tigez yörötä ine. Uyın barğan hayın qızzı.

Kazarmala mäcles qorop ultırıusılar za beräm-beräm yaqtı qoyaş astına sığa başlanılar.

Uyın-kölkö şulay qızıp barğanda alpan-tolpan kilgän beräü qarausılarzıñ teläktärenä qarşı beyırgä teläp urtağa töştö. Läkin unıñ bıyma keygän ayaqtarı üze telägänsä yöröy almanılar. Ul käüzälären tota almay, ber yaqqa auışıp kitte.

— Ey, hineñ şöröböñ buşağan, yuqqa mäşäqätlänmä! — tigän hüzgä unıñ namısı kilde, buğay, ul tağı beyırgä tırışıp qaranı, tağı buldıra almay ber yaqqa auzı.

Qarausılar arahınan:

— Lutsı hin mişayt itmä! — tigän hüzgä unıñ asıuı qabarzı. — — Min ni barığızzan da şäp!—tip yılkenep, quldarı menän nimäler ezlärgä totondo. — Unıñ iptäştärenän berehe ergähenä kilep:

— Äyzä, bılay yaramay, kazarmağa in,— tip qulınan totqaynı, ul ikense qulı menän tege keşeneñ başına qundırzı. Unı totousı keşe asıulanıp: — — Hineñ başın qısıta ikän äle, — tip uñğa-hulğa birergä totondo. — Bıl yämhez küreneşkä här kemdeñ käyıfe kitte.

— Ul här vaqıt şulay skandal sığara!—tip törlö yaqtan asıulı tauıştar sığarzılar.

Qatın-qızzar bıl eştän hiskänep ber yaqqa tayşandılar.

Ul arala tege beyıüse yıgettärzeñ berehe iserek beyıüseneñ yılkähenä berze töşörzö lä, quldarınan şaqarıp totop:

— Yıterme ällä tağı käräkme,— tip üzenä qaranı. Iserek beyıüse qapıl ğına yomşarzı.

— Qara äle, mine yıbär äle, min tik bılay ğına...

— Şulay bulğas, tuqta tigändä tuqta... Isereüyeñ yıtkän ikän, in dä yat. Nimägä bında qatın-qızzar arahında telähäñ nämä qılanıp yöröyhöñ?!

— Böttö, min bılay ğına... — — Böthön şul!.. — Şunan huñ iserekte ike yaqtan qultıqlap kazarmağa alıp kittelär.

Bıl skandaldan huñ uyın-kölkönöñ qızığı yuğaldı, qarausılar taraldılar.

Köndözgö aş vaqıtında Sibğät babay za, äbey zä bındağı tormoştan häm yal iteü köndärendä här vaqıt şunday tärtiphezlektär bulıp torouınan zarlanıp aldılar.

— Ni eşläyheñ huñ inde? Ularzıñ başqa nimä qızıqtarı bar? — tine Sibğät qart. — — Esep huğışıp yöröüzän nindäy qızıq bulhın? —-ti äbey. — — Ular başta küñel asır ösön genä esäbez tip esälär. Bara torğas şunday küñelhezlektär bulıp kitä, här kemgä ber törlö küñel asıu käräk bit. — — Yaray za ul auıl yä bulmaha qala yırzärendä küñel asıu urındarı bar. Bezzeñ bında bit ularzıñ berehe lä yuq, — tip, ber yaqtan, tege eseüselärze artıq ğäyıplämäskä teläy, ikense yaqtan, ularğa ber yañı nämä, yañı tormoş birergä telägän keüyek bula ine. — Yañı ğına bulıp ütkän yämhez tormoş tiz onotoldo. Semyalılar kazarmahında yañınan üzenä kürä ber törlö ığı-zığı kileü, töşkä äzerlängän, törlö urındarza beşerelgän ber ük hımaq aştarzı aşau başlandı. Bäläkäy balalarzıñ üz-ara qısqırışıuzarın, äsälärzeñ üzzäreneñ bäläkäy genä balaların yıuatıu tauıştarın isäpkä almağanda, bındağı tormoş tärtiple yulğa töşkän keüyek buldı.

Eş şulay barğanda, buyzaqtar kazarmahınan beräü kilep, tege auırıu yıgetteñ üleüyen häbär birze häm Sibğät babay menän Sälim babayzıñ şunda barıuzarın ütende.

Bıl ülem häbäre bötä kazarma esendä ber törlö küñelhezlek tıuzırzı. Bötä eşse semyaları yözzären üzgärtep, aldarındağı aşamlıqtarın aşauzarın da onottolar.

Bik küp auızzarzan:

— Yañı ğına tiphä timer özörlök yıget, äräm buldı... — — Donyanıñ äsehen-sesöhön küp tatığan, uñğan yıget ine... — — Küptäy tügel Gäräyze tupraq basıp ültergäyne, inde bınıhı eşlägän yırenän auırıp qaytıp ülde... — — Bezzeñ bında şul bik küp keşelär vaqıthız äräm bulalar. — — Darıu-darman itergä rät yuq...—tigän keüyek hüzzär zä sıqtı. Bılar vaqıthız ülemdärze kemdänder kürgän keüyek bulhalar za, ul «kemderze» atap äytmäyzär, barı tik bınday vaqiğalarzı üzzäreneñ «täqdirzäre», yä bulmaha «bähethezlektärenän» kürgän keüyek bulalar ine. — Sibğät babay başın tübän eyıp ber az uylanıp torğandan huñ:

— Barıhı la şul üzebezzän. Ana ütkän yıl ber yıget kilep bezgä eşteñ nimälä ikänen, eşselärze naçalstvolar menän bayzar berläşep izeüyen, bezzeñ dä ularğa qarşı tororğa käräk ikänlegebezze, astırtın räüyeştä bik häybätläp töşöndörä başlağaynı la bit, unı bik ozaq yörötmänelär. Halıqtı naçalstvoğa qarşı baş kütärergä öndäp yöröy torğan ber keşe ikän, tinelär zä alıp kittelär. — — Illä üze zähär, ütker yıget ine! Üzen arestovat itkändä yözön dä hıtmay, ularğa qarşı höyläşte: — — Hez, ti, bayzarzıñ yalsıları, ti. Hez hatlıq yändär, eşselärzeñ qandarın esähegez, palaçtar, ti. Tağı ällä nämälär äytep bötörzö. Unı küp höyländermäy alıp kittelär. Kitkän sağında bezgä qarap:

— Bez hezze onotmabız. Hez zä üzegezzeñ kemdär ikänegezze isegezzän sığarmağız. Bezzeñ kös küp, — tip äytep kitte. Bez ni eşlärgä lä belmäy ulay-bılay ittek tä torzoq ta qaldıq. Şunda bez bergäläşep ul yıgette ular qulına birmäskä käräk ikän dä bit!

Bıl vaqıtta Sibğät babayzıñ yözöndä nindäyzer ber käräkle eşteñ bulmay qalıuına ükeneü bildähe kürenä ine. Äbey unıñ hüzen tıñlap bötkäs:

— Hin üzeñ dä bik küp höylänäheñ. Yä üzeñde lä ulay-bılay itep quyırzar... — tip tirä-yağına qaranıp aldı.

Sibğät babay ber zä ise kitmäy genä:

— Dörösö şulay bulğas, ni eşläyheñ! Eşselärzeñ berehe kisä, berehe bögön ülä lä tora. Unıñ priçinahın tikşereü yuq, — tine lä urınınan torop kazarmanıñ tege yağına barzı. Unda Sälim qart menän osraşıp höyläşkändän huñ, kazarmanan sığıp kittelär.

Min dä üzebezzeñ kazarmağa qaytırğa tip, irken hauağa sıqtım.

Bıl vaqıtta Häzisä işektän alıs tügel ber eskämyä östöndä, üzeneñ ber iptäş qızı menän, iskerep bötkän nindäyzer ber kitap uqıp ultıra ine. Ul mine kürgäs, qulındağı kitabın tiz genä yabıp quyzı la, nimäler äytergä telägän keüyek miñä qaranı. Min dä, uğa nindäyzer äytergä teyışle hüzzärem bar keşe keüyek, uñayhızlanıp qaldım. Ällä niñä min uğa nindäy bulha la beräy nämä turahında hüz äythäm yaramas, yaraha la kileşmäs keüyek bula ine. Şulay za min ularğa qarap:

— Haumıhığız äle, niñä bında ultırahığız? — tigän hüzzärze äyttem, häm «niñä bında ultırahığız» tigän hüzemde ni ösön äytkänemde üzem dä hizmäy qaldım.

— Arıu äle. Tik şulay ğına ultırabız. — Bıl yauaptı Häzisä birze.

Bezzeñ hüz böttö lä quyzı. Inde bınan kitergä käräk, ä üzemdeñ bılar ergähenän ber zä kitähem kilmäy. Äldä bähetkä qarşı:

— Nindäy kitap uqıp ultırahığız? — tigän hüz iskä töştö.

— Bıl... bılay ğına, kitap... — — Qayza, kürhätegez äle, nindäy kitap ikän? — — Yuq, unı hiñä kürhätergä yaramay, hin kölörhöñ...

