Qapqan: Macaralı Fantastik Povestar



NAIL



ĞÄYETBAY







Qapkan



MACARALI



FANTASTIK


POVESTAR



ÖFÖ



«KITAP»



1993












BBK
84 Baş


Ğ
73



Rässamdarı
Valeriy
Melnikov
häm
Damir
Mäğäfürov



Ğäyıtbay
Nail



Ğ
73
Qapqan:
Macaralı fantastik povestar.—Öfö:

Başqortostan «Kitap» näşriäte, 1993. —
208 bit.



ISBN
5-295-01278-6



Tanılğan
yazıusı Nail Ğäyıtbay balalar ösön dä
mauıqtırğıs äsärzär icad itä. 1990 yılda
basılıp sıqqan «Qara qumta» kitabın
uqıusılar yaratıp qarşı aldı. Avtor oşo
kitaptağı vaqiğalarzıñ dauamın — «Qara
qumta-2», «Ezärläü», «Qarsığa» menän
alış» isemle macaralı povestarın yazzı.
Şulay uq bıl yıyıntıqta «Qapqan» isemle
fantastik povesı la urın aldı.




BBK
84 Baş




4803110100—71

78 - 93
M
121
(03)—93



ISBN
5-295-0128-6



©
Ğäyıtbayiv Nail, 1993
©
Melnikov
Valeriy
häm

Mäğäfürov Damir hürättäre, 1993











QARA
QUMTA-2



BATIR
QAYZA?




Batır
yuğaldı,—tine Hälit qurqqan tauış men
än.




Nisek
yuğaldı? — Qız malayğa borsolop qaranı.

Bına
oşonda bäläkäy genä qara qumta tora
ine.
Şuğa
ingäyne...



Ämilä
hiskänep
kitte:





  • Şunda
    ingäyne? Ä qumta qayza?




  • Yuqqa
    sıqtı...





Ih,
hez! — Qız, ni eşlärgä belmäyınsä,
tirä-yağ
ına
qarandı.
— Unda inergä yaramay bit! Bötönläy
yaramay!




Bez
bit belmänek...

Hälit
qauşap töştö.



Ägär
Batırzı
bögön tapmahaq...



Qız
äytep
bötörmäne, şul arqala Hälitteñ küñelen
şom
yaulap
aldı.





  • Ni
    bula?




  • Batır
    yuğalasaq... mäñgegä!.. — Qızzıñ tauışı

    qaltırandı.




Mäñgegä?
— Hälit ışanırğa la, ışanmasqa la
belmäne.
Nisek
inde mäñgegä? Yañı ğına oşonda torğan
dusı
bötönläygä
yuqqa sıqtımı? Ulay bulıuı mömkin tügel!
Ämmä Ämilä şayarğanğa oqşamağan. Ulayha,
Hälit başqasa Batırzı

kürmäyme?
Ä niñä kürmäy? Ägär tere ikän...
Ällä...
— Ülde... timäkseheñme?





  • Yuq.
    Batır tere bulasaq. Tik bez barıber
    Batırzı başqa ber qasan da kürä
    almayasaqbız...




Koridor
osonda höyläşkän tauıştar işetelde.





  • Kemder
    kilä! — Ämilä, hağayıp, malayzıñ belägenän
    totto. — Yäşendek!




Ular
ergäläge
tumba
artına
bosouğa, koridorza ike keşe kürende. Ä
malay menän qız tın da almayınsa qatıp
qaldı.



Ber
vaqıt tegelär, Ämilä menän Hälit yäşengän
erzeñ yanında tuqtalıp, nimäler haqında
bik borsolop höyläşergä kereşte.
Ulay-bılay yöröşöp aldılar, tirä- yağına
qarandılar. Ular nimäler ezläy ine
şikelle. Tik añlayışhız teldä höyläşkängä
Hälit ber ni zä töşönmäne. Ber azzan
ular qısqırıp höyläşä-höyläşä kitep
barzılar.





  • Ular—qara
    qumtanıñ hucaları, — tip añlattı Ämilä,
    yäşengän urındarınan sıqqas. — Oşonda
    qaldırğandar, ä qumta yuğalğan. Şuğa
    borsolalar...




  • Nimä
    eşläybez? — Hälittä ular qayğıhı yuq.
    Unıñ dusı yuğaldı bit!




  • Batırzı
    ezläybez!





Ul
oşonda beräy möyöştä bosop ultıralır.
Yaqşılap qarahaq...





  • Yuq
    şul, — tine Ämilä. — Batır bında yuq.




  • Nisek
    yuq?




  • Bına
    şulay. — Qapıl qızzıñ küzzärendä ömöt
    satqıları yıltıranı.—Stantsiyala tağı
    ber qara qumta bar! Tik Yır astı stantsiyahınıñ
    etäksehenän başqa ber kemdeñ dä unı
    alırğa haqı yuq. Ul qumta menän Batırzı
    tabırğa bula.




  • Qayza
    huñ ul qumta?




  • Äyzä!




Qız
menän malay, haq qına basıp, ozon koridor
buylap atlanı. Küp tä ütmäne, ular ber
işek qarşıhına kilep tuqtanı.





  • Bına
    oşonda! — tine qız.




Hälit
işekte tartqılap-etep qaranı.





  • Nisek
    asabız?




  • Parolde
    äytergä käräk.




  • Nindäy
    parol tağı?




  • Ber
    nisä hüz. Şularzı äythäñ, işek asıla.
    Tik unı stantsiya yıtäksehenän başqa ber
    kem dä belmäy.



Bälki,
ütenep horahañ...



Yuq.
Min qızıqhına başlaham, niñä käräk ul
hiñä,
tip
horayasaq. Ä min asığın äytä almayım. Ul
Er
keşeläre
menän aralaşqanımdı belhä, bögön ük
Urğa
qaytarıp
ebäräsäk.



Malay
menän qız, ni eşlärgä lä belmäyınsä,
aptı
rap
qaldı...



ĞÄCÄP
NÄMÄLÄR



Artınan
qıuıp kilgän robottan qotolou ösön
ergä

torğan
qara qumtağa sumğas ta, Batır, artınan
işek-
te
tizeräk
yabırğa
teläp, pulttağı knopkalarğa aşı
ğıp
bastı.
Ber vaqıt işek ısınlap ta yabıldı, şunan
malay
ösön
ğäcäp nämälär başlandı.



Täüzä
maşina
(qara qumtanıñ nindäyzer maşina
ikänlegen
ingäs
kenä
añlanı Batır) äkren genä geüyeldä
ne,
şul
minutta
pulttağı tistälägän lampoçkalar
emeldäne,
tablola
handar aşığıp sabırğa kereşte.



Batır,
ni
eşlärgä belmäyınsä, aptırap qarap tora.
Qurqıu
toyğoho
kisermäne ul, kirehensä, tege robottan
an
hat
qotola
alğanına qıuandı. Qapıl malayzıñ qo-
la
ğı
tonğanday
itte. Has ta samoletta osop barğandağı
keüyek.
Ällä
ısınlap
ta osop kittelärme ikän? Tışqa
karap
beler
ine,
qumtanıñ täzrähenän ber ni kürenmäy.
Yabıq,
küräheñ.
Qumta
bäläkäy genä. Kiñlege-beyıklege
ike
metrzan
artmay.
Alda — pult, urtala

kreslo
keüyek
nämä.
Nindäyzer
maşina, küräheñ.



Ul
arala
qumta
helkeneüzän tuqtanı. Geüyeldäüye lä
etelmäy.
Batır
ber az şımıp ultırzı.



In
eşlärgä
häzer?
Bında ğümer buyı ultırıp
bulmay
bit. Ämmä
qapıl
ğına sığırğa la yaramay.
Unda
teg
e
robot kötöp
toralır.
Hälit
menän
ni
buldı ikän? Ul

ğına eläkmähä...



Tuqta!
Batır
bınan
nisek
sığır?
Malay
işekte
ulay - bılay tartqılap
qaranı.Qımşanmay
za!.. Batır pultt
ağı
yazıuzarzı uqırğa kereşte.
Ul
bit äle
Ur
planetahınıñ telen
häterläy.



Knopkalar
astına
säyır
genä
hüzzär
yazılğan: «Alğ
,
«Artqa», «Yıldar
isäbe»,
«Parol»...



Nindäy
parol
bıl?
Şul
işekte
asırğa
yarzam
itmäsme?



Batır
knopkağa
bastı,
şunda uq tablola Ur telendä
ike
höyläm hasil
buldı:



Ineü

Vaqıttı
eñeü».
«Sığıu — Vaqıtqa hö
.


Bılar
bit

qara qumtağa ineü-sığıu ösön paroldär!
Tik niñä bınday säyır hüzzärze haylağandar
ikän? Niñäler ikehendä lä «vaqıt» hüze
bar...



Batır
küp uylap tormanı, işekkä boroldo la
parolde äytte. Ägär tege robot ergälä
kötöp torha, yaba belä!



Bına
ber mäl işek asılıp kitte. Batır tışqa
küz haldı — yaqın-tirälä robot kürenmäyme?
Kilähe sekundta malay küzenä taşlanğan
küreneştän şaq qattı. Tege robot qına
tügel, oşo qısqa vaqıt esendä Yır astı
stantsiyahı la yuqqa sıqqan daha! Qara
qumta qola yalan urtahında tora! Malay,
bığa ışanırğa telämäyınsä, küzzären
selt-selt yomğolap aldı. Şunan tupha
aşa atlanı.



Bıl
nindäy möğcizä? Ul ısınlap ta Yır östöndä!
Ä stantsiya qayza? Hälit asta qaldımı?
Häzer unı nisek tabırğa? Ämiläne küräm
tip, Batır zur qıyınlıqtar menän Ur
planetahınıñ Yır astındağı stantsiyahına
eläkkäyne. Qızzı taptım tigändä, yänä
kirenän Yır östönä kilep sıqtımı? Ul
stantsiyağa yañınan nisek elägergä häzer?
Horauzar küp, tik berehenä lä yauap yuq.
Hälit Batır turahında nasar uylauı
ihtimal. Yänähe, qurqqan da taşlap
qasqan! Qayzan ultırzı bıl qara qumtağa?
Ä nisek kilep sıqtı ul kire Yır östönä?



Batır
tirä-yağına qarandı. Ana, alısta Sibay
küre
nä.



Tuqta!
Bıl ni eş? Bıyıl ğına tözölgän, qala
sitendäge berzän-ber tuğız qatlı öy
qayza? Malay küzzä
ren
ıuğılanı
la tağı qaranı. Yuq! Tuğız qatlı öy yuq
qa
sıqqan!
Ällä bıl Sibay tügelme? Malay qalağa
nıqlabıraq baqtı. Sibay bit! Ergälä genä
qala sitendäge ber qatlı öyzär

tausılar
poselogı yata. Bireräk Tüñäräk tau kürenä.
Ulayha, tuğız qatlı öy qayza bulğan?



Batır
aptırauğa qaldı. Bälki, ul bulmağandır?
Batır yañılışalır. Ulay tihäñ, kisä genä
ular Hälit menän şul tuğız qatlı yorttoñ
liftında öskä-asqa şıuıp yörönölär.
Sibayzıñ başqa öyzärendä
bit
lift
yuq.
Häzer
şul yort yuqqa sıqqan!



Yaray,
yuq ikän

yuq
bulhın! Häzer ul haqta qayğı
rıp
toror
vaqıt tügel. Yır astı stantsiyahına kire
iner
gä,
Hälitte
qotqarırğa, Ämiläne tabırğa käräk. Tik
stantsiyanıñ işege qayhı tirälä ikän?


Oşo
erzä genä Batır tıştağı küreneşteñ bik
nıq üzgärgänlegenä iğtibar itte. Bögön
genä irtänsäk, stantsiyağa töşkändä,
üländär yäm-yäşel ine, säskälär üsep
ultıra ine, hauala turğayzar hayray,
ülän arahında siñertkälär
sereldäşä
ine. Ä häzer tirä-yün hap-harı, säskälär
yuq,
siñertkälärzeñ
tauışı işetelmäy. Ul ğına la tügel,
halqın
yamğır
yaua, yıl isä. Bäy, ike-ös säğät esendä yır
ös
tönä
ısın
köz kilgän tügelme? Niñä ulay? Äle bit
yäy
zeñ
başı
ğına? Ni arala yäm-yäşel üländär

harğayırğa
ölgörgän?
Bınıñ
bit bulıuı mömkin tügel. Batır ta
mam
aptırauğa
qaldı.



Oşo
erzä
genä ul yamğır qatış halqın yıldeñ
höyäk
tärgä
tiklem
ütep ingänenä iğtibar itte. Şulay bulmay
ni


ul
bit
mayka menän şortiktan ğına!



Batır
ulay-bılay
itte lä, öşöügä tüzä almağas, kire q
ara
qumtanıñ
esenä inep biklände. Ämmä bında yılı
nırlıq
tügel,
maşinanıñ ese hıuınırğa ölgörgän.
y
üzeneñ
qaltırana
başlauın toyzo...



QARA
QUMTA OSA



Batırzıñ
başında
törlö horauzar qaynaşa. Yır astı
stantsiyahınıñ
işege
qayhı tirälä? Bıl qara qumta
menän
ni
eşlärgä?
Oşonda ğına taşlap kiter ine, keşe-qa
ranıñ
kürep
qalıuı bar. Batır bit Ur planeta
hınan
qaytqan
saqta hüz birze. Sit planeta haqında
ber
kemgä

ber nämä lä höylämäy. Suvenir itep Ur
zan
ber
znaçok
alğaynı, unı ber kemgä lä kürhätmäy...
Şulay
bulğas,
Batır qara qumtanı la yır keşelärenä
kürhätergä
teyış
tügel. Tik unı nisek yäşerergä?
Kiñlege-beyıklege ikeşär metr bit.



Ä
Batır
bında qala almay. Köndär bılay hıuıp
kitkäs,
qalağa
qayta halıp, yılıraq keyınep kilergä
käräk.
Üzeneñ
yılı keyımdäre Sibayza yuq, Öfölä q
aldı.
Hälitteken
alıp toror. Tik unıñ ata-äsähe
Hälit
haqında
horaşa başlar inde. Uldarınıñ öygä
q
aytmauın
nisek
añlatır ikän?



Oşonday
uyzarğa
batqan malay irekhezzän pulttağ
ı
yazıuzarzı
uqıuın
dauam itte. Älbittä, Ur

yaqşı
belmäy,
ämmä baytaq hüzzärze añlay bit äle.
B
ınau
knopka
östönä
yazılğan hüz başqortsa «osou»

tigände
añlata.
Osou?
Nisek

osou?
Bıl qumta osa alamı

ikän
ni?



Batır
ber az ikelände lä tege
knopkağa
bastı. Şul uq

sekundta qara
qumta
yänä geüyeldäy, helkenä başlanı
.
Qapıl aldağı
täzrä
asılıp kitte, tirä-yün
ap-asıq
bulıp küzgä
taşlandı.


Tuqta!
Bıl nimä? Er
asqa töşöp
kitte
tügelme? Yuq, qara qumta üze öskä
kütärelä
ikän! Ul osa! Batır

täzrägä
hırıldı. Isınlap ta osa! Tup-tura öskä
kütärelä. Ägär bılay barhalar, yıhanğa
sığıp kitä ikän! Batır aşığıp osouzo
tuqtatıusı knopkanı ezlärgä kereşte.
Yuq bit! Bına ber rıçag! «Osouzıñ yünäleşe»
tip yazılğan üzenä! Malay şunı qırqa
räüyeştä sitkä ette. Kilähe sekundta ul
başı menän tübägä bärelde. Qaraha, qumta
er östönän osop bara. Batır, auırtqan
eren ıualay-ıualay, yänä tege rıçagka
totondo. Tik bıl yulı hağıraq qılandı.
Rıçagtı äkren genä ulay-bılay auzarıp
qaranı. Qumta rıçagtıñ här häräkätenä
üzeneñ yünäleşen üzgärtte. Qızıq! Malay
qara qum- tanı ber alğa, ber artqa alıp
kitte, yä öskä kütärze, yä asqa töşörzö.
Ğäcäp bit bıl! Qanatı yuq, ä nisek anhat
qına osa! Oşolay osop yöröü malayzıñ
bar bulmışın yalmap aldı, hatta ul üzeneñ
öşöüye haqında la onotto.



Bına
ber mäl Batır qara qumta menän qalağa
taban osop kitte. Öyzär, uramdar us
töböndäge keüyek kürenä. Tege tuğız qatlı
öy ısınlap ta yuq. Ul ğına tügel qalanıñ
oşo yağında tözölgän başqa öyzär zä
kürenmäy. Qayza bulğan ular? Batır
yaqınıraq osop barırğa itkäyne lä, qara
qumtanı keşelärgä kürhätergä yaramağanlığın
isenä töşörzö. Ulayha, ni eşlärgä? Kön
hıuınğandan-hıuıy bara bit. Ana, qar
küzzäre lä töşä başlanı. Batır dereldäp
quyzı. Ni buldı bıl köngä? Bögön ikense
iyun. Irtänsäk kenä Batır menän Hälit
esegä tüzmäy yöröy ine. Ä häzer, ana,
yalandar harğayğan, qar yaua...



Qarañğı
töşöü menän Batır Hälittärzeñ öyö yanına
osop barır za, yügerep kenä inep, yılı
keyımdär alıp sığır. Ä häzer nisek kenä
hıuıq bulha la tüzergä käräk. Batır kire
Er astı stantsiyahı bulırğa teyış urınğa
osop kilde. Bälki, astan osop sığırzar,
şulay itep Batır stantsiyanıñ işegen
tabır. Ul saqta stantsiyağa yañınan inergä
tırışıp qarar ine. Tamam tuñmas ösön
qara qumta esendä gimnastika yahay-yahay,
Batır oşo haqta uylanı.



HORAUZAR
KÜBÄYÄ



Qara
qumtanıñ izänendä torba keüyek ber nämä
yata. Batır unı qulına alıp ulay-bılay
äyländerze. Binokl dä baha! Malay unı
küzenä kilterze lä ikense oson qalağa
taban yünältte. Bäy, bıl bit ällä qayza
yatqan nämäne us töböndäge keüyek kürhätä.
Küz menän qarahañ — qala
şunday
alısta, öyzärze saq-saq tösmörläyheñ.
Binoklde
küzeñä
kiltereüyeñ bula, uramdağı keşelärzeñ
yözö
ap-asıq
kürenä, hatta tanıştarıñ osraha, tanırğa
mömkin.
Öy
estärendä kemdärzeñ yöröüön dä tösmörläüye
qıyın
tügel.



Tuqta,
Hälittärzeñ
öyö qayhı tirälä äle? Ata-äsähe ö
yzäme
ikän?
Ih, kürenmäy, başqa öyzär ışıqlay ikän!
Ä
üzeneñ
öyö,
bıltır ğına äsähe menän ikäüläşep
yäşä
gän
öyö
kürenmäyme? Ana ultıra! Malay binoklen
ta
nış
täzrälärgä
yünältte.



Qapıl
malay
tert itep qaldı. Fatirza kemdärzer
bar!
Dörösöräge,
ber qatın häm Batırzan ike-ös yäşkä
keseräk
malay.
Kemdär ular? Batır bit belä: ularzıñ
elekke
fatirında
häzer yañıraq qına öyläneşkän
ir
menän
qatın
yäşäy, yäştär yäşäy...



Batır
nıqlabıraq tekälde. Tuqta! Nimä bıl?
Ällä h
ataşa
başlanımı?
Tege qatın bit... Tege qatın... Bul
mas!
Bınıñ
bulıuı mömkin tügel! Batır yörägeneñ
dars
lap
tibä
başlauın
toyzo, binoklde üzzäreneñ täzrähenä
turpa

töbäy
almay
ızalanı.



Isın
bıl,
ısın! Nimä genä timä, ä tege qatın Bat
ırzıñ
äsähenä
oqşağan! Küldäge lä unıqı! Ul küldäkte

Batır
yözärlägän,
meñärlägän küldäk arahınan
tanır
ine!
Äsäheneke!
Tik unıñ yözön genä bınan asıq kürep

bulmay.
Äsäheme ällä?



Tik
bınıñ
bulıuı mömkin tügel! Äsähe bit bıltır
ülde.
Batır
häzer
toma yıtem. Ul Ur planetahında bulıp
qaytqandan
huñ
inde ber yıl Öfölä sänğät interna
tında
uqıy.
Bınan
ber nisä kön elek, kanikul
as,
Hälittärgä
qunaqqa kilde. Ä Batırzarzıñ fa
tirında
inde
ber yıl ikense keşelär — yäş qatın me
näm
yäş ir
yäşäy.
Ä bına häzer qaraha, ularzıñ elekke
fatirında
äsähenä
oqşağan qatın menän Batırzan saq qın
a
keseräk
malay
yöröp yata. Kemdär huñ ular?



Ul
arala
küz
bäylänä başlanı. Şunı ğına kötkän Batır

osousı
apparatın
qalağa taban yünältte.



Hälittärzeñ
öyönän
alıs tügel ber urında garacdar tezelgän
.
Şularzıñ
artında
aulaq, qarañğı urın bar.
Kara
qumtanı
şunda
töşöröp ultırta la, yügerep
kenä
inep,
Hälittärzän
yılı keyımdär alıp sığa. Yuğihä

bötönläy
tuñdırzı.
Ber yulı üzzäreneñ fatirı

la täzrä
aşa
yaqınıraqtan küz hala...



Küp
ütmäne,
Batır qala östöndä yözä ine. Qumtanıñ

qara töstä
bulıuı
häybät, qarañğıla ul ber kemg
ä
lä kürenmäyzer.
Ana,
Batır bıltır ğına yäşägän öy,

fatir.
Täzrälä ut bar. Batır tüzmäne, qulına
binokl aldı...



Kilähe
sekundta Batır tulqınlanıuınan binoklen
saq-saq töşöröp yıbärmäne. Sönki ul şaq
qatırlıq nä

kürze:
ularzıñ elekke fatirında Batırzıñ äsähe
yöröp yata ine. Bıltır ülgän äsähe!
Yañılışıuı möm
kin
tügel!
Äsäheneñ yözöndäge här hızattı ap-asıq
häterläy bit ul. Bıyıl ğına unıñ ike
portretın yahap yataqtağı karauatı östönä
elep quyzı. Küldäge lä
nış
— äsäheneke!



Äsähe!
His şikhez äsähe! Ä unıñ yanında nindäy
malay kürenä? Batırğa qarağanda ike-ös
yäşkä kese... Tanış ta keüyek... Qayzalır
kürgäyne şikelle. Kem ikän?



Batır
ni eşlärgä lä belmäne. Häzer ük öyzärenä
yügerep kenä barıp iner ine, nizer tota,
ikeländerä. Ägär binokl aşa kürgändäre
dörös bulmay sıqha?.. Ul saqta... Ämmä oşo
kürgändäreneñ dörös bulıuı his mömkin
tügel bit! Batır tamam aptırauğa qaldı...



Ul
arala qara qumta Hälittärzeñ öyönä
yaqınlaşqan. Batır binoklen ularzıñ
täzrähenä töbäne. Bında malayzı tağı
ber ğäcäp nämä kötä ine.



Er
astı stantsiyahında qalğan iptäşe Hälit
öyöndä yöröp yata! Batır üz küzzärenä
üze ışanırğa telämäne. Nisek inde?
Hälitte stantsiya astındağı şkaf
esenä
yäşerze,
üze qara qumta esenä sumdı la, kötmägändä,
er
östönä
kilep sıqtı. Oşonan huñ Batır Yır
stantsiyahınıñ işege tirähendä öyöröldö,
ämmä Yır astınan kütäreleüse bulmanı. Ä
bına häzer binokldän qaraha, Hälit
öyöndä ultıra!



Tuqta,
tuqta! Batır dusına nıqlabıraq tekälde.
Bıl bit Hälit tügel! Yuq, Hälitlegen Hälit
ul! Tik
bögön
genä
Batır kürgän Hälit tügel. Ul keseräygän!
Bögöngö Hälitkä, stantsiyala qalğan
Hälitkä un ös yäş
bulha,
äle
öyöndä
yörögän Hälitkä un yäş tirähe genä!



Bıl
nimäne añlata? Timäk, bögön
donyala
ike
lit
bar?
Berehenä

un ös
yäş,
ikensehenä

un!



Batırzıñ
başına törlö uyzar
kilde.
Stantsiyağa töşör
aldınan
tışta
yäy
ine, sıqha — köz. Irtänsäk kenä
Sibayzıñ
tuğız
qatlı yorto bar, unıñ yanında ğına bolnitsa
qalasığı yäyılep yata ine. Batır yır östönä
kütärelgäs qaraha, bolnitsa qalasığı
la, tuğız qatlı yort ta yuq. Hälitteñ un
yäşlek bulıp keseräyıp kiteüye! Äsäheneñ
terelege! Tuqta! Äsäheneñ yanında uralğan
un yäştär tirähendäge malay — Batırzıñ
üze tügelme?
Eyı,
üze
bit! Şuğa la tanış keüyek
kürengän
ikän. Ägär malayzıñ toyomlauzarı haq
bulıp
sıqha...



