Serle ber möhäbbätteñ tarihı

«...Hin unıñ haqında, unıñ menän bulğan mönäsäbät häm möhäbbät haqında täfsilä, şağiranä itterep hat yazırhıñ äle. Läkin hat yazğanda, vaq-töyäk nämälärgä saqlı yaz. Hin bit unı ısınlap ta yaratahıñ, hin unıñ aldında bulğan vaqıtta bötönläy üzgäräheñ, üzeñde onotahıñ, bıl ber. Ikense, min kitkäs, uğa bulğan möhäbbäteñ ni däräcägä barıp yıter, bıl höyöü ni räüyeşle dauam iter... şularzıñ här berehen yazırhıñ äle...»— tip kitkän ineñ.

Ayırılışıu vaqıtı yıtep, quldı-qulğa birgäs, hin şul hüzzärze täkrar itteñ. Ber-ike minut qäzäre quldı yıbärmäy torzoñ häm:

— Min äytkän hüzzärze onotma. Hineñ başıñdan ütäsäk oşo samimi möhäbbätteñ tarihın belähem kilä, sönki bıl möhäbbät hineñ häyäteñdä bik möhim urın totasaq. Ihtimal, ul hiñä möhäbbät mänbäğe bulıp, Yabrail keüyek ruh birep toror, hin şunıñ arqahında, unıñ arqırı vähi alıp, tağı la yalqınlı şiğırzar yazırhıñ. Unıñ küzzärenän balqıp torğan häyät nurı hiñä yañınan-yañı häyät birep toror,— tineñ. Hin bıl hüzzärze vagon tägärmästäreneñ şaltıray başlağan tauıştarı astında tamam itteñ. Hineñ iñ huñğı hüzeñ dä: «Hin yaz, min dä yauap yazırmın»,— buldı.

Oşo ayırılışıuğa baytaq vaqıttar ütte. Bıl vaqıttarzıñ här könö, hatta här säğäte, möhäbbät nurzarı menän yazılğan läühälärzän ğibarät ber matur kitap räüyeşen alıp, mineñ küz aldımda yata. Min ul kitap räüyeşen alğan möhäbbätem tarihın här kön ber märtäbä küz aldımdan ütkärep sığam. qörän yatlağan qazıy keüyek, keskenä nöktälärenä saqlı riğaya itep täkrarlayım. Bına şul möhäbbätem tarihın, baştan alıp, oşo mäktübte yazğan minutqa saqlı yazıp, hiñä yıbäräm. Bıl nämä hineñ küñeleñdä bötä ber tasauır qaldırhın.

Min unı höyä başlauımdıñ tarihı bılay buldı:

Üzeñä mäğlüm, höyöüzä keşeneñ ihtıyarı yuq. Här ber matur nämäne küreü menän, keşe ğäzättä şul nämägä hoqlana, şunı üzeneke itähe kilä. Üzeneke itergä mömkinlek tapmaha, daimä şunı üzenä yaqın his itep, şunıñ täsire menän iserä. Äzämdärzäge höyöü toyğoho törlösä bula. qayhı beräüzär täbiğätte, unıñ ayırım kisäktären höyä. qayhı beräüzär ğömümi insaniät donyahın höyöü menän möbtälä bula. qısqahı, här kemdä ber näüyeğ höyöü-höyölöü häüäse bar. qayhı beräüzärzä bıl höyöü artıq köslö bulıp, ul här nämäneñ üzendä ber maturlıq kürep, ularğa baha quyırğa, şular haqında yanırğa yarata. Läkin bıl yaratıu unıñ ihtıyarınan tış ber nämä bula.

Säskälär arahınan kitep barğanda, şularzıñ berehen ayırım yaratahıñ, şunda täbiğätteñ ällä nindäy serzären uqıyhıñ. Ul hiñä yaqın kürenä, unı küñeleñdeñ esenä ultırtıp quyahı kilä. Läkin unıñ üzendä şul maturlıqtan başqa hiñä ber zä mönäsäbät bulmay. Ul hineñ yanıuıñdı, yaratırıñdı hizmäy zä, şulay za ul hine yandıra, küñelgä möhäbbät yalqının yandıra. Täbiğätteñ başqa kisäktären höyöüzä lä oşo qağizä üzeneñ hökömön yörötä.

Bıl hüzzär mineñ «unı» höyä başlau tarihına hüz başı urınına ğına yazıldılar.

qatın-qızzar za baqsalağı säskälär keüyek. Şularzıñ arahınan berehe küñelgä artıq yaqın kürenä, matur bulıp his itelä. Başta ul qatın-qızzıñ tanış-fälän bulıuı his lazım tügel. Üz ğümerendä berense märtäbä kürgän ber maturzı ısın küñeldän yaratıp, şunıñ ösön yana başlau vaqiğaları bik küp osray. Mineñ «unı» höyä başlauım da şulay ittifaqi küreüzän bulıp kitte. «Ul» başta miñä tanış tügel, sit ber keşe ine. Min «unı» yä uramda kürep ütä, yäki başqa beräy yıyılış urındarında ğına osrata inem. Kürgän hayın min unıñ maturlığın kürep, unıñ ruhında üzemde tähsir itä torğan ber kös barlığın hizä başlanım. His ber tanışlığı, mönäsäbäte bulmağan häldä, ul miñä tanış, mineñ ruhıma bik yaqın mönäsäbäte bulğan keşe keüyek kürenä başlanı. Nindäyzer ber kös mine köndän-kön uğa taban tarta, ruhımdı unıñ ruhı aldında säcdä itergä öndäy, unıñ ğişqı menän yanırğa mäcbür itä ine. Osrağan vaqıttarza, miñä taban qaramay kithä, min şunıñ ösön yana, ä ägär az ğına küzeneñ oson töşöröp kithä, şatlana inem. Ber zä yuqqa şulay yanıp yöröüyemdä ber rähätlek hizä, şunan yäm taba inem. qatın-qızzarzıñ maturlıqtarın tasuir itep, şiğır yäki başqa beräy nämä yazham, küz aldıma tanış bulmağan «...»de kilterep bastırıp, şuğa qarap, şiğır yaza inem. Şul räüyeşle yöröy torğas, unıñ matur hüräte mineñ küñelemä tamam kerep ultırzı. Mineñ küñelemdeñ iñ qäzerle urını «uğa» tähet bulıp äüyerelde. Min unı, tanış bulmağanı häldä, şul saqlı yanıp höyhäm dä, «unıñ» menän tanışıuzı uylamay, küñelemä lä kiltermäy inem. Berense tanışıuım ğäyät ittifaqi bähettän genä kilegğ sıqtı.

Ul ber köndö mineñ ber tanışım menän kilä ine. Tanışım, mine kürgäs, tuqtap küreşte. Şul uq vaqıtta «unıñ» menän tanıştırıp küreşterze. Ber zä kötölmägän bıl bähettän min aptırap kittem, qauşap kitkän keüyek buldım. «Ul» da, elektän tanış keşe keüyek, mineñ bäğze ber yazğan nämälärem turahında hüz başlanı. Bıl küreşeü şul räüyeşsä bik sadä bulha la, mineñ küñelemdä tağı bik nıq ez qaldırzı. Min şul köndö, fatirıma qaytqas, «Yañı tanışım» tigän şiğırımdı yazzım.

Şul tanışıuzan huñ, min unı kürgändä — küreşä, unıñ menän höyläşä başlanım. Häzer «ul» osrağan vaqıtta küreşä, isänläşep kitä başlanı. Şulay osrağan hayın, uğa bulğan höyöü hisem arta ğına, ruhani uğa yaqınlaşa ğına bara inem. Läkin ul mineñ üzen höyöüyem haqında ber nämä lä belmäy ine.

Ber vaqıt şul ittifaqi räüyeştä «uğa» osranım da, höyläşep bara torğas, ul mine üzzärenä kerep sığıuımdı ütende. Unıñ üteneüye, «äyzä bezgä kerep sığığız» tip äyteüye lä bik täbiği ine. Min kötölmägän bıl saqırılıuzan bik şatlandım, ber zä uylap tormay, «ular»zıñ fatirzarına kerzem.

Bıl kereüyemdä min unıñ yanında yaqşı uq ozaq ultırzım. Mäclesenä kürä matur hüzzär zä tabıldı. Ällä nindäy ber mönäsäbät menän möhäbbät haqında la hüz asıldı. Min bıl babta, yaqşı uk ihlas menän, ber az hüz höyläp taşlanım. Läkin hüzzäremdeñ yahalma bulmauı mäğlüm ine. Sönki min möhäbbät haqında yahalma hüzzär bulıuın uylay za almay inem.

Oşo ultırıştan huñ bezzeñ ruhtar arahında mönäsäbät başlanğan, ruhtarıbız ber-berehenä yaqınlaşqan keüyek kürende. Bıl yaqınlıq mineñ tarafımda küptän bulha la, unıñ yağında bögön genä başlanğan keüyek hizelä ine. Bıl yaqınlıqtıñ täkällef-fäländän bulmauı la kürenep tora ine.

Ularğa oşo barıuımdan huñ, «unı» tağı la ber-ike rät osratıp höyläştem. Ul inde, bik küptänge tanış keüyek, ber zä täkällefhez-nihez höyläşä iiye. Häzer inde min dä boronğo keüyek qauşap kitmäy, üzemdeñ bäğze ber hisiätemde asıqtan-asıq höyläy ala inem. Unıñ menän tanışlığım oşo däräcägä yıtkän vaqıtta, mäsäläneñ serenä hin dä töşöndöñ.

Hätereñdäler, sihırlı möhäbbät menän solğanğan may ayınıñ iñ matur ber kise ine. Bıl kistä nimäler bezzeñ ikebezze lä isertkän keüyek, ğäzättän tış moñlandıra, yandıra ine. Şunda bez kämä menän Izel östöndä yörörgä uylanıq. Läkin, vaqıt bik huñ bulğanğa kürä, bıl fekerzärebezzän qayttıq. «Ularğa» qarşıraq bulğan alma baqsahında hayray torğan handuğastıñ moñlo matur tauışı bezze tağı la moñlandırzı, tağı la küñelländerä töştö. Ana şul kiste bötä tirä-yaq serle ber möhäbbät, ällä nindäy moñlo ber maturlıq menän solğanıp alınğan keüyek ine. Şunda, niñäler, min, «ularğa» keräyık, tinem. Ularğa kerergä artıq ber säbäp tä yuq ine. Läkin nindäyzer ber kös mine şunda tarttı. Min kerä başlağas, hin dä qarşı tormanıñ, kerzeñ. Şulay itep, bez ularğa kergänebezze hizmäy zä qaldıq. Ular bezze yaqşı uq iltifat menän qarşı aldılar. «Ul» bik şat, hatta ğäzättägenän dä şat ine. Min «unı» kürgäs, üzemde onotou däräcähendä ber sifatqa kerzem, bıl hineñ dä diqqäteñde yälep itte. Şunda hin, tik torğansı tigän keüyek itep, mandolinanı alıp uynay başlanıñ. Hineñ, küzzäreñde ber urınğa tekäp, yılmaya töşöp, qıldarzı sirtep, matur köyzö hızzırıp yıbäreüyeñ bezzeñ barıbızzı la uyğa sumdırzı. Güyäki, hin muzıka menän bezzeñ ruhtarıbız arahındağı mönäsäbätte ezläp, ularzı ber-berehenä tağı la bäyläy töşörgä yıp iläy ineñ. Min «unıñ» matur, serle küzzärenän, beläheñme, başqa küzzärzä bulmay torğan mäğänäle hüzzär uqıy başlanım. Ul şunda küzen tultırıp yılmaya, yılmayğan vaqıtta bötä biten, küzzären maturlıq qaplap kitä lä tirä-yağına nur säsä ine. Ul barğan hayın şatlana, moñaya, maturlana bara ine. Min «unı» elek tä matur, ayırım matur kürä inem. Bögön ayırım matur kürende. Min unıñ ilahi maturlığı, serle kösö täsirendä izelä başlanım. Läkin bıl izeleü başqa ber täsir astında izeleü keüyek tämhez, auır tügel, kirehensä, yängä rähätlek, maturlıq birä torğan ber izeleü ine. Bıl minutta, güyä, mineñ ruhım nur diñgezendä yözgän keüyek yözä, «unıñ» köslö matur küz qarauı menän irey inem. Şul vaqıtta min unıñ maturlığın üzenä äytähem kilde. Üzeneñ maturlıq allahı isemenän alırğa möstähiq bulıuın üzenä belderähem kilde. Mindä oşo uy barğan hayın kös aldı. Şulay itep, min uğa hämdesanä urınına yaratıu, möhäbbät hüzzären tezep, unıñ aldına yığılahım kilde. Läkin ällä nindäy kös, mineñ telemde berketep, bäyläp quyğan keüyek, urından quzğalırğa irek birmäy ine...