Min hüzzeñ bılay ozaqqa kiteüyenä şatlandım häm:

-— Kürhät äle, kölmäm. Kitaptan kölälärme ni? — tinem.

Oşo hüzzän huñ ul qulındağı kitabın törlö töstäge debettär (ğärez) menän säskä räüyeşendä bizäktär töşöröp sikkän ap-aq alyapqıs astına yäşerä töşöp:

— Yuq, bıl kitaptı hiñä kürhätergä yaramay... — tigän hüzzärze qabatlanı.

— Niñä yaramahın ikän?.. — tinem.

Häzisäneñ iptäş qızı sızamanı, ul Häzisägä qarap:

— Kürhät tä quy. Keşegä kürhätergä yaramaha, taşqa basıp sığarmastar ine bit,— tip kitaptı miñä kürhäteü yağında ikänen belderze. — — Şulay şul. Ällä nindäy yäşeren nämä tügelder äle, — tinem. — — Bına ulay bulha, tülkä oşonda ğına qara la kire bir! — tip kitaptı mineñ qulğa birze. — Kitaptı qulıma alıu menän unıñ yäştär arahında boronğo vaqıtta quldan-qulğa yörögän «Tahir — Zöhrä» ikänen beldem. Min unı qulğa alıu menän, ular ikehe lä, «bıl nimä äyter ikän» tigän keüyek, miñä qaranılar.

— «Tahir — Zöhrä» ikän. Bıl kitaptı qayza bulha la uqıyzar bit. Min üzem dä ber nisä tapqır uqığanım bar,— tinem.

Häzisäneñ iptäşe qapıl ğına:

— Bez bınıñ menän uqıybız. Ular bik yäl. Şular ısınlap ta şulay buldılarmı ikän? — tine lä ber Häzisägä, ber miñä qarap aldı.

Häzisä miñä yauap birep tororğa urın qaldırmay:

— Bulmağan eştärze kitapqa yazmastar inde, — tigän hüzze ısın küñeldän äytep ölgörzö.

Küräheñ, ul şunday kitaptarza yazılğan nämälärzeñ vaqiğala bulıuına his ber şikhez ışana. Unıñ şul hüzenän huñ iptäşe:

— Zöhrä meskendeñ atahı bigeräk tä qatı bäğerle bulğan ikän!—tigän hüzze östäne.

Bezzeñ hüzzär şunda yıtkändä, Häzisäneñ äsähe işektän sıqtı.

Bez unı küreü menän, ösöböz zä, bik zur kileşhezlek eşlägän keüyek, ni eşlärgä lä belmäy aptıraşta qaldıq.

Ul bezgä ber az ğına qarap torzo la:

— Häzisä, kil äle bında! — tip Häzisäne kazarmağa saqırzı.

Qızıqlı küreşeüzeñ iñ matur yırendä şulay küñelhez räüyeştä kiseleüye qızzarğa nindäy yoğonto birgänder, ä mineñ üzemä bik küñelhez yoğonto qaldırzı.

Min kitaptı Häzisäneñ qulına birzem dä üzebezzeñ kazarmağa kittem. Ä ular üzzäreneñ nindäyzer ber yäşeren serzäre asılğan keşelär keüyek ük kazarmalarına inep kittelär.

Min üzebezzeñ kazarmağa ingändä, bezzeñ kazarma esen tärän ber tınlıq basqan keüyek ine. Äle küptän tügel genä zıq qubıp yörögän eşselär aynığan keüyek, hatta üzzäreneñ bögön eseüzärenän ükengän keüyek kürenälär ine.

Oşo tormoş, oşo moñhou kazarma esendä yañı ğına ülgän eşseneñ huzılıp yatqan käüzähe mineñ küñelgä lä bik auır yoğonto birze. Ul üze ülgän bulha la, unıñ şul yafa sigep ülgän käüzähe unıñ ütkän tarihın, törlö priiskılarzıñ şahtalarında eşläp yöröüzäre, nihayät, oşo «şağirzeñ altın priiskıhı»na kilep eşlägändä auırıu eläkterep, oşo yämhez kazarmala, duhtırğa-nigä kürenä almay, qatı hike östöndä auırıp yatıp, yän bireüyen höyläp torğan keüyek bula ine.

Min unıñ ergähenä barıp ber az qarap torzom da, bıl kazarmanan sığıp kitergä yaramağan keüyek ber hälgä kilep, şunan alıs tügel ber urınğa ultırzım. Şul vaqıtta ul ülgän yıgetteñ tıuğan ilendä qart äsähe., unan huñ unıñ qaytıuın kötä torğan yıtem heñlehe barzır, ular unıñ isänlek häbären kötä torğandarzır keüyek bulıp küz aldıma kilde.

Tege ozon säsle yıget üzeneñ küp yırzärzä bergä yörögän, bergä eşlägän iptäşeneñ üleüyenä ısınlap qayğıra häm unıñ turahında bik küp nämälär höyläp unı maqtay, nihayät, priisk hucaların häm oşo tormoşto hügep, ularğa qarşı bulğan asıuına sızay almay, köslö yozroğon töynäp:

— Vät, bez kemdär ösön et könön küräbez, — tip tirä-yağına qaranıp quya ine.

Yal iteü könönöñ matur qoyaşı kölöp sıqqan bulha la, ul moñhoulanıp battı. Ällä ul kemdärgäler kölöp qarap batqan keüyek bulğandır. Läkin bezgä moñhou kürende.

Bögön bezzeñ kazarmala tön buyınsa ut hünmäne.

Unıñ haran yaqtıhı tön buyınsa ülgän eşseneñ käüzähen häm unı qarauıllap ultırğan qarttarzıñ yıyırsıqlı bittären yaqtırtıp torzo.

Priiskıla eşselär barğan hayın qaynay. Ällä qayzağı zavodtarzan eşlänep kilgän olo käylälär yır astın aşap alğa baralar. Milliard yıldar buyınsa tınıs yatqan taştar, balsıqtar öskä sığarılıp yıuılalar za, altındarı alınıp qayzalır yıbärelä baralar. Käylälärzeñ ostarı aşalıp tupaslanalar za, kantur aşa yañınan timerlekkä yıbärelälär. Eşselär taştarzı vatıp, timerzärze aşaldırıp, üzzäreneñ eştären dauam itterälär. Ularzıñ qandarı aqrınlap qına kibä, ittäre küzgä kürenmäy aşala, höyäktäre hızlay.

Ularzıñ berärhe auır eşkä yaraqhızlanha, ul eşse, altındarı yıuılıp alınğan pesok keüyek, sitkä taşlana. Ularzıñ qayhı beräüzäre östärenä yımerelep töşkän balsıqtar astında qalıp ülälär.

Şulay auırıp eştän sığıp, sitkä taşlanğan yäki yır astında qalıp ülgän eşselär urınına eş ezläp yañı keşelär, yañı köstär kilep, ularzıñ eştären şul uq urından başlap alıp kitälär. Ällä nisä urında, ällä nisä şahtala eştär tuqtauhız bara. Yır astında tınıs yatqan altın qom qatlauı aqtarılıp öskä sığarıla.

Eşselär, tuqran keüyek, oslo käyläläre menän suqıy-suqıy bez eşläy torğan şahtanı la ber-ike kön esendä qola yalanğa äyländerzelär. Häzer östöndäge yır yımerelep töşöüzän haqlıq ösön tik unda-bında ğına zur meyıstär yıuanlığında qazılmağan yırzär menän sikhez küp teräüzär tezeleşep qaldılar. Eş bıl hälgä kilgäs, şahtala eşläü yaqşı uq qurqınısqa äylänep, här vaqıt unıñ yımereleüye ihtimalı turahında höyläneü başlandı.

Ällä nisä yıldar şahtala eşläp, yır astı keşehenä äylänep bötkän Sibğät babay za häzer bıl şahtala eşläüzeñ qurqınısqa äyläneüyen yış-yış qına telgä alıp:

— Bıl şahtanıñ ğümere küpkä barmas, ozaqlamay basılıp töşör. Tik bına eş barğan vaqıtta ğına unday-bınday bulıp quymahın ine. Ber vaqıt şulay ... priiskıhında eşlägändä şahta yımerelep ällä ni tiklem keşe häläk buldı. Belep bulmay tağı, qayhı ber yır tiz genä ubılıusan bulmay. Taşlanğan şahtalar za baytaq vaqıt yımerelmäy toralar. Şulay za häzer haq bulğan yaqşı. Şahtalar ber vaqıtta la üzzäreneñ yımereleüzären aldan äytep tormayzar,— tigän hüzzärze ıskındırırğa totondo.

Başqa eşselär zä üz aralarında häm şteygerğa şahtağa töşkän vaqıttarında häzer bıl şahtala eşläüzeñ qurqınıslığın, tizzän yımerelep töşöü ihtimalı barlığın höyläy başlanılar.