Batır
üz
uyzarına ışanırğa la, ışanmasqa la
belmäne...



ÄMILÄ
ERGÄ KILGÄN!



Öfölä
uqıp
yörögän Batır Ämiläne küräm tip Si
bayğa
kilde
lä bına oşonday qatmarlı hälgä eläkte.
Ä
nisek
belde
huñ Batır qızzıñ Yırgä kilgänlegen?



May
ayınıñ
başında Batır respublika gazetahın
da
osousı
bildähez
obekt haqında ber häbär uqını.
Sibayza
yäşäüse
ber ağayzıñ säyır küreneşkä tarıuı
haqında
yazılğaynı
unda.



Kiskä
taban
bıl ağay bızauın ezlärgä sıqqan.
Yalan
buylap
kitep barğanda, östän tärilkägä oqşağan
nämäneñ
töşöp
kilgänen kürep qalğan. Ağay keşe
qur
qışınan
quyı
üländär arahına yäşengän dä tege
«
tärilkä»neñ
artınan
küzätä başlağan.



Ber
mäl
bayağı «tärilkä» ağayzan yıgerme-utız
metr
alıslıqta
ergä
kilep töşkän. Küp tä ütmäy, tegeneñ
es
enän
ike
keşe
sıqqan. Berehe unıñ ir keşe ikän.
Ikensehe
un
ike yäştär tirähendäge qız ine, tip
höy
lägän
ağay.
Qiäfättäre
lä, yözzäre lä yır keşeläreneken
ä
oqşağan.
«Ularzı
min ap-asıq kürzem, hatta yänä
ber
tap
ithäm,
ikehen dä tanır inem,» — tigän tege
ağay.



Arı
tağı
la
ğäcäberäk häl bula. Kötmägändä «tä
rilkä»
lä,
ir
menän qız za yır astına töşöp yuq
r.
Ağay
keşe,
üz küzzärenä ışanmayınsa, ozaq qına
yäşengän
urınında
yata, tegelär kire kilep sıqmas

tip kötä.
Ber
nindäy zä tauış işetelmägäs, urı
nınan
torop,
yañı
ğına tegelär torğan urınğa bara. Ä
mmä
unda
başqa
erzäge keüyek tip-tigez yalan, üländär
üsep

ultıra
ikän.
Statyanıñ azağında oşo häl bulğan
urın
atap
äytelä.
Ul yuldarzı uqığas, Batırzı olo
tulqınlanıu
yalmap
aldı. Ul ağay osousı «tärilkä»ne
Ur
planetahınıñ
Er
astındağı stantsiyahı urınlaşğan

tirälä osratqan
ine...



Oşo
köndän
alıp
Batır tınıslığın yuğalttı.

qız - Ämilä
bit!
Bında ber nindäy şik yuq! Ämilä

kilgän! Batırzı
küreü
ösön kilgän! Tik nisek itep
tapmaqsı
ikän ul
malayzı!
Batır häzer Sibayza yäşämäy

inde
ber yıl
Öfölä
sänğät internatında
rässamlıqqa
uqıy...



Eyı,
Ämilä, unı, küpme genä ezlähä lä, taba
almas. Unıñ urınına Batır üze Ämiläne
taba! Tizzän bit yäy yıtä, kanikuldar
başlana. Tik Ämilä, Batırzı tabıuına
ömötön özöp, kire Urğa kitep barmasmı?
Yuq, bulmas! Şunıñ sama ara ütep kilgän
ikän, Batırzı kürmäyınsä kitmäs. Batırğa
ğına tik yatırğa yaramay, tizeräk Sibayğa
barırğa, qızzı ezlärgä totonorğa käräk!



Täüzä
Batır redaktsiyağa barıp, Sibayza yäşägän
tege ağayzıñ adresın beleşte. Hälitkä,
kanikuldar başlanıu menän, ularğa
qunaqqa barasağın belderep hat yazzı...



Nihäyät,
uqıuzar böttö. Yäyzeñ täüge könöndä ük
Batır Sibayza ine inde. Ul üze menän
Ämiläneñ ike portretın alıp kilde.



Hälit,
älbittä, Ämiläne häterlämäy ine. Nisek
häterlähen? Unı bit tege saqta mahsus
magnit tulqını aşa ütkärzelär, häm ul
Er astı stantsiyahında kürgändäreneñ
barıhın da onotto.



Ämiläne
yañğız ezläüye yıñel tügel. Şuğa la Batır
dusına seren asıp haldı. Üzzäreneñ nisek
itep Yır astı stantsiyahına elägeüyen,
undağı macaraların höyläne, ike ay Ur
planetahında bulıp qaytıuın da yäşermäne.



Hälit
şaq qattı, törlö horauzar birergä
totondo, qayhı ber urındarzı qat-qat
höylätte, tuqtauhız Ämiläneñ portrettarın
qaranı, ämmä barıber ber ni zä häterläy
almanı. Şuğa la Batır höylägändärgä
bötönläy ışanırğa telämäne. Fäqät
Batırzıñ ike ay qayzalır yuğalıp yöröüye
genä Hälitte uyğa hala ine. Ägär, ısınlap
ta, Yırzän sitkä kitmähä, ber tuğanı la
bulmağan ükhez yıtem Batır qara közgä
tiklem qayza yörögän?



Hälit
ışanmanı dusına, ämmä yarzamlaşırğa äzer
ikänlegen äytte.


OSOUSI
«TÄRILKÄ» KÜRGÄN AĞAY



Hälit
menän Batır täüzä tege ağayğa kittelär.
Üzzäre menän Ämiläneñ ike portretın
aldılar.



Ağay
keşe gazetağa yazılğandan artığın höyläy
almanı.




Hez
ul qızzıñ yözön häterläyhegezme? — tip
horanı Batır.





  • Nıq
    häterläyım. Kisä genä kürgän keüyek küz
    al
    dımda
    tora.




  • Ägär
    häzer kürhägez yäki fotohın qarahağız,
    tanır
    inegezme?




  • Tanımay
    ni...




Batır
üze
eşlägän portrettarzı sığarzı. Ularzı
kürgäs,
ağay
ultırğan urınında ırğıp kitte:





  • Şul!
    Şul qız! Üze! Qayzan aldığız?




  • Ağay,
    yaqşılap qarağız, — tine Batır tınıs
    bulırğa
    tırışıp.

    Yañılışmayhığızmı?




Nisek
yañılışayım ti? Bögöngö keüyek isemdä!
Tap
üze!

Ağay
tulqınlanıuınan
osousı «tärilkä»neñ ni
sek
ergä
kilep
töşöüyen, qayhılaytıp unan ir menän
keskäy
qızzıñ
kilep sığıuın kirenän tasuirlap höy
lärgä
kereşte.



Batır
menän
Hälit
barıhın da añlanı, şuğa ular h
uşlaşıp
kitergä
aşıqtı.





  • Inde
    ışandıñmı?

    tip
    horanı Batır, uramğa
    sıqqas.




Ällä.
— Hälit yaurındarın helkette. — Ul
«tärilkä»lär
ısın
tügel, tizär bit.




Kürmägän
keşelär
şulay ti.





  • Mineñ

    kürgänem yuq.




  • inme?
    H
    in
    bit!..
    — Batır uğa ikäüläşep Yır as- tı

    stantsiyahına
    elägeüzären
    yänä höyläy başlarğa itte

    tuqtap
    qaldı.
    Inde küpme tılqını bit! Haman ış
    anmay!
    Şul
    tiklem
    dä kire keşe bulır ikän!..




Eşte
Er
astı
stantsiyahınıñ işegen tabıuzan başlarğa

buldılar.
Ämilä
unda. Bığa Batırzıñ şige yuq.
Timäk,
häzer
nisek
stantsiyağa
elägergä käräk.



Batır
bıltır
Er
astı stantsiyahınıñ yıtäksehenä
birgän
antı
haqında
uylamasqa tırıştı.



Ber
kemgä

ber
qasan
da Yır astındağı
stantsiya
haqında
,
Ur
planetahı
turahında
ber hüz

höylämäm.

Stantsiyanı
ezläp
yörömäm»,
— tip
hüz
birgäyne
Batır.
Ämmä
eştär
ana
nisek borolop kitte. Ämilä kilgän
bit
Ergä!

Batırzı
kürer
ösön kilgän!
Şunday
saqta
nisek itep

bıltır
birgän
antıña toğro bulıp yatırhıñ? Batır

bi
t
stantsiyağa
zıyan
kiltermäyäsäk. Hüz birgän mäldä

malay Ämilä
haqında
bötönläy uylamağan. Bögön şul

antına toğro
qalha,
qızzı taba almayasaq...



Eyı,
B
atır
antın
bozzo —stantsiya haqında Hälitkä höyläne
,
häzer
unıñ
esenä töşörgä yıyınıp yöröy. Äm

bını Hälit
menän
Batırzan başqa ber kem dä belmäyäsäk
...



Malayzar,
balıqqa barabız tigän hıltau
menän,
stantsiyanı
ezlärgä yulğa sıqtı. Ike kön küzätäsäk
ular.
Şul
arala stantsiyanan kem dä bulha sığırğa
teyış,

bulmaha kemder yır astına töşör. Malayzar
şulay
itep
stantsiyanıñ
işegen beläsäk. Şunan inde yır astına
şörgä
mataşıp qararzar...



KÜZÄTEÜ



Hälit
menän Batır Yır astındağı stantsiyanı
tabıu
uyı
menän kitep bara.





  • Yuq,
    ışanmayım min bığa, — tip quyzı
    Hälit
    yänä.




  • Tağı
    başlanıñmı?

    Batırzıñ
    asıuı
    kilde.




  • Başlamayım.
    Ur planetahına ışandım
    tiyerlek.
    Bında
    ularzıñ stantsiyahı la bulhın. Yır astında.
    Min üzebezzeñ şul stantsiyağa elägä
    alıuıbızğa ışanmayım.




  • Min
    dä ışanmayım, — tip uftandı Batır.

    Ulayha,
    nimä eşläyık? Äyt.




  • Belmäyım.
    — Hälit körhöndö.




  • Ana
    şulay şul.




Kön
ese. Iyun qoyaşı arıu ğına qızzıra.
Malayzar qızınıu ösön maykaların sisep,
quldarına
totop
aldılar.





  • Uylahañ,
    ğäcäp bit bıl, — tip quyzı Hälit bara
    torğas. — Yırzän başqa urında keşe yuq,
    tip
    lär
    oşoğasa. Ä baqhañ, tanau töböndä...
    Stantsiya!
    Nisek
    hizzermäy
    tözögändär tiheñ, ä?! Şulay za unda
    töşöp
    sıqqanda
    şäp bulır ine lä... Bezzeñ haqta gazetağa
    yazıp yıbärhälär... Malayzarzıñ küze dürt
    bulır i
    ne.




  • in
    miñä
    hüz birgäneñde onottoñmo?




  • Äy,
    eyı bit äle!

    Hälit
    qulın heltäp quyzı.

    Ä
    niñä qurqahıñ äle hin? Höylähäk ni bula?
    Ana,
    qalar
    höyläy, gazetağa yaza. Bez kemdän käm?




  • Başqalar
    kürgänen yaza.




  • Bez
    zä...




  • Bez
    küreü genä tügel, beläsäkbez. Yaray,
    eter
    bıl
    haqta!




  • Eter
    ikän, yıter,

    tine
    Hälit
    küñelhez
    genä.




  • Tuqta!

    Batır
    iptäşeneñ
    belägenän
    totto. — Oşo
    tirälä
    bulırğa teyış.




  • Huñ,
    bında qola yalan bit.




  • Ä
    hin,
    zur qapqa tororğa
    teyış,
    tip uylağaynıñmı?




  • Uylamanım,
    şulay za...




  • Äyzä,
    bındaraq.




Malayzar
uländärzeñ quyıraq urınına yäşende

tınıp
qaldı.





  • Ägär
    ber kem dä sıqmaha, ni eşläybez? — tip
    horanı ber azzan Hälit.




  • Sığasaq.




  • Sıqmaha,
    tiyem bit min.




  • Ulayha,
    kemder asqa töşäsäk.




  • Töşmähä?




  • Ul
    saqtamı?.. Ul saqta beräyhe sıqqansı
    yäki
    töşkänse
    kötäbez.




  • Ulay
    ikän. — Hälit körhönöp quyzı.




  • Ägär
    arıy başlahañ, qaytıp kilerheñ.




  • Niñä
    min genä? Almaşlap qaytıp kilerbez...




Kön
äkrenläp kiskä auıştı, qoyaş Irändek
tauzarı
na
taban
tägärläne. Malayzar ike tapqır aşap
aldı
lar,
hıuığan
säyzären estelär. Oşo arala ular istärenä
töşkän
bar
qızıq vaqiğalarzı ber-berehenä höyläp
böt
tölär,
tik
er astındağı stantsiyağa töşöüse lä, unan
ğıusı
la
bulmanı.



Ber
mäl qoyaş bayını, ber az halqınaytıp
ebärze.
Malayzar
üzzäre
menän yılı keyım almağandarına üken
de.
Yaray
äle, odeyal alırğa baştarı yıtkän. Şunı
yabın
dılar.



Tirä-yün
qarañğığa kümelgäs, törlö qurqınıs
va
qiğalar
iskä
töşä başlanı. Malayzar şularzı höyläp
ber-berehen
qurqıtıp
aldı. Alısta matur uttarı menän
emeldäüse
Sibay
menän dä hoqlandılar. Batırzıñ
zurayğa
rässam,
Hälitteñ letçik bulasağı la belende.
Inde
layzarzıñ
yoqoho kilä başlanı.



Malayzar
almaşlap
yoqlarğa buldı. Ike säğät be
räühe
küzätä
lä, ikensehen uyatıp, yoqlarğa yata.



Täüzä
Batır
küzätte. Şunan ul ike säğättäy yoqlap
a
ldı.
Hälit
Batırzı
dürttär tirähendä uyattı...



OSOUSI
«TÄRILKÄ»



Batır
täüzä
küktäge yondozzarzı küzätep yattı. Bınan

Ur
planetahınıñ
qoyaşı kürenäme ikän? Şul haqta

uylanı.
Ğömümän,
qayhı tirälä ikän ul planeta? Ä
miläne
tapqas,
horarğa käräk.



Qapıl
kük
yözöndäge ber yondoz zuraya başlağanday
toyoldo.
Batır
urınınan torop ultırzı. Isınlap
ta
anau yondoz
zurayğandan-zuraya
bara. Timäk, bıl

yä raketa, yä
osousı
«tärilkä»!



Tağı
ber nisä sekund
üteügä,
tege «tärilkä»neñ
tura


Batırzar
yäşengän yırgä töşöp kileüye asıqlandı.
Bını añlağas, malay iptäşen törtköslärgä
totondo:





  • Hälit!
    Hälit, tor!




  • Kit
    äle! — Hälit ikense yağına äylänep yattı.




  • Tor,
    tim! Osousı «tärilkä»!




  • Käräkmäy
    tärilkäñ, aşağım kilmäy.




  • Aşau
    ösön tügel, osousı «tärilkä»! —Batır
    litte
    bar
    kösönä helkette. — Hälit!




Nihäyät
Hälit torop ultırzı, küzzären ıuğılanı:





  • Ni
    buldı?




  • Ana,
    qara!




Hälitteñ
küze şar buldı:





  • Nimä
    ul?




  • Osousı
    «tärilkä»! Häzer yır astındağı stantsiyağa
    töşäsäk!




  • Kit
    äle!

    Hälit
    tora başlanı.




  • Yat!




Malayzar
ber kilke yırgä yaqınayıusı «tärilkä»gä
öndäşmäy genä qarap yattı.





  • Min
    osousı «tärilkä»ne täügä küräm, — tip
    şıbırlanı Hälit. — Matur, eyı bit!




Batır
üze lä zäñgärhıu töstäge «tärilkä»gä
hoqla
nıp
qarap
yata. Tegeneñ urtahında — yap-yaqtı ut.
Unan näzek bulıp törlö yaqqa higez nur
huzıla. Äyterheñ, küktän yırgä zur ber
ürmäkse töşöp kilä inde! Üzeneñ
ber
nindäy
tauışı yuqlığın äyt äle! Ğäcäp!





  • Häzer
    nimä eşläybez?

    tip
    horanı Hälit.




Batır
üze

oşo
haqta uylap yata. Ägär tegelär yır

astına
töşkändä,
parolde işetä alhalar ikän! Ämmä
ular,
moğayın,
parolde apparat esenän tura yır astına
ebärälärzer.
Timäk, malayzar
ber
ni

işetmäyäsäk.
Ni
eşlärgä
ularğa?
Qapıl Batırzıñ başına
ber
uy
kilde.





  • Äyzä,
    mineñ arttan!




  • Qayza?




  • «Tärilkä»
    stantsiyanıñ işegenä töşäsäk. Bezgä unıñ
    astına inep yäşenergä käräk.




  • Nimä?
    Izep quyha! Kürmäyheñme — unıñ
    toyağı
    la,
    tägärmäse lä yuq!




  • Bulmaha,
    ergähenä yäşenäbez. Äyzä!




Batır
Hälitte arı ögötläp tormanı, tosmallap
«tärilkä» töşör yırgä taban şıuıştı.





  • Qayza
    aşığahıñ şulay? — Arttan Hälitteñ
    qänäğäthez tauışı işetelde.




  • Tizeräk,
    yuğihä ölgörmäybez!




Isınlap
ta, «tärilkä» yırgä zur tizlek menän
laşa.
Ä unıñ töşör urınına tiklem utız-qırq
metr
tirähe
barzır. Nisek tä ölgörörgä käräk! Torop
yügerer
zär
ine,
kürep qalıuzarı bar. Ölgörmästärme ikän
ni?
«Tärilkä»
bit bigeräk tiz yılderä!



Malayzarzıñ
bähetenä, «tärilkä» tizlegen
kämetä
töştö
häm yırgä yay ğına yaqınlaşa başlanı. Bar
köstären
halıp
ülän arahınan şıuışqan Batır menän
Hälitkä
şul
etä qaldı, ular «tärilkä» yanına kilep
ettelär.
Baqhañ,
ul his

tärilkägä
oqşamağan, ä
bişme,
altımı
möyöşlö
prizmanı häterlätä. Stenalarınan
hirpelep
torğan
zäñgärhıu yaqtılıq unı
«tärilkä»gä
oqşatıp
kürhätä
ikän. Qabırğalarında samolettıqı
keüyek
tüñäräk
täzräläre lä bar.



Ergä
töşörgä
ber metr tirähe qalğas, apparat
asılındı
la
tuqtanı. Batır menän Hälit yänäşälä
genä
yata,
ikeheneñ
dä yöräktäre qurqıştan döp-döp
tibä.
Ägär
yañğız
bulha, berehe lä oşonday häüyefkä
tüzmäs,
ällä
qasan
qasıp kiter ine, moğayın.



Kötmägändä,
ergälä genä yır asqa töşä başlanı.
Malayzar
qauşap
qaldı.



Nimä
bıl?
Stantsiyanıñ işegeme? Ni eşlärgä?
Kötörgäme?
Ällä...
Qısqa sekundtar esendä Batırzıñ
başında
tistälägän
horau qaynanı. Aşığıs räüyeştä
häl
itergä
käräk.
Yuğihä...



Batır
küp
uylap tormanı, tübänäyä başlağan yır
ö
stönä
ırğını:




Äyzä!



Qurqıuzan
küzzäre
zurayğan Hälit, ni eşlärgä
belmäyınsä,
ulay-bılay
itte. Bälki ul östä torop ta qalır ine
,
ämmä
kilähe
sekundta Batır unıñ belägenän
eläkterep,
asqa
tartıl
töşörzö.



Ul
arala
ergäläge
er, yar keüyek kütärelep, küzzän
yuğaldı.
Ä
malayzar
ultırğan yır kisäge baytaq
qına
asqa töşkäs,
sitkä
şılıp ergäläge tübä astına barıp
inde.
Şunan
östän
«tärilkä» kilep töştö lä tauışhız-nihez
ozon koridor buylap şıuıp kitte.




Bına
malayzar
ultırğan
er kisäge yänä häräkätkä ki
lde.
Unıñ
kire
öskä kütärelep işekte qaplayasağın
añlağan

Batır
tiz
genä izängä ırğıp töşä haldı.
Hälit
tä uğa eyärze.



Küp
tä ütmäne,
stantsiyanıñ
işege kütärelep urınına

qaplandı.




Qara
äle, —
tip
şıbırlanı isenä kilä almay torğan

Hälit. —
Yöyö
lä kürenmäy, ismaham!




Ts-s!
Batır
tirä-yağına qarandı.



ER
ASTINDA





  • Ineüyen
    indek tä ul bında... — Hälitteñ tauışı
    boyoq qına sıqtı.




  • Äkren!
    — tine Batır. — Bezgä häzer qayza la
    bulha yäşenergä käräk.




Batır
äytep bötörgä ölgörmäne, höyläşkän
tauıştar işetelde. Malayzar, auğa eläkkän
yänlek keüyek, ulay-bılay taşlandı. Ni
eşlärgä? Qayza yäşenergä? Küp uylap
tororğa vaqıt yuq, ergäläge tumbalar
artına sumdılar.



Küp
tä ütmäne, koridor osonda ike keşe
kürende. Ularzıñ keyımdäre his tä yır
keşelärenekenä oqşamağan, östärendä
yaltırap torğan kombinzon, ayaq keyımdäre
roliklı, şuğa ular bik şäp atlap yöröy.



Tegelär
yuğalğas, malayzar urındarınan sığıp
plan qora başlanı.





  • Beräy
    ergä yäşenäbez zä küzätäbez, — tine
    Batır. — Qasan da bulha Ämilä kilep
    sığır äle.




  • Ä
    qayza yäşenäbez?




  • Ezläyık.




Malayzar
haq qına basıp koridor buylap atlanı.
Ämmä täüge möyöşkä yıteü menän, kötmägändä,
küzzäre urınına lampoçkaları bazlap
torğan dürtkel başlı timer keşegä tap
buldılar. Bıl — yır astı stantsiyahında
eşläüse robot ine. Malayzar qoto osop
kire yaqqa taşlandı.



Artta
robottıñ üz aldına höylängäne işetelde.
Bälki, ul kemgäler stantsiyala sit keşelär
barlığın häbär itkänder? Ber mäl robot
Batır menän Hälitteñ artınan töştö.



Koridorzar
ozon-ozon häm küp tarmaqlı. Malayzar
möyöşkä kilep yıtälär zä, yaltana-yaltana
borolop, ikense yaqqa sabalar. Bına ber
koridorzıñ osonda şkaf keüyek nämä tora,
ergähendä nindäyzer qara qumta kürenä.
Malayzar şularğa yıtkäs, arttarına
äylänep qaranı. Robot kürenmäy!





  • In
    tizeräk! — Batır şkafqa kürhätte.




Hälit
saq qına ikelände lä tegeneñ esenä
sumdı. Batır za unıñ yanına inergä itkäyne,
hıymanı. Ul tiz genä sıqtı la şkaftıñ
işegen yabıp quyzı. Ä üzenä qayza yäşenergä?



Ul
arala koridor osonda robot kürende. Ul
Batırğa taban yän-farman yügerä! Totolouı
oşomo ikän?



Batır
tirä-yağına küz taşlanı. Ergälä tege qara
qumtanan başqa ber ni yuq. Işege asıq.
Malay tiz
genä
şunıñ
esenä inde. Işegen yabırğa itkäyne, unıhı,
Batırzı
kötöp
tormayınsa, şart itep qaplanıp ta
quyzı.



Kilähe
sekundta qara qumta helkenä, geüyeldäy
baş
lanı
häm,
yartı minut ta ütmäne, Batırzı kire yır
östö

kilterep
sığarzı...



Ä
Hälit tege şkaf esendä ultırıp qaldı.
Ni buldı
unıñ
menän?
Totoldomı, ällä haman da Batırzıñ kilep
sıqqanın
kötöp
ultıramı?



Bına
oşolarzı häterläne Batır Sibay östöndä
osop
yörögän
saqta.


HÄLIT
ÄMILÄNE TABA



Hälit
şkaf
esendä ozaq qına torzo. Işektäge yarıq
tan
ul
Batırzıñ
qara qumta esenä yäşengänen
dä,
gägä
robottıñ
kileüyen dä kürze. Tegeneñ malayzarzı
to
ta
almağanına
asıuzan, küräheñ, qısqırıp üz aldına
höyläneüyen
işette.



Şunan
qara qumta nisekter qapıl ğına yuqqa
sıq
tı.
Qayza
buldı
ul?
Bını
Hälit añlamanı. Ber azzan
robot
ta
kire yaqqa kitep yuğaldı.



Hälit
tauış-tın
sığarmay tora birze. Käräkhä, Ba
tır
üze
kilep
asır işekte, älegä kilergä yaramayzır.
Şkaf
bik
tar bulğanğa malayzıñ ayağı oyop kitte,
nin
däyzer
oslo
nämägä terälgän arqahı auırta başlanı.
Qıbırlar
ine,
qurqa

şkaf
asılıp kiter zä unı
totop
alırzar...



