Qır qazı

Bezzeñ auıldan ike genä saqrım samahında yırgä töşkän ay keüyek tüñäräk, kömöş täñkä keüyek yaltırap yata torğan Aqkül tigän bik zur kül bar ine. Küldeñ kiñlege 4—5 saqrım samahında bulğanlıqtan, unıñ ber yağınan ikense yağında bulğan nämälär küzgä saq-saq qına kürenälär ine.

Yäy köndärendä küldeñ tirä-yağı bötönläy tip äyterlek yäşel üländär häm törlö igendär menän uratılıp alınğanlıqtan, küldän alıs tügel tau başınan qarağanda, bıl kül yäşel hätfä balas östöndäge tüñäräk közgö keüyek yaltırap yata ine.

May ayı kereü menän, küldeñ tirä-yağında keşelär qaynaşa başlayzar. Bında tirä-yaqtağı auıldarzan, tamaşa qılıp yatır ösön, ällä ni tiklem halıq yıyılıp, şunda uynap-kölöp kön ütkärälär.

Kis bulha, küldeñ qay ber urındarında, uyılıp-uyılıp üskän qamıştar arahında, törlö hıu qoştarı törlö tauıştar menän qısqırıp, sutıldaşıp tirä-yaqtı yañğıratıp toralar.

Küldeñ tirä-yağı yäy buyınsa şulay yänle, küñelle bulıp torha la, köz yaqınlaşıp halqın yıldär isä başlau menän, kül bıl yänlelegen yuğalta, ällä nindäy moñhou ber hälgä inä, qır öyräktäre häm başqa qoştar öyör-öyör bulın yılı yaqqa kitälär. Qoyaş nurı astında yaltırap, kül östön bocorğalandırıp uynap torğan balıqtar za hikereüzärenän tuqtap asqa töşälär. Bıl vaqıtta inde kül tirähendä keşelärze kürep bulmay. Ular za bında kilmäy başlayzar.

Bıl vaqıtta Aqkül buyı tönyaqtan könyaqqa qaray, yılı yaqqa küsep bara torğan qır qazzarınıñ tuqtap, häl yıyıp, tamaq tuyzırıp, küñel asıp kitä torğan urındarı bulıp äüyerelä. Bıl vaqıtta här kön öyör-öyör qır qazzarı külgä töşöp, häl yıyıp, yıuınıp, tağı la bolot keüyek hauağa kütärelep, könyaqqa osop kitälär. Ularzıñ «qıyğaq... qıyğaq!..» tip, qañğıldaşıp ber-berehe menän höyläşkän tauıştarı Aqkül buyına yäm häm yän birep tora.

Min oşo aulaq kül buyına här kön tip äyterlek at ezläp yäki başqa berär eş menän baram. Unda här kön donyanıñ ber sitenän ikense sitenä bara torğan qır qazzarınıñ tezeleşep kilep qunırğa töşöüzärenä qarap toram häm ularzıñ matur tauıştarın tıñlap, ularzı sittän qarap törlö uyzarğa sumam.

Bına iñ elek bik alıstan, yız tasqa kömöş bal qaşığı menän huqqan keüyek kenä, «qıyğaq!., qıyğaq!..» tip beräm-beräm genä qısqırğan tauış işetelä. Bıl vaqıt közgö keüyek yaltırap torğan küktä ber nämä lä kürenmäy. Min qulımdı yäyıp mañlayıma quyıp, başımdı yuğarı kütärep, tauış işetelgän yaqqa qaray başlayım. Barğan hayın tauıştar yaqınıraq häm asığıraq işetelälär.

«Külgä yıtäbez! Külgä yıtäbez! Töşörgä äzerlänegez!»— tip, aldan başlap kilgän karuan başlığı qısqıra torğandır inde.

Bına ber vaqıtta hauala, yılgä qarşı totolğan yıbäk tasma keüyek, ber yağı ozonoraq, ikense yağı qısqaraq, qaralyım ber nämä kilep kürenä. Bıl yıbäk tasma keüyek nämä baştaraq yılberläp kenä kürenhä lä, bara torğas ap-asıq kürenä. Bına bılar — bik alıstan, tönyaqtağı tundralarzan könyaqqa kitep bara torğan qır qazzarınıñ karuanı.