Läkin şteyger zaboyşiktarzıñ bıl hüzzärenä qarşı:

— Niñä yımerelhen ti äle ul. Bıl yırzeñ poçvahın, qatlamdarın bez hezzän yaqşı beläbez. Bında qomhou yır tügel, hez yuqqa qurqahığız, qurqaqtar! — tip kölöp kenä yauap birä ine. — — Ä huñ yımerelhä, ni eşlärbez, bez bit ul saqta, zur taş östöndä torğan yomortqanı ikense ber taş menän bärgän keüyek, hıtılıp qalasaqbız. — — Qalmashığız! Hez bit tauıq yomortqahı tügel, hezzeñ yändäregez bar. Razve zaboy yımereleüyenän qurqıp, şunday bay urındı eşläp bötörmäy, taşlap sığırğa yaray? Bına tizzän ikense şurftar ölgörälär, ozaqlamay şunda küserbez.

— Ular ölgörgänse bez ülem kötöp yäşärgä tigänme ni? Ana, kürşe şahtalarza eşlär urındar küp bit, niñä bezze şularğa küsermäyhegez? — — Hezze şul ülemdän qasırıp, ber urından ikense urınğa küser zä yörö, imeş! Hezgä haman anhat bulhın, unıñ kem yılkähenä barıp töşkänen belähegezme? — Eşselär quldarı menän yılkälären qağıp:

— Ul bına bezzeñ yılkägä töşä. — — Yañılışahığız! Ul bına oşo zur eştärze eşläteüse hucalar yılkähenä töşä. — — Kem arqahında bayığandar huñ ular! Ular milliondarzı tik yatqan yırzärenän tapqandarmı ni? — — Milliondarzı tabır ösön dä bit baş käräk. Beregez zä buşqa ğına eşläp yörömäyhegez. — — Ällä inde bezze buşqa eşläter inegezme? Aqıllı baştar!.. — — Ber miñä genä äytmägez. Bında ber min genä tügel, ana upravlyayuşiyzar bar, barığız za unıñ menän höyläşegez.

— Hin şulay här vaqıt «et — etkä, et — qoyroqqa» yulı menän barahıñ. Irımburğa barıp, bayzarzıñ üzzären kürep höyläşergä quşmayhıñmı tağı?

— Kak min et?! Abaylap höyläşegez. Ulay bik eşläyhegez kilmäy ikän, hezze ber kem dä kösläp eşlätmäy. Dürt yağığız qibla! — — Bez hinän qibla horap tormaybız, ras bında eşläü opasno ikän, taşlarğa käräk. — — Taşlar vaqıttı pravleniye hezzän horap tormas.

Şteyger menän eşselär arahında här vaqıt şunday talaştar bulıp tora. Läkin şahtala eşläüze haman tuqtatmayzar.

Qayhı beräüzär bıl şahtala eşläüzän bötönläy baş tartalar. Eştän baş tartıusı eşselärgä bıl priiskıla ikense ber eş birelmägängä kürä, ular talaşıp, hisap özälär zä ikense priiskılarğa kitälär.

Ber nisä köndärgä huzılğan talaşlı häm eşselär ösön huñ däräcälä qurqınıslı bulğan bıl mäsälä täbiğätteñ üze tarafınan siselde.

Ber kön irtän eşselär eşkä kitergä yıyınğanda berense nomerlı şahtanıñ yımereleüyen häbär ittelär.

Şahta ber kemdän dä horap tormağan, meñärlägän teräüzärgä qaramay, ularzı yomosqoğa äyländerep, ubılğan da töşkän.

Unıñ töndä, eşselär yuq vaqıtta, yımereleüye unda eşläüselär ösön şatlıqlı bayram buldı. Här kemdeñ auızında:

— Yaray äle bezzeñ bähetkä qarşı töndä yımerelgän. Ägär zä eş vaqıtında ubılğan bulha, ber genä keşe lä isän qalmas ine. — — Bez ul şahtanıñ tizzän yımereläsägen azna buyınsa äytä kildek. Läkin administratsiya bezzeñ hüzze qolağına la almanı. — — Ularzıñ üzzären şunda eşlätergä käräk ine, eşteñ nisek ikänep beler ine,— tigän hüzzär yörönö. — Şahtanıñ yımereleüye arqahında priisk mödire menän eşselär arahında baytaq talaştar bulıp aldı. Oşo mönäsäbät menän qayhı ber eşselär bildähez vaqıtqa tiklem eşhez qaldılar; qayhı berzäre ikense ber eşkä küsereldelär; qayhı ber «teldäre bik ozon» keşelärgä, bınday «bäläkäy genä mäsälä»ne zuraytıp yöröüselärgä, bötönläy eş birelmägängä kürä, ular bıl priiskığa qul heltäp, ikense yırzärgä sığıp kittelär.

Bıl priiskını taşlap kiteüselär arahında arqahında kerle toqtarınan başqa ber yöktäre lä bulmağan buyzaqtar bulğan keüyek, ber nisä balalı, üzzärenä kürä eşselärzä bula torğan vaq-töyäk nämäläre bulğan semyalı keşelär zä bar ine. Bıl huñğılarınıñ qayhı beräüzäre häldäre yıtkän yırgä tiklem at yallap kithälär zä, qayhı beräüzäre nämälären bäläkäy genä qul arbalarına teyäp, bäläkäy balaların şunda ultırtıp, zurıraq bulğandarın yıtäkläp, meñ törlö mihnättär menän bınan kitergä äzerlänälär ine. Şulay kiteüse eşselärzeñ yözzäre asıulı, balalarınıñ küzzäre yäşle, bisäläreneñ bittäre moñlo bulıp, ularzı qarap torou küñelgä huñğı däräcälä auır yoğonto birä ine.

Bıl priiskıla qalıusılar kiteüse iptäştärenä qarap:

— Hez barğan yırzä eştär şäp bulha, hat yıbäregez, bez zä barırbız,— tigän teläktären belderälär. Kiteüselär:

— Yaray, bik yaray. Tik bit äle bezzeñ qayza barıuıbız, unda barğas, eş bulıu-bulmau bildähez...— tip üzzäreneñ kiläsäktäre turahında ber nämä lä belmäüzären äytälär ine.

Kiteüselär ber törköm bulıp priiskınan basıuğa qaray kütärelgän yul menän aqrınlap qına alğa kittelär. Ular bik aqrın ğına baralar, niñäler yış-yış qına tuqtap bäläkäy arbaların rätläyzär, şunan tağı la quzğalıp alğa yılışalar ine.

Tap şul vaqıtta beyık qırlastıñ östönän qıñğırau tauıştarı işetelde, şunıñ menän bergä ösär at yıkkän ös-dürt povozkanıñ pır tuzzırıp, priiskığa qaray kileüzäre kürende. Eş ezläp kiteüselär törkömö, ularğa yul birer ösön, saq-saq törlö yaqqa taralıp ölgörzölär.

Ber-berehen taparzay bulıp kilgän troykalarzıñ turanan-tura priiskığa kilgänen kürgän eşselärzeñ:

— Bayzar kilälär! — — Nu-da, huñ üzzäre lä yöröy belälär. — — Ularzıñ attarı la bit holo östöndä genä toralar. — — Ular keüyek kesäñä tuqtauhız altın ağıp torha, bez zä şulay yörör inek. — — Şakir ağay menän Zakir ağay ikäühe lä qatın, balaları menän kilälär, ahırı...— tip höylängän hüzzärenän min ul kileüselärzeñ priiskınıñ hucaları ikänlektären añlanım. — Ul troykalar pır tuzzırıp, tege qış könö buş tora torğan yäşel tübäle yorttarzıñ qapqahınan inep kittelär.

Eş ezläp kiteüselär törkömö bäläkäy arbaların yulğa töşöröp, arttarına qaray-qaray küzzän yuğaldılar.

Mineñ menän rättän qarap torğan Sibğät babay bik auır hulanı la:

— Şulay!..— tine. — — Şulay!.. — Şahta yımereleü arqahında küptän eşläp kilgän eşselärzeñ baytağı eşhez qalğanda, staclı eşselärzeñ qul astında eşlägän mineñ keüyek yäş keşeneñ eşhez qalıuı bik mäğlüm häm täbiği ine. Miñä lä ber nisä kön eşhez qalırğa tura kilde. Läkin eşhez qalıu miñä auır bulıp hizelmäne. Sönki min yañğız. Mineñ aqsa tabıuımdı, azıq alıp qaytıuımdı kötöp torğan, ike-ös kön eşhez torou menän as qalasaq semyam yuq.

Semyalı keşelär ösön eşhezlekteñ auırlığı bik tiz hizelä. Ata-äsäläreneñ yım kiltergänen kötöp, auızzarın asıp torğan sıyırsıq balalarına oqşağan balaları, bayzıñ şahtahı yımereleü menän dä, eşhezlek mäsälähe menän dä isäpläşep tormayzar. Ularğa bögön tabıp, bögön aşatırğa käräk.

Ös-dürt kön eşhez yörögändän huñ, miñä lä eş tabıldı. Min vaşgerdta altın qomon yıuıusılarğa hıu tartıp torou eşenä yallandım.