Tağı
küpmeler
vaqıt ütte. Hälitteñ yanınan säyır genä

keyıngän
keşelär
zä, ber-berehenä ğäyät
nıq

robottar za ber-nisä tapqır ütep kitte.
Tik Batır ğına
kürenmäne.
Qayza
buldı ul? Haman
da
şul
qara
qumta
esendä
ultıramı?
Ällä
beräy häl bulğanmı? Bälk
i
totolğandır.
Hälit
häüyefkä qaldı. Batır
totolha,
Hälit
ni
eşlärgä teyış? Ğümer buyı oşonda tora
almay

bit...



Ana,
tağı
kemder ütte.
Tuqta!
Bäläkäy
genä käüzäle bit
.
Batır
tügelme? Hälit
şkaftıñ
işegen
asa birze. Qız

za
baha!
Ul nimä
eşläp
yöröy
bında?
Ällä tege Ä
milä
tigäne
oşomo?
Tuqtatırğamı?
Ägär
Ämilä
bulmaha? Ul

bit
Hälitte tottorasaq. Ni eşlärgä? Qız
sekun
d
hayın
alıslaşa, häzer ul küzzän yuğalasaq! Häl
itergä

käräk!
Yuğihä...
Ni
bulha,
şul bulır!




Ämilä!
— tip äkren genä öndäşte Hälit şkaf
tıñ
işegen
kiñeräk
asıp.



Qız
qırqa boroldo, malayğa aptırap qarap
torzo, şunan yügerep unıñ yanına kilde.





  • Hälit!
    Bıl hinme?




  • Min,
    — tine aptırağan Hälit şkaftan sığa-sığa.




  • Nisek
    bında eläkteñ? Ber üzeñme?




Hälit
tükmäy-säsmäy üzzäreneñ nisek itep yır
astına töşöüzämen höyläp birze. Şunan:





  • Ä
    hin mineñ isemde qayzan beläheñ? — tip
    horanı.




  • Bez
    bit ällä nisä tapqır osraştıq, — tine
    Ämilä. — Batır höylämäneme ni?




  • Höyläne
    lä ul. Tik min ışanmağaynım.




  • Ä
    Batır qayza? — Ämilä tirä-yağına qarandı.




  • Yuğaldı.




  • Nisek
    yuğaldı? — Qızzı häüyef yalmap aldı.




Ä
inde Hälit Batırzıñ nisek yuğalğanın
höyläp birgäs, Ämilä tamam qayğığa
qaldı... Äle ular ikense qara qumta
biklängän bülmäneñ işege töböndä
tuqtalıp qaldılar. Nisek unda inergä?
Qayhılay itep qara qumtağa ultırıp
Batırzı ezlärgä sığırğa?



Ämmä
bında ozaq tororğa yaramay. Beräyhe,
kilep sığıp, Hälitte kürhä...





  • Äyzä,
    mineñ bülmägä, — tine qız.




Ozon
koridor buylap atlanılar. Ber-ike urında
Hälitkä, ergäläge tumbalar artına
yäşenep, qarşı kilgän robot menän
keşelärze ütkärep yıbärergä tura kilde.



Nihäyät,
ular Ämiläneñ bülmähendä. Bında Hälitkä
ber nindäy zä qurqınıs yanamay. Malay yır
astına töşkändän huñ täüge tapqır yıñel
hulap quyzı.



Bülmä
bäläkäy genä. Bında televizor keüyek
nämänän başqa ber ni zä yuq. Qız tege
televizorzıñ knopkalarına basıu menän
stenala ike ultırğıs hasil buldı.





  • Ultır,
    — tine qız.




Täüzä
Hälit ultırğıstı, nıqmı tigändäy totqolap
qaranı, şunan qızıqhınıp tirä-yağına küz
haldı:





  • Hin
    oşonda yäşäyheñme?




  • Eyı.




  • Ä
    karauatıñ qayza?




Qız
yänä ber knopkağa bastı. Şunda uq stenanan
säñgeldäkkä oqşağan käştä kilep sıqtı.
Qız ikense knopkağa basqaynı, tege
yuğaldı.



Malay
baş sayqap quyzı:





  • Qızıq!




  • Yaray,
    Hälit, — tine Ämilä. — Bezzeñ yaylap
    ul-tırırğa vaqıtıbız yuq. Batır vaqıt
    maşinahına ul
    tırıp
    kitkän.
    Bezgä unı tiz genä tabıp kire qaytarır
    ğa
    käräk.




  • Nindäy
    vaqıt maşinahına?




  • Batır
    bögöngö köndä tügel, ä nisäler yıl alğa
    yäki
    artqa
    kitkän.




  • Nisek
    alğa yäki artqa?

    Hälit
    haman da ber
    ni
    añlamanı.




  • Bögön
    nisänse yıl?




  • 1990
    yıl, iyun ayı.




  • Ä
    Batır oşo minutta yä 1988 yılda, yä 1987
    yılda,
    ä
    bälki, kirehensä, 1993 yıldalır.




Hälit
urınınan
ırğıp torzo:





  • Kit
    äle! Şulay bulamı?




  • Bula.
    Tege qara qumtanıñ bar hikmäte şunda
    la
    inde.
    Ul
    maşinanı Ur planetahında yañıraq qına
    uylap
    sığarzılar.
    Hınau ütkärergä bez bında la alıp
    kilgäynek.




  • Ulayha,
    Batır bit ütkän yılğa qaytıp äsähen
    qotqara
    ala!




  • Yaramay!
    Ägär vaqıt maşinahı yarzamında iken
    se
    zaman
    keşeläreneñ
    yazmışına qısılhañ... Bıl olo
    qıyralış
    kilterä!




  • Nisek?




  • Bötä
    tsivilizatsiyanıñ
    yuqqa sığıuı bar.




  • Ih!
    Hälitteñ
    qayğıhı yözönä sıqtı. —
    y
    za
    ütkän
    vaqıttı
    küreüye!.. Buşqa min dä ul qara
    qumtağa
    yäşenmägänmen!
    Häzer kiter inem dä huğış
    yıldarına!
    Avtomat
    menän!.. Td-td-td!





Ul
maşinanıñ kösö ös yıl alğa, ös yıl artqa
ba
rıu
ösön
genä yıtä.



Fi!
Şulay
ğınamı?
Yuq,
barıber
qızıq!
Ike yıl

artqa
qaytıp,
klasqa barıp inhäm... Nimä — unda min

üzemde
osratırmınmı?
Üzemdeñ
un
yäşlek
sağım

?




Älbittä.




Uh,
şäp,
ä?! — Hälit bülmä buylap
ulay-bılay
yöröp

aldı.




Hälit!
tine
Ämilä. — Bezgä Batırzı qotqarıu haqında

uylarğa
käräk.




Niñä
qotqarırğa
käräk tiheñ äle? — Hälit

aptırap
qaranı.
Häzer
unan
da
bähetle
keşe
yuq!



Ütkän
zamanda
yöröy!
Yörör-yörör zä, yalqha,
qaytır



äle.



Bötä
bälä
şunda:
Batır qara qumtanıñ
vaqıt
maşinahı

ikänlegen
belmäy. Unıñ häzer, ikense vaqıt
qa
barıp eläkkäs,
ällä
nämälär
eşläp
taşlauı
bar.



Batır
ul
zaman keşeläre menän aralaşırğa teyış
tügel!





  • Borsolma,
    Ämilä!

    Hälit
    ğämhez qılandı.

    Batır
    isär tügel.
    Vot
    bit,
    ä! Batır oşo minutta
    vaqıt
    buylap
    säyähät itä! Ä min...




  • Säyähät
    itä almay şul.




  • Niñä?




  • Batır
    maşinanı vaqıt buylap yörötä
    belmäy.
    Osraqlı
    räüyeştä nindäyzer vaqıtqa eläkkän

    şunda
    yäşäp
    yata. Iñ qurqınısı şunda. Min bını baya
    zeñ
    ergälä höyläşep torğan ike keşenän
    işettem.
    şinalağı
    batareyanıñ kösö tik ber täülekkä yıtä.
    Ägär
    oşo
    vaqıt esendä bez Batırzı tabıp qaytara
    haq...

    Ämilä
    totloqto.




  • Ni
    bula?

    Hälit
    qurqqan küzzären qızğa
    ne.




  • Äyttem
    bit inde. Batır yuğala. Ul bıl
    vaqıtqa
    la
    qayta almay, tege vaqıtta la ozaq yäşäy
    almay.




  • Ä
    niñä tege vaqıtta yäşäy almay?




  • Ikense
    vaqıtqa eläkkän keşeneñ bioenergiyahı
    ul vaqıtta yäşäü ösön fäqät ike-ös köngä
    etä. Şunan ul ülä...




Hälit
tulqınlanıp yörörgä kereşte.





  • Ulayha,
    äyt stantsiyanıñ yıtäksehenä! Ezlähendär,
    taphındar Batırzı!




  • Täüzä
    üzebez ezläp qarayıq. Ägär bez tapmahaq,
    ular nisek tabır? Ikensenän, hineñ menän
    osraşqanımdı belhälär... bögön ük Urğa
    ozatasaqtar! —
    neñ
    tauışı qaltırap kitte. — Ul saqta
    Batırzı
    rergä
    ölgörmäyım. Ä min unı küreü ösön genä...
    Yuq,
    lit!
    Nisek tä üzebezgä qotqarırğa käräk
    Batırzı!




BATIR—ÜTKÄN
ZAMANDA



Bını
añlağas, Batır şaq qattı.

Ul,
baqhañ, bögöngö Sibayğa tügel, bınan
ike-ös
yıl
elekke
Sibayğa qaytqan! Yäygä tügel, közgä
eläkkän.
Timäk,
bıl qara qumta — vaqıt buylap säyähät
iteüse
maşina!
Şuğa la unıñ işegen astırıusı paroldär

säyır
genä ikän: «Vaqıttı yıñeü», «Vaqıtqa
höcüm».



Batır
qauşap qaldı. Häzer ni eşlärgä? Bılay
ğas,
Hälittärgä inep, keyım horau turahında
uylarğa
la
yaramay. Üzzärenä lä qayta almay ul.
Berensenän,
he
unıñ
Batır ikänlegenä ışanmayasaq. Nisek
ışanhın,
öyzä
un
yäşlek
Batırı ultırğas? Ikensenän,
şul
şikländerä:
ägär ber tsivilizatsiya keşeläre ikense
tsivilizatsiya väkildäreneñ tormoşona
qısılırğa teyış
tügel
ikän,
kiläsäktän kilgändärzeñ ütkän zamanda
şäüselär
menän
aralaşırğa haqı barmı? Bıl, bälki,
aldan
uylanmağan
qot osqos boroloştarğa kilterep sı
ğarır!
Oşolarzı
uylağas, Batır hatta üzeneñ öşöp
qaltırauın onotto. Yuq, uğa bında ber ni
zä eşlärgä
yaramayzır.
Tik
nisek itep kire üz vaqıtına qaytır
ğa?
Ägär
qayta almaha? Ğümergä oşo zamanda
qalır
mı?



Batır
aşığıp maşinanıñ pultındağı yazıuzarzı
uqırğa
kereşte.
Yuq şul, malay Ur telen tulıhınsa
belmäy,
bındağı
yazıuzarzıñ kübehe añlaşılmay!..



Malayzı
qurqıu solğap aldı. Ul, bäy, ğümerzä lä
qotola
almaslıq
tozaqqa eläkkän! Ni eşlärgä? Nisek
itep
bıl
häldän qotolou yulın tabırğa?



Bıl
vaqıtta qara qumta, qalanan sığıp, yalan
ös
tönän
osop
bara ine. Batır, isenä kilep, maşinanı
k
ire
Sibayğa
taban borzo. Ul ni eşlärgä lä belmäy,
qät
qalanan,
keşelärzän alıs kitmäskä genä tırışa.
Ularğa
yaqın
bulğanda nıq öşömäy keüyek, küñele lä
be
p
az
tınıslanğan
hımaq.



Batır
yänä üzzäreneñ öyönä yaqınlaştı. Äsähe
me
nän
Batır
kuhnyala aşap ultıra!.. Oşo minutta
malayzıñ

tamağına
ber töyör kilep tığıldı. Qapıl tegelär
yäl
bulıp
kitte
bögöngö Batırğa. Höyläşep ultıralar,
nimägäler
kölälär...
Üzzären irtägä, ber yıldan ni kö
tkänen
belmäyzär.
Küpmeler vaqıt üter, şunan äsähe va
fat
bulır,
ä Batır yañğız—etem qalıp, mihnät
kürä-
kürä,
un
ös
yäşe tulıuğa yänä oşo vaqıtqa äylänep
qa
ytır
häm
üz qalahınıñ östöndä, ni eşlärgä
belmä
yınsä,
osop
yörör...



Bälki,
häzer
ük inep ularzı ni kötkänen höyläp
birerg
äler?
Yuq,
yaramay! Nimäler tota Batırzı. Nimä? Batır

bını
qapıl
ğına añlay za almay... Bälki toyomla
uılır...
Ägär,
häzer inep, äsähe menän keskäy

iskärthä,

alda ul üze kiläsäktä Urğa barmayasaq,

internatqa
uqırğa
kitmäyäsäk, timäk, oşolay itep osop

yörömäyäsäk

ul yuqqa sığasaq! Ni bulha
la
bıl qatmarlı,
añlayışhız...
Yaramay.



Äkrenläp
Batır
tınıslana töştö häm üzeneñ öşöüzän

qaltırana
başlauına
iğtibar itte. Nindäy hıuıq
!
Ni eşlärgä? Ägär oşolay tağı ber-ike
säğät yöröhä, ul tuñıp
ülä!
Tuqta! Üzzäreneñ balkonında keyım

elenep
tora
tügelme?
Eyı, kurtka, triko kürenä! Bıl


bit
unıñ keyımdäre!
Häyır, unıqı tügel, tege un yäşlek
Batırzıqı. Bulhın! Alıp torğanda...
Vaqıtlısa ğına. Sit keşenekenä qul
huzırğa haqı yuq, ämmä bına üzeneñ elekke
keyımdären ber-ike köngä alıp tororğa
yarayzır.



Üz
zamanına qaytırğa forsat tıuğas ta,
kire birer. Tik un yäşlek Batırzıñ
keyımdäre un ös yäşlek Batırğa
bäläkäyzärzer inde. Ämmä başqa sara yuq.



Batır
täüäkkälläne. Häzer qara qumtanı garacdar
artına, qarañğı urınğa, töşörä lä... Unda
ber kem dä kürmäs. Şunan yügerep bara
la... Batırzarzıñ fatirı ikense qatta.
Balkonğa nisek kütärelergä malay yaqşı
belä.


IKENSE
QARA QUMTA





  • Ul
    maşina yanına stantsiya yıtäksehenän başqa
    kem inä ala? — tip horanı Hälit.




  • Ber
    kem dä inä almay, — tine Ämilä. — Ä,
    tuqta! Unıñ yarzamsıhı — robot inä ala
    şikelle.




  • Robot?
    Ul bezgä işekte asıusı parolde äyterme?




  • Yuq.




Qız
menän malay yänä uyğa qaldı. Ular törlösä
plan qorzo, ämmä berehe lä tormoşqa
aşırzay tügel ine. Nihäyät, Hälit iñ
yabay sarağa äylänep qayttı.





  • Stantsiya
    etäksehenän bulmay, — tine ul. — Parolde
    şul robottan ğına belä alabız.




  • Nisek?




  • Belmäyım.
    Unı nisek tä yoqlatıp bulmaymı?




  • Hünderep
    bula.




  • Unı
    niñä äytmäy torahıñ? Hünderäbez zä...
    Unıñ hätere barzır bit?




  • Bar,
    älbittä.




  • Şunı
    asa la qaraybız! Unda parol yazılğan.




  • Isınlap
    ta. — Ämilä uyğa qaldı. — Bınıñ ösön
    unıñ häteren uqıy belergä käräk. Tuqta!
    Mindä kompyuter bar! — Ämilä ergäläge
    televizor keüyek nämägä kürhätte. — Ul
    robottıñ häteren sisä alırğa teyış!




Tizzän
malay menän qız, koridorğa sığıp, stantsiya
etäkseheneñ kabinetına taban atlanı.
Unda üzzärenä käräk robottı ozaq kötörgä
tura kilmäne. Bına ul kabinettan sıqtı
la stantsiya yıtäkseheneñ sirattağı yomoşon
ütäü ösön qayzalır yünälde. Oşo yırzä
unıñ qarşıhına Hälit kilep sıqtı.





  • Tomuka!
    — tine
    malay.
    Bıl
    Ur
    telendä «tuqta»
    tigände
    añlata
    ine.




Robot,
qarşıhındağı tanış tügel äzämde kürep,
şaq
qattı,
şunan, meyıhenä yazılğan programmağa
buy
honop,
Hälitte
eläkterep alırğa itte. Malayğa şul ğı
na
käräk
ine.
Ul qarşılaşa başlanı. Oşo yırzä Ämi

yügerep
kilde lä robottı hünderze. Tege, malay
me
nän
bulaşıp,
qızğa qamasaulay za almanı. Robot ülgän
keüyek
qatıp
qaldı. Malay menän qız şunda uq, ro
bottıñ
qul-ayaqtarınan
eläkterep, koridor buylap alıp
kitte.
Timer
keşe auır ğına, tik unı koridorza oşo
kileş
qaldırırğa
yaramay. Unıñ programmahı alınğa
nın
belhälär,
şau-şıu kütäräsäktär.



Kös-hälgä
robottı Ämiläneñ bülmähenä inderep
hal
dılar.
Bına
— unıñ programmahı Ämiläneñ qulında.
Unı
şunda
uq kompyuterğa haldılır häm tasmağa
yazıl
ğan
parolde
tabırğa quştılar.
Kompyuter
ozaqqa
huzmanı,
yartı
minuttan ekranda ur telendä:



Bülmägä
ineü
— «Vaqıt menän osraşıu».



Apparatqa
ineü— «Olo säyähät».



Apparattan
sığıu — «Haumı, zaman»,
tigän
yazıuzar yımeldäne.



Hälit
tüzemhezlänep
Ämilägä
qaranı:





  • Nimä?
    Buldımı?




  • Eyı.
    — Ämilä programmanı ala halıp kire
    ro
    bottıñ
    kükrägenä
    tıqtı. — Äyzä, tizeräk koridorğa sı
    ğarıp
    quyabız!




Ämilä,
işekte asıp, tışqa küz haldı. Şunan
litkä
şaulamasqa
quştı. Küräheñ, kemder ütep
ğandır.
Bına
ber mäl koridor buşanı. Malay menän
qız
yänä
robottı qul-ayağınan eläkterep koridorğa
ğarzı,
ayağına
bastırzı.




Kittek!
— tine qız.





  • Bälki,
    unı toqandırırğa käräkter? — Hälit
    tuq
    tap
    qaldı.




  • Yaramay!
    Ul şau-şıu kütäräsäk! Ä bezgä qara
    qumtanı
    alıp
    sığırğa käräk äle!




Ämilä
menän
Hälit koridor buylap yügerze. Bähetkä
qarşı
qara
qumta ultırğan bülmägä tiklem ularğa
ber
kem

osramanı.



Bına
Ämilä
parolde
äytte.
Şunda
uq
işek asıldı.
Malay
menän
qız «hä»
tigänse
eskä
sumdı. Bülmälä beyıklege-kiñlege ikeşär
metrlıq
qara
qumtanan başqa

ber
ni
zä yuq ine.



Hälit
uğa
hoqlanıp
ta,
ğäcäplänep
qarap
torzo.



Oşo
vaqıt
buylap
yöröy
alamı
inde?





  • Eyı.




  • Qarap
    torhañ... Yabay ğına qumta bit!




Ul
arala Ämilä qara qumtanı asıp yıbärze.





  • Äyzä,
    in!




Hälit
Ämilä artınan apparat esenä inde. Bında
pult bar ine. Ällä nindäy lampalar
yımılday, küp kenä knopkalar, tumblerzar,
añlayışhız yazıuzar küzgä taşlana.



Ämilä
aşığıp ber-ike tumblerzı şartıldattı,
knopkalarğa bastı. Bına qara qumta äkren
genä geüyeldärgä, helkenergä totondo.





  • Kittek!
    — tine Ämilä tulqınlanğan tauış menän.




  • Qayza?




  • Älegä
    ber yıl artqa! Hezzeñ 1989-sı yılığızğa!..
    Bezgä bınan tizeräk ısqınırğa käräk!




  • Ä
    nindäy köngä?




  • Nindäyınä
    teläyheñ?




  • M-m,
    — tip uylap aldı Hälit, maşinanıñ is
    kiterlek hälätenä ışanırğa la ışanmasqa
    la belmäyınsä. — Äyzä, berense ğinuarğa!
    Yañı yılğa! — Läkin östöndäge şort menän
    maykağa qaranı la kire uylanı.— Äy, yuq!
    Äyzä, yäygä! Iyul ayına!




Ämilä
yänä knopkalarğa bastı. Ekranda nindäyzer
handar yıltıldanı, maşina tigez genä
geüläne, helkende. Hälit tın da almay
tora. Isınlap ta, ular oşo minutta vaqıt
buylap säyähät itäme, ütkän yılğa qaytıp
baramı? Ğäcäp bit bıl, möğcizä!



Tizzän
maşinanıñ işege asılıp kitte.


QARA
QUMTA — OSOUSI «TÄRILKÄ»



Batır
qara qumtanı garacdarğa taban yünältte.
Oşo yırzä ul qala uramdarındağı keşelärzeñ
tuqtap, öskä tekälep torouona iğtibar
itte. Nimä qaray ular? Malay binoklen
qulına aldı häm şaq qattı. Yırzäge bötä
keşelär tup-tura Batırğa tekälmähenme!
Unı kürälärme ikän ni? Bulıuı mömkin
tügel! Kük yözö qap-qarañğı. Unda yözgän
qara qumta kürenergä teyış tügel dä
baha!



Yuq,
Batır yañılışa. Küräheñ, ular başqa nämäne
küzätä. Malay binokle aşa yırzägelärgä
nıqlabıraq qaranı. Bına ğäcäp! Binokl
ularzı şul tiklem yaqın kürhätä, hatta
tegelär ike metr ğına alıslıqta Batırğa
tişä yazıp tekälep torğan keüyek.
Malay
qurqa töştö.


Şul
saqlı keşe hiñä tup-tura qarap torhon
äle! Şik yuq

ular qara qumtanı kürä. Tik qara nämäne
qarañğ
ı
küktä
nisek taba huñ ular?



Batır,
hizemläüyen tikşerep qarau ösön, qalanıñ
ikense osona taban yözzö. Yırzägelär,
borolop, yänä uğa tekälde! Kürälär!



Ni
eşlärgä? Nisek itep bılarğa hizzermäy
genä üzzäreneñ balkonında torğan yılı
keyımdärze qulğa töşörörgä? Ägär bılay
ithä: qala sitenä sığırğa, şu
nan
ergä
mömkin tiklem yaqınayırğa la, zur tizlek
menän
osop
kilep, garacdar artına sumırğa?! Ul
saq
ta,
moğayın,
ber kem dä kürep ölgörmäs!



Tizzän
Batır şulay itte lä. Maşinahın garacdar
artına
yäşerep,
tiz genä tışqa sıqtı.



U-u,
qalay hıuıq! Şulay bulmay ni! Ayaq astında,
qar
yata,
halqın yıl örä. Ä Batır mayka menän
şortik
tan!



Malay
alğa uqtaldı. Qapıl ul utız-qırq azımdar
sittäräk ber-nisä keşeneñ üzenä tekälep
torouon kürze.
Unıñ
keyımenä
aptırayzarzır inde.



Batır,
ğäcäplänerlek ber ni zä yuq tigändäy,
yähät
kenä
üzzäreneñ
öyzärenä taban yügerze. Huñğı sekundta
artına
äylänep
qaranı. Qara qumtanı nıq yäşerze
me?
Sit
küzzärgä kürenmäyme? Qaranı häm taş hın
keüyek
urınında
qatıp qaldı.



Ul
qara
qumtanı qaldırğan urında garac
beyık
legendäge
yap-yaqtı
şar yata ine! Malayzıñ qoto osto!
Inmä
bıl?
Qara qumta şulay yaqtıramı? Ul bit qumta

qiäfätendä
ine, niñä tüñäräk bulıp kitkän? Yaqtı
ra!
Timäk,
ul qarañğı töşkändän birle şulay yaqtılıq

säsä!
Bına ni ösön yırzäge bar keşe unı kürep
torğan
ikän!
Timäk, anau keşelär qara qumtanıñ osop
kilep
ergä
töşkänen kürgän, unıñ esenän Batırzıñ
sığ
ıuın
küzätkän!
Osousı «tärilkä» kilde tip qarap
to
ralarzır
äle
häzer.