Bılar külgä yaqınayğan hayın tauıştarı arta, ular tärtip menän genä tübänäyä başlayzar. Bına uzıp kittelär inde tigän vaqıtta ğına kire uralıp, küldeñ ber yaq sitenä kilep töşälär.

Ular kül buyına kilep töşöü menän, alıstan kilep talğan qanattarın, sıualğan yöndären suqıştarı menän rätläyzär, qağınalar, hıu esep üz-aralarında nimäler höyläşälär.

Ular kistän, min auılğa qaytıp kitkän vaqıtta, kül buyında qalğan bulhalar za, irtän barıuza ularzan yıldär iskän bula. Ular irtä ük torop, yılı yaqqa qarap osop kitkän bulalar.

— Ih, şular keüyek qanatıñ bulıp alıs yırzärgä osop kithäñ ine, — tim min. Ularzıñ şulay donya kürep yöröüzärenä qızığam, şul qır qazzarı keüyek, haman yäy bulıp torğan urındarza ğına yörögö kilä, ularzan ayırılıp qalıuıma esem boşa.

Bögön ularzıñ ikense, ösönsö karuandarı kilä, irtägä ular za kitälär.

Ber kön irtä ük torop, qoyaş sıqqan vaqıtta attarzı ezlärgä sıqqaynım. Yulda Ğarif malayı osrap:

— Hezzeñ attar Aqkül buyında yöröyzär, — tigäs, tup-tura Aqkül buyına kittem. Üländär, yır östöndäge qamıldar ısıq menän qaplanğaynı. Isıq yarıp kül buyına barıp yıttem. Isınlap ta, bezzeñ attar kül buyında eştären iskä lä töşörmäy, yäşel qurpı aşap yöröyzär ine. Min barğas, baştarın da kütärep qaramanılar. Min küldeñ maturlığına qaray başlanım.

Tın ğına yatqan közgö keüyek küldeñ östönä yañı sığıp kilgän qoyaştıñ nurı töşöp, kül arqırı altın börtöktäre hibep yahağan küper keüyek yaltırap torğan yul halınğaynı. Küldeñ ber yaq sitendäge balıqsılar işkäktäre menän hıuzı şapırlatıp, arlı-birle yöröyzär, kistän halıp quyğan närätälären qarayzar.

Min kül buyında uyılıp üskän qamıştar ergähenä barıp, tirä-yaqqa qarana başlanım. Şul vaqıtta:

— Qıyğaq! Qıyğaq! — tigän yañğız ğına qaz tauışın işetkäs, aptırap kittem. Kül buyında la, hauala la qazzar törkömö yuq, bıl nindäy qaz tauışı? Bıl qayza bulırğa käräk?— tip qolaq halıp tıñlay başlanım. Tauış bik yaqın, üzem ergämdä torğan qamış arahında ğına!

— Bıl nindäy eş?!

Qamıştarzı ike yaqqa yarıp, tubıqqa tiklem hıuğa töştöm. Ni küz menän küräyım: qamış arahında ber qanatı menän genä talpınıp, ber qır qazı osorğa azaplana, läkin buldıra almay tuqtay, yügeräm tihä, qamıştarğa elägep qala.

Ul mine kürgäs, qurqıuınan bar kösön sarıf itep talpına başlanı. Läkin bötähe buşqa!.. Küp tä azap¬lanmay, min unı totop aldım.

Ul qurqıuınan isän qanatın qağıp, mineñ qulımdan ısqınırğa tırışa. Mine üzenä doşman tip uylağandır inde.

— Bına qaz motlaqa kisä bıl kül buyına iptäştäre menän häl yıyırğa töşöp, şul saqta uğa berär ausınıñ yäzrähe teygänder, şunan qasıp qamış arahına ingänder häm, ber qanatı hınğanlıqtan, üzeneñ höyöklö iptäştäre menän osop kitä almay, ularzan ayırılıp, oşo qamış arahında qalğandır, tigän uyğa töştöm.

Bıl vaqıtta unıñ iptäştäre, tuğandarı diñgez keüyek matur hauala osop, qoyaş nurı astında qatarzan tezeleşep, qañğıldaşıp, yılı yaqqa kitep bara torğandarzır. Ällä ular za bını istärenä töşörä torğandarzır. Bıl mesken qaz bında küzzären möldörätep, iptäştäreneñ alıs yırzärgä osop kiteüzären qarap qalğandır.