Min öy tübähenän hıu ağır ösön quyılğan timer torba yıuanlığı ozon timer torbanan hıu tartıp sığarıp toram. Şul hıuza ike-ös keşe köräk menän altın qomon yıualar, hıu tartıp torou qomdo yıuıuğa qarağanda auırıraq bulğanğa kürä, bıl eştä küberäk irzär bula. Qatın-qızzar yıualar.

Yılğa buylap tezelep kitkän şunday vaşgerdtar ber nisä tistälärgä tulalar.

Bıl eş üze yaqşı uq auır bulha la, berzän, yır östöndä bulğanğa, ikensenän, küp keşelär, şular arahında qatın-qızzar za eşlägängä kürä, yıñel keüyek kürenä.

Bında eş qaynay, şuğa kürä küñelle.

Eş bik qatı qarauıl astında bara. Naryadçiktar vaşgerd ilägenän yıuılğan qomdarzan küzzären almay, eşselärzeñ häräkättären küzätep kenä toralar. Küräheñ, ular qom arahınan samorodka kilep sığır za eşselär alırzar, vaşgerdqa altın börtöktären yıyır ösön quyılğan teregömöş tirähenä yıyılğan altındarzı eläkterer tip qurqa torğandarzır...

Ularza eşselärgä ışanmausılıq bik köslö. Şunıñ östönä yözzäre hıtıq, üzzären bik yuğarı totalar. Şulay za bında qatın-qızzar küñelle. Ular üzzäreneñ küp eşläp arıuzarına qaramastan, eş arahında yırlau, ber-berehe, hatta irzär menän uynauzan yalqmayzar.

Eştärzeñ barışın qarau, ayırım häl yıyırğa tuqtağan vaqıttarzan başqa vaqıttarza, eşselärze ber minut ta tik tormayınsa eşläteü — naryadçiktarzıñ burıstarı.

Bayzar kilgändän huñ, bıl kontrollek tağı la kö¬säyze.

Şulay nıqlı kontrol astında eş qaynay. Bına bögön şulay eş qaynap torğanda:

— Bayzar kilä! — tinelär.

Bez baştarıbızzı kütärep qarağanda, tege yäşel tübäle öyzär yağınan bayzar menän upravlyayuşiyzar aqrınlap qına bez eşlägän yırgä qaray kilälär ine.

Ular bezgä yaqınlaşqan hayıp naryadçiktıñ yözö üzgärä başlanı. Eşselärgä küzzäre menän boyoroq birgändäy bulıp, törmä qarauıllağan boronğo haldattarsa, vaşgerdtar ergähendä arı-bire yörörgä totondo. Ul üzeneñ eske toyğohon, bayzarğa yararğa tırışıuın üzeneñ esendä genä haqlap tora almanı:

— Bayzar kilgändä, quldarığız eştä bulhın. Ular hezze kürer ösön tügel, bındağı eşteñ tärtiben qararğa kilälär! — tip boyoroq birze häm yıuır ösön vaşgerdtar ergähenä kilterelep tügelgän altın pesoktarın şunda uq ber yırgä öyzöröp quyzırzı.

Eşselär tuqtauhız räüyeştä ayırım ber qızıulıq menän eşkä totondolar.

Bayzar bıuanıñ tege yaq başınan başlap, här ber vaşgerd ergähendä ber az tuqtap, upravlyayuşiyzar menän nimä turahındalır höyläşep ber az torğandan huñ aqrınlap alğa atlanılar. Ular şulay aqrınlap bezzeñ ergägä kilep yıtkänse säğättärsä vaqıt ütte. Bayzar kilgändä eşselär eştä bulırğa teyış bulğanğa kürä, eş tuqtauhız dauam itte. Beläktär taldılar, küz aldarı qarañğılana başlanı. Yöräktär yış-yış tibep, tın alıu auırlaşa başlanı.

Ular bezzeñ ergägä kilep yıttelär zä tağı tuqtanılar. Ularzıñ küzzäre bezgä tügel, iñ elek bezzeñ eşkä taşlandılar. Naryadsı ularğa çest birep, raport yaharğa äzer torğan ber keşe hälenä töştö. Ul üzen niñäler ular aldında ğäyıple hanağan ber keşe tösönä ineü menän bergä, üzeneñ östönä yökmätelgän eştärze huñ däräcälä yaqşı başqarıuın belderergä telägän keüyek, ber bezgä, ber bayzarğa qaranı.

Bayzar, güyäki, bında ber keşe lä yuq keüyek, tik naryadsınıñ baş eyıüyenä qarşı eyäktären qaqtılar za eşselärgä ber hüz zä äytmänelär.

Bayzar ikäühe lä käüzägä ber tigez, ozon häm par arğımaq keüyek, kilbätle taza keşelär. Ularzıñ zur, quyı qara mıyıqtarı tulı bittärenä maturlıq birep, baylıqtarın kürhätep torğanday kürenä.

Ös keyımdäre yivropasa bulha la, üzzäreneñ tatarlıqtarın, ikense törlö äytkändä, «mosolmanlıqtarın» haqlar ösön, baştarına qara tübätäyzär keygändär. Ularzıñ şäm keüyek tura bulıuzarınan his ber eş menän mäşäqät kürmägänlektäre belenep tora ine.

Eşselärgä ular aldında eştän tuqtarğa tura kilmägängä kürä, eş ğäzätkä qarağanda la qızıuıraq bara. Timer iläk östöndäge vaq taş qatış balsıqtar yıuılıp sitkä taşlanalar. Ular üzzären bik yıtdi häm ere totalar, yözzärendä köläslek, yäki häldän tayıp barğan qatın-qızzarzıñ bittärenän ağıp töşkän tirzären kürep, ularzı qızğanıu hise häm, auır häldä ikänlektären añlap, eştän tuqtatıp torou teläge kürenmäy. Ular aldında eşselär üzzären nindäyzer ber qurqınıs nämälär aldında torğan keüyek his itep, üzzären bayzarğa burıslı häm, şul burıstı ütärgä teyış keüyek, ayırım ber qızıulıq menän eşläyzär.

Küñeldär ularzıñ tizeräk kiteüzären, säğättär buyınsa his tuqtauhız eşläp arığan beläktären yal ittereüze kötälär. Läkin ular eşselärzeñ, bigeräk tä qatın-qızzarzıñ ayaqtan yığılırlıq bulıp arıuzarın hizmäyzär, yäki hizhälär zä, ular menän isäpläşergä käräk tapmayzar, ahırı.

Şul arala tege yäşel tübäle öyzär ergähenän yäyzeñ ese könönä qarap keyıngän, säskälärzän-säskälärgä osop yörögän kübäläktär keüyek, 8—10 yäştärendä ike qız yügerep kilde.

Ularzı küreü menän bayzarzıñ yözzäre köläslände, ular kileü menän, nazlanıp häm irkälek kürhätep atayzarınıñ itäktärenä harıldılar.

Ularzıñ atayzarı arqalarınan höyöp, qızıl yıbäk tasma menän bant yahalğan sästärenän hıypanı la:

— Bılbıldarım, şulay balsıq arahında yörörgä yaraymı ni? Başığızğa ese qabır bit! Bında niñä kildegez?— tine. — — Äsäyımdär hezze kötälär. — — Yaray, häzer! — Şul qızzar kilgändän huñ ğına bayzarzıñ berehe tüş kesähenän altın säğäten alıp qaranı häm üzeneñ tuğanına nimäler äytte. Şunan huñ ğına ular aqrınlap alğa kittelär.

Ular kitkäs, eşläüselärzeñ östärenän auır yök töşkän keüyek bulıp qaldı häm ular alıslaşa töşöü menän, här kem eştän tuqtap, arlı-birle helkep, talğan quldarın yazzılar.

Här kem şunda uq häl yıyırğa ultırzı. Tämäke tartıusılar mahorka qağızzarın törä başlanılar. Häl yıyıu arahında hüz bayzar turahında buldı. Eşselärzän beräü:

— Bına kürzegezme? Bezzeñ bayzar oşolar inde...— tip hüz başlanı, häm ularzıñ basıp torğan urındarın qulı menän törtöp kürhätep:— Bına şunda torğanı, tege altın säğäten alıp qarağanı, Zakir isemle, ä tegehe, tege balalarzı höygäne, Şakir ağay...

Ikense ber eşse:

— Nu, üzzären ere kürälär zä ikän huñ... Min bınday grubıyan keşelärze kürgänem yuq. Bez Ivanov rudnigında eşlägändä huca kilhä, his bulmaha başın eyıp isänläşä torğaynı. Ä bılar bezze bar tip tä belmäyzär. Asıuıñdan şartlarhıñ.

— Hineñ şartlauıña ularzıñ istäre kiter, tip beläheñme ällä? Ütkän yıl Väli ağayzı balsıq basıp ülterze, ular uğa ä lä timänelär. Yıñgä ike balahın eyärtep ber nämähez, ös yöz saqrım yırgä yäyäü qaytıp kitte. Ularzıñ küñeldärendä mihırban bulha, şunı qızğanıp yarzam iterzär ine. — — Şundayzarzı uylahañ, çert vozmi, yöräk ällä ni eşläp kitä...— Ul oşo hüzzärze äytte lä, qulındağı tämäke töpsögön yırgä atıp bärze. — Ösönsö berehe halmaq qına tauış menän:

— Yuq inde, malay, ällä bezzeñ bähet yuq, ällä üzebez ber nämägä lä töşönmägängä, şulay keşe hepertkehe bulıp yöröyböz? Ä ana ular, üzzäre yılına bında ber tapqır kilep qarap qına kitälär. Şulay za bısaqtarı may östöndä.