Batır
añlanı:
bınday saqta qara qumtanı taşlap
kiteü
mömkin
tügel. Hizzermäy genä üzzäreneñ balko
nına
la
menä
almayasaq ul. Maşinanı la, malayzı la
uratıp
alasaqtar
ber minuttan. Unan huñ ni bulırın
aldap
küz
aldına kiltereüye lä qurqınıs.


Batır
kire
yügerze. Yaqınayğas qına ut költäheneñ
e
sendä
qara
qumta ultırğanı kürende. Küräheñ,
na
n
ur
säsä,
şuğa la qarañğıla yaqtı yomğaqqa äüyerelä.



Batır
qara
qumtanı yırzän ayırzı la tiz genä qalanan

sitkä
osto.














BATIRZI
NISEK TABIRĞA?



Ämilä
menän Hälit tışqa sıqtı.
Qara
qumta
qola
yalan
urtahında tora. Östä iyul qoyaşı rähimhez
zıra.
Äkren genä yıl isä. Alısta qala kürenä.
Sibaymı? Eyı, Sibay bit! Tik häzer bında,
ısınlap ta, 1989-sı yılmı ikän? Bälki, haman
da 90-sı yıldır?



Malayzıñ
uyzarın añlağanday, Ämilä:





  • Bez
    1989-sı yıldıñ berense iyulendä, — tine.




  • Qayzan
    beläheñ? — Hälit qızğa şikle
    qaraş:
    taşlanı.




  • Maşinağa
    şunday boyoroq birzem. Ul
    bezze
    şul: köngä
    alıp
    kilde lä inde.




  • Işanğım
    kilmäy, — tine Hälit. — Mineñsä,
    bez.
    90-sı
    yıldıñ
    berense iyunendä.




  • in
    qalağa
    qara. Unda üzgäreş kürmäyheñme
    ni?




  • Yuq.

    Hälit
    yänä qalağa baqtı. — Tuqta
    äle!
    Anau
    tuğız qatlı yort... Ul niñä tözölöp
    bötmägän?
    Unda
    bit
    küptän keşelär yäşäp yata! Kisä genä
    unıñ
    liftında
    Batır menän öskä-asqa şıuıp yörönök!




  • Üzeñ
    uylap qara.




  • Isınlap
    ta bez 89-sı yıldamı ikän ni?!
    Ğäcäp:
    bit
    bıl!
    Öy tözölöp bötmägän! Ä ul kisä genä!.. —
    Hälit
    aptırağan
    küzzären qalanan ala almanı. Şunan
    yänä
    qara
    qumtanı urap sıqtı.

    Vät
    maşina, ä!..
    Vaqıt
    aşa!..
    Ämilä, qara äle! Ä unda, oşo qalala,
    min
    barmı?
    Un
    ike yäşlek min,

    Hälit?
    Barmı?




  • Älbittä,
    bar.




  • Nisek
    bar? — Hälit his tä ışanırğa
    ne.

    Min
    bit bına! Yanıñda toram!




  • Bında
    un ös yäşlek Hälit, 90-sı yılda
    yäşäüse
    Hälit
    tora.
    Ä qalala 89-sı yılda yäşäüse, un ike
    lek
    Hälit
    bar. Hez ikegez ike zaman väkile, şuğa
    gez
    ike
    keşe.




  • Yuq,
    bıl mineñ başıma hıymay!

    Hälit
    ulay-
    bılay
    yöröp
    aldı.

    Bılay
    bulıuı mömkin tügel!
    sek
    inde?
    Min — ikäü! Işanmayım! Yuq!




  • Hälit,
    eter bıl haqta,

    tine
    Ämilä.

    Batır

    qayzan
    ezläybez?
    Bezgä şul haqta uylarğa
    käräk.




  • Batırzımı?
    Unıñ maşinahı nisä
    yılğa
    kitä a
    la
    tineñ
    äle?




  • Ös
    yıl artqa, ös yıl alğa.




  • Ös
    yıl arttan başlaybız, här köndö
    tikşeräb
    ez...




  • Nisek
    tikşeräbez? Bına bez 89-sı yıldıñ berense

    iyulendä
    torabız.
    Bälki Batır za oşo köndäler.
    Tik
    unı
    nisek tabırğa? Bötä qalanı hözöp sığa
    almaybız zaha!




Hälit
tä töşönkölökkä birelde:





  • Här
    köndä qala buylap yöröy başlahaq,.. O!




  • Ä
    bez unı ber täülek esendä tabırğa
    teyışbez, — tip qabatlanı Ämilä. —
    Yuğihä... Batareyanıñ kösö...




  • Bılay
    ultırırğa yaramay! — Hälit qızğa höyläp
    bötörörgä birmäne. — Täüge köndän
    başlaybız! Batır yä üzeneñ, yä bezzeñ
    öy tirähendä öyröläler. Kittek!




Ämilä
menän Hälit ultırğan qara qumta, vaqıt
arauığın tişep, 1987-se yılğa osto. Vaqıttı
äräm itmäs ösön mömkin tiklem şäberäk
ezlärgä buldılar. Bınıñ ösön qara qumtanı
Batırzarzıñ öyzäre yanındağı garac
artına kilterep quyzılar. Ikehe ike
yaqtan tiz genä Batırzı qarap kilä lä
qara qumtanı yänä ber kön alğa küserälär...



Ber
mäl 87-se yıldıñ közönä kilep yıttelär.
Ämmä Batırzıñ eze lä kürenmäy...



Tizzän
malay menän qız töşönkölökkä birelde.
Ular Batırzı köndöñ ber genä osoronda,
yäğni köndözgö säğät ber tirähendä,
ezläy. Ä bit Batır şul köndöñ başqa
vaqıtında torop qalıuı bar!



Timäk,
fayzahız, fayzahız Batırzı ezläü! Unı
tabıu mömkin tügel! Köndöñ bit yıgerme
dürt säğäte bar, meñdän aşıu minutı bar!
Şularzıñ qayhıhında ezlärgä Batırzı?
Ä Ämilä menän Hälit Batırzı ber yılda
tügel, altı yıl esendä ezlärgä teyış!
Etmähä, unı ber täülektä tabırğa käräk.
Ismaham, Batır ultırğan qara qumtalağı
batareyanıñ kösö ozaqqaraq yıthä! Yuq şul!
Ul yıgerme dürt säğättän bötäsäk, hünäsäk!
Şunan huñ Batır...



Ni
eşlärgä? Tik ultırırğa ğına yaramay! Inde
ömöttäre özölgändäy bulha la, Ämilä
menän Hälit nıqışmalı räüyeştä Batırzı
ezläüzären dauam ittelär...



SÄYER
VAQIĞALAR



Batırzıñ
äse hıuıqqa başqasa tüzerlege qalmanı.
Ni bulha — şul bulır! Ul qara qumtanı
zur tizlek menän üzzäreneñ balkonına
mömkin tiklem yaqınayttı. Şunan işekte
astı la bauza elenep torğan triko menän
kurtkanı yolqop aldı. Küz qırıyı menän
genä estä ut barlığın, täzrälärzeñ
qorğanlı ikänlegen kürep qaldı...



Tizzän
qara qumta, nimänänder qurqqan qarluğas
keüyek, qalanan sitkä osa ine.



Triko
menän kurtkanı keygäs, malayzıñ tänenä
yılı yügerze. Irtägä keyımdäreneñ
yuğalıuın belgäs, keskäy Batır nimä
uylar
ikän?



Oşo
erzä Batır tert itep qaldı. Sönki ul
bınan ös yıl elek
bulğan
vaqiğalarzı
isenä töşörzö...



Ber
köndö
kis,
äsähe menän ikäüläşep aşap alğandan
huñ, Batır därestären äzerlärgä buldı.
Ul balkon täzrähenä arqahı menän ultıra
ine. Qapıl öy esen säyır yaqtılıq solğap
alğanday itte. Batır bığa ul tiklem
aptıramanı. Ularzıñ yanınan
az
maşina
ütäme ni! Şularzıñ yaqtılığılır. Şul mäl
balkonda nimäler şaqıldanı.
Elme
ikän?
Tuqta, unda kemder bar tügelme? Tik
ularzıñ
balkonında
kem yöröhön? Batır artına äylänep qaranı.
Ämmä qorğan yabıq, şuğa balkonda ni
barlığı kürenmäy. Ämmä täzrälär zäñgärhıu
töstäge säyır
yaqtılıqqa
kümelgän.
Ul his tä maşina farahınıñ yaqtılığına
oqşamağan.



Batır
qauşabıraq
qaldı.
Ul arala täzrä artında
ğı
yaqtılıq
yuğaldı.
Malay
urınınan torop täzrä yanı
na
barzı,
qorğandarzı
asıp
ebärze. Ämmä tışta şik tıuzırırlıq
ber
ni
yuq, fäqät qarşılağı öyzärzeñ täzräläre
genä
yaqtırıp
tora. Uramdan ütkän maşina kürenmäy.
Ulayha,
äle
genä nimä yaqtırttı ikän qorğandarzı?
Tuqta,
bauzağı
trikohı menän kurtkahı qayza? Ularzı
kisä
genä
äsähe yıuıp kipterergä elgäy-
ne.
Batır
ularzı
köndöz
ük alırğa itkäyne, ällä niñä buşay
almanı.





  • Äsäy,

    Batır
    kuhnyala
    bulaşqan äsähenä öndäş
    te,

    balkondağı keyımdärze hin aldıñmı?




  • Yuq.




  • Ä
    qayza
    huñ
    ular?




Äsähe
kilep
ette...



...Batırzıñ
isendä:
ikäüläşep
bik nıq aptırağay
nılar.
Malay
kurtkahın
bik
yarata ine, bigeräk tä unıñ arqahında
zur
häreftär
menän
«sport» tip yazılğan hüz
oqşay
ine.
Şuğa
la
bik
nıq
qayğırzı.



Ä
şul köndöñ
irtägähenä
Batır
bit tağı la ğäcä
beräk
häldärgä
tarını.
Mäktäptän
qaytqas, işekte
asıp
öygä
inäyım
tihä,
plaşınıñ
kesähendä
asqısı
yuq.
Malay
aptırauğa
qaldı.
Qayza bulıuı
mömkin?
Töşöp
qaldı
tiyer
ine, bögön futbol uynamanı, ulay- bılay
yügerep
yörömäne...
Ni
eşlähen
Batır, äsäheneñ eş
enä
barıp,
unıñ
asqısın
aldı...



Oşo
vaqiğalarzıñ azağı bigeräk tä hayran
qalırlıq buldı.



Şul
kis Batır balkonğa qaraha, bauza trikohı
la, kurtkahı la elenep tora. Kem kiltergän?
Qasan? Bını malay za, äsähe lä his tä
añlay almanı. Ä inde kurtka kesähenän
bögön genä yuğalğan asqısınıñ kilep
sığıuın kürgäs, ular tamam aptırauğa
qaldı. Batır za, äsähe lä yuq-barğa ışanmay
ine, ämmä oşo säyır vaqiğalarzan huñ,
ällä yort eyähe bulamı ikän, tip şiklänä
başlanılar. Ämmä bıl haqta ber kemgä lä
höyläp tormanılar. Häyır, kem ışanır
ine ikän ularğa?



Ike-ös
kön aptıraşıp yörönölär zä, başqa unday
ul-bıl qabatlanmağas, äkrenläp onottolar...



Häm
bögön kilep un ös yäşlek Batır şularzı
isläne. Bına bit säbäp nizä bulğan! Äzäm
ışanmaslıq vaqiğa şul! Oşo minutta
tegendä, ul fatirza, un yäşlek Batır
kurtkahı yuğalğanğa qayğıralır, ä bında,
qara qumta esendä, un ös yäşlek Batır,
nisek itep üz zamanına qaytırğa
belmäyınsä, Irändek tauzarına taban
osop bara...



Qapıl
Batır bınan ös yıl elek, köz, qala
gazetahında ğäcäp ber mäqäläneñ basılıp
sığıuı haqında häterläne. Unda ber köndö
kis keşelärzeñ qala östöndä osousı yaqtı
şarzı küreüzäre haqında yazılğaynı. Tege
ut yomğağı ber tübänäyıp, ber öskä
kütärelep ozaq qına osop yörögän. Şunan
qala urtahındağı garacdar artına barıp
töşkän. Ber mäl şar esenän keşe kilep
sıqqan. Ul buyğa bäläkäy genä bulğan.
Bıl yän eyähe şarzan sitkäräk atlağan,
ämmä üzenä tekälgän keşelärze kürgäs,
tiz genä kire ut yomğağı esenä ingän dä
osop kitkän. Tegeneñ keyıme balalarzıñ
maykahı menän şortigın häterlätä ine,
tip höylägän küreüselär... Ularzıñ
barıhınıñ da täsorattarı qala gazetahında
basılıp sıqtı, hatta bıl mäqäläne azaq
respublika gazetaları la küserep bastı.
Ämmä ularğa ber kem dä, şul isäptän Batır
za, ışanmağaynı.



Ä
baqhañ, ul utlı şar esenän sıqqan keşe
Batırzıñ üze bulğan! Äzäm ışanmaslıq
nämä bit bıl!



...Batır
äkrenläp şunday fekergä kilde: yır
astındağı stantsiyanı tabırğa käräk. Ur
keşelärenä hälde añlatıp birergä tura
kiler. Üz zamanına qaytıu ösön oşonan
başqasa yul yuq...



Batır
bında ızalay, ä Hälit ni eşläne ikän?
Ägär ul totolha, bötähen dä onottorop,
malayzı yır östönä sığarıp yıbäräsäktär.
Ul saqta Hälit Batırzıñ qayza ikänlegen
bötönläy häterenän sığarasaq...



Şulay
uq
üz vaqıtına kire qayta almasmı? Ämiläne

başqasa
ber qasan da kürmäsme ikän ni? Qız menän

osraşıu
ösön
aşqınıp kilgäyne bit Batır Sibayğa
...



HÄLIT
HÄLITTE OSRATA




Taptım!

tine Hälit şat tauış menän. — Bat
ırzıñ
er
astı
stantsiyahında qara qumtağa ultırğan
va
qıtına
barayıq
ta,

unı tuqtatayıq. Yäki nisek ki
re
qaytırğa
öyrätäyık!




Yaramay.
Ämilä
küñelhez qiäfät menän başın


sayqanı.
Bıl
inde tarihtıñ üseşenä qısılıu bula.
Batır
inde
küptän
qara qumtağa ultırıp kitkän, ul qa
yzalır
ikense
vaqıtta yöröy. Bezzeñ unı tabıp k
ire
qaytarırğa
ğına haqıbız bar, ä säyähätteñ başına

barıp
tuqtatırğa
hoquğıbız yuq.
Bıl
Er
hınıñ
üseşenä...




Beläm,
beläm!
— tip bülde qızzı Hälit qänäğäthez

tauış
menän.
— Olo qıyralışqa kilteräsäk... Ulay
ya
ramay,
bılay
za
yaramay! Ulayha, nimägä käräge bar
bıl
maşinanıñ?



Hälit
qara
qumtanıñ möyöşönä tibep yıbärze.




Ul
tikşereüzär
ösön käräk.




Bılay
yöröhäk,
bez ber qasan da Batırzı tapmayasaq
bız!
Ä vaqıt
ütä,
ütä! Batareyanıñ kösö böthä...




Şuğa
tiklem
tabırğa käräk, tim bit.



O
nisek?
Nisek?




Belmäyım.

Ämilä tıştan tınıs bulırğa tırışa
,
ä estän
unıñ
da yöräge ärney...



Inde
Ämilä
menän
Hälit 87-se yıldıñ közönä kilep yıttelä
p.
Qara
qumta
äüälgesä garacdar artında ultıra.

Malay menän
qız
yaqın-tiräne qarap sığa la, Batı
p
za, unıñ
apparatı
la kürenmägäs, vaqıt buylap ber säğätkä

alğa
küsälär.
Ämilä Batırzıñ öyö tirähenä barıp
äylänä
,
Hälit
üzzäre yäşägän yaqtı barıp qaray...



Hikhän
etense
yıl
Hälitkä un yäş bulğan. Ey, kürähe

ine üzeneñ şul
sağın!
Şuğa la öyzärenä inep sığıu teläge

malayzı
taşlamay.
Ämmä Ämilä vaqıttı uğata äz

birä. Ul yügerep
yöröp
üzzäreneñ tirähen qarap sığıuğ
a
ğına yıtä.
Yuğihä
bez ber täülek esendä altı
yıldı
urap

sığa
almayasaqbız,
ti qız. Şuğa la Hälit üzzäreneñ öyönä
,
alısta
ultırğan mäktäptärenä aşığıp qına

raş
taşlay
za garacdar artına qabalana. Şul

arala
üzzäre
tirähendä
yäşägän ber-ike bala-sağanı tap itte.
Ularzıñ qapıl ike-ös yäşkä bäläkäsäyıp
kiteüzären küreüye Hälit ösön qızıq ta,
säyır zä. Ämmä yaqşı tanıştar bulmağas,
barıber ul tiklem hayran qalmay Hälit.
Ägär bına üzeneñ beräy klastaşın tap
ithä, yäki un yäşlek Batır menän üzen
osratha ikän!.. Qızıq bulır ine bıl! Şuğa
la vaqıt maşinahınan sığıu menän malay
iñ alda mäktäp yulına küz hala. Yänähe,
kemdär kilä ul yaqtan. Läkin oşoğasa unda
fäqät tanış tügel balalar küzenä
salındı...



Bıl
yulı la... Mäktäp yağınan ike malay kilä.
Berehe yıuantaq, kilbäthez käüzäle...
Tanış tügel. Ikensehe hontor buylı...
Tuqta! Bıl bit Batır! Bınan ös yıl elekke
un yäşlek Batır! Ul! Ul! Üzeneñ iñ yaqın
dusın tanımasqa! Qalay bäläkäsäyıp
kitkän! Kölkö! Ä yanındağı kilbäthez
käüzälehe kem buldı huñ äle? Bäy! Hälit
tert itep qaldı. Bıl bit malayzıñ üze,
Hälit! Yıuantaq malay, baqhañ, un yäşlek
Hälit ikän. Şulay yıuanmı ni ul?



Un
ös yäşlek Hälit, ni eşlärgä belmäyınsä,
urınında qatıp qaldı. Ğäcäp bit bıl!
Hälit üzen kürä! Äkiättä genä bula torğan
häl dä baha! Vallahi, beräyhe höylähä,
bığa ışanmas ine. Ä bına häzer üze... Ällä
töş küräme? Yuq, ısın bıl, ısın!



Ul
arala un yäşlek malayzar yaqınıraq kilde.
Ölkän Hälit yuldan sitkäräk sıqtı.
Aralaşırğa yaramay. Ämilä şulay ti bit.
Hälit üz-üzenä sittän genä qarayasaq...



Oşo
erzä Hälit menän Batırzıñ qarşıhına un
ike yäştär tirähendäge ikense malay
kilep sıqtı.





  • Tuqtağız
    äle, — tine ul. Bınıñ Hälit menän Batırğa
    qarağanda zurıraq ta, köslöräk tä
    ikänlege kürenep tora. — Aqsağız barmı?




  • Yuq...




  • Aldayhığız
    bit! Kürhätegez kesäläregezze! — Tege
    malay Batırzıñ da, Hälitteñ dä yılkälärenä
    berärze qundırıp aldı. — Şäberäk
    qıbırlağız!




Ağastar
arahında torğan Hälit bınan ber nisä
yıl elek ber
Slavik
tigän
malayzıñ mäktäptän qaytqan saqta kön
dä tiyerlek tuqtatıp, aqsa horap, birmähäñ,
tuqmap yözätkänen häterläne...



Ölkän
Hälit ağastar arahınan sıqtı.





  • Ey!
    — tip öndäşte ul.




Ös
malay za uğa äylänep qaranı.





  • Kil
    äle bında! — tine un ös yäşlek Hälit.




  • Miñä
    äytäheñme? — tip horanı
    Slavik.




  • Eyı,
    hiñä! Kil!




Slavik,
yomşaq
qına basıp, Hälitkä yaqınlaştı.
Keskäy
Hälit menän
keskäy
Batır aptırap qarap tora. B
atır
bigeräk tä nıq
ğäcäplände,
buğay. Sönki ul un ö
s
yäşlek Hälitte
tanığanday
itte. Fäqät un yäşlek
Hälit
dusınıñ
ergälä torouı ğına: «Hälit, hin nisek
ulay
zurayıp kitteñ?» — tip
horauzan
tıya...



Slavik
kilep
eteü
menän,
Hälit
unıñ yılkähenän
eläkterep
aldı:



Niñä
keskäyzärze
yäberläyheñ?





  • Yäberlämäyım...
    — Slaviktıñ qoto
    osto.
    — Min
    bit
    bılay
    ğına...




  • Ägär
    tağı üzeñdän keskäyzärgä
    qul
    kütärhäñ, yäki
    ularzan
    aqsa
    horahañ!..
    Üzeñä üpkälä! Añlanıñmı?




  • Añlanım!
    tine
    Slavik,
    ilamhırağan
    tauış
    menän.




  • Bar,
    yulıñda bul! — Hälit tegeneñ
    elkähenä
    tört
    öp
    ebärze.




Slavik,
anhat
qotolğanına qıuanıp, yähät kenä tab
anın
yaltırattı.



Hälit
artına
äylänep qaranı. Un-un biş azım alısl
ıqta
keskäy
Hälit menän keskäy Batır uğa tekälgän.
Küräheñ,
unıñ
kem bulıuın, ni ösön şulay yaqlaşa
başlauın
añlarğa
teläyzärzer.



Ämmä
ölkän
Hälit üzeneñ bılay za artığıraq qılan
ıp
taşlağanın
toyzo. Şuğa keskäy malayzarğa ber
mi
öndäşep
tormanı,
uñ qulın ğına kütärep sälämläne hä
m
ağastar
arahına
sumdı...



Bına
ul
qabalanıp garacdar arahındağı vaqıt
ma
şinahına
taban
atlay, üze tege osor Slaviktıñ
bäylä
neüzäreneñ
nisek
tamamlanıuın häterlärgä tırışa...



Tuqta
äle!
Ber köndö mäktäptän qaytıp kilgändä
Slavik

tap
bulıp
yänä aqsa taptıra başlağaynı, ağastar

arahınan...
etense
klastar tirähendä uqığan ber
malay
kilep
sıqtı...
Ul Slaviktı yanına saqırıp alıp
nizer
äytte,
şunan
yänä ağastar arahına inep yuğaldı...



Kem
buldı
ul?
Niñä Hälit menän Batırzı yaqlaşırğa

buldı?
Slavikka
nimä tip äytte? Bılar bötähe lä

Hälit ösön bildähez qaldı, ämmä şunan
huñ Slavik ularğa aqsa
horap
bäylänmäne...



Bögön
kilep,
Hälit
ağastar arahınan kilep sıqqan malayzıñ

qiäfäten
häterläy
zä... Şulay za ul Hälitte
ñ
üze buldımı
ikän
ni? Bığa ışanğı kilmäy! Ämmä şulay

buldı bit
barıhı
la, buldı!..


KÖTÖLMÄGÄN
OSRAŞIU



Qayhı
saqta Batırğa Hälit Ämiläne tap itep
unı ezlärgä sıqqan keüyek toyola. Ägär
bıl ısın bulha... Batır Ämilä menän
osraşırmı ikän ni? Işanğı kilmäy. Bıltır,
Ur planetahın taşlap kitkän saqta,
mäñgegä huşlaşabız tigän auır toyğo
malayzıñ küñelenä nıqlap inep ultırğaynı,
şul haman kitergä telämäy.



Ä
Batır Ämilä haqında yış uylana. Imeş,
qız Yırgä kilep töşkän dä Batırzı tapqan...
Oşo hıyalın küpme tapqırzar töş itep
kürze. Ämiläneñ kilep ineüyen kürä lä
uğata qıuana. Qız za bik şatlana.
Ber-berehen bülä-bülä huñğı yıldı nisek
yäşäüzären, qayhılay hağınıuzarın
höylärgä totonalar. Bıl minutta malayzıñ
yörägen olo bähet solğap ala... Uyanıp
kithä, bıl töş kenä bulğan ikän. Bını
añlağas, malayğa şunday auır bula ine.



Batırzıñ
klasında matur-matur qızzar bar. Ularzıñ
qayhı beräüzäre, hat yazıp, üzzäreneñ
Batırzı oqşatıuzarın, malay menän
osraşırğa teläüzären dä beldergäyne.
Tik ğäcäp: ularzıñ barıhı la maturlıq
yağınan da, holoqtarı menän dä Ämilägä
qarağanda tübäneräk tora keüyek... Oşonday
minuttarza, qızzı yuqhınğan saqtarza,
yahanı la inde Batır Ämiläneñ tege ike
portretın. Älbittä, bötähe lä unıñ
kemlegen belergä teläne, heñlem, tip
kenä añlattı Batır. Ä portrettarzıñ
berehen «Hıyal qızı», ikensehen «Ay qızı»
tip atanı...