Min şulay uylap, unı bik qızğanıp öygä alıp qaytmaqsı bulıp, hınğan qanatın auırtmaslıq itep tottom. Başta ul mineñ qulımdan ısqınmaqsı bulıp talpınıp qaranı, buldıra almağas, tuqtanı. Tik min unıñ başın hıyparğa ithäm genä, ul başın yäşerergä tırışa ine.

Qulıma qazzı totop, attarzı yıtäkläp, töş aldınan öygä qaytıp indem. Ozaq yöröüyem ösön öyzägelär asıulana başlağandar ine lä, qulımdağı qazzı kürgäs, asıulanmanılar. Atay ber zä uylap tormay:

— Bıl nämäne intekterep totqansı huyırğa käräk, barıber eşkä inmäs,— tip qazzı huyırğa quştı.

Atayzıñ bıl hüzzärenä mineñ yörägem qaltırap kitte. Min huyıuğa qarşı töştöm. Ğörbättä azaşıp qalğan, ğärip mosafir qunaqtı tot ta huy, imeş!.. Bıl ni tigän hüz?

— Min unı asırayım!— tinem.

Mineñ yäşle küz menän äytkän bıl hüzemdän huñ, atay za mesken qazzı qızğandı häm:

— Yaray, ulay bulha, asırap qara...— tine.

Min şatlığımdan ni eşlärgä belmänem. Qır qazın şunda uq yort qoştarı ösön yahalğan oyağa yabıp quyzım. Tabağa hıu menän ikmäk halıp, qäzerle qunağımdıñ aldına kilterep quyzım. Läkin unıñ aşau qayğıhı yuq ine. Ul bik qayğılı räüyeştä ber yaq möyöşkä hıyınıp tik kenä tora ine. Kiskä tiklem qazım tirähendä äylänep yöröhäm dä, unıñ aşağanın kürmänem, holo menän tarı hibep qaranım, ularzı la aşarğa batırsılıq itä almanı.

Qoyaş bayır aldınan hıu buyında yörögän ber kötöü yort qazzarı qañğıldaşıp, bik küp eş bötörgän keüyek, aşarğa horap qaytıp kerzelär. Ularzıñ tauıştarın işetkäs, qır qazı därtlänep: «Qıyğaq!»— tip qısqırıp yıbärze. Ahırı, ul ularzı üzeneñ iptäştäre tip belgänder. Unıñ tauışın işeteü menän, bezzeñ qızıl küzle, ozon muyınlı usal ata qazıbız qanattarın qağıp, özlökhöz qısqırıp, qır qazı torğan oyağa taban yügerze. Bınıñ artınan başqa qazzar za ällä nindäy zur ber vaqiğa bulğan keüyek, donya quptarıp qısqırışa başlanılar. Mineñ qunaq qazım, bılarzıñ bıl tiklem tärtiphez qısqırışıuzarınan qurqtı bulha käräk, ber möyöşkä hıyındı.

Ata qaz şul tiklem qızzı, ägär zä ihtıyar birelgän bulha, tege ğärip mosafirzı talap ülteräsägendä şik tä yuq ine.

Bılarzıñ bötähe lä qaz näselenän bula torop ta, ber-berehenä bıl tiklem doşman bulıuzarına isem kitte. Läkin «bılar bara torğas duslaşırzar äle», tip küñelemde yıuattım. Şunda la qızıl küzle, täkäbber ata qazğa bik nıq asıuım kilde. Sit keşe tip, şul tiklem yämhez qılanıu, şulay äzäphezlek iteü yaray torğan eşme huñ inde? Üzeñ şul hälgä töşhäñ, ni eşlär ineñ, tip uylanım. Qunağım — qır qazınıñ küñelen tabır ösön, tege yort qazzarın ikense yaqqa qıualap yıbärzem. Yort qazzarı ul urınğa barğas ta tiz genä tınıslana almanılar. Ata qaz muyının huzıp, üzeneñ ğäyräte menän maqtanğan keüyek qısqırıp qanattarın qağıp quyzı. Başqa qazzar unıñ batırlığı aldında baş eygän keüyek bulıp, uğa qarap qañğıldaşıp quyzılar.

Min dä esemdän, köshözzärze ränyıtmägez, ulay yaramay ul, min unı yaqlarmın, tip uylap öygä inep kittem.

Min bögön töndä ğärip qunağımdı uylap, rätle yoqlay almanım. Bigeräk tä unıñ bında yañğız qalıuın, iptäştärenän ayırılıu häsräten küreüyen uylap qayğırzım.