Tämäke töpsögön atıp bäreüse:

— Nämä bähet höyläp ultırahıñ, bähette ber kem dä kilterep birmäy unı. Üzeñ tabırğa käräk. Bıltır ğına tege ozon buylı, urıssa osta yıget bezgä höyläy torğaynı bit,— tip nimäler höylärgä telägäyne, unıñ iptäşe qarşı töşöp: — — Tege nämäneñ (naryadçiktı äytä) başı qaraboyzay halamı menän yabılğan (tatarsa la añlay timäkse bula), tege yıgette lä şul äräm itterze bit... — — Tapqanhıñ qurqır keşe, bına miñä bäylänep kenä qarahın! — — Ul hineñ menän bäylänep tormay, teyışle yırgä barıp äytä genä ikän... — — Äythä, säsräp kithen. Qayza bulha la şunday eşkä yıbärerzär, miñä barıber. — Hüz şunda yıtkändä, naryadçik säğäten qarap:

— Nu, yıgettär, hüz bötmäs, äyzägez eşkä! — tip asıulı tauış menän ämer birze häm qayhı beräüzärzeñ eşkä başlamay torouzarın kürgäs:

— Yä, nämä tağı, arqağızğa taş asqan keüyek, quzğalmay torahığız? Bında aqıl hatıp, höyläşep ultırır ösön kildek, tip belähegezme ällä?

Unıñ bıl hüzenän huñ eşselär barıhı la eşkä kereşhälär zä, eş aralaş qayhı beräüzär uğa bäylänep tä aldılar. Läkin bıl bäyläneş ozaqqa barmay basıldı, tağı la elekke keüyek eş başlanıp kitte. Naryadçik asıulı qiäfät menän, qabırğanı arqırı teşlägän etkä oqşağan mıyığın borop, vaşgerdtar ergähendä arı-bire yörörgä kereşte.

Naryadçik ul bögön genä tügel, här vaqıt şulay grubıy bulıp, bötä eşselärgä asıulı keüyek yöröy, ägär zä üze menän eşselär arahında talaş, tartış kithä, tırpayıp kitkän mıyıqtarın borop, arı-bire atlarğa kereşä ine. Küräheñ, unıñ şul qiäfäte ösön bayzar za, upravlyayuşiy za unı yarata torğandarzır.

Ber zä uylamağanda «Vosmoy» priiskıhına Troitskiza mineñ menän ber mäzräsälä uqığan ös şäkert kilep sıqtı.

Ular ber nisä priiskığa barıp, qayhı berehendä yullıq häm aşarlıq eşlägändär zä, yöröy torğas, bında kilgändär ikän.

Ularzıñ kileüzäre mineñ ösön bik küñelle buldı. Ular priiskığa kilgäs, yäy torou ösön huñ däräcälä küñelhez bulğan kazarmala torahıları kilmäne. Şunıñ ösön, başqa sezonniktar keüyek, bılar za palatka tekterep, zemlyankalar artındağı yäşellekkä palatka qorop, şunda tora başlanılar. Ular mine lä üzzäre menän bergä tororğa saqırğanğa kürä, Sibğät babayzar menän isäp-hisaptı özöp, min dä ularzıñ palatkalarına sıqtım.

Yäm-yäşel üländär östönä qorolğan, aqqoş keüyek kirelep torğan ap-aq palatkala torou, bildäle, bik küñellegä äylände.

Mineñ bıl yañı iptäştärem, häzergesä äytkändä, Yılayır kantonınan, Irändek tauzarı ergähendäge auıldarzan başqort yıgettäre bulıp, şunan Troitskiğa uqırğa barğandar, bıyıl auıldarına qaytmayınsa, bında eşkä kilgäynelär.

Häzer bezzeñ urtaq tormoş başlandı. Aş beşereü häm säy qaynatıu ösön almaşlap berebez palatkala qala, qalğandarıbız eşkä bara inek. Eş bulmağan köndö yıuılğan altın qomdarı arahınan samorodka ezlärgä barabız. Unan yalqqas, sahrala yöröyböz.

Bıl aralarza bezzeñ eşhez köndär baytaq buldı.

Fäyzulla quray uynarğa osta ğına ikän. Ul tik torouzıñ küñelhezlegen qaplar ösön, qayzandır quray tabıp alıp qayttı. Ul üzeneñ öskä irene menän qurayzıñ başın yabıp, irenen qaltırata-qaltırata uynay. Şakir «Irändek» köyön häm başqalarzı yırlap uğa quşıla, bez ularzıñ quray uynap yırlauzarın täräy uyğa qalıp tıñlay inek.

Quray, yır bezzeñ palatka ergähen yänländerep yıbärze. Kürşe palatkalağı eşselär häm qatın-qızzar za bezzeñ ergägä yıyılıp, küñel asa torğan bulıp, üzenä kürä bäläkäy genä ber kontsert tösön ala torğaynı.

Kön ayaz. Qoyaş Ural tauzarına qarap tübän töşäp bara. Ul häzer bezgä qaray artına äylänep kölöp, kitep barğan keüyek kürenä.

Bögön dä eşkä bara almağan keşelär qapıl ğına niñäler priiskınan hözäklänep, yuğarı kütärelgän qır östöndäge vaq qına qayınlıqqa qarap yügereşä başlanılar.

Ularzıñ aşığıp yügereüzärenä qarağanda, qayınlıq esendä nindäy zä bulha möhim ber vaqiğa bulıuı kürenep tora ine. Bez zä palatkanan sığıp, aşığa-aşığa şulay qaray yügerzek.

— Nimä bar unda?

Aşığıp barıusılarzıñ berehe bik zur ähämiät birep:

— At başınday altın tabılğan,— tine lä bezze uzıp kitte. — — Üzen kütärep tä bulmay ikän!—tigän hüzze östäne. — — At başınday altın! — Bez barıuıbızzı aqrınayta töştök tä «at başınday altın» turahında höyläşä başlanıq.

— Nisek tabıldı ikän? — — Unı tabıusı nindäy bähetle keşe!.. Başqalar bında kügärsen yomortqahı tiklem samorodka taba almayzar, ä ul keşe at başınday altın tapqan! — Halıq telendä «at başınday altın birhäñ dä, ul eşte eşlämäm» tigän hüz yöröhä lä, vaqiğala yır astınan at başınday altın tabılıuına küp keşelär ışanmayzar, ä üzzäre şulay bulha la, şunı kürergä aşığıp yügerälär.

Tauğa qarşı aşığıp bara torğas, bezzeñ häldär böttö. Qayhı beräüzäre tındarı bötöp, artta qala başlanılar.

Nihayät, bez bara torğas, vaq qına qayınlıq arahındağı yalan yırgä barıp sıqtıq.

Unda yıyılğan halıq törkömö tüñäräklänep, istäre kitep qaraşıp toralar.

Bez keşelär törkömönä barıp yıteü menän, «at başınday altın»dı tizeräk kürähebez kilep, qısıla-qısıla urtağa indek häm küzzärebezze mayzan urtahına attıq.

Iñ täüzä bäläkäy genä mayzan urtahına yäyılgän qıp-qızıl persidskiy balas östöndä ultırğan bayzarğa küzebez töştö.

Ni küzebez menän küräyık, ısınlap ta bayzarzıñ aldında — at başı tiklem qızğılt häm qıtırşı ber taş. Ul ğına tügel, şul zur kisäk ergähendä yozroq häm unan bäläkäyıräk tağı ber nisä kisäk qızğılt nämälär toralar.

Bıl nämälärze üz küzebez menän kürgäs, bezzeñ ğäcäpheneü tağı la arttı. Keşelär altın kisäktären tağı la yaqındanıraq kürer ösön ber-berehen etep alğa yıyılışa başlanılar. Läkin oşonda kanalğa quyılğan stracnik keşelärze sitkä qıuırğa totondo. Keşelär artqa siktelär. Bezzeñ küzzär haman da altın kisäktärendä: ularzıñ iñ zurıhı ısınlap ta at başı tiklem bulha la, ul saf altın bulmay, timer rudahı keüyek qızğılt sañğa mansılğan taş menän aralaş bulıp, şul taştıñ arahınan yügergän barmaq yıuanlığı altın tamırzarı kürenep toralar ine. Bäläkäs kenä kisäktärzä lä altın şulay uq qızğılt taş menän aralaşqan.

Bıl at başınday altın, üzeneñ bäläkäy genä balaları keüyek bulğan bäläkäy altın kisäktäre menän, ös sirek samahında ğına täränlektän, sizäm astınan sıqqan ikän.