Hin, qulıñdağı mandolinanı aldıña quyıp, yanıñda ultırğan tege keşe menän höyläşä başlanıñ. Şunda min, üzemdä ber kös hizep, unıñ yözönä tuyğansı qaranım. Unıñ küzzäre, ana tege qara küzzär, ällä nindäy serle qaraş menän miñä qarap, nimäler äytergä telägän keüyek bulıp toralar ine. Min ällä qasandan birle äytä almay yörögän «hin matur, hin höyölör ösön yaratılğanhıñ, hin bötä maturlıqtarzan yuğarı, hineñ ruhıñ hämmä nämänän östön...» tigän hüzzärze tezep alıp kitmäkse bulıp, auızımdı astım da, läkin äytä almanım. Şunda ul mineñ äytäsäk hüzzäremde ällä qasan hizep ölgörgän ine, ul mineñ küz qaraşımdan ruhımdıñ yanğanın belgän, küzzär arqırı ruhtar ällä qasan ber-berehen sälämläşkän ine. Unıñ şul matur küzzärendä «hin bit mine yaratahıñ, şunı äytmäkse bulahıñ, äyt, min ber zä asıulanmam, äyt» tigän hüzzär ayırım-asıq kürenep toralar ine. Uf, şul vaqıttağı küzzär arqırı estäge serle möhäbbät icektäreneñ uqılıu läzzäten belhäñ!..

Şunan huñ min uğa: «...kil äle, hiñä aulaqta qızıq qına ber hüz äytähem bar...»— tinem. Bıl hüz menän min hezzeñ şöbhägezze bötörmäkse bula inem. Ul mineñ bıl hüzzäremdän kölä lä: «Äyzä, ul nindäy hüz ikän?..»— tip, söälle ber qaraş menän yılmayıp, kürşe bülmägä sıqtı. Bıl vaqıtta unıñ yözöndä yıtdiät qatış ber yılmayıu kürenä ine. Ul mineñ yanıma uq ultırıp, mineñ unıñ üzen ällä qasandan birle gonahhız, saf ber yaratıu menän yaratıuımdı hizgän keüyek:

— Yä, nimä äytmäkse ineñ, äyt,— tine lä tup-tura küzgä qaranı. Min, Yabrailı kilgän päyğämbär keüyek, ruhani qäbziätlänep kittem, balqıp torğan yözönä yotloğop qaranım da qulın qulıma aldım. Ul, ber zä ise kitmägän keüyek, mineñ äytäsäk hüzzäremde kötä ine. Şunıñ menän bäräbär, ul mineñ höyöü haqında hüz başlayasağımdı belep, üzeneñ häräkät häm möğämälähen şuğa muafiq räüyeştä yörötä ine. Unıñ şul möğämälähe, şul yulda añlap häräkät iteüye miñä yıñellek birze. Min häzer ni äyteüzän dä tartınıu däräcähenän üttem. Ul inde min ni äythäm dä, ğäfü itäsäk ber häldä kürenä ine. Ul tağı ber märtäbä söälle qaraş menän qaranı. Şunda min: «Hin miñä üzeñdeñ matur ikäneñde äytergä, üzeñde yaratırğa ğına röhsät it, mineñ üzeñde yaratıp yöröüyem, hineñ nurıñdan üzemdeñ yazasaq şiğırzarım ösön ut alğanğa asıulanma»,— tinem. Ul matur ber yılmayıu menän yılmayzı la: «Mine ul däräcägä quyhağız, yaratıuığız ısınlap ta şulay köslö bulha, röhsät, yaratqan keşegä asıulanıp bulamı ni?»— tine. Ul, mine qauşatmas ösön, bik yıñel, uyın qatış keüyek itep möğämälä itä ine. Unıñ hüzenän huñ oşo hüzzärze äyttem: «Ana, tege baqsala hayray torğan handuğas kemde maqtay? Ul yäyge aylı töndä tön buyı kemgä mädhesanä yauzıra? Ul kem ösön yana, ni ösön tön buyınsa möhäbbät utı menän hızlana? Ul ber säskägä, ällä, ana küktä yözgän ayğa, yä bulmaha täbiğätkä ğaşiqlığınan şulay moñlana, hızlanamı ikän?.. Handuğastıñ hızlanğanın unıñ mäğşuqe beläme, handuğastıñ unıñ beleüyendä eşe barmı? Yuq. Bına min dä hine şul handuğas säskäne yäki ayzı, yä bulmaha bötä täbiğätte yaratqan keüyek yaratayım, oşo aylı kistä min yanıp, hızlanıp, hiñä mädhesanä uqıyım. Hin mineñ şul hüzzäremde tıñla, şul räüyeşle yaratıuıma röhsät bir, asıulanma, şul räüyeşle yaratıuıma asıulanmashıñ bit?..»— tinem.

Bıl hüzzärzeñ yahalma bulmay, ısın küñelemdän sıqqan bulıuın «ul» bik asıq belde bulha käräk, üzgärep kitte, yözöndä mine qızğanıu hise zahir buldı häm: «Yaratıuıña röhsät, yaratıuıñ ösön şatlanırmın ğına»,— tine.

Şul vaqıt min ällä şatlandım, ällä unıñ küz qaraşı astında yıñeldem, his uylap tormay, unıñ ruhani kösö, yısmäni maturlığı aldında tez süktem, unıñ ürelgän sästärenän artıp, aq yañaqtarınan suqlanıp halınıp torğan säsen hıypap: «Hin matur bit!»— tip, söälle ber qaraş menän bitenä qarayım. Üzeneñ röhsäte menän üzeneñ maturlığın üzenä höyläy başlanım. Üzemdeñ ruhımdıñ irken bötönläyı menän uğa tapşırzım. Bına min unı şul minuttan huñ, handuğas säskäne yaratqan keüyek, yarattım. Säskä tirähendä yörögän kübäläk keüyek, ruhani unıñ ruhına säcdä ittem.

Unıñ maturlığın üzenä äytep, yaratıuımdı beldereüyem, ana, hineñ menän yörögän may ayınıñ oşo aylı kisendä buldı. Ul tön mineñ häyätemdeñ iñ nurlı, şatlıqlı ber sähifähen mayzanğa kiltergän tön. Bıl tön min üzemdeñ küñelemdä küptänän birle haqlanıp yörögän möhäbbätte üzeneñ urınına quyzım. Ana şul kistä ul miñä üzen yaratırğa röhsät itte.

Bına oşo mineñ häyättä iñ yuğarı urın totqan kistän beräy azna ütkäs, hin «...» şähärenä kitteñ. Kitkän vaqıtta hin oşo hattıñ başında yazılğan hüzzärze äytkän ineñ. Mineñ tarih häyätemdä möhim urın totasaq möhäbbät tarihınıñ başı şul räüyeştä başlanıp kitte. Ikense hatımda bınan huñğı häldärze yazırmın äle. Hin mineñ taraftan yıbärelgän mäktübtärze uqıp, mineñ möhäbbätem haqında tulı ber feker hasil iterheñ dä üzeñ ähämiät birgän nämä haqında qänäğät hasil qılırhıñ.

...Bıl mäktübem elek yıbärgän mäktübemdeñ dauamı keüyek bulır, ahırı. Hin ayırılğan vaqıtta äytkän hüzzäreñde hatıñda la täkrarlayhıñ. «Unıñ» haqında bulğan möhäbbätem vä höyöüyemä ğaid nämälärzeñ bik yözizäre lä üzem ösön bik qäzerle. Şuğa binaän, min unıñ haqında yaza başlaham, hüzemdeñ artıq ozonğa kitkänen belmäy zä qalam. Hüzzäremdä mantiqilıq ber zä riğaya qılınmay torğandır. Yömlälär matur tezelmäyzer, läkin hin hattıñ tışqı küreneşenä ähämiät birmä. Ul yähäte hineñ ösön dä, mineñ ösön dä möhim nämä tügel. Min üzemdeñ «unıñ» menän bulğan möhäbbätem haqında hüzemde dauam itteräyım, hin tıñla. Bını uqığandan huñ, bıl haqtağı möhäkämäñde yazırhıñ.

Şulay, ana şul köndän, yäğni yaratıuımdı unıñ üzenä äytep, unı yaratırğa üzenän röhsät alğan köndän başlap, min ruhımda ısınlap ta ber üzgäreş hizä başlanım. Ul üzgäreş tä, köndälek eştärze iltifathız qaldırıp, här vaqıtta möhäbbät haqında uylau, unı höyöüzän hasil bulğan läzzät menän ruhani azıqlanıuzan ğibarät ine. Min şunan huñ donyanıñ vaq-töyäk nämälären iltifathız qaldırıp, daimä «unıñ» haqında uylayım. Şul, unıñ, haqında uylauzan ğömümi ber möhäbbät, ilahi ber höyöü tıuğan keüyek bula.

Hätereñdä yuqmı, min här vaqıtta: «Mindä ğäzäti tel menän täğrif itelmäslek möhäbbät qaynaşa, min bötä donyanıñ maturlığın höyäm: mineñ möhäbbätem ösön yır yözönöñ qızzarı, bılbıldarı, qırzarı, säskäläre, urmandarı, tauzarı, ağa torğan hıuzarı, qoştarı, ayzarı, yondozzarı — hämmähe lä mauzuğ bulalar»,— ti torğan inem. Şuğa qarap, bıl hanalğan nämälärzeñ här berehe mineñ yanğan yörägemdän sıqqan şiğırzarıma mauzuğ bulalar ine. Vaqıtı menän min handuğas turahında yazzım. Matur qırzarzı, ağır hıuzarzı tasuir ittem. Törlö qoş-qorttar mineñ mäsäldärem ösön mauzuğ buldılar. Yäyge köndöñ aylı kistäre, qış könönöñ yondozlo töndäre, yır yözönöñ sıltırap aqqan hıuzarı — här berehe nisä märtäbälär mineñ şiğırzarım arqırı zeker itelep üttelär. Ul yır yözönöñ hur keüyek qızzarı la mauzuğ bulıuzan qotolmanılar.

Yuğarıla äytelgän üzgäreştän, yäğni unı höyä başlağan vaqıtımdan huñ, ul hanalğan nämälär mineñ şiğırzarıma mauzuğ bulıu märtäbähenän töştölär. Häzer ularza, ber yähättän qarağanda, şiğriät küñelgä kerep ultırırlıq maturlıq bulha la, tik mineñ höygänem «...»deñ ber sifatına oqşağanğa kürä genä, şulay matur kürenälär. Mäsälän, handuğas hayrauın min äle lä yaratam; läkin bıl yaratıuım «unıñ» tauışına oqşağan häm ul möhäbbätkä tärceman bulırlıq ber moñğa malik bulğan ösöndör ul. Tulğan ayza äle lä şiğriät, serle ber maturlıq küräm, läkin ayzıñ un dürtense kisähe «unıñ» yözänä oqşağanğa kürä, şulay matur kürenä tip beläm. Al, qızıl säskä bik matur, sönki ul «unıñ» qızıl irendärenä oqşay. Täbiğätteñ başqa matur nämäläre lä şulay...

Bına şul, elek mineñ şiğırzarıma mauzuğ bulıp yörögän matur nämälär, häzerge köndä möstäqil mauzuğ bulın yörörlök fäzilättären yuğalttılar. Häzerge köndä mineñ bötä şiğırzarıma ul ğına mauzuğ bulıp qaldı. Ul ğına inde ilham şişmähe, ul ğına inde mineñ aldımdan qanatlanıp osa torğan Yabrail. Täbiğättäge maturlıqtarzıñ hämmähe, unıñ yañğız üzendä tabılğanğa kürä, ularzıñ hämmähenän küzemde alıp, bötä diqqätemde uğa birzem. Yuğarıla äytelep ütkän ruhani üzgäreş tigänem şunan ğibarät.