Oşonday
uyzar menän malay töndö yıtkerze. Ul tañ
aldınan ğına ike säğättäy yoqlap aldı.
Uyanıu menän Batır üzeneñ asıqqanlığın
toyzo. Qapqılap alırğa ine lä... Ismaham,
beräy hum aqsahı la yuq bit. Magazinğa
inep beräy nämä alıp sığır ine...



Qapıl
bınan ös yıl elek bulğan säyır vaqiğalar
Batırzıñ yänä isenä töştö. Triko menän
kurtkahınıñ yuğalıuı, irtägehenä kesähenän
fatir asqısınıñ yuq bulıuı, şul könö kis
keyımdäreneñ üzzärenän-üzzäre balkonğa
kilep eleneüye, ä asqısınıñ kurtka
kesähenän tabılıuı. Batır şularzıñ
serle bäyläneşen töşöngändäy buldı.



Malayğa
häzer üz fatirınıñ asqısın qulğa
töşörörgä käräk! Ä inde bäläkäs Batır
(üz-üzeñ haqında sit keşe keüyek höyläü
qızıq ikän!) — mäktäpkä, äsähe eşkä
kitkäs, öygä inep, ber-ike telem ikmäk
alıp sığırğa... Ä bına azaq asqıstı nisek
kire birergä? Ös yıl elek asqıs balkondağı
kurtka kesähendä tabıldı. Niñä
ulay
kilep
sıqqan? Bögön Batır oşo zamandı taşlap
kitä
alırmı
ikän ni?



Kön
tamam yaqtırzı. Halqınsa. Yır östöndä
täüge
qar
yata,
qoyaş ihlas yılmayıp, unı iretergä mataşa.



Batır
qara qumtağa sitkäräk kitep qaraş
taşlanı.
Yuq,
köndöz
ul his tä yaqtılıq hipmäy. Qarap torhañ,
yabay,
ğäzäti
ber qumta... Bınıhı yaqşı. Häzer uğa
ke
şelärzeñ
iğtibarın
yälep itergä yaramay.



Bıl
yulı Batır qalağa inep tormanı, qara
qumta

yılğa
buyındağı harayzar artına yäşerze lä
öyzä
renä
taban
yäyäü atlanı.



Täüge
uyı — sittän bulha la äsähen küreü...
Älbittä,
ergähenä
bara almas.
Berensenän,
malayzıñ östöndäge
keyımde
küreü menän äsähe
ällä
nämä uylar. Ikensenän,
Batır
hizenä:
ikense zamandan kilep bıl vaqıttağı
keşelär
menän
aralaşırğa unıñ haqı yuq. Bıl kötöl
mägän
nämälärgä
alıp barıp sığarmasmı? Ösönsönän,
öyzä
un
yäşlek Batırzıñ ultırıp qalğanın belä
to
rop,
qapıl
qarşıhına un ös yäşlek Batırzıñ kilep
sığıuın
kürhä,
äsähe ni uylar, nimä kiserer? Bılar
bit
barıhı
la bildähez...



Batır
äsäheneñ eşkä yörögän yulında tora. Higez
tulıp
kiläler.
Oşo öy artına yäşenä lä kötä...



Keşelär
eşkä,
balalar mäktäpkä aşığa, ergälärendä
genä
kiläsäktän
kilgän
malay torouon uylap ta bir
mäyınsä
üz mäşäqättäre
menän
qabalana...



Qapıl
Batır
tert itep qaldı. Äsähe! Malay unı
şunda
uq
tanını. Östönä ozaq keyıüzän tösö uñğan
körän
plaş
keygän, başında—ğümer buyı yabınğan
zäñ
gär
yaulığı,
ayağında — rezina itek, qulında — yış
qına
Batırğa
küstänästär alıp qaytıusı sumka... Äsä
he!
Batır
alğa
uqtaldı. Äsäy, tuqta! Bıl — min, Ba
tır!
Min
bit
hine ber yıl kürmänem!.. Ber genä hüz
äy
tse,
äsäy!
Bıl
donyala min bit häzer bötönläy yañğız...



Batırzıñ
täne
zemberläne, tamağına ber töyör kilep
torzo...
Malay
qolap kitmäs ösön stenağa höyälde...



Unıñ
ergähenän
genä äsähe şäp-şäp atlap ütep bara. Öy

qalğan
ulın
üsterep, keşe iterenä ışanıp eşenä
qabalan
a.
Ber
yıldan
bıl yaqtı donya menän huşla
şırın
da,
keskäy
Batırınıñ yıtem qalasağın da bel
mäyınsä
aşığa...



Äsäy!..
Batır
tüzmäne, yäşengän urınınan sıqtı. Ägär

häzer äsähe
iğtibar
ithä, höyläşä lä kitä Batır, u

kiläsäktäge
qurqınıstar
haqında iskärtä.



Tik
üz uyına
batqan
äsähe malayğa borolop ta qaramanı
,
şäp-şäp
basıp
ütep kitte. Batır irekhezzän


uğa
eyärze. Bala saqtan kürep öyränelgän,
tanış hın, tanış keyımdär... Häzer ul
küzzän yuğalırmı, şunan ber yıldan ülerme?
Yuq! Batır iskärtergä teyış! Ni ösön ul
äsähen ni kötkänen belgäs, bını yäşerergä
teyış? Aralaşırğa yaramay? Yaramahın!





  • Äsäy!




Äsähe
malayzıñ tauışın şunda uq işette, äylänep
qaranı. Şunı ğına kötkän malay unıñ
yanına yügerep barzı:





  • Äsäy,
    bıl min — Batır! Min...




  • Batır?
    — Äsäheneñ küzzäre ğäcäpläneüzän
    zurayıp asıldı. Ul Batırzı tanımanı. —
    Nisek — Batır? Batır öyzä.




  • Min
    dä Batır!




  • Bik
    häybät. Tuqta, ä hin niñä mineñ ulımdıñ
    keyımdären keyıp alğanhıñ? Hin urlanıñmı?
    Nu-ka, sis häzer ük!




Uramdağı
keşelär ularğa iğtibar itä başlanı.
Batır şuğa aşığıp hälde äsähenä añlatırğa
tırıştı:





  • Äsäy,
    min — Batır! Kiläsäktän kildem. Miñä
    un ös yäş!




  • Hin
    nimä höyläyheñ? Mineñ Batırım öyzä, ul
    bäläkäy äle.




  • Yaray,
    bulhın! — tine, aptırağas Batır. — Äsäy,
    min şunı äytergä teläyım. Hiñä haq
    bulırğa käräk. Yuğihä... hine ülem kötä,
    añlayhıñmı? Äsäy?




  • Nimä?
    — Äsähe malayğa nıqlabıraq qaranı. Ul
    un ös yäşlek Batırzıñ öyzä qalğan un
    yäşlek Batırğa oqşağanlığın kürä. Tik
    ularzıñ ber ük keşelär ikänlegen küz
    aldına kilterä almanı, buğay. — Kemde
    ülem kötä? Ulım, hin yuqtı höylämä, yäme!
    Batırzıñ kurtkahın bir!




Äsähe
Batırzıñ yıñenän totto. Bıl vaqıtta
ularzıñ yanına başqa keşelär zä yıyıla
başlağaynı:





  • Nimä
    buldı?




  • Kem
    urlağan?




  • Oşo
    malaymı? Vät, huligan!




Ägär
häzer kitmähä, unı totop alasaqtarın
añlanı Batır. Şuğa aşığıp äsähenä:





  • Äsäy,
    işetteñme? Min iskärtäm! Zinhar, haq
    bul! — tine lä, ergälä torğan keşelärze
    yırıp, sitkä taşlandı...



ÄMILÄ
ERGÄ NISEK ELÄKTE?



Ämiläneñ
Ergä elägeüye yıñeldän bulmanı bıl yulı.
Tege
saqta
atahı yır astındağı stantsiyanıñ yıtäksehe
ine,
şuğa
käräk keşelär menän höyläşte lä aldı
la
kitte
qızın
Ergä. Ä häzer unı kem alıs ta, häüyefle
yulğa
alırğa
riza bulhın? Bälki, yıldar ütkäs kenä
,
Ämilä
zurayıp
yıhan gizeüse bulır za Yırgä kilep Ba
tırzı
kürä
alır...



Huñğı
yıl Ämilä ösön bik ozaqqa huzıldı. Batır
Urza
saqta
Ämilä unı kinoğa töşöröp alğaynı. Yış
qına
şularzı
qaranı, bergä yöröüzären häterläp
uandı.
Unıñ
hayın Ämiläneñ küñelendä tizeräk Yırgä
barıp
Batırzı
küreü teläge üskändän-üsä barzı. Ma
layzı
Ergä
alıp kitkän karaptıñ komandirı haqında
yış
qına
uylay qız. Birgän hüzendä torzomo ikän?
Batırzı
onottorousı
tulqın aşa ütkärmäsmen,


bit
ul.
Şul ağayzı küreü ösön ber nisä tapqır
ka
raptar
osa
torğan urınğa barzı, tik tegene tap itä
al
manı...



Yuq!
H
izenä
Ämilä: Batır onotmağan, qızzı häter
läy.
Oşo
minutta
alıs-alıs Yır planetahında Ämiläne
yuqhına,
kiläsäktä
osraşıu haqında hıyallana. Ämmä
Batır
Urğa
kilä almay. Ä bına Ämilä... Ul Yırgä bara
a
la,
timäk,
qız
ğına osraşıu ösön ni zä bulha eşläy

ala...



Oşonday
uy-toyğo
menän yäşägän qız ber köndö yı
han
kiñlektärendä
eşläü
ösön üsmerzär arahında kon
kurs
ütkäreläsägen
işetep
qaldı. Yıñep sığıusılar a
lıs-alıs
planetalarza
alıp barılğan tikşereü eştä
rendä
qatnaşırğa
hoquq
yaulay ikän!



Ämiläneñ
ni
kisergänen belhägez ikän! Bıl bit
ya
zmıştıñ
büläge!
Bınday mömkinselekte horap ta alıp
bulmay
za
baha!
Er planetahına säyähät üzenän-üze
Ämiläneñ

qarşıhına
kilep torzo. Älbittä, konkurs yıñeldän

bulmas,
unda
bik küp üsmerzär qatnaşır. Ämmä
Ämilä
ışana —
ul
eñäsäk, Yırgä barasaq. Sönki unda
bit
qızzı
Batır
kötä!



Şul
köndö
ük
qız konkurstıñ şarttarın barıp aldı
.
Yarışta
qatnaşıu
ösön üzeñ haylağan planetalağı

teldärze,
unda
yäşägän halıqtıñ ğöröf-ğäzäten, tarihın

beleü
menän
bergä yıhan karabınıñ, vaqıt
maşinahınıñ
tözölöşön
öyränergä, ularzı yörötöü kursın

ütergä käräk
ikän.




älbittä,
Er
planetahına
barırğa teläge barlığın

äytte.
Qız
bit başqort telen yaqşı ğına
belä.


Halıqtıñ
ğöröf-ğäzäten täüge säyähäteneñ aldınan
uq yaqşılap öyrängäyne. Timäk, Ämilägä
ularzı tağı ber qabatlap sığırğa la,
karap menän vaqıt maşinahınıñ tözölöşön
öyränähe, ularzı yörötöüzä tasıllanahı
ğına qala.



Ämilä
huñğı osor tik konkurs menän genä yäşäne
tihäk, yañılış bulmas. Ul ber genä minuttı
la buşqa yıbärmäskä tırıştı. Mäktäptän
qayta la başqort tele däreslegenä
totona, yä karap menän vaqıt maşinahın
öyränä. Qız belä: ägär oşo mömkinselekte
qulınan ısqındırha, Batırzı mäñge
kürmäüye bar...



Qızzıñ
tırışlığı buşqa kitmäne, ul yıñeüselär
arahına eläkte.



Ana
şulay itep, Yır planetahına yullandı
Ämilä...


BATIR
ÜZ ÖYÖNDÄ



Äsähe
yanınan kitkäs, Batırzı ükenes toyğoları
solğanı. Ällä malay üz-üzen dörös totmanı,
ällä ikense säbäp buldı, ämmä äsähe bit
unı añlamanı, qarşıhında torğan malayzıñ
üz ulı ikänlegenä ışanmanı. Tağı ber
osraşıp qararğa ine lä... Tik malay
hizenä: bıl fayzahız. Işanmayasaq uğa
äsähe. Häyır, Batır üze lä ışanmas ine
bınday häldä...



Oşo
erzä tanış tauıştar malayzı hağayırğa
mäcbür itte. Äylänep qaraha... Un azımdar
artta qasandır Batır menän ber klasta
uqığan qızzar kilä. Tik bigeräk bäläkäy
genälär! Häyır, ularğa bit barlığı unar
yäş... Batır yuldan sitkäräk sıqtı. Hağıraq
bulırğa käräk. Yä beräyhe tanıp qalır.
Häyır, äsähe tanımağandı... Un yäşlek
Batırğa (üzenä!) kürenergä yaramay.
Kurtkahın kürep qalha, tauış kütärer.
Häzer oşo yulda ul da kürener, moğayın.



Batır
ağastar arahına ütte lä ulay-bılay
yörörgä totondo. Balalar ütep tora, tik
un yäşlek Batır yuq ta yuq. Inde tuğız
tulıp kilä bit inde. Niñä şulay ozaqlay?
Däreskä huñlay ikän häzer!..


Tizzän
kürende un yäşlek Batır! Tik un ös yäşlek
Batır täüzä unı tanımanı. Qaraha, keskäy
genä Hälit menän unan saq qına
ozonoraq ber malay qabalanmay ğına kilä
yata. Bıl Hälit nindäy tanış tügel malayzı
eyärtkän?



Kilähe
sekundta Batır tert itep qaldı.
Bıl
bit ul — Batır! — bınan ös yıl elekke,
un yäşlek Batır! Qara, bigeräk kilbäthez
ikän dä ul. Ozon buy, tırpayıp
torğan
säs...
Östönä ällä nindäy plaş keyıp alğan
bul
ğan.
Häyır,
kurtkahı... Un ös yäşlek Batırğa uñayhız
bulıp
kitte.
Oşo malayzıñ kurtkahın urlanı bit ul...
Batır
irekhezzän
ağastar arahına nığıraq hıyındı.



Bına
Batır
menän Hälit ütep kitte. Ber azzan un ö
s
yäşlek
Batır za ular artınan mäktäpkä taban
atla
nı.



Tanış
qapqa,
tanış tupha, tanış işektär... Däres
başlanğan
küräheñ,
asta decur uqıusılarzan başqa
ber
kem

yuq...



Batır
üzzäreneñ
klası sisenä torğan urınğa küz
haldı.
Keşe-qara
kürenmäy. Izän yıuıusı kilep sıq
qaynı,
Batır:




Plaşımda
ruçkamdı onotqanmın, — tine häm
keyımdär
yanına
inde. Bına Batırzıñ plaşı. Asqıstı

yaq
kesägä
hala ul gel. Eyı, şunda!



Batır
tınıs
qına qiäfät menän keyımdär yanınan
sıqtı,
barıp
raspisaniyenı qarap torğan buldı. Bögön
n
isähe
ikän?..



Batır
uramğa
sıqtı...



Bına
ularzıñ
öyzäre...



Işekte
asır
aldınan
qapıl
ikelänep
qaldı. Ul
tuqhanınsı
yılda yörömäyme
ikän?
Ägär şulay bulha,
bıl
fatirza
keskäy
Batır menän unıñ äsähe tügel, ä
bötönläy
sit
keşelär yäşäy. Häyır, ul saqta qulındağ
ı
asqıs
bıl
işekkä yaramas...



Läkin
işek
asıldı...



Bına
Batırzıñ
fatirı...



Unda
bötähe
lä tanış. Unıñ däres äzerlägän östäle.
Däftärzäre
tuzıp
yata. Östäl sitendä aşalıp bötmägän
peçene,
ikmäk
valsıqtarı kürenä. Äsähe uğa küpmä äy

torğaynı,
kuhnyağa
inep aşa, tip... Urının yıyğan

bulğan, tik
odeyalı
sirışqan, mendäre ber yaqqa auğan
.
Şifonerzıñ
işege asıq tora. Däreskä huñlap barğ
as,
yabırğa
ölgörmägän...



Batırzıñ
küñelen
hağış solğap aldı. Qapıl oşo
malayğa
äylänep
qaytqıhı,
oşo fatirza äsähe menän
ikäüläşep
yäşägehe
kilde.
Tik bıl mömkin tügel, tüg
el!..



Äsäheneñ
bülmähe.
Bında
bötähe lä böhtä, taza. Ana, halatı

elenep tora. Yuq, bıl halat tügel, äsäheneñ
üze!.. Batır halat yanına kilde,
uğa
teyıp qaranı. Äyterheñ,
şulay
itep äsähe
menän
aralaştı...



Küpmeler
vaqıt
ütkäs,
Batır kuhnyağa inäp ber az qapqı
lanı
la, dürt telem
ikmäk,
ber şeşä höt alıp,
işekkä
yünälde...


HÄLITTEÑ
TÄQDIME



Ämilä
menän Hälit Batırzı inde un higez säğät
tirähe ezläy. Ular hikhän yıtense, hikhän
higezense, hikhän tuğızınsı yıldarzı
tulıhınsa tiyerlek qarap sıqtılar. Ämmä
şul yıldarzıñ beräy könöndä, beräy
urınında Batırzı kürmäyınsä ütep
kitmänek tip äytä almayzar. Sönki vaqıt
tigän nämäneñ oso la, qırıyı la yuq ikän.
Keşe häzer bında bulha, kilähe minutta
unıñ ällä qayza sığıp kiteüye mömkin.
Bar tabıp qara hin oşonan huñ unı! Şuğa
kürä lä Batırzıñ da Ämilä menän Hälit
tikşergän yıldarzıñ beräy minutında
torop qalıuı bar. Ä bit malay menän qızğa
tuqhan ösönsö yılğa tiklemge yıldarzıñ
enähenän yıbenä tiklem tikşerergä käräk.
Ä ularzıñ barlığı altı ğına säğät vaqıtı
qaldı. Şunan huñ Batır ultırğan qara
qumtanıñ kösö bötä. Ä bıl inde Batırzıñ
da ikense zamanda yäşär bioenergiyahı
kämey başlayasaq tigän hüz...





  • Yuq,
    — tine ber mäl Ämilä ömötö özölgän
    tauış menän. — Bez bılay ezlähäk, Batırzı
    ğümerzä lä, taba almaybız.




  • Ulayha,
    nimä eşläyık? — Hälit qara qumtanıñ
    izänenä ultırzı la tınıp qaldı.




  • Belmäyım,
    uylarğa käräk. Batır bit ber kemgä lä
    kürenmäy yörömäyzer...




  • Kürenäler
    zä... Ul keşe bezgä äytäme ni...




  • Äyterzäy
    keşene ezlärgä käräk, — tine qız.




  • Kem
    ul?.. Ägär beräühe Batırzı tanıp qalha
    ikän...




  • Tanımaha
    la, qara qumta menän osop yörögänen
    kürhä...




  • Ul
    kürenäme ni? — tip horanı Hälit. — Bez
    bit bına yäşenep kenä kilep garacdar
    artına ultırzıq ta... Ber kem kürmäne.




  • Köndöz
    kürenmäy, tiyerlek, — tine qız. — Köndöz
    ul küzgä taşlanmay za... Ä bına tönön!..
    Tönön ul zur tüñäräk ut bulıp kürenä.




  • Tüñäräk
    ut?! — Hälit tert itep
    qaldı.




  • Eyı.
    — Qız malayğa borolop qaranı.

    Ä
    niñä aptırayhıñ?




  • Beldem
    Batırzı
    nisek
    tabırğa! — Hälit
    urınınan
    ırğıp torzo.




  • Nisek?




  • Bınan
    ike-ös yıl
    elek
    qala
    gazetahında Sibay



östöndä
osop
yörögän tüñäräk ut haqında yazğandar
ine!



Ämilä
üzeneñ tulqınlana başlauın toyzo:





  • Isındı
    äytäheñme?




  • Älbittä!
    Hatta ul ut qala urtahına töştö, tip
    yazzılar
    şikelle.
    Tuqta äle! Unıñ esenän... — Hälit
    tuqtap
    qaldı.




  • Nimä?




  • Ägär
    yañılışmaham... unıñ esenän bäläkäy genä
    käüzäle
    keşe
    sıqtı, tigän hüzzär bar ine. Eyı, şulay!




  • Ul
    bit
    Batır bulğan! — Ämiläneñ yözö yaqtırıp
    kitte.
    Ämmä
    kilähe minutta unı häüyef solğap aldı.
    Ä
    hin
    butamayhıñmı?
    Isınlap şulay tip yazılğaynı
    mı?




  • Ägär
    butayım ikän... Bez häzer qala gazetahınıñ
    redaktsiyahına barabız za ul gazetanı
    tababız!




  • Dörös!
    Ägär ul ısınlap ta Batır haqında ikän,
    bez
    unıñ
    nindäy köndä, nindäy säğättä yörögänen
    belä
    bez!




Hälit
menän
Ämilä şunda uq bögöngö köngö, tuq
hanınsı
yıldıñ
iyunenä, qayttılar za qala gazetahın
ıñ
redaktsiyahına
yul tottolar.



Bına
malay menän qızzıñ aldında gazetanıñ
huñğı
ös
yılğı
podşivkaları.
Hälit — hikhän yıtense yılğı
gazetalarzı,
ä
Ämilä hikhän higezense yılğıların qa
ray
başlanı...



Yartı
säğättän
Hälit qısqırıp yıbärze:





  • Taptım!
    Bına!




Gazetanıñ
dürtense
bitendä: «Qala östöndä
osousı
tärilkä»,
tigän
mäqälä basılğan. Hälit menän Ämilä
unı
yotloğop
uqırğa totondo.



«25-se
sentyabrzä
kiske säğät unda bezzeñ qala halqı ğäcäp

ber
küreneşteñ
şahitı buldı. Sibay östöndä säğä
ttän
aşıu
utlı yomğaq osop yörönö. Qarap torouğa
unıñ
diametrı
ös metr samahı, tösö

alhıu-zäñgär.



Un
berense
yartı tirähendä ut yomğağı qala esenä
töştö.
Unıñ
ergä ultırğanın küreüselär tabıldı.
Şo
fer
Sälih
Hösnullin
höyläy:




Min
yoqlarğa
yıyına inem. Qızım Yuliya:




Atay,
tiz
bul,
hauala ällä nämä osop yöröy»,

tigäs,
tışqa
sıqtım
da qala östöndä osop yöröüse ut yomğa
ğın
kürzem.
Ber mäl osousı «tärilkä» bezgä yaqınlaşa
baş
lanı.
Qarap
torousı halıqtıñ qoto osto. Ul arala ut

yomğağı
garacdar
artına töşöp yuğaldı. Bez, ber
nisä
keşe,
şunda
taban yügerzek. Qarahaq, ut yomğağı
garacdar
artında
yata. Qapıl unıñ işege asılıp kit
te
lä, esenän
ber
keşe kilep sıqtı. Qarap torouğa unıñ
buyı un ös-un dürt yäşlek balalarzıqı
keüyek. Keyımdäre säyır genä — balalarzıñ
şortı
menän
maykahın häterlätä. «Tärilkä»nän sıqqan
keşe bezze kürze lä, ber az aptırap
torzo, şunan qapıl ğına kire maşinahına
inde. Şunda uq ut yomğağı hauağa kütärelde
häm küzzän yuğaldı...»



Gazetala
bıl ğäcäp vaqiğanıñ başqa şahittarınıñ
da höylägändäre basılğan. Ämmä Hälit
menän Ämilä mäqäläne arı uqıp tormanı.
Iñ möhime, ular Batırzıñ qayhı vaqıtta
ikänlegen beldelär.





  • Häzer
    şul töngä barabız za... — tip hıyallandı
    Hälit. — Batırzı alıp qaytabız.




  • Ä
    bıl gazetalar menän ni eşlärheñ?




  • Nisek!




  • Ägär
    bez Batırzı qala östöndä osorğa birmähäk,
    gazetala yazılğandar yuqqa sığasaq!




  • Sıqhın!




  • Ih,
    hin! Küpme äyttem! Yä, yaray! Kittek! Bez
    ul töngä tügel, şul köndöñ irtägähenä
    barabız. Batır häzer şunda!




  • Ä
    nisek tabırbız?




  • Ezläybez!
    Vaqıt bildäle, urını äytelgän.




Ämmä
Ämilä anhat qına uylaha la, zur qalala
başqalarzan yäşenep yörögän Batırzı
tabıuı yıñeldän tügel ine.



Qara
qumtanı şul uq garacdar artına quyzılar
za Batırzı ikehe ike yaqtan ezlärgä
buldılar.



Ämilä
täüzä Batır yäşägän öy yanına barzı. Qız
hizenä: tizzän, ber nisä minuttan, ular
Batırzı tabasaq, qız ber yıl kürmäy
torğandan huñ malayzı osratasaq. Bıl
ber qıuanıs bulha, ikensehe — Batırzı
qotqara bit ular!..