At başınday altındı tabıusı — Ural yağınan kilgän başqort ağayı. Ul haman bayzar, stracnik qaramağı astında şul ergäne qazıy. Häzer ul üzeneñ arıuın da, aşau-eseüyen dä onotqan keüyek kürenä.

Kem belä, ul üzeneñ şunday zur hazina tabıuı şatlığı menän esenän ällä nämälär uylay torğandır.

Ul şulay aşığıp, bötä kösön birep qazıy. Unıñ mañlayınan ağıp töşkän tirzäre sañğa mansılğan yözöndä ez qaldırıp, tübän ağıp töşkändär.

Bayzar üzzäreneñ küzzären aldarında yatqan at başınday altın östönän yır qazıusı başqort ağayı aldına töşörgändär. At başınday ğına altın ularzı qänäğätländerep bötmäy, küräheñ. Ularzıñ küzzärendä şatlıq yuq. Ular ni ösön şatlana almay torğandarzır, unı kem belä?

Ber azzan huñ, bayzarzıñ zurıhı stracniktı ergähenä saqırıp, unıñ qolağına nimäler äytte. Stracnik şunda uq qarap torousılarzı bıl yırzän kitergä quşıp qıuırğa kereşte.

Bez kölä-kölä qaytıp kittek. Bayzar asıulı küzzäre menän Iran balası östöndäge at başınday altınğa qarap qaldılar.

Bez häzer yaylap, rähätlänep qaytabız.

Yulda qaytıp barıusılarzıñ auızzarında tik şul «at başınday altın» turahında hüz bara.

— Vät malay, at başınday altın qayza ğına yatqan bit! Bez şunıñ östönän atlap yörögänbez! — — Unı tabıusı ağay bähetle inde! Ul bögöndän huñ ber zä eşlämähä lä tora alır. Unıñ qalğan ğümerenä yıterlek nagrad birerzär... — — Küpme bulır ikän? — — Altındı taştarınan ayırıp alıp ülsägäs, belener äle.

— Million täñkälek altın barzır unda! — — Million bulmas bulıuın da, şulay za küp bulır inde. — — Tik torğan yırzän bayzarğa şul tiklem altın inheñ äle, ä?—tigän hüzzär ağıp toralar. — Bez iptäştär menän başqort ağayına osrağan bähetteñ bezgä lä osrauın ömöt itäbez. Bezzeñ küñelgä häzer här yırzä altın bulır keüyek kürenä. Şuğa küräler inde, bezzeñ ber iptäş yulda osrağan zurıraq qızğılt taştarzı qulına alıp äyländerep-äyländerep qaray za taşlap kitä.

Bögön kiske säy vaqıtında här ber palatka, här ber zemlyanka häm kazarmalarza şul «at başınday altın» turahında hüz bara torğandır inde.

Kiske säyze qaynatıp esergä ultırıu menän, bezzeñ dä berense hüz şunan başlandı. Bezzeñ Şakir tigän iptäşebez ber qatlı asıq keşe ine. Ul hüz arahında:

— Nu, malay, şul altın miñä tabılha, min ni eşlärgä beler inem!—tine.

Unıñ bıl hüze bezgä bik qızıq toyoldo. Bez unan:

— Yä, şul altın hiñä tabılha, ni eşlär ineñ? — tip horanıq. Ul ber zä uylap tormay: — — Temäskä qaytıp, bik şäp yort haldırır inem dä ... fälän bayzıñ qızın alıp, hezze qunaqqa saqırıp, azna-un kön bik yaqşı hıylap, üzegezgä aqsalar birep, Troitskiğa uqırğa yıbärer inem,— tine. — Bez unıñ bıl hüzenän kölöştök häm:

— Ul bay hiñä qızın birerme ikän huñ?— tigän horauzı birzek.

Ul haman da oşolay bik ğadi itterep:

— Birmäy ni,— ti,— aqsañ küp bulha, üzzäre saqırıp birerzär...— ti. — — Unıñ qızın kürgäneñ barmı ni huñ? — — Uzğan yäy bez ularğa utın taşığaynıq. Şunda ul bezzän qasmay yörönö. Bezzeñ menän höyläşep tä torzo. Üze tap märyä qızı keüyek: oyalıp-nitep torouzı uyına la kilterep sığarmay. — Unıñ bıl hüzzärenän bez tağı la kölöştök. Läkin ul bezzeñ kölöşöüyebezgä asıulanıu tügel, üze qatışıp kitte:

— Bäy! Unıñ nämähenän kölähegez? Ulay bulğas, şunday altın taphağız, hez ni eşlär inegez?

Lotfulla az ğına uylap torzo la:

— Min bögöndän Troitskiğa qaytıp, ber yırgä lä kitmäy, yäyın-qışın şunda yatıp uqır inem,—tine.

Şakir uğa qarşı:

— Püstäkte uylayhıñ. Şunday küp aqsam bulha, baş vatıp uqıp torammı huñ!—tine. — — Ber zä püstäk tügel. Ber uqıp sıqhañ, dürt yağıñ qibla bulıp, ğümergä ber eş tä eşlämäy yatahıñ bit! — Altın tabılıu turahında höyläşä torğas, ısınlap ta bezzeñ kesälä häzer ük altındar tulıp yatqan keüyek bulıp kitte.

— Ä hin huñ ni eşlär ineñ?— tip mineñ dä uyımdı horanılar. — — Tabılmağan altın menän ni eşläyheñ? — — Yuq, bälfaraz tabılha? — Ular şulay tigäs, yauap bireü turahında auır häldä qaldım. Üzemde ularğa yauap birergä mäcbür keüyek hizzem. Ular äytkänsä, şulay «at başınday altın» tügel, bähetkä qarşı berär qul kisäge tiklem altın tabıla qalha, nämä eşlär inem ikän tigän uyğa töştöm.

Min inde bıl vaqıtta qayzandır qulğa töşöröp Qäyüm Nasırizıñ «Yäğräfiäi qäbir»ze häm Törkiälä basılğan qayhı ber äsärzärze uqıp täräqqiläşä başlağaynım. Şularzı uqıu mineñ küñelemdä sitkä kiteü, hatta mömkin bulha, Istambulğa barıp uqıu fekeren tıuzırğaynı. Ul vaqıtta urıstarzıñ tärtiple mäktäptäre bezgä sit. Yarlı eşsän başqort, tatar balaları ul mäktäptärgä yaqın da kilmäyzär. Şunıñ ösön azıraq ğäm kürep tärtiple mäktäptä uqıyım tihäm, Törkiägä kitergä tura kilä ine.

Iptäştärzeñ horauı uñayı menän mineñ şul telägem küz aldıma kilep bastı häm miñä lä berär köndä altın tabılırzay bulıp kitte lä:

— Ägär miñä şunday altın tabıla qalha, hezzeñ menän urtaqlaşır inem dä, üzemä teygän ölöşömdö aqsağa äylanderep, Istambulğa uqırğa kiter inem,— tinem.

— Niñä unda kitäheñ, bında yaramaymı ni?— tizär. — — Unda uqıuzar bik şäp, ti, unda törlö fändärze uqıta torğan mäktäptär bar ikän. — — Troitskizağı bezzeñ işan häzrät mäzräsähenän dä şäpme ikän ni? — — Niñä şäp bulmahın, ti, şäp! — Altın tabılha, ni eşläü fekeren äyteü siratı Fäyzullağa yıtte. Bez uğa qarap:

— Yä, Fäyzulla, altın taphañ, hin nimä eşlär ineñ?— tinek. — — Min üz ölöşömä teygän altındı alıu menän auılğa qaytıp, şunda tora başlar inem. — — Hin bigeräk tä püstäkte uylayhıñ,— tine Lotfulla. — — Niñä püstäk bulhın?— ti. — — Püstäk bulmay ni, keşe uqıuzı taşlap, auılğa qaytamı huñ? Auılda ni qızıq bar unda? — At başınday altın taba qalhaq, üzebezzeñ ni eşlärgä telägän fekerzärebezze yaqlap bik ozaq höyl京ändän huñ ğına aq palatka astında yoqoğa kitkänbez.

Irtän torouğa kis bezzeñ höylägän hıyaldarıbız küñeldärebezzän yıuılıp alınıp taşlanğan ber häldä eşkä kittek.

Eş arahında haman şul at başınday altın turahında hüz bara niye.

Eşselär arahında kisä tabılğan altındarzı taştarzan ayırıp ülsägäs, ber bot ta utız biş qazaq saf altın sığıuı höylänä, bıl eşkä haman da här kem hayran qala ine.

Altındıñ ber bot ta utız biş qazaq ikänen işeteü menän här kem ber-berehenän:

— Ä unı tapqan başqort ağayğa küpme, nisä meñ hum nagrad birerzär ikän huñ?— tip horaşa başlanılar.

«Ber yöz hum nagrad birgändär ikän» häbäre oşonda uq taralıp ölgörzö.

— Bulğanı ber yöz hummı?

— Eyı, ber yöz. Min ul ağayzıñ üzen kürzem, unıñ üzeneñ auızınan işettem.