Hin mineñ uğa bıl saqlı mäftün bulıuımdı uylamağanhıñdır äle. Hin ayırılıp kitkän vaqıtta: «...Şul möhäbbätteñ tarihın belähem kilä, bıl hineñ tarih häyäteñdä bik möhim urın totasaq...»— tigän ineñ bit. Bıl hüzeñ bik dörös bulıp sıqtı. Isınlap ta, bıl möhäbbät mineñ ruhımdı yañı, mäğnäüi häyät menän huğarzı. Läkin bıl häyät mineñ boronğo häyätemdän bik küp märtäbä mäğänäle.

Häzerge köndä mineñ şiğırzarıma ul ğına mauzuğ buldı, tigän inem. Şul hüzgä qarşı hin: «Möhäbbät haqında nimälär yazzıñ?»— tip horarhıñ, bıl bik täbiği. Yauabı oşo:

Min «unıñ» haqında bik matur şiğırzar yazzım. Ihtimal, ikense ber mäktübem menän ularzıñ qayhı berzären yıbärermen dä äle. Şunı la äytep ütäyım: ul üze matur bulğas, unıñ haqında yazılğan şiğırzar za matur bulıp sığalar. Bıl, ihtimal, mineñ üzemä genä şulay bulıp kürenä torğandır. Hindä äzäbi zauıq şäp bit, möhäkämä iterheñ äle.

Hin kitep, beräy azna torğas, min «ularğa» üzem genä barzım. «Ul» yañğız ğına ine. Bıl vaqıtta ul ğadi genä keyımendä ine. Beläheñme, matur qatın-qızzıñ, ğadi keyımdä köyönsä, öy eştären eşläp yöröüye bigeräk tä matur kürenä. Bınday vaqıtta ular maturlana töşälär. Bıl sifat «...»dä bigeräk tä artığı menän kürenä ine. Ul üzensä şul räüyeşle ğadi keyımdä yöröüyenä oyalğan hımaq bulıp, qızarıp kitte. Bına unıñ şul vaqıttağı maturlığın kürhäñ!

Min sızay almanım: «Hin ğadi keyımdän bigeräk tä matur bulahıñ ikän, ısınlap ta, qatın-qızzarzıñ ğadi keyımdä yort eşen eşläp yöröüzäre bik matur bula. Min ularzı bıl vaqıtta, yäyge köndä töngö aqhıl bolottar arahınan kürenep, tağı yuğalğan ayğa oqşatam»,— tinem. Ul köldö lä: «Hin inde oqşatırğa bik osta!» — tine.

Bıl osraşıuza min unıñ yanında ber-ike säğät ultırzım. Bıl qäzerle minuttar bik tiz ütep kitte. Min unıñ menän osraşham, bötä forsattı unıñ nurlı yözön, serle qara küzen tamaşa itep ultırıuğa sarıf itäm. Bıl yulı la şulay buldı. Min unıñ maturlığın kürep, şatlığımdan yılmayıp köldöm. Ul da yılmayıp köldö lä: «Niñä köldögöz?»— tip horanı. Min: «Hezze kürep, şatlığımdan köläm»,— tip äytähe urınğa: — «Tik bılay ğına, ällä nämä uylap qına köldöm»,— tip yauap birzem. Bıl ultırışta bez şulay, möhäbbät diñgezendä yözöp, küzgä qaraşıp, bik ozaq ultırzıq. Küñeldärzeñ serläşeüzäre ösön teldärzeñ höyläşeüzärenä häcät yuq. Bıl ısınlap ta şulay bit!.. Şulay ultırğanda ğına, ruhani yaqtan, ısınlap ta, rähätlek hizep bula. Şulay höşuğ menän ultırğan vaqıtta mäğşükäneñ esendäge serzärze kürep bula.

Miñä üz eşemä kitergä käräk ine, läkin unıñ yanınan ayırılıp kiterlek kös yuq ine. Güyäki, mine şul urınğa bik nıq ber yıp menän bäyläp quyğandar ine lä, min şunan ısqınıp kitä alırlıq köskä malik tügel inem. Min urından quzğalıp kitäm tigändä genä, ul küzzären tultırıp qaray, yäki: «Niñä kitähegez äle, kitmägez!..»— tip äytä ine lä, min unıñ ämerenän baş tarta almay, kire urınımda qala inem. Ägär zä şunda ikense ber bändä kilep kermähä, ihtimal, min ällä ni saqlı ultırır inem. Läkin ber «keşe» kilep kergäs, min sığırğa röhsät aldım. «Ul» bik matur itep küreşte, işektän sıqqansı ozattı. Min qapqa yanına barıp, äylänep qarağanda, «ul» haman yılmayıp qarap tora ine. Min, başımdı eyıp, täkrar sälämlänem, ul da başın eyıp, işara itep qaldı.

Höygän keşe yanınan ayırılğan vaqıtta küñelemdä täğrif iteüye siten bulğan ber häl vaqiğ buldı. Güyäki, «ul» mineñ qälbem esenä ällä nindäy ber amanat tapşırıp, kütärä almaslıq möhäbbät yalqını halıp yıbärgän keüyek his itelä. Min şul yalqın menän ilham kötäm, şul nur arqırı ğadi küz menän kürenmäy torğan nämälärze küräm, başqa vaqıtta hizelmäy torğan äsrarzı hizäm. Möhittän kilgän zur häm serle ber fayza bulha, ul da — oşo minuttağı ilham, ilahi maturlıq!..

Oşo küreşeüzän ös kön huñ, min ularzıñ täzräläre yanınan ütep kittem. Ul täzränän qarap tora ine. Min unı kürgäs, qauşap kittem. Allanıñ ğazamatı aldında säcdägä yığılğan därüiş keüyek buldım. Isänlek horau ğälämäte itep başımdı eyzem. Ul şul vaqıtta bötä maturlığın tösönä sığarıp köldö lä, başın eyä-eyä, ber nisä rät sälämläne. Şul ber minut esendäge küreneşendä, bötä maturlığın kürhätep, küze menän ällä nizär höylärgä ölgörzö, ilahi ber kös menän maturlığın täcässem itterä aldı.

Min, ni ösöndör, şunda tuqtamanım, ni ösöndör, ularğa kermänem. Unıñ yözönä tağı ber märtäbä yılmayıp qarauıma ükendem. Şunıñ näticähendä bögöngö tönöm utlı uy esendä ütte. «Unıñ» şul vaqıttağı küreneşen küz aldıma kilterep, «Ul» särläühäle şiğırımdı yazzım.

Bıl mäktübtä uğa bulğan möhäbbättän zohur itkän läühälärzeñ ber nisähen yazzım buğay. Bıl ğişıqtıñ tarihı kiläsäk hatımda dauam iter äle.

...Huñğı hatıñda: «Min hineñ möhäbbät haqında yazğan hattarıñdan üzeñdeñ ısın höyöü menän höyöüyeñ turahında şöbhäm qalmanı. Unıñ haqında yazğanda, hiñä ilham kilä torğandır, bıl, älbittä, hineñ «unı» ısın, izge räüyeştä höyöüyeñdän kilä. Bäğze ber hüzzäreñdän «unıñ» da hine höyöüye, ul bulmay ikän, azında hineñ höyöüyeñde täqdir iteüye añlaşıla. Љaşiqtar ösön, mäğşükäneñ şul däräcä iltifatı la zur ber bähet...»— tigän hüzzär bar. Hin bıl hüzzäreñ menän: «Ul» hine höyäme ikän? Şul haqta ni äyterheñ?»— timäk bulahıñdır.

Här häldä bıl söälde iğtibarhız qaldırırğa yaramay. Vaqiğan, qayhı vaqıtta min üzem dä höyöüzeñ ike yaqtan bulıuı turahında feker yörötäm, huñra oşo qararğa kiläm: «ul» mineñ üzen hızlanıp, yanıp höygänemde belä, üzen yaratırğa röhsät itä. Şulay bulğas, miñä şul yıtte.

Huñra, mineñ küñelem ber keşene yäki başqa ber nämäne özölöp höyä, hızlanıp yarata ikän, ul yaratılğan keşe yäki nämäneñ mineñ üzemde yaratıp-yaratmauında mineñ ni eşem bar?.. Ihtimal, min yaratqan keşe yäki nämä mineñ yaratıuımdı hizmäs, balqıy yanğan utımdı kürmäs. Läkin uğa qarap min üzem höyä torğan keşene yäki nämäne höyöüzän tuqtalırğa teyış tügel.

Yäyge töndä küktä yözgän ayzıñ maturlığın, şiğriäten kürep, kemdärzeñ ise kitmäy, ul ayzıñ tonoq küktä yondozzar arahında balqıp torouı nindäy şağirzarzıñ üzägen özmäy, unıñ aqhıl bolottar arahınan kürenep kiteüye haqında nindäy tasuirzar yazılmay? Läkin ay üzeneñ yaratıusıların, ğaşiqtarın hizäme, ularzıñ yanğandarın kürep täsirlänäme? Älbittä, yuq.

qözrät qulı menän yaratılıp, bötä täbiği maturlıqtarzı üzenä yıyğan al, qızıl säskälär qoyaşqa qarşı nur säsep ultırğanda, mesken kübäläk ul säskäneñ maturlığınan iserep, unıñ yanınan kitä almay, tirähendä äylänep yöröy, üzeneñ neskä qanattarı talğansı, şunda osa, şul vaqıt al, qızıl säskä kübäläkkä iltifat ta itmäy, haualanıp tik ultıra. Läkin, şuğa qarap, kübäläk üzeneñ säskägä bulğan möhäbbäten küñelenän sığara almay, ul haman şunıñ tirähendä äylänep yöröüyendä, şunıñ utında yanıp yöröüyendä dauam itä.

Handuğas göl säskäneñ asılıuın kötöp, töndär buyı hayray, bötä mählükät yoqlağanda, bötä täbiğät tın ğına uyğa batqanda, handuğas talpınıp-talpınıp hayray, barğan hayın möhäbbäte arta, tauışı kösäyä bara. Läkin göl säskähe handuğastıñ möhäbbäten hizmäy, şul moñon işetäme, şuğa ber iltifat itep qarağanı barmı? Älbittä, yuqtır, tip uylayım. Bına möhäbbätteñ bötä hikmäte şunda, yäğni matur nämäneñ maturlığı ösön yanıuza, şunı küktärgä kütärep hämd äyteüzä genä. Mineñsä, ğäfif räüyeştä höyöü yanında his ber vaqıt mäğşükäneñ höyöüyen talap iteü qastı bulırğa teyış tügel, bıl eş — ısın ğaşiqtıñ eşe tügel. Љaşiqtıñ eşe — fäqät mäğşükäheneñ bötä matur sifattarın ütänän-ütä küreü, şunıñ utında yanıu, şunan ğına ruhani azıq alıuzır. Şul qağizänän min dä sığa almayım.

Şulay za bäğzan min unıñ üzemä taban kölöp qarauı bähetenä ireşäm, mañlayındağı matur säskäyzären qulım menän totam, unıñ küzzärenä yotloğop, tuyğansı qarayım, ul şunı hizä. Bıl eştär, mineñ keüyek, ilahi ğişıq menän yanğan ber keşe ösön bik zur ber bähet!..

qayhı vaqıtta «ul» kürmägän saqta ğına, min unıñ küzzärenä qarap ultırğanda ğına, «ul» mineñ küzgä qaray, şunday vaqıtta küzgä küz osraşa la, min tiz genä küzemde alam, üzem oyalğan hımaq bulıp, qızarıp kitäm, yäki urınhız bulha la köläm. Bına şunday häldärzä unıñ küzzärendä nur, yözöndä täbässem zahir bula la, şunday matur hälgä kilä ki, unıñ bıl vaqıttağı maturlığı äytep bötörgöhöz bula.

Bıl mäktübteñ başındağı söäleñä yauap urınında yazğan bıl hüzzärgä nisek qararhıñ, üz fekereñde yazırhıñ äle.

Oşo hattı yaza başlağan köndö, mineñ bähetkä qarşı, «ularzıñ» öyzärendä keskenä genä mäcles buldı. Bıl mäcleskä min dä saqırılğan inem. Bıl mäclestä minän başqa tağı ber-ike tanışım da bar ine. Mäcles başta uq küñelle ine. Mäcles mökammäl genä äzerlänep, bäğze ber esemlektär zä östälde maturlap ultıralar ine. Bögön mine iserter ösön, unday nämälärgä artıq ihtıyac da yuq ine. Sönki min küreü menän dä ruhani iseräm, iñ äğlä şaraptar eskän ber hälgä kildem. Bögön bigeräk tä şulay buldı. «Ul» bögön başqa köndärgä qarağanda la şatırak häm ruhlıraq ine.