Qızğa
malay kilähe sekundta anau öy möyöşönän
qarşı kilep sığır töslö. Ägär şulay
kötölmägändä osraşhalar, ni eşlärzär
ikän? Moğayın, ikehe lä yuğalıp qalır, ni
öndäşergä belmäs. Tik... Ämilä bik tırışıp
Batırzı ezläp yöröy zä ul. Yır astındağı
stantsiyanıñ yıtäksehe bını belep qalha,
qızzı bögön ük kire Ur planetahına
qaytarıp yıbäräsäk häm qızğa Yırgä kileü
ğümergä tıyılasaq. Ämilä bını yaqşı
añlay, şuğa qaramay, bötä donyahın onotop
Batırzı ezläy. Qız bınday küñelhez
nämälär haqında uylamasqa tırışa. Iñ
möhime—ular Batırzı taba, qotqara. Alda
ularzı şunday qıuanıslı osraşıu kötä...



Tizzän
Ämilä menän Hälit yänä qara qumta yanında
osraştı. Ikehe lä Batırğa yulıqmağan...



Äyzä,
qalanan sitkäräk sığabız za binokl
aşa
küzätäbez,
tip
täqdim yahanı Hälit. — Ul bit yaqşı
kürhätä.
Batırzıñ
üze bulmaha, maşinahı küzgä eläger
äle
...



Qara
qumta
qalanan sitkä osto. Qız maşinanı yö
rötä,
malay
binokl aşa tirä-yaqtı bayqap bara.



Irändek
tauzarına
ultırğas, Ämilä menän Hälit al
maşlap
qalanı
küzätergä totondo. Binokl yaqşı kür
hätä.
Ägär
Batır kilep sıqha, yäki qara qumta qala
östöndä
kürenhä,
his şikhez, ular Hälit menän Ämiläneñ

küzenä
elägäsäk...



Batırzıñ
qara qumtahı his kötölmägän yaqtan,
littärzeñ
maşinahı
ultırğan tau artınan kilep sıq
tı.
Unı
binokl aşa qalanı küzätkän Hälit tügel,
ä
täzrä
aşa
tauzarğa qarap torğan Ämilä kürep qaldı.





  • Hälit!
    — tip qısqırıp yıbärze qapıl qız. — Q
    ara
    äle!




Malay
täzrägä
hıyındı. Ularzan yöz ille metr alıs
lıqta
ergä
teyä yazıp qara qumta osop bara.





  • Batır
    bit bıl! — Şatlığınan Hälit ırğıp kit
    te.

    Tiz
    bul!
    Qıuıp yıtäyık!




Ämilä
zur
tizlek menän üzzäreneñ maşinahın tege
qa
ra
qumta
artınan
alıp kitte. Bına ular ber-berehenä
yaqın
laştı.
Batır
Ämilä menän Hälitteñ apparatın
kürze
şikelle,
asqa töşä başlanı. Bılar uğa eyärze.





  • Tizeräk!
    Tizeräk! — tip aşıqtırzı Ämiläne
    täz
    ränän
    küzen
    ala almağan Hälit. — Unda — Batır!
    Tap
    tıq
    bit,
    Ämilä,
    taptıq!




Şunan
Hälit
qıuanısınan ni eşlärgä belmäyınsä
qızzı
qosaqlap
aldı, ä inde maşina yırgä ultırıu menän

tüzemhezlänep
işekte tartqılarğa kereşte:





  • As,
    as
    tizeräk!




Işek
asılıu
menän, ul tışqa taşlandı.



Ämilä

üzeneñ nıq tulqınlanğanın toyzo. Qapıl
ayağın
ıñ
bıuındarı
yomşarıp kitte. Isınlap ta Ba
tırzı
taptılarmı
ikän ni? Häzer osraşırzarmı? Oşo
minuttı
küpme
tüzemhezlänep köttö Ämilä, küpme
hıyallan
dı!
Qayhı
saqtarza ular ğümere osraşa almas keüyek
bulıp
kitä
ine. Uylap qarahañ, ikehe Yıhandıñ ike
os
onda
yäşäy
bit! Şuğa qaramay qız ömötlände, ışandı
!
Häm
bına
— Batır unan biş-altı ğına azım
alıslığ
ında.
Oşo
işek artına sığırğa ğına käräk häm
ular
osraşa!



Oşo
erzä
qıuanısınan yözö qoyaş keüyek yaqtırğan
Hälit

yügerep
kilep inde:




Ämilä!
Nimä qarap torahıñ? Unda — Batır! Äyzä!



Hälit
nisek kilep inhä, şulay yügerep sığıp
kitte. Ämilä kesähenän közgöhön alıp
sästären rätläne, üzenä-üze ber yılmayıp
quyzı häm, tärän itep ber tın alğandan
huñ, yıñel azımdar menän tışqa atlanı...



EZÄRLÄÜ



ÄMILÄ
MENÄN BATIRZI TOTORĞA!





  • Bulmas!
    — tine Yır astı stantsiyahınıñ yıtäksehe
    asıu menän. — Bıl bit instruktsiyanı
    bozou! Unıñ ösön ni bulasağın Ämilä
    yaqşı belä!




  • Qızğanısqa
    qarşı — dörös! — Stantsiyanıñ mahsus
    hezmätkäre qulın yäyze. — Qız kisä tön
    stantsiyağa qaytmanı. Baqhañ... ul qara
    qumta menän...




  • Qara
    qumta!

    Etäkseneñ
    asıuı uğata qabarzı. Unıñ Yırgä kilep
    eşläy başlauına ber ay za ütmäne, häm
    bına şunday häl! Ägär bıl vaqiğanı
    Urzağılar işethä, yaqşılıq kötmä!
    Ikense
    qara qumtağa ultırığız za tabığız üzen!




  • Täüge
    maşinanı Yır malayı urlanı, ikensehen

    Ämilä!




  • Tabırğa!
    Totorğa ikehen dä!

    Etäkseneñ
    tauışı qatı ğına sıqtı.

    Bögön
    ük Ämiläne Urğa ozatırğa! Häm uğa Urzan
    sitkä osouzı mäñgegä tıyırğa!




  • Totouı
    auır.

    Mahsus
    hezmätkärzeñ tauışı boyoq.

    Ämmä
    bez bötä kösöbözzö halasaqbız... Ular
    oşoğasa ütkän vaqıtta ine. Ämmä tizzän
    bögöngö köngä qaytırğa teyıştär.




  • Ä
    tege malay? Ul bezzeñ stantsiya haqında
    beläme?




  • Ämilä
    uğa barıhın da höylägän.




  • Yaqşı,

    tine
    etäkse. — Miñä ber Yır keşehen Urğa
    ozatırğa boyoroq birelgän. Unda yırzä
    yäşäüseneñ tänen kisep-qırqıp tikşerergä
    yıyınalar. Ularzıñ organizmı bezzekenän
    ayırılamı, yuqmı? Oşo malayzı ozatabız
    Urğa.




  • Bezgä
    unı tere köyö totorğamı? Ällä ülterergä
    mömkinme?




  • Tere
    köyö totoğoz. Ä Ämilähen mahsus tulqın
    aşa
    ütkärergä!
    Ul malayzı ğına tügel, Yırzä bulğanlı
    ğın
    da
    onothon!





Eşlärbez!

Mahsus hezmätkär stantsiya
neñ
kabinetınan
etez
azımdar
menän sığıp kitte.



Bar
tasıllılığığızzı, kösögözzö halığız,
ämmä
bögön
ük
totop mineñ yanğa kilteregez üzzären!



Bıl
ös keşe menän bezgä alda yış qına
osraşırğa
tura
kiläsäk.
Şuğa ular turahında tulıraq äytep
ki
täyık.
Bılarzıñ
hämmähe lä yäş keşe, ä ber-berehenän
fäqät
tışqı
qiäfättäre menän genä ayırıla. Beräühe—
näzek
ozon
buylı, ikensehe — täbänäk kenä, ösönsöhö
urtasa
käüzäle,
ämmä uğata yıuan. Şuğa la bez ularzı
«Hontor»,
«Täpäş»,
«Yıuan» tip kenä atarbız.



Törkömdöñ
etäksehe itep Yıuan täğäyınlände.



Yartı
minut ta ütmäne, bıl ösäü Batır menän
Ämi
läne
totou
ösön yıñ hızğanıp eşkä kereşte...



STANTsIYaNAN
NISEK SIĞIRĞA?



Ä
bıl
vaqıtta üzzärenä nindäy qurqınıs
yanağanın
belmägän
Ämilä,
Batır häm Hälit ike vaqıt maşina
hına
ultırıp
ütkän zamandan bögöngö köngä qaytıp
kilä
ine.
Häyır, «ber ni belmägän», tip äyteü dörös
tügelder.
Sönki
qızzı küptän ber uy borsoy: nisek
stantsiyağa
qaytırğa?
Unda qara qumtalarzıñ yuğalıuın
belgändärme?
Ägär
belhälär, nisek itep vaqıt maşinaların

hizzermäy
genä urındarına iltep quyırğa? Bı
nıhı
ber
qayğı.
Yänä... Ägär Batır menän üzeneñ mönäsäbäten

uylaha,
horauzar
tağı kübäyä. Tizzän Ämilägä Urğa

qaytırğa
vaqıt
etä. Şunan nisek yäşärzär? Ba
tırzıñ
Urğa
bara
almayasağı kön keüyek asıq. Ä Ämilä
üze
qabattan
kilep
sığa alırmı Yırgä? Ä kilä almaha?
Mäñgegä
huşlaşırzarmı?
Yuq, yuq! Bınıñ bulıuı mäm
iyen
tügel!..



Qız
za,
malay
za bıl haqta uylamasqa tırışa.
Yaray,
beräy
ämäle
kilep sığır äle. Häzergä ular bit bergä
...
Bögöngö
köngä
qaytıu qıyından bulmanı. Ma
şinalarzıñ
«Bögön»
tigän knopkaları bar ikän. Şuğa
basıuzarı
buldı,
ike
malay menän qızzı teyägän ike
kara
qumta
bögöngö
köndä Yır astı stantsiyahınıñ ko
ridorında
tora
ine.



Ösöhö
lä aşığıp
qara
qumtalarzan sıqtı. Ko
ridorza
his
kem
kürenmäy.




Äyzägez,
— tine
Ämilä
tirä-yağına qaranıp.

Min hezze tiz genä
stantsiyanan
sığarıp yıbräm.





  • Ä
    qara qumtalar? — Hälit yul urtahında
    torğan vaqıt maşinalarına ımlanı.




  • Torhondar!
    Ularzı tabasaqtar häm urınına kertäsäktär.
    Ä bezzeñ vaqıt yuq!




Ular
qabalanıp koridor buylap atlanı. Küp
tä barmanılar, qız qapıl tuqtap qaldı:





  • Tuqtağız!
    Min bit stantsiyanıñ işegen astırıusı
    parolde belmäyım!




  • Ä
    bığasa nisek astıra ineñ? — tip horanı
    barıhın da onotqan Hälit.




  • Parolde
    könönä ike tapqır almaştırıp toralar!
    — Qız saq qına uylandı. — Häzer bılay
    itäbez, hez mineñ bülmälä ultırıp
    toroğoz. Ä min stantsiya yıtäksehenä barıp
    parolde belep kiläm.




  • Hine
    totop alhalar? — tip şiklände Hälit.




  • Niñä
    tothondar? — Ämilä yılmayıp mataştı.—
    Min bit hezzeñ keüyek Yır keşehe tügel.
    Yaray, qurqmağız. Min — tiz genä.




Hizzerergä
telämähä lä, Ämilä lä nıq borsola. Unıñ
yuğalıp yöröüyen hizgändärme? Qara
qumtalarzıñ ğäyıp bulıuına Ämiläneñ
qısılışı barlığın belälärme? Ägär
toyomlahalar... Bıl turala uylauı la
qurqınıs... Qızzı şunda uq qulğa alasaqtar,
Er turahında, Batır menän Hälit turahında
bar belgändären onottorasaqtar häm
Urğa ozatasaqtar! Häm qızğa Urzan sitkä
osou tıyılasaq. Mäñgegä!.. Yuq, yuq! Ämiläneñ
qayza yörögänlegen belmäyzärzer! Qayzan
belhendär? Ber kem dä kürmäne. Tege robot
qına...





  • Şulay
    za haq bul, — tine Batır. — Qurqınıs
    toya başlahañ, şunda uq qas!




  • Borsolmağız!
    — Ämilä yılmayzı. — Bötähe lä häybät
    bulasaq.




Ular
boroldo la Ämiläneñ bülmähenä taban
atlay başlanı, haq qına kilälär. Beräyhe
tap bula ğına kürmähen! Nisek tä ber
kemgä lä kürenmäyınsä sığıp kitähe
ine...



Bına
qızzıñ bülmähe... Eskä ingäs, ösöhö lä
eñel tın alıp quyzı.





  • Hin
    ozaqlama, — tine Batır.




  • Yuq,
    yuq! Min tiz genä! — Qız yuğaldı.




Malayzar
ikehe ike möyöştä öndäşmäy genä ultıra.

Höyläşer
hüz zä yuq. Häyır ikeheneñ dä başında ber
uy: bınan imen-aman sığıp kitep bulırmı,
yuqmı? Ägär totolhalar? Hälit bigeräk tä
nıq qurqa. Ularzı ber nämä eşlätep
quymahındar. Yäki Urğa bötönläygä alıp
kithälär? Ul saqta Hälitteñ ata-äsähe
ni eşlär?

Ular
bit
qayğıhınan
üläsäk. Hälit üze lä atayhız, äsäyhez
ber kön dä yäşäy almas...



Batırzı
ikense nämä borsoy. Ularzı totop, mahsus
tulqın aşa ütkärhälär, Batır menän Ämilä
ber-berehe haqında onotasaq. Ä malay
ösön bögöngö köndä yırzä genä tügel, bötä
Yıhanda Ämilänän dä yaqşıraq, qäzerleräk
keşe yuq. Ägär unı yuğaltha, yäşäüzeñ yäme,
tormoştoñ mäğänähe bulmayasaq...



Baytaq
vaqıt ütte. Ämilä yuq ta yuq. Minut hayın
malayzarzıñ küñelendäge häüyef
artqandan-arta bara. Niñä qız qaytmay?
Totoldomo? Bına Ämiläneñ sığıp kiteüyenä
säğättän aşıu vaqıt ütte, ä qız haman
qaytmay...



ÄMILÄ
TOTOLA



Ämilä
üz bülmähenän sıqtı la tura stantsiya
etäkse
heneñ
kabinetına
taban atlanı. Küñelendä ällä nindäy
tınıshızlıq, hizenä qız: alda unı yıtdi
höyläşeü
kötä,
qurqınıs
kötä. Şul uq vaqıtta qız bıl toyğoğa
ışanırğa la telämäy. Yuq, yuq! Stantsiya
etäksehe ber ni

belmäy!
Häzer inep anhat qına parolde beläsäk
häm malayzarzı stantsiyanan sığarıp
ebäräsäk. Şunan Batır
menän
vaqıtlısa
huşlaşıp, Urğa qaytıp kiter. Beräy
yıl
ütkäs,
ämälen tabıp, yänä Yırgä kilep sığır,
yänä osraşırzar... Eyı, yuqqa borsola,
yuqqa häüyeflänä!..



Bına
Ämilä stantsiya yıtäkseheneñ kabinetına
kilep
ette
häm
üze haqında häbär itte.
Şunda
uq işek ası
lıp
kitte.
Qız eskä atlanı.





  • Bıl
    hinme ni? — Yıtäkse yılmayzı. — Qayza
    yuğalıp
    yörönöñ?




  • Er
    östöndä buldım. Keşelärzeñ tormoşo
    menän
    ıştım.




  • äybät.
    — Bıl
    vaqıtta
    etäkse,
    qızğa
    hizzermäy
    gen
    ä,
    östäl
    astındağı
    knopkağa
    basqaynı.
    Ul
    ozaqqa
    huzmayınsa,
    qızzı
    häzer ük qulğa alırğa buldı. Unıñ
    ya
    rzamında
    er
    östöndäge tege malayın tabırzar. Mahsus
    qın
    aşa
    ütkärgändän huñ, ikehen dä Urğa alıp
    ki
    terzär...




  • Miñä
    Er
    östönä
    sığıu ösön parolde belergä kä
    räk,
    tine
    Ämilä.





Parol?
Ä nimägä ul? Hin bit yañı ğına Yırzän
töştöñ.



Ämilä
bınday
horauzı kötmägäyne. Isınlap ta säyır
kilep
sığa:
Erzän
töş
şunda
uq kire kitergä mataş...
Qız
qabalanıp
uylanı.





  • Min...
    min aşarğa ğına qayttım...




  • Aşanıñmı?




  • Eyı.




  • Ğäfü
    it,
    min
    tikşerep
    qararğa teyışmen.

    se
    qarşılağı pulttıñ
    ber
    knopkahına bastı. Şunda uq
    ekranda
    törlö
    handar
    barlıqqa kilde. Ular Ämiläneñ
    inde
    ikense
    kön
    stantsiyala aşamağanlığın höyläy ine.

    Bındağı
    informatsiya bötönläy ikense törlö.




  • Min...
    min...

    Ämilä üzeneñ tozaqqa elägä barıuın
    toyzo.

    Eyı,
    min aşamanım. Min hezze alda
    nım.




  • Niñä?
    Şulay
    aldaşqas... Bälki, hin yırzä ni menän
    şöğölläneüyeñde lä yäşeräheñder?




  • Yuq!

    Ämilä
    ni äytergä lä belmäne.

    Erzä
    min ber ni

    eşlämänem.
    Min...
    tik
    yörönöm...
    Min keşe
    lärze
    küzättem...




  • Şulay
    za
    añlat
    äle,
    ni
    ösön stantsiyağa qaytıu menän
    kire
    Er
    östönä
    sığırğa
    mataşahıñ?




Küräheñ,
etäkse
barıhın
da belä. Yuğihä buş qı
na
nämägä şul
tiklem
bäylänmäs ine. Häzer ni eşlärgä? Ul
bit
parolde
äytmäyäsäk.
Timäk, bında torou fayza
hız.
Tizeräk
sığıp
kitergä!





  • Bında
    küñelhez,

    tine
    qız tınıs tauış menän.

    Şuğa
    la kirenän Yır östönä kütärelergä
    itkäynem dä... Tik, hez qarşı bulğas,
    yaray, sıqmasmın. Huşığız...




Ämilä
işek yanına
barıp
torzo. Yänähe, asığız, min
kitäm.



Oşo
erzä
işek
başındağı
lampa toqandı. Bıl —
tege
yaqtan kemdeñder
etäksegä
kilgänlegen añlata ine.





  • Tuqta!

    tine
    etäkse.

    Aşıqma.
    Mineñ hiñä tağı ber horauım bar. Älegä
    sitkä kitep tor. Unda kemder kilde.




  • Er

    yäşel
    planeta,

    tine
    etäkse. Şunda uq
    işek
    asıldı.




Bülmägä
stantsiyanıñ mahsus
hezmätkäre
kilep inde.
Ul
Ämiläne kürgäs şaq
qattı.





  • Ämilä
    — bında?!
    Totoldomo
    ni?




Bıl
hüzzärze
işeteü
menän Ämilä barıhın da añla
nı.
Timäk, unıñ
qayzarza
bulğanlığın, kem menän yörögänlegen
belälär! «Totoldomo ni?» Yuq, Ämilä
totol
manı
äle! Qasırğa bula! Unda
bit
Batır menän Hälit
Ämiläne
kötä! Malayzarzı qotqarırğa
käräk!



Qız
işekkä taşlandı,





  • Er

    yäşel
    planeta!




Ämmä
etäkse menän hezmätkär bigeräk yaqın
toralar i
ne
şul.
Işek asılırğa ölgörmäne, ular qızzı
eläkte
rep

aldı.





  • Qayza
    qasahıñ?




  • Ebäregez!
    Ebäregez mine!




  • Yuq,
    — tine yıtäkse halqın tauış menän.

    H
    ne
    qulğa
    alabız.




  • Ni
    ösön? Haqığız yuq!

    tip
    qısqırzı qız hez
    mätkärzeñ
    qulınan
    ısqınırğa mataşıp. — Yıbäregez!




  • in
    instruktsiyanı bozzoñ! — Yıtäkse qatı
    itep
    öndäşte.
    Hin
    Er keşeläre menän osraşqanhıñ! Ular
    ğa
    stantsiya
    turahında höylägänheñ!




  • Kem
    äytä? Min ber kem menän dä osraşmanım!




  • Häzer
    bılay eşläybez. — Yıtäkse hezmätkärenä
    bo
    roldo.
    Unı
    mahsus tulqın aşa ütkärep, Yırzä kürgän-
    belgändären
    onottorabız.




  • Yuq,
    yuq! — Ämilä qurqıp artqa sigende. Ul
    Ba
    tırzı
    onotorğa
    telämäy! Ägär unıñ küñelenän iñ qä
    zerle
    nämäne
    yolqop alalar ikän... Ni ösön yäşärgä
    ul
    saqta?
    Yuq!
    Hez bını eşlämäyäsäkhegez!




  • Ä
    niñä şulay borsolahıñ? — tip yılmayzı
    etäk
    se.
    Ägär
    zä hin Yırgä ber kem menän dä osraşmağanhıñ
    ikän,
    hin
    qurqmasqa teyışheñ.




  • Yuq!
    Barıber yuq! — tip qısqırzı Ämilä,
    ürhälänep.

    Min qarşı!




Qız,
hezmätkärzeñ
qulınan ısqınırğa tırışıp,
tartqıslanırğa
kereşte.



Ul
arala
etäkse kabinetına Hontor, Täpäş häm
Yıuan
kilep
ette.





  • Totoğoz
    üzen!

    tip
    boyoroq birze hezmätkär.




Koridor
buylap
küp tä atlamanılar, ber işekkä


törtöldölär.
Bında
mahsus tulqın sığarıusı maşina. E
skä
indelär.





  • ineñ
    menän bulğan malay qayza yäşäy? Häzerge
    minutta
    qayza
    ul? —tip horanı hezmätkär.




  • Ber
    nindäy zä malayzı belmäyım. — Ämilä
    azaqqas
    a
    tororğa
    buldı. Şulay za ul ışanırğa telämäy.
    Isınlap
    ta
    unı tulqın aşa ütkärerzärme? Batır
    menän

    Hälitte
    onottororzarmı?





Yaray,
ulayha,

tip
köldö hezmätkär.

Bına
häzer

hin
unı
ısınlap
ta
belmäsheñ.



Maşinanı
toqandırzılar.
Tigez genä geüläü işetelde
,
lampoçkalar yımeldäne.
Ber
mäl maşinanıñ işege

asıldı...



Eskä
in! — tine hezmätkär
Ämilägä.



KÜZÄNÄK
PUŞKAHI



Stantsiya
etäksehe üzeneñ yarzamsıhın saqırıp
aldı:





  • Küzänäk
    puşkahı äzerme?




  • Küptän,
    — tine yarzamsı. — Hezzeñ boyoroqto
    ğına kötäbez.




  • Hayuandarzı
    bögön ozatabız. Ike meñ tälmäryın menän
    meñ sıyırsıq stantsiyala tuplanğan. Ä
    Zolo planetahındağı qabul iteü stantsiyahın
    tikşerzegezme? Ul ni häldä?




  • Tikşerzek,
    häybät...




  • Ulayha,
    äzer bulığız, — tine yıtäkse. — Yartı
    säğättän Zolo stantsiyahına tälmäryındär
    menän sıyırsıqtarzı ozatıu operatsiyahın
    başlaybız. Barığız!




Etäkse
menän unıñ yarzamsıhı arahında bulğan
bıl säyır höyläşeüze añlatıu ösön şunı
äytergä käräk.



Bezzeñ
Yıhan sitendä Zolo tigän planeta bar.
Undağı tsivilizatsiya bik tübänge kimäldä.
Zolola äle keşe yuq. Planetala Yır menän
Ur ösön bik boronğo isäplängän dinazavr
menän ihtiazavr hımaq hayuandar yäşäy.



Küptän
tügel Zolola köslö yır teträüye bulğan.
Şul arqala unda ike törlö yänlek —
tälmäryındär häm sıyırsıqtar yuqqa
sıqqan. Bıl kiläsäktä nimägä kilterer?
Kompyuterğa halğaynılar oşo horauzı,
maşinanıñ hığımtahı qıuanırlıq bulmanı.
Baqhañ, tälmäryın menän sıyırsıqtıñ
qırılıuı arqahında planetalağı täbiğätteñ
üseşe bötöügä taban, tupikka taban
yünälgän. Yänä ille meñ yıldan oşo
säbäple planetala täbiğät üläsäk, tormoş
bötäsäk. Bına bit nisek! Ike genä tör
yänlekteñ yuqqa sığıuı la hatta planetanıñ
täbiğäten bötörä!



