Säyähät

 I
Öläsäyzärzeñ Şişmä auılı menän bezzeñ Qarğalı auılı arahı ös kenä saqrım. Äle bına äsäy menän Şişmägä qunaqqa kitep barabız.
— Közzöñ asıl bizäktären qaray-qaray ğına atlayıq äle, Aygöl, — ti äsäyım. — Altın közzöñ saf hauahın hulap qalayıq.
Äsäyım dörös äytäler, moğayın. Min dä bik yaratam közzö.
Qoyaş tübän genä töşkän dä bezgä yılmayıp qaray. Yılı nurzarı menän mineñ sästäremde höyä ul.
— Ana, tauzarğa küz hal äle, qızım!
— Äy-y-y, nindäy matur! Ber tau yäşel, ikensehe harı, ösönsöhö qızıl.
— Yäp-yäşel tauza — şırşı, qarağay, qızılında — usaq, harıhında — qayın, törlö bizäklehendä yükä, muyıl ağastarı üsä...
II
Bez şulay, tauzarğa qaray-qaray, basıu yulınan atlaybız. Qır bup-buş bulıp qalğan. Unda-bında ğına halam eskerttäre ultıra. Tirä- yün tıp-tın. Tik ber saq baş östönän ällä nindäy hağışlı moñ hızılıp kitte:
— Tor-royq! Tor-royq!..
— Tornalar! Ey, asıl qoşqayzar!
— Huş, hau bulığız! Isän-hau ğına barıp yıtegez zä yılı yaq ildärenän imen-aman ğına äylänep qaytığız!
— Bahırqayzarım! Bigeräk talır inde qanatqayzarı, — tip quyzım min.
— Qayhılay matur itep, möyöş yahap osa ular. Iñ aldan yul yarıp barğanı ütä lä qıyıu, köslö, ğorur qoştor inde...
Tornalar küzzän yuğalğansı, qul bolğap torzoq ta alğa atlanıq.
III
Yul bezze urmanğa alıp inde. Min qapıl tuqtap qaldım: nimäler şıptırlay. Üze kürenmäy.
— Terpe! Arqahında qızıl alma, harı yapraq...
— Ä ağas başında nimä botaqtan botaqqa hikerä?
— Teyın! Nindäy yılğır üze, nindäy yıtez! Osop yöröy tiyerheñ...
Min ul hikerep yörögän ağasqa tekläberäk qaranım.
— Äsäy, teyın niñä bäşmäktärze şırşı botaqtarına elgän?
— Ul, qızım, ana şulay äzerlänä qışqılıqqa. Yuqha, yırze qar qaplağas, qayzan azıq taphın.
— Bigeräk tä aqıllı ikän. Ä üze bäläkäy genä...
Közgö urman nindäy matur! Ağastarzan, kübäläktärgä oqşap, törlö töstäge yapraqtar osa. Ular qıyılıp kilep asqa töşä lä yır östönä keläm bulıp tüşälä. Has ta öläsäyımdeñ asalı balası inde. Harı küldäkle ağastar arahında qızıl suqlı alqalar taqqan balan, miläş balqıp ultıra. Ä yapraqtar atlağan hayın şaptır-şoptor kilä. Köz yırı bulıp işetelä ul miñä. Şul yırzı tıñlay-tıñlay, şım ğına atlap baram. Äsäyım:
— Közgö kön nurlı la, moñhou yırlı la bula şul, — ti.
IV
Bına öläsäyımdärzeñ auılına la kilep yıttek. Auıl osonda ğına tüñäräk kül yaltırap yata.
— Ana, qara äle kül östönä, nindäy zäñgär ul! — ti äsäyım.
Bez ozaq qına basıp torzoq kül buyında. Unıñ hıuı şunday tonoq, kömöştäy balıqtarzıñ hikerep uynağandarı la kürenep tora.
Yar sitendäge qamıştar, bözrä taldar sağıla unda. Talğın kül östön yıl düñgäläklätep yıbärgän saqta, vaq qına tulqındar yılqıldap kitä.
— Äyzä, qızım, öläsäyıñ kötöp toralır. Qaytışlay za tuyğansı qarap kiterbez äle.
V
Uramğa kilep indek. Alma, balan, qauın, qarbuz yıse añqıp tora öläsäyımdeñ auılında.
— Bına nindäy tatlı ul közgö yıs!
Qıyıqtarğa qıp-qızıl balan baulap elgändär. Lapas baştarında taqta-taqta qaq kibä. Azbar arttarında qabaqtar tägäräp yata. Habaqtarında, şıbır-şıbır kilep, orloq beşergän mäktär tirbälä. Kartuf baqsalarında nindäy küñelle! Ololar, bäläkäyzär — bötähe lä şunda qaynaşa. Ana, ber-ike malay tapap tupraqtı tigezläy. Qızıqayzar şul taqır yırgä aq şalqanday ere kartuftı kilterep tügä lä taratıp quya. Kartuftarzıñ bizrägä sıñlap töşöüye lä köz yırı bit ul.
Öy aldında al, zäñgär, körän, qızıl säskälär yanıp ultıra.
— Bıl göldärzä lä, qızım, köz tösö sağılğan. Ular za — közzöñ yäme. Başqa göldär hulıp bötkändä, ular görläp säskä ata.
VI
Öläsäy bezze uramğa uq sığıp kötöp torğan ikän. Ul qıuanıp ta, şeltäläp tä qarşılanı.
— Ozaqlanığız. Közgö köndöñ ber qolas qına ikänen dä onottoğozmo ällä? Äbeyzär sıuağında közgö baylıqtı tükmäy- säsmäy yıyıp alırğa käräk. Küptän kötöp yata üzegezze kartuf baqsahı.
Közgö köndöñ ni ösön ber genä qolas ikänlege, äbeyzär sıuağınıñ nimä bulıuı haqında horarğa tip auızımdı asqaynım, ällä nişläp ikense ber nämä haqında horaştım da quyzım.
— Nimä ul, öläsäy, közgö baylıq?
Öläsäyımdeñ yözö qapıl qoyaştay yaqtırıp kitte.
— Ey, bäpesem, kürmäyheñme ni, ana bit baqsala tägäräp yata közgö baylıq!
Min oyalıuımdan qızarıp kittem dä tiz genä üzem hanay başlanım:
— Beläm inde — kartuf, qabaq, kişer...
— Vät, maladis, dörös äytäheñ. Közgö baylıq, balaqay, ul ğına tügel äle. Ana, küräheñme, inälärenä tiñläşkän qaz, öyräk bäpkälären. Kolhozıbızzıñ kelättären igen menän tultırzıq bıyıl. Ul — iñ zur baylıq...
VII
Öläsäy menän äsäyım säy urını äzerläy başlanı. Ä min hanalıp bötmägän közgö baylıqtı tikşerep yöröyöm. Ular solan tulıp ultıra: törlö-törlö varenelar, kompottar... Ä huñ meyıstä beşep ultırğan balan bäleşe?! Ul da közgö baylıq bit!
Min tüzmänem, qıuanısımdan ber şiğırzı isemä töşöröp aldım:
 Yılmayıp tora küktä
 Köndöz qoyaş, töndä — ay,
 Şulay bula altın köz:
 Üze matur, üze bay.
 Kelättär tulı aşlıq,
 Ölgörgändär yımeştär.
 Bäpkälär qaz bulğandar,
 Tauıq bulğan sebeştär.

 


1988 yıl

Click or select a word or words to search the definition