Min katolik ğibäzäthanalarında bulğılayım. Ularzıñ şunda uynalğan muzıkaların yaratam. Äle küptän tügel min tağı ularzıñ zur bayramdarınıñ ğäräfälärendä ğibäzäthanalarına barzım. Şunda, ğibäzäthananıñ mihrabında, häzräte Märyämdeñ bik matur, beläheñme, ruhaniät östönä yısmani yähättän dä matur räseme täbässem itep tora ine. Ul, sittän qarağanda, nurğa ğarıq bulğan yäki üzenän tirä-yağına nur säsep torğan räüyeştä tora, başın ber yaqqa az ğına qıyığaytıp, moñlo keşe keüyek uyza tora ine. Bına bögön «ul» da näq şul häzräte Märyäm keüyek ine. Uğa qarau menän ruhani häm yısmani yaqtan ruhqa şatlıq kilterä, küñelgä matur ber his tıuzıra, üzeñde-üzeñ onottororloq ber hälgä kilterä ine. Min «unı» elek tä här vaqıt häzräte Märyämgä oqşata torğan inem. Läkin «ul» bögön bigeräk tä oqşağan ine: unıñ qap-qara qaşı, küzeneñ ağı zur bulıp urtahındağı qarahı ruhani bik köslö bulıuı, biteneñ ozonsaraq bulıp, başın uyğa sumğan keşe keüyek ber yaqqa auıştırıbıraq torouı bötönläy häzräte Märyämgä oqşay ine.

Min «unıñ» şul sifatına qarap: «Ällä qasan ülgän häzräte Märyämde täğzim itkänse, bına oşo häyät mänbäğe bulğan «...»de täğzim iteü ällä nisä ölöş artıq»,— tip uylay inem.

Min «unıñ» häzräte Märyämgä oqşağanın üzenä äyttem, ul: «Isınlap ta şulaymı ni? Hin inde mine ällä nämälärgä oqşatıp bötörzöñ...»— tip köldö.

Min: «Bına ber köndö katoliktarzıñ ğibäzäthanalarına barıp qara äle, ısınlap ta, hin unda üzeñde közgölä kürgän keüyek kürerheñ»,— tinem. «Ul» beräy köndö mineñ menän şunda barırğa väğäzä itte.

Bıl küñelle mäcles bik ozaq dauam itte. Yäyzeñ matur tönöndä «unıñ» menän, ozaq qına itterep, ularzıñ baqsalarında ultırzıq. Ällä nizär, ällä nizär höyläp böttöm. Esemlekteñ höylärgä kös bireü hässähe lä küp yarzam itte. Min bıl töndä yısmän dä, ruhan da iserek inem. Şunlıqtan mäclesteñ ütkäne hizelmäy zä qaldı. Donyanıñ sikhez häsrättären şunday matur yäyge köndä, şarap eskän häldä, höygäneñ yanında ütkäreü genä bötörä ala. Uf, şunday möhäbbät kistäre mäñgelek bulıp kithä, ä ... qoyaşqa his ber ihtıyac bulmas ine.

...Hin yanıu haqında izahat horayhıñ. Hin mineñ yanıuımdıñ ber nämälä sikläneüyen teläyheñ. «Unıñ» haqındağı möhäbbät mönäsäbäte menän bötä täbiğätkä ğaşiq, täbiğät mäftüne bulıuımdı däğüä qılahıñ... Mineñ, berehe artınan berehe barıp torğan mäktübtärze uqığandan huñ, yanıuımdıñ säbäptäre turahında tulı ber feker hasil itä alırhıñ äle. «Unı» höyöüyem menän bötä täbiğätte lä höyöüyem arahında ğaciz qalırlıq nämä yuq. Min motlaqa höyöü, yanıu ösön yaratılğan keşe. Hin mineñ häyätemdeñ tarihın küptändän täğqip itep barahıñ. Şul vaqıttarza hin daimä mineñ yanıuımdı kürgänheñder. Min bıl köngä saqlı la nimäler ezlänem. Üzemdeñ ruhımdı säcdä ittererlek kös vä maturlıq tabırğa tırıştım. Küñelemdäge möhäbbätte quyırğa urın ezlänem. Şul maqsatqa ireşeü yulında yulda osrağan här ber maturlıqqa baş bögöp, yäş tügep kittem. Üzemdeñ ruhıma täbiğät esenän urın tapqan hımaq bulğanğa kürä, täbiğät mäftüne buldım. Şunıñ matur yaqtarın kürgändä — yandım, hızlandım. Bına şulay kilä torğas, «uğa» osranım. Ul ğına mineñ ruhımda haqlanğan möhäbbätte añlar, ul ğına mineñ küz yäşemde kürer keüyek buldı. Min inde «unıñ» ösön yana başlanım. «Ul» qızıl göl bulha, üzem handuğas buldım. Töndär buyı yoqlamay yırlap sığıu mineñ ösön läzzät kenä. Min barıber yanırğa teyış keşe, min yanam. Yanmay, hızlanmay ütkän häyätte tormoş tip uylay almayım. Unday häyät, unday ülek töslö tormoştoñ his ber ähämiäte yuq. Min, qayza ğına barham da, şul yanıuım, möhäbbätem arqahında ğına tora alam.

Min bıl yazzıñ ber ayın auılda ütkärzem. Torğan auılım Dim buyınıñ iñ matur urınında, qözrät qulı menän yaratılğan keüyek ber yırendä ine.

Auıldıñ hul yağında Dim hıuı menän unıñ ällä qayzarğa huzılıp, yäyılep kitkän bolono yata. Şul bolondan Dim hıuı törlö yaqqa borolop-borolop ağa. Auıldan qarağanda, yäşel bolon urtahınan törlö yaqqa borolop aqqan Dim hıuı kömöş uqa keüyek bulıp kürenä. Bolondoñ törlö yırzärendä ultırğan öyöm-öyöm taldar, ayırım şağiranä bulıp, bolondo bizäkläp toralar. Auıldıñ qır-yağı urman, tau bulıp, bıl yaq üzenä başqa ber maturlıqqa sumğan.

Oşo matur täbiğät esendä ultırğan auılğa barıu menän, min iserek däräcähenä kildem. Mineñ möhäbbät häm höyöü menän möbtälä bulğan ruhım, bında kilgäs tä, şul höyöüyendä, şul yanıuında dauam itte genä tügel, tağı la artığıraq yana başlanı.

«Ike möhäbbät ber küñelgä hıymas» tizär. Min bıl hüzgä ber yınestän bulğan ike nämäne ber ük vaqıtta ber tigez höyöp bulmau haqında äytelgän hüzzer tip mäğänä biräm. Yuğihä mineñ «unı» höyöüyem menän ber ük vaqıtta oşo auıl täbiğäten höyöüyemdeñ bergä yıyılıuı, bılar haqında yanıuımdıñ ber küñelgä hıyıuı ber zä ğäcäp eş tügel.

Min, auılğa kilgäs, rätläp säy zä esmäy, yuğarıla äytelgän ağaslıq arahına sığıp kittem. Min, matur ber urınğa yıtep, yäşel üländär arahına yığılğandan huñ, ozaq ta ütmäy, qoyaş battı. Bıl vaqıtta ağas yapraqtarı arahında, tönärgä urın ezläp yörögän vaq qına qoştarzıñ qanattarı ağas yapraqtarına bärelep, matur ğına tauış sığaralar ine. qayhı ber qoştar, üzzäreneñ huñğı sälämdären äytkän keüyek, huñğı hayrauzarın hayrayzar ine. Ber azzan huñ ağas arahı bötönläy tınlıqqa battı. Eñer vaqıtı yıter vaqıtta ällä qayza quyı yapraqtar arahında handuğas hayray başlanı. Ul üzeneñ moñlo, därtle, ütken, täsirle tauışı menän möhäbbät yırzarın, höyöü köyzären tezep alıp kitte. Bına şul minuttan başlap tirä-yaq möhäbbät, ilham menän tulğan keüyek buldı. Ul şul hayrauı menän bötä täbiğätte üzenä säcdä qılıu däräcähenä kilterze. Şul vaqıtta handuğastıñ, möhäbbät handuğasınıñ, aldına barıp tezlänähem, bötä täbiğät isemenän uğa täşäkker itähem kilde. Ul bötä täbiğätkä ğaşiqlığınan şulay hayray. Unıñ därte esenä hıymağanğa kürä, talpınıp-talpınıp yırlay. Üzeneñ höygänen maqtap kükkä kütärä. Ul hayrağan vaqıtta, täbiğät üzeneñ maturlığın arttırğan keüyek bulıp kürenä. Handuğastı sälämläp qarşılağan keüyek bulıp yılmaya.

Şul matur täbiğät esendä, handuğastıñ moñlo tauışı astında, min iserzem, serle ber möhäbbät daryahında yözgän keüyek buldım. Şul kiñ möhäbbätte qosaqlağım kilde. Şunda yatıp, mäñge şular menän bergä qalahım kilde.

Şular menän bergä, bötä möhäbbätte üzenä yıyğan ğali; ber kös yanına kitähem kilde. Möhäbbät allahı aldında säcdä qılahım kilde. Ul alla mineñ yanğan yörägemde kürhen dä, şunda üzeneñ qözrät qulı menän mäñge bötmäy torğan möhäbbät säskähen üsterhen ine tigän uyğa kildem. Ul täñre aldında «ul» da bulhın ine, tege handuğas ta hayrap torhon ine, ana tege ağas arahında kürenep, yırgä kömöş keüyek nur säsä torğan ay za üzeneñ nurın arttıra töşöp, qarşıla yözhön ine, bez şunda bergä mäñge bötmäy, fani bulmay torğan ber hälgä äüyerelhäk ine, tim. Min şunda, «unıñ» yanına ğına ultırıp, möhäbbät haqında höylär inem, küz yäşemde unıñ kükrägenä tamdırıp, üzemdeñ utım menän — ğişıq utı menän unı la yandırır inem. Min unıñ tirä-yağına göldär, möhäbbät göldäre üsterer inem. Bez şul vaqıtta tege möhäbbät haqında hayrağan handuğastıñ tauışın tıñlar inek. Min unıñ matur küzendä balqıp torğan nurzar arqırı kükrägendä yanğan serzärze uqır inem. Min şul möhitteñ esendä örötölgän serzärze, maturlıqtarzı üzemdeñ şiğırzarım menän tärcemä itep, uğa höylär inem, ul şunda ısın tormoşta matur möhäbbät esendä ultırğanın kürep şatlanır, kölör ine. Unda tügelgän küz yäşem bındağı keüyek häsrätle, moñlo bulmas, bälki, göl säskähe keüyek şifalı bulır ine, tip uylayım.

Min oşo hıyal menän şul urında baytaq vaqıttar ultırzım. Şunda alğan matur uyzarzı tükmäy-säsmäy genä alıp qaytır ösön, äkren genä torop, auılğa qaytırğa uylanım. Läkin mineñ bıl qaytırğa teläüyem täbiği keüyek tügel ine, min üzem alğa barham da, bötä bähet artta qalğanday hizelä, mineñ artımdan bik zur kös mine tartıp, yıbärmäskä telägän keüyek bula ine. Serle tınlıqqa sumğan urmandı, hayrap torğan handuğastı taşlap, äzämdär arahına, vaq tormoşqa qaytıu bik zur gonah keüyek toyola ine. Kükkä qaraham, undağı ay häm yondozzar mine üzzärenä saqırğanday bulalar ine. Auıl yanında tın ğına ağıp yatqan Dim hıuı, üzeneñ qosağın asıp, mine saqırğan keüyek bulıp, ayğa qarşı kölöp yata ine. Oşo minutta «ul» da, oşo serle kisteñ mäğänähen belep, ällä nindäy uyzarza ultırğandır keüyek küz aldıma kilä ine. Bäğzan üzeneñ qara säsen ikegä ayırıp, aq yözönöñ ike yağınan alğa taban halındırıp, matur küzzäre menän küktäge ayğa qarap, ağas buylap kiläler keüyek bulıp kitä ine.