Yıhanda
tsivilizatsiyalar az. Şuğa kürä Ur keşeläre
moron törtkän tsivilizatsiyanıñ äkrenläp
häläk bulıuına ğämhez genä sittän qarap
tora almay älbittä. Ularğa Zolo
planetahınıñ täbiğätenä yarzam itergä
käräk. Bınıñ ösön alıs planetağa tiz
genä tälmäryındär häm sıyırsıqtar
taşlarğa käräk. Yänlektärzeñ küpme
käräklegen kompyuter hanap sığarzı.



Şunıhı
olo bälä: Zolo planetahı Urzan bik alıs!
Ägär karap menän osorhalar, bıl—yılğa
yaqın vaqıttı ala. Yıl buyına ike meñ
tälmäryın menän ber meñ sıyırsıqtı
tärbiäläüye anhat tügel. Ämmä alğa kitkän
tsivilizatsiya bında la sarahın taptı.



Küptän
tügel Ur planetahında küzänäk puşkahın
uylap sığarzılar. Ul üzeneñ esenä
inderelgän nämäne
yäki
yän
eyähen küzänäktärgä tarata la, bıl
küzänäk
tärze
ber
nisä minut esendä yıhan töpkölöndä
yatqan planetalarğa yıbärä ala. Ä unda
mahsus stantsiya signal
darzı
qabul
itä häm küzänäk puşkahı tarqatqan
äyber
ze
yäki
yän
eyähen «hä» tigänse kirenän yıya. Şulay
itep,
häzer
alıs
aranı
üteü
ösön
karap käräkmäy, küzä
näk
puşkahı
yıhandıñ telähä qayhı nöktähenä nimä
käräk
şunı
ebärä
ala.
Älegä Ur menän
Er
arahın karap
ta
osop
ütälär, sönki bınday sağıştırmasa yaqın
arağa
şulay
arzanğa
töşä.



Tälmäryındär
menän sıyırsıqtarzı alıs planetağ
a
Erzän
osorouzıñ säbäbe şunda: Yır Ur menän Zolo
planetaları
arahında
yata. Şulay za yänlektärze alıs
planetağa
Erzän
ozatıu uñaylıraq.



Yänlektärze
ozatıu vaqıtı yaqınlaştı. Ular yä
şel
töstäge
mahsus yäşniktärgä halındı. Ämmä yıtäkse
ozaqlay
ine.
Unı saqırıu ösön yarzamsı tegeneñ
kabi
netına
yünälde.



«HEZ
KEMDÄR?»


Batır
menän
Hälitteñ ömötö tamam özöldö. Ämilä s
ığıp
kitkängä
inde ber säğättän aştı. Qayza yöröy
ul?
Parolde
beleşergä genä kitkäyne bit. Totoldomo?
Ul
saqta...
Ul
saqta ni eşlärgä? Yaray äle bülmänän
n
isek
sığırğa belälär.
Läkin
koridorza qayza barır
zar?
Barıber Ämilähez stantsiyanan

almayasaqtar
bi
t...





  • Totolğan,
    totolğan, Ämilä! — tine
    Hälit
    ulay- b
    ılay
    atlap.

    Häzer
    kilep
    bezze lä
    totorzar!..
    Şunan...




  • Nimä

    şunan?




  • Sığarıp
    ebärhälär yaray
    za...
    Urzarına alıp kit
    hälär...




  • Unda
    ni eşläthendär bezze?




  • Ularğa
    törlö täcribälär ösön keşe käräkmäy
    ti
    heñme?
    Beräy
    yañı
    darıuın bezzä hınay başlarzar. Mi
    ne
    yuğaltha
    äsäyım...




Hälitteñ
tauışı qaltırandı.





  • Yaray,
    ilama!

    tine Batır.




  • Ilağan
    keşe yuq ta... — tine Hälit. Ämmä üzeneñ
    tauışı
    haman
    da
    bik
    boyoq sıqtı.





Äyzä
bınan sığabız! — Batır işekkä yünälde.




Tuqta!
Unda ni eşlärbez? Hin bit barıber yır
ös
tönä
sığarıusı
parolde belmäyheñ!





  • Işek
    yanına yäşenäbez. Qasan da bulha beräyhe
    kütäreler bit öskä. Bälki, bez zä uğa
    quşılıp...




Başqasa
sara yuq. Hälit Batırğa eyärze. Ämmä ular
koridorğa sığırğa ölgörmäne. Qapıl işek
asılıp kitte lä, bülmägä Ämilä kilep
inde.



Malayzar
qıuanışıp uğa taşlandı:





  • Qayza
    yörönöñ?




  • Niñä
    şulay ozaq?




  • Parolde
    beldeñme?




Ämmä
Ämilä malayzarzı tamam şaq qatırzı.
Qız, kötmägändä, qurqqan küzzären Batır
menän Hälitkä töbäne lä işekkä hıyındı:





  • Hez
    kem? Nimä eşläyhegez bında?




Ber
ni añlamağan Batır menän Hälit ber-berehenä
qarap aldı.





  • Yaray,
    şayarma äle! — Hälit berense bulıp telgä
    kilde. — Vaqıt yuq. Tizeräk äytä hal:
    parolde beldeñme?




  • Nindäy
    parol? Kem inderze hezze mineñ bülmägä?




  • Hin
    bezze isärgä hanayhıñmı ällä? — Hälitteñ
    asıuı kilä başlanı. — Bez bıl bazzan
    sığa alabızmı, yuqmı?




  • Tuqta
    äle, Hälit. — Batır dusın tuqtattı. —
    Ämilä, tınıslan. Hine mahsus tulqın aşa
    ütkärzelärme?




  • Ütkärzelär
    ikän, ti? Şunan?




  • Bez
    hineñ dustarıñ. Yır malayzarı. Bezze
    onottorou ösön ütkärgändär hine ul
    tulqın aşa.




Ämilä,
haman da ber ni añlamayınsa, malayzarğa
zur asılğan küzzäre menän qarap tora.
Qız nizer häterlärgä mataşa ine şikelle
bıl minutta. Şulay uq islämäsme? Unıñ
küñelendä malayğa qarata ber genä lä
yılı his qalmanımı ikän ni? Batır üzen
upqın sitenä kilep torğanday toyzo oşo
erzä. Unıñ tamağına ällä nindäy qatı
töyör kilep tığıldı...



Ul
arala Batır menän Ämilägä Hälit yaqınlaştı:





  • Nimä,
    ällä ul bezze onotqanmı?




  • Eyı,
    —tine Batır. — Onottorğandar...




  • Nisek
    inde? — Hälit ışanırğa telämäne. — Yañı
    gına ul oşonda ine. Bötähen dä häterläy
    ine. Şul ğına arala...




  • Min
    hezze belmäyım, — tine Ämilä qapıl. —
    Häzer ük sığıp kitegez bülmämdän!




  • Ämilä,
    tuqta!—tine Batır.—Hin häterlärgä
    tırış. Min hineñ küptänge tanışıñ,
    dusıñ. Min hineñ
    menän
    Ur
    planetahında buldım. Ber yıl elek kire
    Ergä qayttım. H
    in
    bında
    mine küreü ösön kildeñ. Bögön genä ike
    vaqıt maşinahı menän ütkän zamanda
    buldıq. Bez... Bez küptänge dustar... —
    Batırzıñ tauışı qaltırandı. Ämilä unı
    mäñgegä onottomo? Niñä eşlä
    gändär
    bını
    rähimhez äzämdär?!—Bez... yaqın dustar.
    Bez
    ber-berebezze
    onotorğa teyış tügel, Ämilä. Zinhar
    mine
    häterlärgä
    tırış, Ämilä. Yaraymı?..




Oşo
erzä qızzıñ küñelen añlayışhız toyğolar
sol
ğap
aldı.
Qarşıhında torğan malayzarzı ul bötönläy
belmäy.
Läkin
bına oşohonoñ, ozon buylıhınıñ küzzä
re!..
Ular
şunday tanış, ular şunday yaqın!.. Ularzı
qasandır kürgän keüyek!.. Qızzıñ küñele
töböndä nin
däyzer
tulqın
barlıqqa kilgän hımaq buldı qapıl.
Ul
talpınıp-talpınıp
quya. Oşo tulqın nıq qına helkener zä
tışqa kilep sığır, häm Ämilägä barıhı
la
añlaşılır
töslö. Ämmä yuq şul. Ul tulqındıñ tir
bäläüye
şul
tiklem sibek, şul tiklem bäläkäy, şuğa
la
ul
estä, kükräktä qala birze...



Ä
Ämilä ğäcäplängän küzzären Batırğa
töbägän ki
leş
torouın
belde...





  • Ämilä,
    — tine Batır üzeneñ köshözlögön toyop.
    Ämilä
    unı
    onotqan! Unı tanımay! Oşonan da
    qurqın
    ısıraq
    nimä
    bar donyala Batır ösön? Häzer ni eşlär
    gä?
    Nisek
    yäşärgä? Ni ösön yäşärgä? — Ämilä,
    yaray... H
    in
    bezze
    tanımayhıñ... Ämmä bezgä ışanahıñmı?




Batır
menän Hälit tınıp qaldı. Ber azzan Ämilä
ä
kren
genä
başın helkte. Yänähe, ışanam.





  • Ismaham,
    isemdärebezze häterlämäyheñme?




  • Yuq.




  • Mineñ
    isemem — Batır.




  • Min
    — Hälit.



Ä
min hezze qayzan beläm? — tip horanı
Ämilä.
— H
in
qasan Urza buldıñ? Höylä barıhın da.





  • Bez
    bıltır tanıştıq, — tip başlanı hüzen
    Ba
    tır...




QAMAUZA




Min
häterlänem! — tine Ämilä Batır höyläp
böt
käs.
Häterlänem!
Täüzä hin höylägändärzeñ berehe lä
mineñ
menän
bulmağan keüyek ine. Tik hineñ äsäyıñdeñ
üleme!..
Min
bını ğümerzä lä onotmayasaqmın! Şul ise

töştö!
Ä
unı häterlägäs, başqa vaqiğalar za küz
al
dıma
kilä
başlanı. Urza, iseñdäme, atayım bolnitsala

yatqanda
bez, basqısqa basıp, ikense qattağı
bülmäneñ täzrähenän qaranıq... Ä hine
Urzan qaytarğanda karaptar osqan urınğa
qoyma aşa indek!
Häterlänem!





  • Ä
    Ergä mine küreü ösön kilgänlegeñde
    isläneñme? — tip horanı Batır.




  • Islänem,
    — tine qız. — Ä hin mine küreü ösön
    Öfönän kildeñ.
    Şulay
    bit?




  • Dörös?




Oşo
minutta malayzar za, qız za şatlıqtarınan
hikerep töşöp beyır hälgä yıttelär.
Maşina alday almanı ularzı! Ul mahsus
tulqın yarzamında keşeneñ meyıhendäge
hätirälärze yuya alalır. Ämmä unda nimäler
qala. Küräheñ, tulqın aşa ütkän keşegä
vaqiğalarzı ber-ber artlı höyläp
birhäñ,
unıñ
bar
hätiräläre
kirenän
terelä...



Ämmä
Ämiläneñ barıhın
da
iskä töşöröüyenä
qıuanıu
ozaqqa huzılmanı. Qız menän
malayzar
yänä
üzzäreneñ nindäy hälgä eläkkändären
häterläne. Eyı,
layzarğa
nisek tä bınan sığırğa
käräk.
Unıhı
ber
bulha,
Ämiläne irtägä ük
kire
Urğa
ozatasaqtarı — tağı ber qayğı. Yıtmähä,
qızğa başqasa Yırgä kilergä ber qasan
da röhsät itmäyäsäktär. Timäk, ular
Batır menän mäñgegä ayırılışamı? Bıl
qatmarlı la, qurqınıs ta häldän qotolou
yulın tabıp bulmasmı ikän ni?





  • Täüzä
    bezgä Yır östönä sığırğa käräk, — tine
    lit.




  • Min
    bit parolde belmäyım,

    tip
    qayğırzı Ämilä. — Ular häzer unı miñä
    äytmäyäsäktär zä. Sönki min qulğa
    alınğanmın. Instruktsiya bozğan ösön.
    Ber kön oşonda totasaqtar za... Irtägä
    Urğa karap kitä, şunıñ menän mine lä
    qaytarıp yıbäräsäktär.




  • Ulayha,
    nimä eşlärgä? — Hälit ber Ämilägä, ber
    Batırğa qaranı.




  • Stantsiyanıñ
    işege yanına barayıq, — tip täqdim yahanı
    Batır. — Bälki beräyhenän parolde
    işeterbez?




Başqa
sara yuq ine. Koridorğa sıqtılar. Älegä
ber kem dä kürenmäy. Qız menän malayzar
aşığıp alğa atlanı.



Yartı
yuldı häüyef-hafahız üttelär. Alda

huñğı
boroloş... Şunan stantsiyanıñ işegenä lä
küp qalmay...



Boroloşqa
kilep yıtkäynelär tiyerlek...



Kötmägändä
ularzıñ qarşıhına ber nisä keşene
eyärtkän stantsiya yıtäksehe päyzä buldı.
Tegelär unı- bını uylağansı, Ämilä menän
malayzar boroldo la kire yügerze. Ämmä
küp tä ütmänelär, ber törköm robottar
menän yözgä-yöz osraştılar. Qamaldılarmı
ikän ni? Häzer nimä eşlärgä?



Ämälgä
qalğanday, ergänän ber genä keskäy
koridor
uñğa
taban
kitä ikän. Şunda boroldolar. Läkin alda
la tauıştar işetelä! Bında la qasıp
qotolop bulmasmı?
Ni
ösön
şul tiklem
keşe
ber
yulı koridorğa sıqqan?
Ällä
ularzı
totou
ösön
yıyılğandarmı?





  • Bına
    ber işek!

    tine
    Hälit. — Şunda yäşenäyık!




Işekte
asqaynılar, unıhı ber genä keşe hıyırlıq
şkaf bulıp sıqtı.





  • Hin
    oşonda yäşen! — tine
    Batır
    Hälitkä. —
    Ber-ber
    häl
    bulha,
    stantsiyanıñ işege
    yanında
    osraşır
    bız.




Hälit
şkaf
esenä
sumdı, ä
Batır
menän Ämilä yäşenerzäy urın ezläp,
alğa
uqtaldı.
Bında zur ğına ike yäşel yäşnik ultıra.





  • Nindäy
    yäşniktär? — tip horay haldı Batır
    yäşniktärzeñ totqahın tartqıslap.




  • Belmäyım.




Malay
ul arala ber yäşnikteñ qapqasın asıp
ebär
ze.
Yäşnik
esenä nindäyzer qumtalar tultırılğan.
Äm

ergälärendä
yäşerenerzäy urın bar.



Batır
yähät
kenä
eskä
sumdı.





  • Ä
    hin, bar,
    kit,
    tine
    Batır Ämilägä, qapqastı
    yabırğa
    äzerlänep. — Stantsiyanıñ
    işege
    yanında osraşır
    bız.




  • Yuq!
    — tine qapıl qız. — Min dä hineñ menän!
    Ular
    mine
    Urğa ozatırğa teläy. Min qasam stantsiyanan!




Batır
saq qına uylandı. Ägär häzer ayırılışha
lar,
ularzıñ
mäñge osraşmauı bar. Ul arala koridorza
yaqınlaşıp
kilgän
ayaq tauıştarı işetelde.





  • Ulayha,
    tiz bul, in! Ular yıtep kilä!




Kilähe
sekundta Ämilä Batır yanına yäşnik esenä
inep
ultırzı.
Malay qapqastı yaptı. Häm ikehe lä tı
nıp
qaldı...



YIHAN
TÖBÖNÄ SÄYÄHÄT



Tälmäryındär
menän sıyırsıqtarzı Zoloğa ozatıu
s
äğäte
kilep
ette. Bıl vaqıtqa stantsiyanıñ bar
hezmät
kärzäre
tiyerlek
küzänäk puşkahı yanına yıyıldı. Fäq
ät
ber
hezmätkär menän ike-ös robot qına
stantsiyala
kürenep
qalğan
malayzar menän Ämiläne totou menän
mäşğül.



Etäkse
üze pult artına bastı.





  • Küzänäk
    puşkahı äzerme? — tip horanı ul.




  • Äzer!
    — tine unıñ yarzamsıhı.




  • Yänlektär
    teyälgän yäşniktär äzerme?




  • Äzer!




  • Zolo
    planetahındağı qabul iteü stantsiyahı
    äzerme?




  • Äzer!




  • Yäşniktärze
    teyärgä!




Şunda
uq robot-kran yäşel yäşniktärzeñ berehen
eläkterep aldı la küzänäk puşkahınıñ
esenä tıqtı. Kilähe minutta ikense
yäşnik tä unıñ yanında ultıra ine.





  • Teyälde!




Bötähe
lä äzer ine.



Küz
aldına la kiltereüye auır, ämmä yäşniktär
ber minuttan yähännäm töböndäge, yıhandıñ
arğı sitendäge Zolo planetahında
bulasaq. Ul urınğa hatta yaqtılıq ta
üzeneñ is kitkes tizlege menän fäqät
ber ayzan ğına barıp yıtä ala!



Küzänäk
puşkahı yanındağılar tınıp qaldı. Här
kem oşo minutta Zoloğa tiklemge aranı
küz aldına kilterergä mataşqandır, ä
bälki yäşel yäşnik esendäge yänlektärzeñ
küzänäktärgä tarqalıp, küzgä kürenmäs
tulqındar räüyeşendä, nisek itep hä
tigänse alıs Zoloğa barıp yıteren añlarğa
telägänder.



Küzänäk
puşkahı eşkä totonouğa ber minuttay
vaqıt ütte. Inde yäşniktär Zolo
planetahında bulırğa teyış. Häzer qabul
iteü stantsiyahı üzenä kilgän küzänäktärze
tärtipkä kilteräler. Uyzarınıñ döröslögönä
ışanırğa telägändäy, stantsiya yıtäksehe
küzänäk puşkahın asırğa quştı. Boyorok
şunda uq ütälde. Isınlap ta, maşina
esendäge ike yäşnik tä yuqqa sıqqaynı.





  • Televizorzı
    toqandırığız! — tine yıtäkse.




Ekranda
alıs Zolo planetahında urınlaşqan qabul
iteü stantsiyahınıñ bülmähe kürende. Ana,
ike yäşel yäşnik! Stantsiya ularzı qabul
itergä lä, yıyırğa la ölgörgän! Kilähe
sekundta yäşniktärzeñ asılıp kiteüye
kürende. Ularzıñ esenän tälmäryındärzeñ
ırğıy-ırğıy, sıyırsıqtarzıñ fırıldap
osop sıqqanlığı hasil buldı.

Ekranğa
tekälgän keşelärzeñ barıhınıñ da qiäfäte
qänäğät ine bıl minutta. Şunday alıs
arağa küz asıp yomğansı osorop qara äle
oşo yänlektärze! Aqılğa hıyırlıq tügel
bit bıl!



Ämmä
kilähe sekundta
stantsiyanıñ
etäksehe
qort
saqqan keüyek urınınan ırğıp
torzo:





  • Nimä
    bıl?
    Nisek
    ular
    unda?




Televizor
yanındağı bar
keşe,
qottarı
osop, ekran
ğa
töbälde.
Ä unda alıs Zolo planetahında qabul
iteü stantsiyahınan sığıp barğan malay
menän qız kürende. Qızzı barıhı la şunda
uq tanını. Bıl

Ämilä! Ä
malay?
Kem ul? Nimä eşläy ul Ämilä yanında? Bın
da,
erzä
Ämilä menän aralaşqan malay oşomo? Ular
nisek Zoloğa eläkkän? Yäşel yäşniktär
esendä bulğandarmı? Ägär şulay ikän, ul
yäşniktär esenä
malay
menän
qızzı kem halğan? Niñä puşka
esenä
halır al
dınan
ul yäşniktär tikşerelmägän?



Asıuınan
qıp-qızıl bulğan
stantsiya
etäksehe üzeneñ
yarzamsıhına
yabırıldı:





  • Bıl
    nindäy yauaphızlıq? H
    ez
    bınıñ ösön yazahın
    alasaqhığız!




Häzer
ni eşlärgä? Nisek ul qız menän malayzı
kire qaytarırğa? Zolola bit küzänäk
puşkahı yuq! Ä arttarınan karap yıbäreü
bik qimmätkä töşäsäk. Häyır yıtäk
segä
bını
eşlärgä ber kem dä röhsät itmäyäsäk.
Häzer Urzağılar yıtäksegä yabırılır!
Eşläy almayhıñ! Iğtibarhızhıñ...
Bınıhı—ber. Ikensenän, Zolola qız menän
malayzı azım hayın qurqınıs kötä, ülem
yanay. Ägär
bögön
ük
ularzı yırgä qaytarmahalar, irtägä ük
beräy yırtqıstıñ tırnağına elägäsäktär!
Ularzı ülemgä du
sar
itergä
etäkseneñ haqı yuq. Ämiläne lä, tege
malayzı
la
ul
Urğa
alıp qaytırğa teyış. Stantsiya yıtäksehe
ni
eşlärgä
belmäyınsä,
ike qulı menän başın totto.


ZOLO
PLANETAHI



Ämilä,
älbittä, küzänäk puşkahı haqında belä
ine.
Ämmä
yäşel
yäşnik esenä yäşengän saqta üzeneñ şul
maşina yarzamında alıs planetağa barıp
sığırın küz a
ldına
la
kiltermäne.



Qız
yäşnikte kütärep qayzalır küsergändären
toy
zo.
Şunan
qısqa ğına vaqıtqa isen yuğaltqanday
bul
dı.
Kilähe
sekundta Batır menän Ämilä yäşengän
yäş
nik
üzenän-üze
asılıp kitte.
Ul
ğına la tügel, ergälä
ge
keskäy
genä hauıttar asıla başlanı. Ular esenän
ber-ber artlı tistälägän, yözärlägän
sıyırsıqtar osop sığırğa kereşte.














Ämilä
Er astındağı stantsiyağa sıyırsıqtarzı
ni
ñä
yıyğandarın
belä. Şuğa la qauşap qaldı. Niñä qoştarzı
kire yıbärälär? Ularzı
bit
Zoloğa
ozatırğa
käräk.



Ämmä
oşo yırzä qızzıñ täne zımbırlap kitte.
Ul barıhın da añlanı. Küzänek puşkahı
Batır menän Ämiläne alıs
Zoloğa
osorğan!



Qız,
üz uyzarına ışanırğa telämäyınsä,
yäşniktär torğan bülmänän tışqa yügerep
sıqtı.



His
şikhez, bıl — Zolo planetahı! Ergälä
genä ğümerzä lä kürelmägän säyır
üsemlektär üsep ultıra. Küktä Yırzekenä
qarağanda ike tapqır zurıraq qoyaş yözöp
yöröy. Unıñ ipkene Ämiläneñ sikälären
beşerep alğanday itte.



Ul
arala qız yanına Batır kilep yıtte.





  • Bıl
    nindäy yır? Bez qayza? — tip horanı malay
    tirä-yağına aptırağan qaraşın taşlap.
    — Nindäy matur küreneş!




Tirä-yün,
ısınlap ta, ğäcäyıp matur ine. Ergälä
genä küzze irkälägän yäşkelt töstäge
ülängä oqşağan beyık ağastar üsä. Ikense
ber ağastıñ yapraqtarı aşyaulıq zurlıq!
Bılarınıñ da kübehe yäşel töstä. Ämmä
kügeräktäre lä, qızğılttarı la bar. Şul
arqala bıl säyır urmanğa qarap tuyıp
bulmas keüyek. Arıraq keşe qulı menän
eşlängändäy oslo tübäle tauzar kürenä.
Kük yözö lä his tä yırzägegä oqşamağan
— ul ber urında — qızıl, ikense yırzä —
harı, ä ösönsö yaqta küm-kük töstä...





  • Bez
    qayza? — tip horanı Batır yänä. — Ällä
    Afrikağa kilep sıqtıqmı?




  • Yuq,
    — tip uftandı qız. — Alısqaraq kitkänbez.
    Bez — Zolo planetahında.




  • Nindäy
    Zolo? Işetkänem yuq. Ä nisek bında eläktek?
    Ber minut elek bez Yırzä inek bit!




Oşo
erzä ularzıñ ergähenän, ayaqtarı arahınan
yözärlägän tälmäryın ırğıy-ırğıy tışqa
sığa başlanı.





  • Tälmäryındär!
    — tip qısqırzı tamam aptırağan Batır.
    — Bılar qayzan kilep sıqtı?




  • Qamasaulama,
    üthendär.




Malay
menän qız sitkäräk küste häm baytaq
qına vaqıt estän sıqqan isäphez-hanhız
tälmäryındärzeñ urmanğa inep yuğalğanın
öndäşmäy genä qarap torzo. Ä sıyırsıqtar
küptän osop sığıp urman östönä taralğaynı.



Ämilä.
— Malay qızğa boroldo. — Hin beräy nämä
añlayhıñmı? Nimä bıl? Tälmäryındär,
sıyırsıqtar. Min ber ni zä töşönä
almayım..
.