– Az, bik az. At başınday altın tabıp birgän ber keşegä yöz hum nagradmı ni ul! His bulmaha ber meñ hum birergä käräk ine.

Başqort ağayğa yöz genä hum nagrad bireleüyenä här kemdeñ ese boşto. Här kem bayzarzıñ qomhozloqtarına aptırap qaldı:

— Oyathızzar! Ulay itkänse, lutsı birmäskä käräk ine. — — Başqort ağayğa unı almasqa, üzzäreneñ yözzärenä bärep kitergä käräk ine! — — Almahañ, bayzarzıñ istäre kiter, tip beläheñme ällä? — — Äyzä, alhın. Susqanan ber börtök qıl! — tip eşsslärsä hügenep tä aldılar. — Bez kisen eştän qaytqas, tağı şul altın turahında hüz başlanıq häm aqsağa äyländergändä küpme bulasağın isäplärgä kereştek. Iñ elek Lotfulla, barmaqtarı menän hanap:

– Mısqalı biş humdan! Ber mısqalı biş hum, un mısqalı yöz hum...

– Vät durak, un mısqalı yöz hum bulhın ti! Ille hum tiñ!

— Nu, ille hum bulhın. Ber qazaqta nisä mısqal bula äle? — — Tuqhan dürt... — — Yuq, tuqhan altı mısqal bula. — — Nu sama menän äytkändä, yöz mısqal bulhın, ti. Yöz mısqal altın bişär humdan biş yöz hum bula. Vät qayza kitä ul. — Ber az hanağas ta bezzeñ barmaqtarzıñ hanı böttö. Aqsanıñ hanı bik küpkä kitä başlanı. Yıpteñ oson yuğalttıq, handarzı hataştıra başlanıq.

Şakir bik ozaq uylap torğandan huñ:

— Un meñ hum ber million bula tügelme?—tine.

Bezzeñ qayhıbızzır uğa qarşı:

— Yuq, meñ yırzä meñ million bula,— tine.

Handıñ bılay küpkä kiteüye bezzeñ baştarıbızzı tağı la nığıraq äyländerze.

Bezzeñ qara isäpkä qarağanda «at başınday altın» ber isäplägändä yöz meñ, ikense isäplägändä ällä nisä millionğa kitte. Nisek tä ul aqsalarzıñ küplegen bezzeñ baştar hıyzıra almanı. Şunıñ ösön isäpläüze taşlanıq.

Lotfulla başın helkep:

— Vät äy, bayzar tik torğanda tege ağay ularğa nindäy zur hazina tabıp birze. Ä unıñ üzenä bulğanı yöz hum birgändär,— tine.

— Tik torğanda ul da yaray inde.

— Niñä tik torhon ul? Yırze qazıp altındı tabıusı ul bit.

— Ä yır kemdeke? — — Bayzarzıqı... — — Irımburza torğan bayzarğa qayzan kilhen, ti, ul yır?

— Isınlap ta, yır kemdeke?

Bez ul vaqıtta üzebezzeñ bıl horauzarıbızğa yauap birä almanıq. Sönki yır mäsälähe häm sotsializm turahında berebez zä ber nämä lä belmäy häm ber kitap ta uqımağaynıq.

Şunıñ ösön «er kemdeke?» horauı yauaphız qaldı.

Hunğı un-un biş kön esendä bez priiskınan ber saqrım samahı bolonloqta (tuğay hımaq yırzä) dürtebez bergä razvedkala yörönök.

Arşını yıgerme tin kömöştän yır astına turanan-tura tüñäräk tişek (şurf) qazıp töşäbez. Ğäzättä, altın bula torğan balsıq qatlamına yıtkäs, ber-ike badyan balsıqtı yıuıp qaraybız. Bıl eştär, bildäle, şteyger qaramağında eşlänä. Qayhı yırzä ber dolya altın börtök sığa, yäki ber zä sıqmay, şuğa qarap, şul urınğa bağana ultırtıp, bildä quyıp kitäbez. Huñınan ul yırzä altın qazıtıu fayzalımı-tügelme, unı bayzar üzzäre belälär. Bezzeñ unda eşebez yuq. Läkin bıl razvedka eşe bezzeñ ösön şäp «käsep» bulıp töştö. Här kön keşe başına berär hum töşöröp kenä torabız.

— Ber hum!.. Bıl az aqsa tügel,— tibez.

Un-un biş kön esendä bolon qıp-qızıl tupraq öyömdäre menän sıbarlandı. Altı-ete arşın täränlektäge qoyolar ber nisä tistägä tuldı. Bez häzer üzebezze priiskınıñ ısın eşseläre qatarınan isäpläp yöröy başlanıq.

Şämbe kön aqsa alabız.

Şunı alır ösön Fäyzulla menän Lotfulla kanturğa kittelär. Bez Şakir menän yır usaqta aş beşerep qaldıq.

Ana, ular qaytıp kilälär. Malayzar bik şat kürenälär. Ahırı, bezgä aqsa teygänder.

Bez ikebez zä ayağürä basıp ularzı qarşılanıq:

— Nu, küpme aqsa teyze?

Ular tel menän yauap birmäy, satırğa indelär, aşyaulıq östönä aqsalarzı aqtarıp yıbärzelär. Ber ustay kömöş täñkälär östönä, şular arahında bişär humlıq ber nisä altın täñkälär yaltırap toralar.

Fäyzulla hanarğa totondo. Iñ elek altın täñkälärze alıp:

— Ber, ike... altı... barıhı utız täñkä,— tip ber yaqqa quyzı. Kömöştärze hanağas, utız ike hum qırq tin buldılar.

— Altmış ike hum qırq tin...

Bez ber-berebezgä qaraştıq. Un biş köndä şul tiklem aqsa eşlägänbez, bıl bit az tügel!

Fäyzulla menän Lotfulla ber-berehenä qaraşıp alğandan huñ:

— Hezgä yañı häbär äytäyıkme?— tinelär. — — Äytegez, nindäy häbär? — — Bezgä Orskiy yağına razvedkağa barırğa quşalar. Bezgä käräk bulğan bötä qoral häm attarzı kantur üze birä. Ä eş haqı bılay: biş arşın täränlekkä tiklem arşını 20 tin, unan un arşın täränlekkä tiklem —25; yıgerme arşınğa tiklem arşını 30 tin; unan da tärängä kithä, 30 arşınğa tiklem, arşını 35 tin. — — Ä unan da tärängä kithä? — — Unan da tärängä kitmäs,— tizär. — — Qasan kitergä? — — Irtänän huñğa kitergä. Bezzeñ menän barasaq şteyger bezze bik öndäy. Unda hezgä yaqşı bulır, ti, min hezze kanturğa üzem äyttem, qäzeren belegez, ti.

Bez höyläştek-höyläştek tä barırğa qarar birzek. Bez inde irtänän huñğa kiterbez!..

Irtängehen bez eşkä barmay, üzebez menän alıp kitäsäk nämälärze, arbalarzı häm qoraldarzı qabul iteü menän kön ütkärzek. Bezzeñ säfär käräk-yaraqtarı äzerlänep böttö. Yöräktär niñäler yış tibälär.

Kis menän min semyalılar kazarmahına Sibğät häm Sälim babayzar menän küreşep kitergä barzım.

Min kazarmağa barıp ineügä, unıñ Sälim babayzar tora torğan yaq başında baytaq keşelär yıyılışıp nimä ösöndör aptıraşta toralar häm kemdeler qızğanıp höyläşälär ine. Min tura şul keşelär ergähenä barzım. Sälim babayzıñ qatını mine küreü menän: «Ağayıñ imgände bit»,— tine lä küzzären yäşländerze.

— Nisek, qayza imgängän?

Ul yäşle küzzären yaulıq oso menän hörtöp:

— Yañılışlıq menän yuğarınan ağas töşöp, şunıñ ber başı unıñ qulbaşına kilep bärelgän. Yaray äle başına töşmägän. Başına töşkän bulha, şunda uq üler ine,— tinelär.

Unıñ ıñğıraşqan tauışı ällä qayzan uq işetelep tora ine.

Min Sälim babayzıñ ergähenä barzım. Unıñ ergähendä Sibğät babay häm unıñ qatını häm başqa ber nisä keşe quldarın ıuıp, ni eşlärgä belmäy toralar.

— Qulbaş höyäge sıqqandır?

— Ällä qulbaş höyäge hındımı ikän?—tip höyläşälär ine.

Sälim babay salqan töşöp yata, üze haman hızlana, hıqrana ine.

Häzisä qarttarzıñ äyteüye buyınsa ber iske küldäkte yırtıp kilterze. Unı tozlo hıuğa mansıp, Sälim babayzıñ qulına häm qulbaşına bint yahanılar. Bıl vaqıtta unıñ hızlanıuına küp küzzärzän yäş kilde. Häzisä sızay almay, meyıskä qaray äylänep ilay başlanı.

Baytaq vaqıt ütkändän huñ ğına Sälim babayzıñ hızlanıuı kämey töşkän keüyek buldı la, tirä-yağına qarap aldı, Şunan huñ küze miñä töştö.

— Haumı äle?