Min fatirıma qaytıp kergän vaqıtta, töndöñ baytaq vaqıtı ütkän ine. Urınğa yatqas ta, bik ozaq vaqıttar yoqoğa kitä almay yattım. Yıraq tügel hıu buyında hayrağan handuğastıñ tauışı äle lä işetelä, ay haman äkren genä yözöp, küktän yırgä qaray ine. Min höygän nämälär — şul yömlänän «ul» da, yıraq bulhalar za, mineñ yanımda ğına, hatta yörägem esendä keüyek bulıp hizelä ine.

Auıldağı ber aylıq häyätem här vaqıt ber räüyeştä ütte. Љalibän, qoyaş sıqqanda, min fatirımdan sığıp, täbiğät esenä atıla inem. Ber azzan huñ öygä qaytıp, qımızzarzı alıp, tağı tau başına sığıp, şunan tirä-yaqtı qarap, törlö uyğa suma inem. Töştän huñ Dim buyına töşöp, unıñ tın tuğayında yöröy inem.

Bına min şulay auılda la yandım, auılğa la ğaşiq bulıp yörönöm. Undağı täbiğätte höyzöm. Hüz başı «ike möhäbbät ber küñelgä hıymas» ine, buğay. Möhäbbät bıl räüyeşle bulğanda, ber küñelgä un möhäbbät tä hıyırğa mömkin. Bıl bit asılda ike-ös möhäbbät tügel. Bına şul — yanğan yöräktän säselgän satqılarzıñ törlösä bulıp tarmaqlanıp kiteüzärenän genä şulay bulıp kürenälär. Min şulay täbiğätteñ matur yähättären — hämmähen dä höyäm, şunıñ menän bergä «unı» şularzıñ hämmähenä täñre itep tanıyım. «Ul» mineñ höygän nämäläremdeñ hämmähenän östön, hämmähenän yuğarı. «Ul» — ularzıñ bötähenä alla.

Bıl mäktübte auıldan qaytır vaqıtımda yazzım. Şähärgä qaytıp, «unı» kürep höyläşkäs, unıñ nurınan üzemä nur alğas, kiläsäk hatımdı yazırmın.

19... yıl.


Min ... dä şähärzeñ qısınqı tormoşona qayttım.. Auılda küz yıtmäs qırzarğa öyrängän küz, bındağı qısınqı tormoşto kürgäs, yathınıp kitte. Auılda hıyal, uy menän mäşğül bulğan küñel bında eş, eş östönä eş menän mäşğül bulasaq. Yämhez möhit mine lä üzeneñ yämhez tormoşona höyräp keretäsäk. Mine şul üzeneñ qısınqı nizamdarı, ällä nindäy boyoroqtarı, ällä nindäy qanundarı menän izäsäk. Bına min şul nizam tigän, qanun tigän nämälärgä buyhonouzı, ruhımdıñ şular menän sikläneüyen telämäyım. Bıl donyanı tarhınğan ruh unday nämälär esenä nisek hıyhın?.. Bınday, ällä nindäy vaq ideyalarğa bina itelep, şul vaq qına hıyaldarzı ğämälgä quyıu ösön hızılğan hızıqtar, şul hızıqtarzıñ esendä tororğa mäcbür bulıuzar — ruh ösön bik zur hıyanat. Imeş, hineñ här ber häräkäteñ nizamdıñ ber maddähenä tura kilhen, imeş, hin här ber eşeñde qanunğa tura kilterep eşlä, şunan qıl saqlı la ayırılma, imeş, hin här ber eşeñdeñ haqında şul qanundar buyınsa mäsülheñ!.. Oşo yämhez, ruhqa hilaf bulğan nämälärze yöklärgä mäcbür bulıu keüyek auır nämä bulırmı?.. Oşo nämälärgä baş eyırgä hine kösläp mäcbür itälär. Şuğa itäğät itmähäñ, teyışle yazañdı köt tä tor!.. Vaq äzämdärzeñ başbaştaqlıq häm hıyanattarın sikläü ösön sığarılğan şunday vaq nämälärgä şuğa his qatnaşı bulmağan keşe lä itäğät itergä mäcbür. Hineñ hörriäteñde ällä nämälär menän sikläp, ruhtı ürmäkse auına eläkkän seben keüyek totalar. Bıl kösläüzär şähärzä bigeräk asıq kürenä. Atlağan hayın, nizamdıñ beräy maddähenä hilaflıq itmänemme ikän, tip qurqıp atlayhıñ. Şunıñ ösön şähär tormoşo hör häm irken tormoş tügel. Bındağı täkällef, bındağı vaqlıq mineñ ruhıma bötönläy hilaf. Şunda la oşo qısınqı, yämhez tormoşqa qaytıp kerergä mäcbür bulına. Bında, donyanı tözätäm tip, ällä nämälär, ällä nizär eşläp yöröyzär. Läkin min bıl halıqtıñ mäclesenän ike tinlek tä qızıq tapmayım. Mineñ ruhım bıl tormoşqa bötönläy sit. Imeş, bögön fälän urında yıyılış, fälän mäsälälär qaralasaq, şunda bar za, ällä ni tiklem ğümereñde ütkär, imeş?!. Miñä ul yıyılıştıñ, ul mäsälälärzeñ ike tinlek tä täğälleqe yuq. Ana, kis bulıu menän küktä ay qalqıp sıqtı, ana, yondozzar beräm-beräm kürenä başlanılar. Ana, äkren genä iskän säba yıle menän ağas yapraqtarı helkeneşep nimäler höyläşälär, ana tegendä ber matur, üzeneñ höygänen isenä töşöröpmö yäki täbiğätteñ maturlığın kürepme, bik moñlo tauış menän yırlay!.. Bına mineñ ösön ısın häyät şularzı tamaşa iteüzä, şularzıñ serzärenä töşönöüzä genä. Ägär zä şular bulmaha, miñä lä häyät bulmas ine. Bına kis, aylı kistä üzemdeñ höygänem qarşında unıñ hüzen tıñlap ultırıu, şul ğına miñä häyät birä, şul ğına mineñ tormoşomdo tormoş itä ala.

Şähär tormoşonoñ şul mäğänähez yaqtarı şähärgä kereü menän ruhqa ker halğan keüyek buldı. Min üzemde bısraq ber möhitkä kergän keüyek his ittem. qaytıu menän «ularğa» barzım. «Unı» kürep, şähärzeñ birgän yämhez täsiren yuymaqsı buldım. «Ul» mineñ qaytıuımdı belmägän ikän. Bezze küreü menän, «ul» tulğan ay keüyek balqıp qarşı sıqtı. «Ul» bik maturlanğan, bite yañı ğına beşep allanğan alma keüyek qızarğan ine. «Ul», küreü menän, ällä qayzan kölöp:

— Ä, auılğa qımızğa kitkän keşelär qayttı!..— tip şatlıq menän qarşı aldı. Unıñ ruhındağı maturlıq yözönä sığıp, bitendä balqıp tora ine. Min uğa ällä nämälär, auıl häyättären höylämäkse bulıp qaytqan inem, üzen kürgäs, bıl uyzarımdıñ hämmähe lä ähämiäthez keüyek toyoldo. Höylärgä telägän nämäläremde, hälfä aldına barğan bala keüyek, onottom da qaldım. Tege handuğas hayrap tora torğan kistärzä hıyali küz aldıma täcässem itkän maturzıñ häzerge minutta üzemdeñ qarşımda basıp torouı küñeldäge nämälärzeñ bötähen onottorzo. Ul bögön bigeräk şat, bigeräk küñelle ine. Auıldıñ matur tormoşon taşlap, şähärgä kergändän huñ alınğan yämhez täsir, küñelhez manzara — häzer maturlıqqa äylände. Ber ay buyınsa bınıñ yözön kürmäy tora alıuıma hayran qaldım.

Barğan yıreñdä hağınılğan ber keşene kürep höyläşeü, unıñ nurlı yözön küreü keüyek küñelle nämä bulırmı?.. Bınday vaqıtta hüzzär matur sığa, yözgä nur tula, ber-bereñde yotorzay bulıp, ruhlanıp ultırahıñ. Ul ber ay esendä ütkärgän tormoşonan baytaq nämälär höyläne. Bınday vaqıtta min, unıñ hüzzäreneñ mäğänähen uylauzan bigeräk, şul hüzzärze höylägän vaqıttağı maturlığın qarayım. Ul unı üze hizmäy, handuğas keüyek, hüzzären tezä genä birä. Hälbuki, qayhı vaqıtta unıñ höylägän nämäheneñ mäğänähen iskärmäy qalam.

Auıldan qaytqandan huñ unıñ menän bulğan mönäsäbät şul räüyeşle möhäbbät nigezenä qorolop barzı. Min unı yaratqandan-yarata barzım. Eştär şulay bik küñelle barğanda, min unıñ qarşında bik zur gonahlı buldım, höygäneñ qarşında gonahlı bulıu ısından da auır häm küñelhez nämä bit!.. Bıl eş bılay buldı:

Hin, mineñ qayhı vaqıtta esep, bötä donyağa tököröp, möhäbbät isereklege menän hämer isereklegen bergä yıyıp, käyıf-safa hörä torğan ğäzätem bar ikänen beläheñ. Eseü, isereü östän qarağanda yämhez nämä. Min iserek keşene yaratmayım. Läkin küñeldä yalqın bulıp, eseüzeñ töp mäğänähen belep, hämerze möhäbbät utı menän bergä yandırhañ, ğadi keşelär añlamay torğan ber näticä, ber rähätlek bireüyen beläm dä, şul rähätlekkä ireşeü ösön esäm. Küñelendä möhäbbät utı bulmağan ğadi keşelärgä eseü his ber teyış tügel. Sönki ular barıber unıñ mäğänähen añlamayzar. Ularzıñ tupas täbiğättäre hämer menän neskärmäy, bälki tupaslana, yämhezlänä töşä. Hämer miñä bötönläy başqasa täsir itä. Min unı eshäm, bötä nämälärze ütä kürgän keüyek bulam. qarşımdağı nämälär, keşelär üzzäreneñ estärendäge serzären yäşerä almayzar. Ular üzzäreneñ şul minuttağı yäşeren uyzarın üzzäre ük uqıp torğan keüyek bulalar. Bınan başqa hämerzeñ küñeldäge ker häm taptı qaldırmay, saflandırıu häsiäte bar. Hämerzeñ bıl häsiäte, ihtimal, miñä genä hizelä torğandır. Şulay za ul, däräcähenän ütmähä, küñelde, ısınlap ta keşeneñ küñelen, kerhezländerä, gonahhız yahay. Bıl hälgä kilgändä, mineñ aldımda his pärzä, yäşeren ser, ğali qeüät qalmay. Fäqät min üzem genä qalam. Eseüzeñ iñ matur sige oşo halättä bula. Şul halättä tuqtağanda, min asılıp kitäm. Päyğämbärlek itäm. Küñelemdäge häsrättärze yuyıp taşlap, sabıy bala keüyek, gonahhız ber hälgä kiläm. Läkin min eseü babında qayhı vaqıtta ifrat kitäm. Min eseüzeñ bıl däräcähendä üzem genä qalam. Mineñ halät ruhiyamdı ısından da añlağan yäki mineñ bınday hälgä kilgänemde elektän kürgän keşe ber zä ğäcäphenmäy. Sönki ul mineñ ayıq vaqıtta yanğanımdı kürep, tağı la yanır, donyanı onotor ösön eskänemde bik yaqşı belä.

Bına oşonday ber sikhez eskän vaqıtımda «ularğa» barğan inem. Ul vaqıtta ul öyzä ine. Ul mine başqa vaqıttağı keüyek riğaya itep qarşı aldı. Min, unıñ yanına ultırıp, fälsäfä hata başlauım häteremdä. Bına min şul vaqıtta bäğze ber hüzzär menän «unı» könläü däräcähenä yıtkänmen. Unıñ kerhez küñelen kerlärzäyıräk mäğänähez hüzzär äytkänmen. Bıl hüzzär, bıl ultırıuzar toman arqırı kürengän nämä keüyek kenä häteremdä qalğan. Kiter vaqıtta min, üzemdeñ hata fekerzä bulıp, teyışhez hüzzär ıskındırğanımdı añlap aldım. Mineñ bıl teyışhez möğämäläm, unı könläü däräcähenä yıteüyem unıñ miñä bulğan qaraşın üzgärtkänder tip qurqıp, möğämälämde yaqşırttım, hatalarımdı tözätergä tırıştım. Eş şul däräcägä yıtkäs, min küreşep qaytıp kittem. Irtä menän kisäge eştär hämmähe küz aldına kilep bastılar. Mäsäläne baştan-ayaq tählil ittem. Vaqiğalarzı berämläp küz aldına kilterep tärtipkä haldım. Gonahtıñ üzemdeñ yaqta ikänen uylap: «Ul inde bınan huñ mine kürmäskä ğähed itkänder, bıl huñğı küreşeüye bulğandır»,— tigän qararğa kildem. Bınan huñ unıñ ğişqı menän yanham da, ularğa barmasqa, unı kürgändä nisek tä sitkä kitergä uy berkettem. Bıl eş mineñ ösön ülem menän ber bulha la, mineñ gonahımdı şulay itkändä genä ber näüä bötöröp bulır töslö kürende.