Unıñ iptäştäre häzer bınan bik alısta, tağı la şunday ber matur kül buyında kümäkläşep häl yıya torğandarzır. Bıl mesken bında yañğız başı tora. Ğümerendä kürmägän urında yäşäy. Şunıñ östönä unı törlö doşmandarzan haqlau mäsüliäte lä bötönläy mineñ östömdä bulğanğa kürä, uğa kilgän az ğına küñelhezlek tä mineñ esemde boşorasaq ine.

Bögön ğäzättän irtäräk torzom. Min torop tışqa sıqqanda yort qazzarı aşarğa horap, kelät tirähendä qısqırışıp donyanı quptaralar ine. Min sığıu menän, ular mine hırıp aldılar. Läkin min ularğa äylänep tä qaramay, üzemdeñ qunağım ergähenä yügerzem.

Min barğanda, ul üzeneñ oşo tar urında küp köndär buyınsa mosafirlıqta qalasağın belgän keüyek, oyağa eyäläşep kitkän hımaq kürenä ine. Mine kürgäs, başta tayşanha la, ber az torğas, öyränä başlağan keüyek kürenä başlanı. Min kistän halğan azıqtarzıñ ber azın aşap, hıuzı la ber az eskäyne. Bını kürgäs, min bik şatlandım, şunda uq tabalağı hıuzı almaştırzım häm yañınan holo menän tarı kilterep haldım. Qunağım başta min halğan azıqtarzı tartınıp qına aşay torğan bulha la, köndär üteü menän äkrenläp öyränä, halğan azıqtı şunda uq aşarğa kereşä başlay. Şunıñ menän bergä ul üze lä mine üzenä yaqın kürgän keüyek bula, elekke keüyek mine küreü menän sitkä tayşanmay ine. Isınlap ta, unıñ häsräten urtaqlaşqan, unıñ bötä serenä töşöngän tik min genä inem. Başqa keşelärgä unıñ barlığı menän yuqlığı, isänlege menän sırhaulığı barıber ine.

Şulay itep, bezzeñ köndär küñelle uza başlanı. Ul miñä yaqşı uq eyäläşep kitte. Min bıl eştän bik şatlandım.

Eştär şulay arıu ğına barğan saqta küñelhezlek tä bulıp aldı. Ber kön şulay üzem mäktäpkä kitkäynem, qaytıp inhäm, ni küzem menän küräyım! Mineñ mosafirımdı qunaq öyönän kemder sığarğan, ata qaz unı pır tuzzırıp qıuıp yöröy. Ul mesken qayza inergä belmäy. Bıl eşte kürgäs, qunağımdı qızğanıuımdan ike küzem yäş menän tuldı. Qulımdağı kitaptarzı tiz genä ber yırgä quyıp, qulıma tayaq alıp ata qazzıñ başına berze qundırıp alğanımdı belmäy zä qaldım. Şulay itep, qäzerle qunağımdı doşman qulınan saq qotqarıp aldım. Oyahına yabıp, aşarğa-esergä quyzım. Ul mesken oşo küñelhez vaqiğanan huñ ber az vaqıtqa tiklem boyoğop torzo. Üzeneñ sit yırzä yañğız qalğanın iskä töşörzö bulha käräk. Tik bara torğas qına tağı elekkesä tora başlanı.

Qış iner aldınan qazzıñ hınğan qanatı yaqşı uq tözälde. Hiräkläp bulha la, qanatın kütärep arqahına hala başlanı. Küräheñ, qanat höyäge bötönläy eştän sıqmağandır.Bötönläy hınğan bulha, bıl räüyeşle tözälä almas ine. Qazzıñ bıl räüyeşle sälämätlängänen kürgäs, bigeräk tä şatlandım. Ber vaqıt osop yörörlök hälgä kiler äle, tip uylay başlanım.

Qunağım här vaqıt tar urında torop küñelhezlänä torğandır tip, köndözzären üz qaramağım astında ğına ağas baqsahına alıp inep yörötä inem. Ul baqsağa inhä, irken tın alğan keüyek bula, rähätlänep kitä, hauağa qarap osorğa itkän keüyek rätlänep quya. Küräheñ, ul äle haman üzeneñ irken hauala iptäştäre menän osop yörögänen onotmay, ularzı isenän sığara almay torğandır.