— Yaqşı äle. Hezgä küreşep kitergä kilgäynem dä, hez bik zur küñelhezlekkä osrağanhığız ikän... — — Şulay buldı inde... Qayza kitäheñ? — — Razvedkağa... — — Häyırle bulhın... Qaytqanda bezgä töş. — — Yaray... — Min unı ozaq torouım menän borsomas ösön, küreşep kitergä buldım. Ul miñä hul qulın huzzı. Unıñ söyälle qulı ut keüyek qızıu ine. Küzgä qaranı la:

— Hau bul...— unıñ küze yäşlände, min tağı isänläşep, başımdı eyıp, unıñ ergähenän kittem.

Sibğät babayzar, äbeyzär häm başqalarzıñ barıhı menän dä küreştem. Ular barıhı la mine üzzäreneñ iñ yaqın keşeläre keüyek qayta-qayta küreşep, qaytqanda üzzärenä töşörgä quşıp ozatıp qaldılar.

Min kazarmanan sıqqanda, qarañğı töşkän bulıp, qarşımda ber qarasqı tora ine. Tekläp qarağas, unıñ Häzisä ikänep beldem.

— Kitäheñme ni?

— Kitäm şul... — — Niñä kitäheñ inde? Bında la eş bar bit. — — Şulay za iptäştär menän kitergä uylanım. — — Kire bında qaytahıñmı huñ? — — Bez ber-ike ayzan qaytırbız. — — Bezgä töşörhöñ inde. — — Yaray... — Ber az ğına höyläşkäs, min uğa qulımdı huzzım. Ul qulın bireü menän bergä, miñä ber qağız za tottorzo. Unıñ qulı ese, läkin qulğa rähät birä torğan ese ine.

Ul qağızzı birgäs:

— Tülkä ber keşegä lä äytmä, zinhar, keşe belmähen! — tine.

— Äytmäm, ber vaqıtta la äytmäm.

Tağı la küreştek. Kazarmanan kemder sıqqas, ul artqa sigende. Min başımdı eyzem dä unan ayırılıp qarañğını yarıp üzebezzeñ satırğa qayttım.

Min qaytqanda, iptäştär yatqandar ine. Satır aldındağı ut yaqtıhında Häzisäneñ birgän yazıuın uqınım. Ul bıl hattı birgändä: «Tülkä ber keşegä lä äytmä, zinhar, keşe belmähen»,— tigäyne bit. Min dä keşegä äytmäskä väğäzä birzem. Şunıñ ösön ul bıl hatqa nimälär yazğanın bıl urınğa terkämäskä buldım. Sönki min ul hattı bında yazham, Häzisägä birgän väğäzämde lä bozğan bulır inem. Ul bıl hikäyäne uqıy qalha, miñä asıulanır, his bulmaha üpkälär ine.

Irtägehen bez bötä qoraldarzı, satırzı häm üzebez ösön käräk bulğan azıqtarzı teyäp, şağirzıñ altın priiskıhınan könyaq-qoyaşbayışqa qarap sığıp kittek. Kön matur, sikhez matur ine.

Priisk aqrınlap artta qaldı. Şunıñ menän bergä unda mineñ yörägemdeñ ber kisäge qalğan keüyek bulğanğa kürä, priisk beyık qırzıñ artında qalıp yuğalğansı, qarap barzım.

Şulay priisk artta qalğan keüyek, mineñ ğümeremdeñ dä ber kisäge şunda özölöp qaldı.

Sahra keşene yırlata, küñelländerä bit. Bezzeñ iptäştär yırlay başlanılar. Tik min genä uylanıp bara inem.

Ularzıñ yırzarın yarılırzay bulıp şıltırağan qıñğırau tauıştarı bülde. Bez artıbızğa äylänep qarauğa unan ösär at yıgelgän ös köymä (povozka) kilä, yırze yımererzäy bulıp şäp kilälär ine. Bezzän alda barğan şteyger (ul tarantasta bara ine) köymäle keşelärze küreü menän, başlap üze yuldan sıqtı la, bezgä lä yuldan sığırğa quştı.

Bez yuldan sığıp ta ölgörmänek, köymälär bezzeñ ergäbezzän ütep kittelär. Şteyger ayağürä basıp, ularğa çest birep qaldı. Läkin ular läm-yältäfit (iltifathız) üttelär.

Köymälärzeñ östäre qaytarıp halınğanğa kürä, ul köymälärzä kemdärzeñ barın bez asıq kürzek. Unda priisk hucaları häm ularzıñ qatındarı häm balaları ine. Bez ulay-bılay yulğa töşkänse ular küzzän yazzılar. Tik sañdarı ğına kürenä başlanı. Şunda şteyger bezgä qarap:

— Şakir, Zakir Sadikoviçtar... Ular Balqan priiskıhına baralar,— tine.

— Şulay, Şakir, Zakir Sadikoviçtar. Nu üzzäre lä yöröy belälär zä huñ!

Mineñ iptäştär bayzar turahında şteyger menän höyläşälär. Läkin min ularzıñ hüzzären ber zä işetmägän keüyek, uyza baram.

Küz aldında priisk, kazarmalar, zemlyankalar, «at başınday altın», bötä eşlägän iptäştär, Sibğät babayzar, Häzisä, tege yamau yamap ultırğan qatındar basıp toralar.

Sälim babayzıñ kisäge hızlanıuzarı qolaq töbömdä yañğırap torğanday bulalar...

Bıl yañğırau ällä yañı ğına ütkän qıñğırauzar tauışı, ällä Sälim babayzıñ hızlanıu tauışı — min ularzı ayıra almayım...

Yıldar üttelär. Priiskıla eşlägän köndär artta qaldılar. Tik undağı küreneştär, eşselärzeñ auır tormoştarı, ularzıñ törlö häläkättärgä osrauzarı, «at başınday altın»dar, Sälim babayzıñ imgänep hızlanıuzarı, bayzarzıñ käyıf-safala yöröüzäre haman da küz aldımda toralar.

Yıldar ütkändän huñ ğına «Därdmänd» imzahı menän yazılğan şiğırzarzıñ eyähe «Zakir äfände Rämiyiv» bulıp, unıñ şul uq priiskılarzıñ hucahı ikänen beldem. Bez «şağirzıñ altın priiskıhında» eşlägänbez ikän. Tege meñärlägän eşselär barıhı la Därdmändteñ hazinahın bayıtıusılar bulğan ikän.

Läkin ul üzeneñ şiğırzarında ber vaqıtta la ularzı iskä almay. Küräheñ, unıñ «şäreq ğişqı» menän yanğan yöräge ular ösön tibä almağan. Ul haman üz sinıfı ösön genä yana:

Yandı Mäcnün, yandı Färhät,

Ber yanıp at aldılar,

Min ğärip meñ qat yanıp ta

Yandığa hanalmanım,—

ti. Ul ularzıñ kösönän fayzalanıuzı şiğri qalıpqa hala:

Ägär ilgä tarathañ ber hazina,

Ber aqsanan töşär här öy berenä,

Ber aqsanan ägär alhañ ularzan,

Bulır här kemdä hasil ber hazina, —

tip, ular arahında hazinalar yahauzı üzeneñ fälsäfähe itep ala.

Ul üzeneñ «däülätenä» qarap, hozahına şökör itä:

Ni zur bıl däülät kem — şökör itäm çuq,

Mineñ ber kemde yäber zä itkänem yuq...—

ti. häm eşselärze tirgä batırıp eşläteüzären yäbergä hanamay.

Ul üzeneñ aş beşereüseheneñ qaymaq aşauınan şiklänä:

Aşsı qaymaqtı qapqan,

Mäsegä yala yaqqan:

Işanırmı ikän bayı,

Ni äyter abıstayı!? —

tip, ber qabım qaymaq ösön aş beşereüsegä ışanmauın belderä.

Ul üzeneñ däüläte qulınan kitkängä, eşsändär huca bulğanğa huñ däräcälä qayğıra:

Ilahi qalmahın könöñ ularğa:

Malıñdı alhalar, hat başqalarğa;

Bögön birgändäreñde lä kire al!..

Läkin ul malın başqalarğa, sit il bayzarına hata almanı häm «birgändären» kire qaytarıp ala almanı, buğay. Şunıñ ösön unıñ boronğo şatlıqtarı yuğala:

Bez genä inek bez, ğäyrelär yat ine,

Ber yırzä inek daim, küñeldär şat ine.

Revolyutsiya kapitaldı häm unıñ hucaların tar-mar itkäs ular taralalar. Ingliz, frantsuz, urıs bayzarınıñ Uraldağı rudnik, altın priiskıları menän «şağirzıñ altın priiskıları» la eşselär hökümäte qulına küsälär.

Häzer ularza yañı eştär eşlänä, yañı qalıpqa yırzar yırlana, köslö maşinalar şaulay. Uralda häzer Magnitostroyzar bara...

Qara tupraq tulı mazlum nidahı,

Ular kemdär?.. Ular kemdeñ nidahı?..

Läkin inde häzer ul yırzärzä mazlum nidahı tügel, gigant zavodtar qısqırıuı ğına işetelä.