Şulay unı kürmäskä qarar birgändän huñ, min üzemde yıtem bala keüyek his ittem. Mineñ bıl täsiremde tirä-yağımdağı bötä äşyälär belgän keüyek buldı. Ağas yapraqtarı ber-berehenä bärelep, mine höyläyzär, mine qızğanalar keüyek toyoldo. Ay za yañğız ğına moñlanıp, yañğızlıqtıñ häsräten, auırlığın äytä keüyek hizelde. qayza ğına barham da, küñelhez ber moñloloq kürä inem. Küñeldeñ ber yağı «ularğa» barıp, unan ğäfü ütenergä quşa, şuğa dälildär ezläy. Ikense yağı, şul ayırılıu säbäbenän, ülgändä lä barmau yağın qeüätläy ine. Min oşo köstöñ muazänäten ike kön haqlap yöröy alham da, şunan artıq sabır itä almanım. Berense köndö, yomoşom bulmaha la, «ularzıñ» yorttarı yanınan ütep kittem. Keskenä genä ber hıltau tapham da, keräsäk inem, läkin taba almanım. «Ul» üze lä kürenmäne. Şunan qaytqas, «Azaşqan ğaşiq» isemendä şiğır yazzım. Isından da min häzerge minutta qarañğı urında, yulhız qalıp, azaşqan keşe keüyek inem.

Ikense köndö min «ular» yanınan ütep barğanda, «ular» ğailähenän beräü osrap: «Äyzä, niñä bezgä kermäy kitäheñ, bıl arala hin bik hiräkläneñ, ul nindäy eş!»— tip, mine köslägän hımaq, alıp kerze. Bıl eş mineñ ösön bik zur häm urınlı hıltau buldı. Min, zur ğäyıple mähküm keüyek, qurqa-qurqa ğına kerzem. Uğa osray qalham, «ul» da mineñ menän höyläşhä, ni räüyeşle hüz başlarğa käräk ikänen aldan täğäyın itep quyzım. Min, zalğa kerep, üzemde alıp kergän keşe menän ğadi genä hüzzärze östän genä höyläy başlanıq. Läkin «ul» kürenmäy ine. Bäğze ber ğälämättärzän unıñ öyzä ikäne belenep tora ine. Ul mineñ kilgänemde, üze ösön yanğanımdı belä torop ta, haman sıqmay ine. Min, bıl keşe menän höyläşep ultırham da, his ber hüzem mantiqlı bulıp sıqmay, yömlälärem arahında bäyläneş tä kürenmäy ine. Min inde ultırırğa la, sığıp kitergä lä belmäy, ike urtala qaldım. Mineñ ösön eşteñ töbön añlap, unıñ üpkähe ni däräcälä ikänen belep, şuğa ülsäp eş küreü matlub ine. Şul räüyeşle baytaq ultırğandan huñ, «ul» üzeneñ bülmähenän sıqtı la, halqınıraq küreşep, isänlek horaşıuzan başqa hüz äytmäy, üz yulına kitte. Unıñ bıl häräkäte, bıl üpkähe ozaq dauam itmäüyen belhäm dä, bik küñelhezländem, uğa tügel, üzemä-üzem asıulandım. Aldımdağı qoyaşım bolot astına kerep yuğalğan keüyek buldım. Küñelemdeñ iñ auırtqan yırenä sänskän keüyek toyoldo. Bögön ularzan nihayät däräcälä qayğılı räüyeştä qayttım. Şul täsir menän «Bolot astındağı ay» tigän şiğırımdı yazzım. Bıl hat oşo ayzıñ bolot astına yäşerengän küñelhez vaqıtındağı küñelhez hüzzär menän tamam buldı.

...Min haman da «unı» höyöü menän möbtälä. Bäğzan min unı bötönläy onotorğa uylap, üzemdeñ hosusi eştäremä kereşmäkse bulam. Yazırğa kereşkän başqa äzäbi äsärzäremde tamam itergä uylayım. Läkin bulmay: ul mineñ küz aldıma kilep basa la, bötä plandarımdı yımerä. Güyäki, ul miñä: «Bıl mäğänähez donyala vaq nämälär menän vaqıt ütkärmä, fani donya fäqät möhäbbät arqahında ğına maturlana ul, häyätteñ bötä maturlığı şunda ğına, hin möhäbbät menän genä üz ruhıñdı yäşärtä alırhıñ, tormoş artınan yöröüze üzeneñ äheldärenä quy, ular şul vaq tormoş artınan saphındar», — ti. Üzen kürgändä unıñ bötä vöcüde şunı uqıy. Küzzäre menän mineñ yänemde üzenä äsir itä. Unıñ ber märtäbä yılmayıp qarauı töndär buyına ruhımdı mäşğül itergä yıtä.

Äüälge mäktübemdä unıñ miñä qaraşı üzgärgänen yazğan inem. Şul möhäbbät menän min unı onotorğa tırışıp qaranım — bulmanı. Min, şäm tirähendä osop yörögän pärüänä yäki säskä tirähendä yörögän kübäläk töslö, unıñ tirähendä yöröüzän üzemde qotqara almanım. Unıñ halqınlıq kürhäteüye mineñ möhäbbätemde arttırzı ğına. Şul vaqiğanan huñ ularğa tağı la barzım. Bıl vaqıtta ul yañğız ine. Bıl küreşeüzä ul boronğo keüyek halqınlıq kürhätmäne, mine ğäfü itkän keüyek häräkät itte. Min hüzemde unıñ häteren qaldırıu yağına borzom. Ul mineñ iğtizar urınında höylägän hüzzäremde ähämiät birep tıñlanı. Şunan huñ unıñ yözöndä boronğo köläslek, hüzendä boronğo möläyımlek tıuzı. Şulay itep, min unıñ bähillegen aldım, mineñ haqımda bulğan ışanıshızlığın bötörzöm. Mineñ oşo layobali häräkätemdän tıuğan keskenä añlaşılmauzan huñ, miñä boronğo matur, ışanıslı qaraşı menän qaray başlanı. Bınan huñ unıñ häteren qaldırmasqa üzemä-üzem väğäzä birzem. Küräheñ, ul miñä ısınlap asıulanmağandır. Ul ısınlap asıulana beläler tip ışana la almayım. Unday matur, saf ruhta ğadi äzäm balalarında bula torğan asıu sifatı bulırğa mömkinme huñ?.. Imeş, şunday färeştälä ğadi äzäm balalarında bula torğan asıulanıu tigän yämhez sifat bulhın!.. Ul bik rähimle, unıñ şul matur sifatı yözöndä balqıp tora. Unıñ közgö keüyek yäne, höt keüyek aq küñelle bötä taptarzan mönäzzäh. Unıñ miñä asıulanğan keüyek bulıuı şulay uylağanımdan ğına kilgän ber nämä, huñra unıñ şulay bulıuı mineñ yämhez bulğan ber ğäzätemde bötörörgä genä yarzam itte. Bınday eş, yäğni unıñ asıuı, päyğämbärzärzä bulğan räüyeşle, mine qızğanıuzan ğına sıqqan ber nämä ikänen min unıñ häräkättärenän añlayım. Ul däräcä genä asıu, ikense mäğänä menän äytkändä, mineñ urınhız qılanıuımdı üzemä belderer ösön genä bulğan häräkät hozayza ğına bula torğandır, tip uylayım.

Şulay itep, min şul vaqiğanan huñ unı tağı la matur kürä başlanım. Љäräp şağirı äytkänsä, «unıñ yözönä qarağan hayın, yözö maturlığın arttıra ğına bara». Unıñ yözön esemdän genä ihtiram itep ultıram. Bäğzan unı höyhäñ ine, matur biten ber genä rät üphäñ ine, tigän uyğa kiläm. Läkin bıl eş unıñ hörmäten yuğaltır, däräcähen töşörör keüyek bula la fekeremde kire alam. Bınday eş unday alihanıñ ğölüiäten yuğaltır keüyek bula, mineñ höyöüyemdeñ bahahın bötörör töslö kürenä. Şunday vaqıtta min bik auır ber häldä qalam. Niñä huñ unıñ menän küreşkändä, qulın ğına üpmänem, niñä matur säsen ber genä tapqır hıypamanım tigän uy menän üzemde borsoyom. Küreşep kitkändän huñ üzemde-üzem şeltäläyım. Şulay ithäm, mineñ yanğan ruhıma şifa bulır ine, ul miñä tağı la ruh birer, min tağı la ällä nämälär yazır inem, tip uylayım. Unan ayırılğan vaqıtta küñelemdän ällä nämä özölöp töşöp qalğan keüyek bula. Bik zur ber nämä yuğaltqan töslö bulam. Unı küreüyem ösön ni saqlı şatlanham, ayırılıp kiteüyem ösön şulay häsrätlänäm. Unı höymägän bulham, bıl häsrät, bıl qayğırıu bulmas ine, tip uylayım. Läkin ısınlap uylaham, bıl eştärzeñ hämmähe unı saf höyöüyemdän kilgänen beläm. Min ahırı sikhez höyöü ösön yaratılğanmındır, ahırı şul ğişıq, möhäbbät babında ut yotop yörör ösön tıuğanmındır.

...Hin tege möhäbbätteñ dauamı haqında horap, bıl söäleñ menän mineñ küñelemdäge yärähätte asırğa säbäp bulahıñ. Min inde bıl haqta ber hüz zä yazmasqa, bıl «serle möhäbbät»te şul serle köyönsä qaldırırğa üzemä ğähed birgän inem. Sönki min bıl haqta küp yandım, matur töndärzä, küzzäremde lä yommay, küp uylandım, unı höyä başlağan köndäremdän başlap, bıl köngä saqlı tik unıñ hüräten küz aldımda totop, tik uğa ğına tabındım. Unı kürgän vaqıttarımda üzemde onotor ber hälgä kilep, yänemde unıñ yäne — käüzähe aldında qol ittem. Bına oşo räüyeşle höyöüzeñ näticähe min uylağansa bulıp sıqmağanın kürep, bıl «serle ğişıq»tıñ qulınan üzemde-üzem azat iteü yulına kerzem. Mineñ bıl hüzzärem hiñä bik qızıq toyolor, hin şul saqlı höygän «...»de onotorğa teläüyemä täğäccep iterheñ... Läkin bına mineñ oşo hatımda yazılğan huñğı hüzzärze uqığas, mine mäğzür kürerheñ.

Hüzze «serle möhäbbät» haqında başlayım.

Bıl höyöüze serle möhäbbät tip yöröüyemdeñ säbäbe oşo.