Bezzeñ bıl eşebez qar yauğansı şulay barzı. Qar yauğas, mal öyöndä qunağım ösön ayırım, üze genä tororloq urın yahanım. Irtän habaqqa kitkänse, töştän huñ habaqtan qaytqas, unıñ aldına holo, tarı keüyek azıqtar halıp, hıu birep qunaq itä torğaynım. Min unı şulay qış buyınsa tärbiä qıldım, qunaq ittem.

Unıñ qanatı bötönläy tözälde. Ul qay vaqıtta işek aldında qazzarzıñ qısqırğanın işethä, başın nıqlap kütärä, därtlänep kitep üze lä qıyğaqlap yıbärä häm qanattarın qağıp quya ine. Şunan min unıñ haman da. üzeneñ tuğandarın, iptäştären hağınğanlığın hizä inem.

Ozon, küñelhez qış ütte. Qarzar irep, hıuzar ağa başlanı. Yır yözö qoyaş nurına mansıldı. Yılı yaqqa kitkän qoştar bezzeñ ilgä kilä başlanılar. Bına ber kön min irtän torouğa sıyırsıq kilgän dä tigän hüzze işettem. Şunda uq urınımdan torop täzrägä qaranım. Isınlap ta, irtänge qoyaşqa qarşı öy yanındağı sıyırsıq oyahı östöndäge sıbıqqa ber par sıyırsıq qunğan. Ular qanattarın qağıp talpına-talpına hayrayzar ine. Bezze bik hağınıp kilgändär ular. Därttäre, şatlıqtarı estärenä hıymay, şulay küñellänep hayrayzar.

Köndär barğan hayın maturlandı. Qırzarza qarzar bötöp, qara yır östö yäşärä başlanı. Hıuzar yarzarına hıymay ağalar. Köz könö yılı yaqqa kitkän qoştar bezzeñ auıl östönän ütep tönyaqqa ütälär. Häzer mineñ qunağım bulğan qır qazı bigeräk därtlänä başlanı. Ul üze bında yöröhä lä, küñele ällä qayzarza keüyek bulıp qısqırına. Şulay itep, üzeneñ iptäştären kötkän keüyek bula ine.

Bına ber köndö irtänsäk bik yuğarıla, alısta:

— Qıyğaq!.. Qıyğaq!.. tigän qır qazzarınıñ tauıştarı işetelä başlanı. Min qulımdı mañlayıma quyıp, ayaz kükkä qaranım. Isınlap ta, töşlök yağınan, bik yuğarınan, yıbäk tasma keüyek yılberläp, qır qazzarı tönyaqqa taban ütep baralar ine.

Şularzıñ «qıyğaq, qıyğaq» tigän tauıştarın işeteü menän, qunağım bulğan qır qazı üze lä: «Qıyğaq! Qıyğaq!» — tip qısqırıp yıbärze häm därtlänep kitep qanattarın qağa häm bik yıtezlek menän arlı-birle yörörgä kereşte.

Bıl vaqıtqa tiklem unıñ his ber bılay uq därtlängäne yuq ine.

Min unıñ bıl tiklem därtläneüyenä häm şatlanıuına aptırap qarap torzom. Şul vaqıtta unıñ därtläneüye tağı la arttı. Tege haualağı qır qazzarı bezzeñ auıl turahınan ütep barğanda, ul artıq uylap ta tormay, yügerep alğa qaray ber az barzı la, yuğarı kütärelep osa la başlanı häm tege qır qazzarına taban qarap osop ta kitte. Min ğäcäphenep qarap torzom da qaldım.

Ul küzzän yuğalğansı bik moñlo itterep:

— Qıyğaq!.. Qıyğaq!.. — tip qısqırzı.

Unıñ bıl qısqırıuı miñä iñ huñğı säläme häm mineñ menän isänläşeüye ine.

Min unıñ tarlıqta, keşe qulı astında yäşäy almauına, kiñ donyanı artıq küreüyenä hayran qaldım.

Ul, şulay itep, ütkän yıl ayırılıp qalğan iptäştärenä barıp quşıldı.

Min bıl ğärip qunağımdı köz bulğan hayın iskä töşöräm. Unı hağınam. Ul minän mäñge ayırılha la, min unı onota almayım. Bälki, ul da mine şulay iskä töşöröp quya torğandır!..

Click or select a word or words to search the definition