Yuğarıla äytelgänsä, mineñ unı yanıp höyöüyem ber kemgä lä mäğlüm tügel. Bını ber kemgä lä beldermäskä teyışlelege haqında üzemä-üzem ğähed birzem. Bıl höyöü şulay serle bulırğa, äzäm balaları beleü däräcähenän yuğarı tororğa teyışle. Hatta ul üze lä mineñ ni saqlı özölöp höyöüyemde, bınıñ ğalilegen min añlağansa añlay almay torğandır. Min unı ilahi, gonahhız, mäğsüm höyöü menän höyäm. Mineñ höyöüyemdä zärrä qäzäre lä ker, yarma saqlı la häylä yuq. Sönki min unı ihtıyarhız höyzöm, undağı maturlıqtı küzlekhez — küñel küze menän kürzem, unıñ ruhında yanğan yalqınğa pärzähez ireştem. Läkin mineñ şul saqlı saf höyöüyemde ul añlamasqa tırıştı, ikense törlö äytkändä, mineñ yörägemdä yanıp, balqıp torğan möhäbbät nurzarı unıñ tibep torğan kükräge astında yäşerelgän yörägendä ğäqes itmäne. Küp täcribälärzän huñ min unıñ mineñ möhäbbätemä baha quya beleü-belmäüye haqında şöbhägä töştöm. Ägär zä ul mineñ möhäbbätemä baha quymay ikän, ägär zä ul vaq söäldär menän mineñ izge, oluğ höyöüyemde ayırıp ala almay ikän, unı kösländerep höyöüyemdä his ber mäğänä qalmayasaq. Mineñ gäühärem urınhız yırgä äräm bulasaq tigän uyğa kildem. Möhäbbät häm samimiät ber yaqtan ğına bulğanda, unıñ ruhqa azıq birä almauına töşöndöm. Unı täcribä iteü haqında totqan yulımdı añlatır ösön, tübändäge hüzzärze yazzım:

Min unda, huñğı vaqıttarza, ällä nindäy ruhani üzgäreştär kürä başlanım. Oşo üzgäreştärzän huñ min unı här vaqıt tışqı sifatqa qarap yörögän hımaq küräm. «Ul» mineñ üze ösön yanğan yörägemdeñ ahtarın kürmäy, mineñ küñel yärähäten hizmäy töslö kürenä. Ul üzeneñ küñel közgöhö menän mineñ küñelemde kürergä, mine şuğa qarap täqdir itergä teyış ine. Läkin unda şul eske häsiätkä iğtibar iteü, şuğa qarap möhäbbätteñ däräcähen täğäyın iteü toyğoho kürenmäy. Mineñsä, nämäneñ yäki beräy keşeneñ tışqı güzällegen kürep, şuğa ğına hayran qalıu, eske häsiättärze bötönläy küzzän töşöröü — häqiqätkä, bigeräk tä möhäbbätteñ eske mäğänähen añlauğa maniğ bulalır. Tıştan qarağanda bik matur keşelär bula ki, läkin ularzıñ ruhtarında ber tinlek tä hikmät bulmay. Unday keşelär ısın maturlıqtıñ nimä ikänen belmäyzär, şunlıqtan ularza ısın yaratıu menän yaratıu, möhäbbät nurzarı menän balqıp yanıu tigän nämä bulmay. Şunıñ ösön unday keşelär maturlıqqa ısın baha quyıuzan ğaciz bulalar. «Hin matur, min hine ülep yaratam» tigän hüzzärzän başqa hüzzär taba almayzar. Mäsälän, min unı yaratıp, unıñ artınan yöröp, ğişıq haqında laf orousılarzı, unıñ matur küzzärenä qarap huştan yaza yazıp ultırıusılarzı küräm. Ular unıñ vöcüdendä bötä maturlıqtarzı taba torğandarzır, yändäre menän unıñ haqında ällä nämälär eşlämäkse bulalarzır, läkin ular unıñ bahahın beleüzän, unı ısın mäğänähe menän täqdir iteüzän bik küp tübändär. Ular, säskäne ber säğätlek qızıq ösön özöp alıp ta, huñra uramğa taşlap kitä torğan tärbiähez balalarğa oqşayzar. Min unıñ haqında ınyı keüyek şiğırzar yazıp, unıñ matur sifattarın kömöş keüyek aq qağız östönä ınyı tezelgän keüyek tezgändä, unıñ ğadi küzzär kürä almaslıq maturlıqtarın kürep donyağa sığarğanda, tege bisara «ğaşiqtar» unıñ haqında ber yul yazıuzan ğacizdar. Ularzıñ küñel küzzäre huqır, ruhtarı tupas bulğanğa kürä, unıñ maturlıqtarın tasuir iteüzän mährümdär. Tıştan qarağanda, äzäm sifatlı bulıp ta, ruhtarı şunday tupas bulğan bıl bändälär haqında nimä äytergä? Ilahi bulğan serle möhäbbätte bäräñge, şalqan menän ber kürgän bıl ğaşiqtar turahında ni höylärgä?.. Bına unıñ şunday bändälärzeñ yaratıuzarı menän mineñ yaratıuımdı ber küreüyenä, bäğzan ularğa ähämiät birep qarauına ruhan yanam. Yaratıu haqında unıñ ruhqa qaray almauın, yöräkkä qarap hököm itmäüyen kürep aptırayım. Min bıl köngä qäzär bik hizger, neskä yöräkle tip yörögän «...»deñ möhäbbätte şulay ğadi keşelär añlağansa añlauın kürep hayran qalam. qay vaqıtta: «Ul añlay torğandır, läkin mineñ nazlı yörägem menän uynar ösön, yuramal şulay häräkät qıla torğandır»,— tigän uyğa töşäm. Här ike häldä lä min üzemdeñ qodösi höyöü menän höyöüyemde ğadi höyöüzär menän almaştırahım, ilahi möhäbbätteñ qodösiäten yuğaltahım kilmäy. Şuğa kürä bıl ğişıqtı inde ul üze lä belmähen, bıl höyöü «serle möhäbbät»teñ nurlı ber tarihı bulıp qına qalhın tigän uy menän, min unı onotorğa tırışam, bınan huñ unı kürmäy, unıñ ösön yanıuımdı üzenä beldermäy, sittän genä yanıp yörömäkse bulam. Şulay itep, äkrenläp min unan bizä alırmın, iñ azında yöräkteñ ärneüye ber az basılır, tip uylayım. Şulay itep, min nisek tä unan küñelemde bizzerergä teyışle. Äle huñğı vaqıttarza mineñ oşo eşem fayzahına unıñ tarafınan bäğze ber eştär zä hizelep ütte. Bıl eştär ösön estän yanıuımdı yäşerä almayım. Läkin ul ısın möhäbbätkä baha quyıuzan tübän bulha, yäki belä torop, şulay häräkät itkän bulha, min şul yuldı totorğa, möhäbbät uttarın üzem genä yotorğa mäcbürmen. Min mäktübemdeñ başındaraq unıñ tışqı sifattarğa ähämiät birgänen yazğan inem bit. Unıñ şul eşe barğan hayın hizelerlek ber hälgä kilä başlanı. Başta min unıñ bıl eşenä qarap, älbittä, borsoldom. Unıñ keüyek yır färeştäheneñ vaq halıqtar ğäzätenä eyäreüyenä asındım. Unı üzeneñ ğali tähetenän, şağirzar ğına kürä torğan däräcähenän, töşä başlağan keüyek hizzem. Mineñsä, ul oluğ bulırğa, üzen vaqhıtmasqa, üze ruhan ber kemgä lä säcdä itmäskä, bälki başqalar unıñ aldında tabınırğa teyış ine. Ihtimal, mineñ bıl fekerzärem unı nihayät däräcälä oluğ küreüyemdän yäki unı başqalarzan könläüyemdän kilä torğandır... Läkin ni genä bülha la, bıl uyzıñ käräk qayhıhın ğına alhañ da, bıl hüzzär unıñ hörmätenä yazılalar. Sönki undağı maturlıq bik hiräk qatın-qızzarza ğına bula torğan yazibiät, ber möhärrir yäki şağirzı tärbiä itergä, şul möhärrir yäki şağirğa ruhani azıq birep tororğa, şunıñ ruhın üsterergä layıqlı bulıp yaratılğan. Ihtimal, unı hozay üzeneñ maturlıq sifatın belderep toror ösön, şağirzar unıñ yözönä qarap ällä nindäy serle şiğırzar yazhın ösön yaratqandır. Ägär zä, min äytkänsä, ul şulay ilham bireü qodösiäten yuğaltha, üzeneñ maturlığınan şağirzarzı mährüm ithä, unıñ ayırım räüyeştä yaratılğan yazibiäte äräm bulasaq, matur şişmäneñ qomlo sährägä kerep yuğalıp äräm bulıuı keüyek, fayzahızğa äräm bulasaq. Yözönsö märtäbä äytä torğanmındır inde: unıñ bötä vöcüde maturlıq nurı menän huğarılğan. Unıñ şul maturlığınan talantlı ber şağir ällä nindäy serle ilhamdar alasaq, möhäbbät şärhe haqında ällä ni saqlı möğciz şiğırzar yazasaq. Bına ul şul serze añlarğa, «serle möhäbbät»kä baha quyırğa teyış ine. Üzeneñ nurı tirähenä kilep osqan kübäläk keüyek, ber şağirzı üzeneñ nurınan, serle qaraşınan mährüm itmäskä teyış ine. Ägär ul bınıñ kirehen eşläy ikän, üzeneñ maturlığın şağirzarzıñ şiğırzarına mänbäğ bulıuzan haqlap, ikense ber nämägä äräm itä ikän, älbittä, bik zur yınäyät itkän bulasaq. Şunıñ ösön min «unı» mağbud itep tororğa telänem, şiğırzarım menän «unı» yıte qat küktärzän yuğarı kütärzem, ay-qoyaştan artıq kürzem. «Unı» vaq halıqtarzıñ zähärle küzzärenän, bozoq uyzarınan haqlarğa tırıştım. Läkin... läkin... eştär min uylağansa bulmanı. Şunıñ näticähendä min üzemdäge unı kürergä teläp torou arzuhın ülterergä tırıştım: unı kürmäy ütkäy köndärem auır bulha la, unıñ hıyalımda bulğan hüräten qıuıu bik möşkil bulha la, tüzergä qarar birzem. Љäzättä, unı osratıu mömkin bulğan urındarğa barıuzan tartındım. Unıñ haqında yazılğan şiğırzarzı ber urınğa yıyıp quyzım. Oşo yul menän unı onotou sarahına kereştem. Oşo uyzar menän yörögändä, min unı üzem kürergä telämägän ber urında kürzem. Ul unda ber az ultırıp sığıp kitte. Unı şunda «...» yanında küreü mine borsoha la, ul eş mineñ yörägemä zähärle uq keüyek qazalha la, ikense ber yähätte uylau tege zähärzeñ ağıuın bötörgän keüyek buldı. Bıl eş unan küñelemde hıuındırırğa bik zur yarzam iter töslö kürende. Häzer unıñ menän mineñ arala bik zur acdaha yılanı yatqan keüyek hizelde. Ul şul acdaha yılanınıñ auızında yotolop, mäñge häläk bulasaq ber färeştä, läkin zähärle färeştä keüyek täcässem itte. Min: «Inde ike arala hızıq hızıldı, ber-berebezze quşmaslıq tärän soqor qazıldı»,— tip uylanım. Üzem şulay uylaham da, tön buyı rätle yoqlay almanım. Unıñ tege aldımda basqan hüräten qıuırğa tırışham da, kösöm yıtmäne. Bäğzan ul yılmayıp, küzen kükkä taban qaratıp torğan keüyek kürende...

Oşo köndän huñ min unı ber azna buyınsa ber zä kürmänem. Üzem ularğa ayaq ta basmanım. Küñelemdeñ ber yağı ularğa barırğa quşha la, qarşı töştöm. Bıl vaqıtta äsähenän ayırılıp qalğan yäş bala keüyek boyoq bulham da, küñelemdä bulğan kerhez möhäbbät mine yıuata ine, mine irkäläy ine. Ul möhäbbät äle haman hineñ qulda, şulay bulğas, qayğırma, ti ine. Şul ber azna esendä yörägem az ğına basıldı. Şunan huñ min üzemdä tınıslıq hizgän keüyek bula başlanım.

Läkin ikense ber vaqiğa tağı bıl histe quzğattı. Bıl da — uğa ittifaqi tege yırzä osrau ine. Ul bıl küre¬neşendä ällä ni eşläp ağarğan, töshözlängän keüyek kürende. Bötä vöcüde halqın keüyek hizelde. Min unı qızğanğan keüyek bulıp, unıñ haqındağı uyzarıma ükengän keüyek buldım. Bıl vaqıtta unıñ yanında ällä nindäy qısıq küzle, auızına qatı borsaq qapqan da, hüz äythä töşöp kitergä torğan keüyek auızlı, şazraraq, täbänäk kenä mäşüm ber qatın bar ine. Başhız —- as qalğan qoro arış başağı keüyek, bıl qatın, güyäki, unıñ maturlığın bötörörgä, bäheten yuğaltırğa, qızıu qanın imergä torğan qara yılan keüyek kürende. Min unı bınan ber ay elek zur ber yıyılışta la şul qatın menän yörögänen kürep, şulay ağıulanıp qalğan inem. Bınıñ maturlığınan zähärle räüyeştä fayzalanırğa yörögän bıl qatınğa şunda la asıuım kilgän ine. Sihırsı qarsıqtarğa oqşağan oşo qısıq küzle, mäşüm qatındı täkrar küreü, saf hötkä töşkän sısqandı küreü keüyek, yämhez täsir itte. Ul qatındıñ yämhez yılmayıuı, köslänep yomşaqlıq kürhätergä tırışıuı — hämmähe lä unıñ haqında asıuımdı gına qabarta ine. Ihtimal, min unıñ üzen genä kürgän bulham da, huştan yazıu däräcähenä kilep hörmät iter inem, ber minut ta sabır itä almay, unıñ aldına yığılır inem. Läkin tege arış başağınıñ bulıuı şulay itmäüyemä zur säbäp buldı. Bıl küreşeüzä min unıñ menän räsmi räüyeştä genä höyläşep ultırzım. Şatlığımdı tışqa sığara almanım. Min unı qızğandım. Şunday halıq arahında yöröüye ösön borsoldom, könlänem. Üzeneñ maturlıq, alihälek däräcähen belmäüye ösön esem boşto. Ikense yähättän, moñlo ğına nur säsep torğan küzen kürep, ut esendä qalğan keüyek buldım. Läkin bıl ut boronğo möhäbbät keüyek yandırmay, başqasaraq ine. Ular sığıp kittelär. Ul sığıp kitkändä, üzemde nisek tä nıqlı totorğa tırıştım. Şulay min unı bötönläy onotorğa tırışam. Unıñ haqında bulğan bäğze ber vaqiğalar (bılar unıñ däräcähen töşörörgä dälil bulıp bötmähälär zä) «unı» onotou yulında yarzam iterzär, tip uylayım. Hin bınan huñ «unıñ» haqında hüz quzğatıp, mineñ esemdä yanğan uttı täkrar qabındırırğa säbäp bulma. Sönki min «unıñ» menän bulğan mönäsäbätte özöp, unı küreüzän vaz kisä alham da, unıñ yörägemdä qalğan matur hıyalın bötönläy sığarıp taşlay alıuıma ışana almayım. Unıñ berense tanışıu vaqıtında, huñra aylı töndärzä aldımda basıp torğan vaqıttarında yörägemä kerep qalğan ilahi ber hüräte bar, ul hürät unıñ häzerge köndäge hürätenän başqa, ana şul hürät, şul ilahi matur «...mineñ yörägemdän mäñge sıqmas, min ul minuttarzı mäñge onotmam... Läkin ul hürät tege yämhez qatın menän yörögän «...» tügel, bälki, şunan ayırılıp qalğan möqäddäs «...»der. Ul haman mineñ nazlı yörägem esendä üskän qızıl göl säskähenä qarşı basqan da, şunda nurlı küzzären tultırıp, göl östöndä unı maqtap hayrağan küñel handuğasıma qarap tora. Mineñ küñelem, näq boronğo aylı kistärzäge keüyek, unıñ maturlıqtarın hanap, törlö şiğırzar uqıy...

«Huñğı vaqıttarza nimälär yazahıñ? Bigeräk nindäy eştär menän mäşğül bulahıñ?..» tigän söäldäreñ huñğı ike-ös ay esendä ütkän häyätkä äylänep qararğa, şul köndärzeñ moñlo sähifälären aqtarırğa mäcbür itte. Min huñğı vaqıttarza tege äsärze ber az yazzım. Huñra törlö särläühälä yazılğan, törlö mauzuğta qısqa-qısqa baytaq şiğırzar yazılğan ikän. Hineñ hatıñ mönäsäbäte menän şularzı täkrar qaranım. Bılarzıñ kübehe möhäbbät haqında. Mäşğül bulıu mäsälähenä kilhäk, bına bıl söäleñä yauap bireü yaqşı uq siten eş. Min asılda könlök eştärze, yäğni donyaui eştärze, mäşğüliät yömlähenä keretä almayım. Irtük torop, eş urınına barıp, unda här kem keüyek öskä yökmätelgän eşte maşina keüyek eşläü, ay tulğas — calovaniye alıp, şul aqsağa käräk nämälärze alıp donya kötöü — bılar hämmähe lä vaq eştär. Bılarza yän ösön ike tinlek tä azıq yuq. qayhı ber bändälär üzzäreneñ häyätendä şunday eştärzän genä läzzät alıp yöröy torğandarzır, läkin ularzıñ ruhtarı la şuğa muafiq räüyeştä tübän yaratılğandarzır, tip uylayım. Mineñ ösön donyala yän azığı, ruhtı tärbiä itä torğan mäğänäüi azıq käräk. Min şunday mäğänäüi azıq birä torğan nämälärgä genä ähämiät biräm. Bıl eş mindä täbiği. Yaz, yäy — bına bıl ike fasıldağı yır östöndäge maturlıq, kükteñ şularğa yılmayıp serle räüyeştä qarap torouı, handuğastıñ şul maturlıqtarzı kürep hayrauı, matur qatın-qızzarzıñ yöräktäre tibep aşqınıuı — bılar hämmähe lä yän azığı bulalar. Mineñ ruhımdı şular ğına tärbiä itä alalar. Mineñ ruhım şularzıñ nurzarı menän huğarılıp torha ğına, teyışle yımeşte birä ala. Häzer qış könö. Täbiğät üzeneñ maturlığın yuğalttı. Küktäge ay häm yondozzar yılmaymayzar. Handuğas yılı yaqqa kitte. Bına şular bulmağas, mineñ ruhımdı mäşğül iteüse nämälär zä böttö. Läkin uğa qarap ruhım talpınıuzan, yuğarığa osorğa teläüzän, möhäbbät baqsahındağı qızıl göldärgä qarap hayrau häüäsenän tuqtamay. Ul haman üzenä mäşğüliät ezläy. Azıqhız tora almay. Tuñ täbiğättän, qıştıñ buranlı, serle ozon töndärenän ällä nämälär tabırğa tırışa. Läkin qänäğät iterlek nämä tapmay. Bılay za bulmağas, matur qatın-qızzarzıñ serle küz qaraştarınan, ularzıñ matur yılmayıuzarınan ruh alıu yulına kerä. Dörösön äytkändä, qatın-qızzarzı täbiğätteñ iñ güzäl säskälärenän isäpläp, yän şularzıñ serle külägäläre astında torouzı minut hayın arzu itä. Läkin yände qänäğätländererlek, üzeneñ nurı astına alıp tärbiä iterlek qatın-qızzar bik hiräk bit!.. Bına min şunday qatındarzı taba almayım. Tıştan qarağanda bik matur bulıp kürengändäre höyöü häm qodösi möhäbbätteñ nimä ikänep añlamayzar. Bılar näq töskä matur bulıp ta, huş yıstän mährüm qalğan säskälärgä genä oqşayzar. qızğanıs şunday qatındar!.. Maturlıq menän neskä his bergä yıyılğan qatındar ısından da bik hiräk bit. Küp vaqıtta ularzıñ neskä histäre vaq-töyäk nämälär, tağı la tupaslandırıp äytkändä, keyım-halım keüyek tışqı nämälär menän zähärlängän bula. Ular, matur kürener ösön, şunday tışqı maturlıq yıtä, tip yañılışalar. Läkin bıl eştä bik zur hatalıq itälär. Ägär ber qatınğa hozay tarafınan maturlıq birelgän ikän, ul inde iske balas yabınıp yöröhä lä, maturlığın yuğaltmay. qatındarzıñ maturlıqtarı östönä, ruhtarı hizger bulha, bına şul vaqıtta ular hizger yöräkle keşelärze üzzärenä äsir itä alalar. Unday qatındarğa qarap, ularzıñ nurlı qaraştarınan ilham alıu — bıl bik matur häm küñelle eş. Ular ruhtı nurlandırıu, yängä azıq bireüze üzzäreneñ serle qaraştarı menän ütäy alalar. Bına min şunday qatındarzı bik hiräk osratam. Isınlap ta, şulay üzeneñ däräcähen beleüse qatındar bik hiräk. Matur qatındarzıñ bik kübehe üzzäreneñ tışqı maturlıqtarına ğına qarap ğorurlanalar za, şul ğorurzarı säbäple, häyläle irzärzeñ tozağına töşkände belmäy zä qalalar. qatındar haqındağı hüz ozonğa kitte, buğay, äytergä telägän hüzem «üzemde mösähhär itä torğan qatındarzıñ hiräk bulıuın» äytep kenä kiteü ine. Isınlap ta, min üzemdeñ ruhımdı ğaliländerä torğan qatındarzı ğümeremdä ber-ike märtäbä genä osrattım. Unıñ berehe inde küptän bıl donyanan yuğaldı. Läkin unıñ küñelemä qaldırğan nurlı täsire äle lä küz aldımda tora. Ikensehe, min unıñ haqında hiñä küp hattar yazğan «...» ine. Min bınan elek yazğan hattarımda unı kükkä kütärzem. Iñ huñğı hatımda unıñ üzem telägän däräcänän tübän töşä başlağanın bäyän yazzım. Älbittä, unıñ säbäptären dä yazzım. Häm yazğan hatıñda unıñ haqında hüz quzğatmauıñdı ütendem. Läkin min unıñ haqında yazmay ütä almauımdı iğtiraf itäm dä, unıñ haqında tübändäge hüzzärze yazam.

Küñel talpına tigän inem. Isınlap ta, talpınğan küñel, üzenä qarap hayrar ösön, göl keüyek ber qatındıñ küz aldında bulıuın teläy. Teläy genä tügel, bıl eş mineñ ösön mäcbüri ber nämä. Mineñ daimi yanğan küñelem şunhız tora la almay. Min «serle ğişıq» qulınan azat bulıuzı teläp qaranım, läkin barıp sıqmanı. Min azat bulam tigän hayın, mäğänäüi äsir bula barzım, turahın äytkändä, üzem sığıp kitkän sitlekkä üzem barıp kerzem. Bıl eş şulay buldı:

Min «...»deñ serle qulınan, küz qaraşınan ısqınıu ösön tırışıp qaranım. Ber az ğına maqsatqa yaqınlaşqan keüyek tä buldım. Şul räüyeşle yörögändä, qıştıñ matur ber kisendä yörörgä sıqtım. Küñel bıl donyanı tarhına, ällä qayza aşqına ine. Ayzıñ iñ tulı vaqıtı bulıp, ul huñ däräcälä balqıp, tik yır östön genä tamaşa qılğan keüyek qarap tora ine. Töphöz küktäge yondozzar yımıldaşıp möhäbbät yırzarın höyläp, serle räüyeştä yözälär ine. Min şul nurlı kük astında yöröp, barğan hayın moñğa sumdım. Ällä nindäy ber möhäbbät aldında baş eyähem kilde. Şul nihayäthez kükteñ iñ serle urındarına barıp, şundağı möhäbbät allahı aldında ultırahım kilde. Näq şul minutta «...»deñ nurlı hüräte küz aldıma kilep bastı. Bastı la ul mine üzenä taban saqıra başlanı. Min, unan bizergä qarar bireüyemde uylap, kire siktem. Unıñ küñelgä oqşamağan sifattarın küz aldına yämhez räüyeştä kürergä telänem — bulmanı. Huñğı ber küreşeü bulır tinem dä, ularğa taban kittem. Şul vaqıtta ay kölgän keüyek buldı. Min şunan namıslanıp kire kitergä telänem. Ay ikense törlö köldö: «Möhäbbät ulay bulmay ul, ul hineñ telägeñdän tış ber nämä»,— tigän keüyek buldı. Şunan huñ tağı alğa atlanım. Yörägem qaltıray ine. Üzemde-üzem uylamasqa tırışa inem. Näq daryağa taşlanırğa, bıl donyanan mäñge kitergä barğan keşe keüyek bara inem.

Barıp kerzem. Ul üz bülmähendä yañğız ğına eske keyımdän ine. Mine kürgäs, kiñ ber nämägä töröndö. Min unıñ qarşıhına ultırzım. Unıñ şul vaqıttağı maturlığın küreü menän unıñ haqındağı yämhez uyzarım hämmähe lä yuğaldı. Min bötönläy şatlıq diñgezendä yözgän keüyek bulıp qaldım. Bıl minutta, güyäki, unıñ menän mineñ arala his ber pärzä yuq ine. Üzemde közgönän nisek kürhäm, unıñ esendäge uyzarzı şulay kürä inem. «Ul», min şik menän qarağan nämälärze üzem horamaysa uq, üze höyläp birze. Tege urınğa barıuzıñ säbäptären höyläne. Läkin häzer unıñ höyläüyenä yäki unıñ şularzı höylärgä teyış küreüyenä üzem dä oyala inem.