Ämilä
yauap birer ösön auızın astı, ämmä ber
hüz zä äytergä ölgörmäne.



Kötmägändä
urman esenän ürmäksegä oqşağan, ämmä
fil keüyek zur yänlek kilep sıqtı la,
yän-farman yügerep, qız menän malayğa
yaqınlaşa başlanı.
Yırtqıstı
berense bulıp Ämilä kürep qaldı:





  • Batır!
    Qara!




Malay
yılt itep qız kürhätkän yaqqa boroldo
häm bötähen dä añlanı. Batır qızzı
belägenän totop eskä tarttı. Kilähe
sekundta ular stantsiya esenä inä halıp
işekte bikläp tä quyzılar. Oşo yırzä
stenağa auır nämäneñ kilep bäreleüyenä
bötä stantsiya helkenep quyzı.





  • Ägär
    saq qına kürmäy qalhaq... — tine Batır,
    ul saqta ni bulırın küz aldına kilterep.




Bıl
Zolo planetahında azım hayın osrap
torasaq qurqınıstarzıñ täügehe ikänlegen
qız za, malay za belmäy ine äle.



ETÄKSENEÑ
UYI



Etäkse
yaqşı belä: Ämiläneñ Zoloğa barıp sığıuı
ösön unıñ başınan hıypamastar. Şuğa la
ul qızzı, şul isäptän malayzı la, qaytarıu
ösön bötä kösön halırğa mäcbür buldı.
Iñ täüzä balalar stantsiyanan yıraqqa
kitep barmahın ösön bınan keşelär
ebärergä käräk. Hontor, Täpäş, Yıuan
kitäsäk alıs planetağa. Bını eşläüye
qıyın tügel. Bötä bälä şunda: azaqtan
bıl biş keşene nisek kire Yırgä qaytarırğa?
Zolola bit küzänäk puşkahı yuq. Karaptı
Ur planetahındağılarğa hizzermäy genä
ebärep bulmay. Äytep torahı yuq— şau-şıu
qubasaq. Aptıranı yıtäkse. Şunan kabinetına
yarzamsıların saqırıp aldı:





  • Nimä
    eşläybez?




  • Karap
    ebärergä käräk, — tine berehe.




  • Karap
    menän barıp yıtkänse ular üläsäk, — tine
    ikensehe. — Unda dinazavr, ihtiazavr
    keüyek yırtqıstar tulıp yöröy. Şularzıñ
    tırnağına eläkmähä, astan üläsäk. Mineñ
    täqdimem şul: ularzı qotqarayıq tip
    baş vatmayıq, onotayıq ularzı.




Stantsiya
etäksehe qarşı töştö:





  • Ä
    Urğa Ämiläneñ
    lıuın
    ni tip äyterbez? Yuq, bez ularzı Zolonan
    alıp qaytırğa teyışbez.




Törlösä
uylap qaranılar, ämmä anıq qına ber
nindäy za qararğa kilä almanılar.



Bıl
vaqıtta Yıuandıñ komandahı Zoloğa
osorğa

äzer
ine inde. Ular üzzäre menän ike köngä
eterlek rizıq, başqa käräk-yaraqtar
aldılar. Boyoroq qına bulhın, şunda alıs
planetağa yullanasaqtar.



Vaqıt
äkrenläp alğa tägärläne. Kiskä taban
Ämilä menän Batır turahında tuqtauhız
uylağan yıtäkseneñ başına ğäcäp yabay
häm is kitkes şäp feker kilde. Ägär tege
puşka keşeneñ üzen küzänäktärgä tarqatıp
alıs planetağa taşlay ala ikän, ä ni
ösön ul üze keüyek ikense ber puşkanı
Zoloğa yıbärä almasqa teyış? Dörös,
stantsiyala küzänäk puşkahı beräü genä.
Ämmä unıñ nisek eşlängänlege, nimälärzän
torğanlığı haqında tulı dokumentatsiya
bar bit. Beräy şäp kompyuterğa birhälär,
ul oşo qağızzarğa qarap, puşkanıñ nindäy
küzänäktärzän torğanlığın isäpläp
sığarasaq. Şunı Zoloğa yıbäräsäktär, ä
unda qabul iteü stantsiyahı hä tigänse
küzänäk puşkahı qorop quyasaq. Unıñ
yarzamında kire qaytasaqtar za inde Yırgä
malay menän qızzı totqan ezärläüselär.



HARI
HAYISQAN



Qottarı
osqan Ämilä menän Batır ozaq qına qabul
iteü stantsiyahınıñ şegen asırğa la
qurqtılar. Ämmä bında mäñge ultırıp
bulmay bit. Inde üzzäreneñ asıqqanın
da toya başlanılar. Nimä aşarğa?



Bıl
vaqıtta Ämilä Batırğa tälmäryın menän
sıyırsıqtarzıñ tarihın höylägäyne,
üzzäreneñ nisek itep alıs planetağa
kilep sığıuzarın da añlatqaynı. Batır
bığa bik ğäcäplände, bik küp horauzar
birze. Şulay itep ike säğätkä yaqın vaqıt
ütep kitte. Yänä asığıu üzen hizzerergä
totondo.



Malay
hizenä: bıl tanış tügel planetala azıq
tabıuı yıñel bulmayasaq. Tapqan häldä lä,
unı beşerergä käräkhä, ularzıñ şırpıhı,
hauıt-habahı la yuq. Yaray äle Batırzıñ
säğäte bar — küpme vaqıt ütkänlegen
belergä bula.



Ber
mäl, tışta tauış-tın işetelmägändäy
toyolğas, äkren genä işekte astılar.
Isınlap ta, tirä-yündä ul- bıl hizelmäy.
Şulay za Batır menän Ämilä ozaq qına
işektän alıs kitergä qurqıp torzo.
Stantsiyanan saq qına sitkäräk atlau
menän urmandan tege fil zurlıq ürmäkse
kilep sığır za östärenä taşlanır hımaq...





Kürenmäy,
— tine Ämilä.





  • Kitkän,
    küräheñ...




Baş
östöndä horo töstäge säyır genä qoştar
osop yöröy. Arqahında, qoyroğonda qara
taptarı la bar. Ber qarahañ, hayısqanğa
la oqşağandar, tik tauıq keüyek zurzar.
Qoştar malay menän qızzı kürep,
sırıldaşırğa kereştelär.





  • Batır,
    qara äle, — tine Ämilä. — Ular nimä aşay
    ul?




arı
hayısqandar, vaqıt-vaqıt ülängä oqşağan
ağastarğa qunıp, unan nimäler suqıp ala
ine. Ber az yaqınayğas, tegelärzeñ suqığan
nämäheneñ ike yozroq zurlıq sätläüyek
ikänlege kürende.





  • Ular
    aşağas, bezgä lä yarayzır, moğayın, —
    tine Batır.




Malay
ülän-ağasqa totondo. Ämmä ul habınlanğan
keüyek şıuğalaq bulıp sıqtı. Üzenä teyıüye
lä sirqanıs.



Urala
torğas, Batır yırzä uralıp-uralıp üsep
yatqan säyır ülängä iğtibar itte. Arqanğa
oqşap tora. Nıqmı ikän? Tartıp qaranı —
özölmäy. Ägär unıñ menän...



Tizzän
Batır şul üländeñ ber oson tozaq keüyek
itep bäyläne lä şıuğalaq ağastıñ başına
ırğıtırğa totondo. Osona eläkterhä, oşo
«arqanğa» yäbeşep öskä menä. Tırışa
torğas, tozaq ülän-ağastıñ ber tarmağına
eläkte. Malay tartqıslap qaranı—ısqınmay.
Ämmä Batır öskä genä ürmäläy başlağaynı,
ülän-ağas, malayzıñ auırlığınan bögölöp
töştö. Bını kötmägän malay saq-saq artqa
täkmäslämäne. Şulay za, bar tasıllığın
yıyıp, qulın arqandan ısqındırmanı.





  • Ämilä!
    — tip qısqırzı ul. — Sätläüyekte özöp
    al!




Bına
dürt zur sätläüyek malay menän qızzıñ
qulında. Tik ularzıñ tışı habınlanğan
keüyek şıuğalaq.





  • Ana
    yılğa, — tine Ämilä. — Yıuayıq.




Yarğa
yaqınlaştılar. Şul yırzä bıl tanış tügel
planetala üzzären azım hayın qurqınıs
hağalap torğanlığın yänä añlanılar.
Batır, qulındağı säğäten sisep ülän
östönä haldı la, sätläüyekte totop yılğa
östönä eyılgäyne, hıu astınan zur ber
büränäneñ kütärelä başlauın şäyläne.
Täüzä Batır qauşabıraq kitte. Nindäy
büränä? Niñä sığıp kilä? Yaqşılabıraq
qarağas, büränäneñ ike küze barlığın
kürze? Yıtmähä, ul tup-tura Batırğa ıntıla
ikän!



Malay
yähät kenä artına äylänep qaranı: Ämilä
qayza? Qız arttaraq tora ikän. Ul, unı-bını
uylamayınsa, haualağı harı hayısqandarzı
küzätä.





  • Ämilä!
    — tip qısqırzı Batır häm yılğanan sitkä
    ırğını. — Qas!




Qız
menän malay
bar
köstärenä urmanğa taban yüger
ge.
Ber az
barğas,
Batır
artına
äylänep qaranı. «Büränä
»
ularzı bastırırğa
yıyınmay
ine. Ul, yarza yatqan
dürt
sätläüyekte ozon
tele
menän yalmap auızına ozattı
la,
kire hıuğa sumdı.





  • Bur!
    tip
    qısqırzı Batır yän asıuı menän.
    Küpme
    ızalanıp alğaynı ul
    sätläüyektärze!
    Ä bıl hä
    tigänse
    yuqqa sığarzı la quyzı.




Oşo
erzä Batır säğäteneñ
yarza
yatıp
qalğanlığın
häterläne.
«Büränä» kürenmäy
şikelle.
Batır yarğa yaqın
laşırğamı,
yuqmı
tip ikelänep torğan arala, ha

hayısqandarzıñ
berehe
şıqıyıp yırgä töştö lä
malayzıñ
säğäten
suqışına eläkterep osop ta kitte.





  • Hay,
    hay!

    tip
    qısqırıp
    qaranı
    malay.




Ämmä
hayısqan
tauışqa
iğtibar itmäne,
äkren
genä

osop

küzzän

yuğaldı.





  • Burzar!

    Batır
    qoştarğa yozroğon
    heltäne.
    Talausılar
    planetahı!




  • Erzäge
    keüyek
    yöröyböz,

    tine
    Ämilä.
    — Ägär
    y
    qılanhaq...
    Yaray
    äle sätläüyektär menän säğätte gen
    ä
    yuğalttıq.




Bıl
vaqıtta
Zolo qoyaşı bayıuğa taban yaqınlaşa ine
.
Kük
yözö
kinät qara-yäşel tös ala başlanı. Urman
esenän

tanış
bulmağan,
säyır zä, usal da tauıştar nığı
raq,
häüyefleräk
işetelde. Tirä-yün küzgä kürenep
qa
rañğılandı.
Häzer
sätläüyek
qayğıhı kitte. Qarañğı
la
ällä
nindäy
yırtqıstıñ auızına elägeüzäre bar.




Stantsiyağa
qaytayıq,
— tine Ämilä. — Töndö
şunda
ütkärerbez...



Malay
menän
qız
kiregä atlanı. Ana, stantsiya kürenä
.
Tik niñä
unıñ
işege asıq. Yänlektär inä almahın ösön

Batır
unı
nıq itep biklägäyne.




Tuqta,
tine
Batır. — Kem astı ikän işekte?




Qara!
Qız
şomlo tauış menän öndäşte. — Estä

ut bar!



Isınlap
ta
stantsiyanıñ esendä ut toqandırğandar!
Kem
yöröy
unda?
Ämilä yaqşı belä: Zolola keşelär
bulırğa
teyış
tügel. Ämmä uttı yänlektär toqandırmağan
dır
bit?
Ulayha, kem? Häzer ni eşlärgä? Barırğa

stantsiyağa, yuqmı?
Ägär
unda qız menän malayzı his uy
lamağan
qurqınıs
kötöp
torha?


Ämmä
Batır
menän Ämilägä bıl haqta ozaq baş vatırğa

tura kilmäne.
Qapıl
stantsiyanıñ işegenän yıuan kä
üzäle
ber keşe
päyzä
buldı. Unı kürgäs, qız şaq qatt
ı:





  • Bıl
    bit...
    Bezzeñ
    Er
    astındağı
    stantsiyala eşlägän keşe!




Batır
za hayran qaldı:





  • Nimä
    qarap yöröy ul bında? Nisek kilgän?




Qız
yaurındarın helkette:





  • Min
    qayzan beläyım?




Ul
arala Yıuan tışqa sıqtı. Ular artınan
ikense ozon häm täbänäk käüzäle yänä
ike keşe hasil buldı.





  • Ä
    bıları kemdär?




  • Ular
    za bezzeñ stantsiyanan, — tine Ämilä. —
    Min añlanım! Ularzı bezzeñ arttan
    ebärgändär. Alıp qaytıu ösön!




  • Añlaşıla,
    — tine Batır. — Alıp qaytırğa la
    ikebezzän dä ber-berebezze onottororğa!




  • Şunan
    mine ozatasaqtar Urğa. Mäñgegä...




Ämmä
Batır za, qız za Yır astı yıtäkseheneñ
Batırzı



la
Urğa alıp kitep, keşe tänen tikşereüselärzeñ
bısağı astına birergä yıyınıuın belmäy
ine...





  • Nimä
    eşläybez?




  • Mineñsä,
    ularğa kürenergä yaramay.




  • Eyı,
    — tine qız. — Ä qayza qunırbız? Bında
    bit azım hayın qurqınıs...




  • Yayın
    tabırbız äle, — tine malay.




Ular
boroldo la inde tamam qarañğılıqqa
kümelgän urmanğa taban atlanı...



HÄLIT
TOTQONDA



Hälit
yäşengän urınında ozaq qına ultırzı.
Ergähenän şaulaşıp ulay-bılay yügereşkän
keşelärzeñ tauıştarın işette: hatta
işek yarığınan qayhıların kürgeläne:
tauış-tınhız ğına ütep kitkän robottar
za küzenä salınıp qaldı. Ber mäl keşelär
yuğaldı, koridorza tınlıq urınlaştı.



Yartı
säğättäy kötkändän huñ Hälit, işekte
kiñeräk asıp, tirä-yüngä küz haldı.
Koridor bup-buş. Küptän tügel genä oşonda
torğan ike yäşel yäşnik tä yuqqa sıqqan.



Hälit
ber az uylanıp torzo. Häzer qayza barırğa?
Batır menän Ämiläne nisek tabırğa? Ni
ösön oşoğasa ular üzzäre Hälit yanına
kilmäne? Totoldolarmı? Bälki üzenä bıl
stantsiyanan sığıu sarahın kürergä
käräkter? Ä nisek? Älege lä bayağı, stantsiya
işege yanına yäşerenergäme?



Hälit
yäşengän urınınan sıqtı la, haq qına
ba
sıp,
koridor buylap atlanı. Stantsiyanıñ işege
oşo yaqta bulırğa teyış. Tizeräk barıp
etergä lä yäşenergä!



Ike
boroloşto ütkänse HälitKä ul-bıl
osramanı. Ämmä ösönsö boroloşqa yıtep
barğanda, qabırğalağı ber işek asılıp
kitte lä unan ike keşe kilep sıqtı.
Tegelär Hälitte kürgäs, şaq qattı, hatta
ni eşlärgä belmäyınsä, arı-bire qaraşıp
aldılar. Şul arala Hälit alğa taşlandı.
Tizeräk beräy yırgä yäşenergä! Boroloşto
ütkändä artına küz taşlarğa ölgörzö:
tegelär malayzıñ artınan töşkän.



Hälit
yäşen tizlege menän yänä ike boroloşto
ütep kitte. Şul arala qasıusı menän
qıuıusılarzıñ arahı zurayğanday toyoldo.
Ämmä alda koridorzıñ oso kürende. Hälit
yalt-yolt tirä-yağına qarandı. Qayza
qasırğa? Tozaqqa eläkteme? Tizeräk
yäşenergä! Qayza? Üs itkändäy, ergälä
ultırğıs zurlıq ta äyber kürenmäy.
Işektär zä yuq!



Ul
arala boroloşta tege ike keşe kürende.
Malay, auğa eläkkän balıq şikelle
ulay-bılay itte, şunan tegelärgä qarşı
kitte. Häzer ularzı yırıp ütäsäk tä,
barıber qasasaq! Ul totolorğa teyış
tügel! Alıs Urğa alıp kitep barhalar?!
Unıñ ata-äsähe bıl qayğığa tüzä almayasaq
bit.


ZOLO
TÖNÖ



Urman
esendä törlö-törlö qurqınıs tauıştar
işe
telä.
Ber
yänlek baqıra, ikensehe ilağan hımaq
qısq
ıra
ällä
yarzam horay, ällä yırlauı şul. Ämilä
menän
Batır
tuqtap qaldı—ägär haman alğa atlaha
lar,
beräy
yırtqıstıñ auızına barıl elägeüyeñde
köt

tor.



Inde
tamam qarañğılandı. Bına ber mäl tirä-yün
küzgä
törthäñ
dä kürenmäslek hälgä kilde. Malay menän
q
ız
ber-berehenä
hıyınıp tınıp qaldı. Ularğa tege
fil
keüyek
ürmäkse, yäki yılğa esendä yörögän
büränä

oqşağan
hayuan ergägä kilep sığır za höcüm itä
başlar
hımaq...
Bälki bötönläy başqa, äle ular kür
mägän
yırtqıs
ergälä haqlap toralır...



Yuq,
yuq! Öndäşmäy tororğa yaramay. Ul saqta
meyı berehenän- berehe qurqınısıraq
hürättärze küz aldına
terä
başlay. Bına, imeş, ularğa ber yırtqıs
yaqın
aytıp
kilä.
Bına ul Batır menän Ämilägä ırğırğa
äzerlänä!
Häzer
ırğıy! Bına ırğıy! Irğını!!





  • Batır!




  • Äü!




  • Bez
    oşonda ğümergä qalırbızmı ikän?




  • Belmäyım.
    Bında älegä keşelär yuq tiheñme?




  • Yuq.




  • Timäk,
    bez Zololağı berense keşelär bulabızmı?




  • Ä
    tege ös keşe? Bezze ezärläüselär?




  • Ular
    bit qaytıp kitäsäk. Ä bez qalabız.




  • Ägär
    totmahalar. Ular bit bezze alıp qaytıu
    ösön kilgän.




  • Totolmayasaqbız,
    — tine Batır ışanıslı tauış menän.




  • Asıqtırzı...
    Etmähä öşötä... — Qızzıñ tauışı sibek
    kenä sıqtı. Qapıl ul qısqırıp yıbärze.
    — Batır!




  • Ni
    buldı?




  • Anau
    ağas artında kemder tora!




  • Qayhı
    ağas?




  • Ana
    tege!




  • Ber
    nämä lä kürmäyım.




  • Min
    kürzem! Nimäler qıbırlanı! — Qız Batırğa
    hıyındı. — Min qurqam!




  • Tınıslan!
    Ber kem dä yuq.




  • Halqın...




  • Min
    yaqtıla zur yapraqlı ağastar kürgäynem...
    Şularzı özöp alıp yabınğanda...




  • Ularzı
    häzer nisek tabahıñ?




  • Ezläp
    qararğa käräk.




  • Kitmä,
    Batır. Tirä-yün tulı yırtqıstar! Nisek
    qısqırışalar! Qurqam! Tizeräk tañ athın
    ine!..




  • Qurqma,
    Ämilä. Hin oşonda ğına torop tor...




  • Yuq!
    Min dä hineñ menän!..




Ular
haq qına basıp ber-ike azım yahanı.





  • A-a-a!
    — tip qısqırıp yıbärze qız qapıl.




Batır
qoto osop artına äylänä haldı. Qarañğıla,

ber
ni kürenmäy...





  • Ämilä,
    ni buldı?




  • Min
    nimägäler bastım!




  • Yänlekkäme?
    Teşlämäneme?




  • Yomşaq
    qına.




  • Ber
    nämä lä yuq bit.




  • Irğıp
    torzo la qastı...




Yänä
alğa atlanılar. Bına ber ağasqa kilep
bäreldelär. Tik bınıhı ülängä oqşağanı
bulıp sıqtı. Batır härmänep yänä alğa
atlanı. Qapıl ul nimägäler

elägep
qolap
kitte. Qulına yıüyeş tä, şıuğalaq ta äyber
qağıldı. Batır şunda uq ırğıp torzo.
Yöräge döp-döp
tibä.
Nindäy
sirqanıs!





  • Batır!

    tip
    qısqırzı
    Ämilä.
    Qayza
    yuğaldıñ?





Min
bında...



Yänä
ber ağasqa kilep
törtöldölär.
Bınıhınıñ
yaprağı zur bulıp sıqtı. Tik
anhat
qına
yolqop
alırmın timä! Malay ulay
itte,
bılay itte, ämmä
yapraq
eñel
genä
özölörgä
telämäne.
Qazaqlap quyğandarmı
ni!
Etmähä qarañğı, qayhı
tirähenän
yolqorğa
käräk
lege
kürenmäy.
Malay tirläp
kitte.
Ä
ergälä torğan
Ämilä
bıl
minutta öşöüzän qaltırana ine.



Tuqta!
Bıl yapraq şul tiklem nıq yäbeşkän
ikän...
Batır
unıñ osona yäbeşep qaranı. Kütärä.
Ulayha,
niñä
unıñ
östönä genä menep yatmasqa? Östäge yaprağı
astındağıhına teyä yazıp tora

unıhı
yurğan bulır!



Malay
täüzä qızğa yapraq östönä kütärelergä
yarzam itte, şunan üze mende.



Yapraq
äkren genä tirbälä,
ämmä
unıñ
östöndä
yatırğa
bula.
Ä
urın küp bında. Ular ikäüzän
başqa
tağı
ber-
ike
keşe
hıyır ine, moğayın. Tik bına östäge yapraq
qına
alısıraq

tängä
teyıp
tormay,
şuğa
öşötä.
Ber-
berehenä
arqaların
teräp
yatqas,
saq
qına
day
buldılar.
Ular, urmandıñ
şomlo
tauıştarın
tıñlay-tıñlay,
ara-tirä höyläşep,
ozaq
qına
yoqlay
al
may
yattılar.



Bına
ular Yırzän uy
etmäslek
planetala.
Küpme
bu
lırzar
bında?
Qayta
alırzarmı?
Ällä mäñge
zarmı
bında?
Nimä aşarzar?
Ällä
üzzärenä
rizıq
taba
almayınsa
astan
ülerzärme?



Aşau
turahında
uylağas,
ikehe
lä üzzäreneñ
nıq
asıqqanın
toyzo.
Batır äsähe
tere
saqta
beşergän bä
leştärzeñ
nindäy
tämle
bulğanlığı
turahında
höylä
ne,
ä
Ämilä
kompyuterzıñ nisek
itep

beşergänlegen añlattı malayğa...



Ular
yoqoğa talğanda, Zolo planetahınıñ
könsığışında tañ hızıla başlağaynı
inde.



EZÄRLÄÜ



Berense
bulıp Batır uyandı. Täüzä malay üzeneñ
qay
za
ikänlegen
añlay almanı. Şunan barıhın da isläne.
Oşo arqala küñelen boşonqoloq solğap
aldı...




Zolo
qoyaşı urman östönä kütärelgän dä ayauhız
qızzıra. Tirä-yündä tauıştar za kämegän
keüyek. Nıqlap qolaq halhañ ğına urman
töpkölönän säyır öndär kilgänlegen
işetergä bula. Ergäläge ağasta ber nisä
harı hayısqan ultıra. Ularzıñ barıhı
la Batır menän Ämilägä töbälgän. Küräheñ,
tanış tügel «yänlektärze» tikşerälär
— bılarzan qurqırğamı, ällä kirehensä,
üzzärenä höcüm itergäme?



Batır
hayısqandarğa qul heltäne:





  • Köş!




Şunı
ğına kötkändäy, oşoğasa tınıs qına
ultırğan qoştar ber-berehenä qaraşıp
şaulaşırğa totondo. Asıuzarı kilde
buğay. Ämmä osop kitmänelär, ber az
tınıslana töşöp, yänä malay menän qızğa
tekäldelär.



Batırzıñ
tauışın işetep, Ämilä lä uyandı.





  • Ä
    min töş kürzem, — tine qız. — Imeş, Yırgä
    qaytqanbız za, unda ikäüläşep yäşärgä
    bulğanbız.




  • Nisek
    ikäüläşep?




  • Ber
    ğailä bulıp. Hezzä unı «öyläneşeü»
    tizär, eyıme?




  • Eyı...
    Ä hin yırzä ğümergä qala alır ineñme?




  • Belmäyım...
    Hine yuğaltqım kilmäy... Tik Urza bit
    mineñ atayım bar. Ul minhez... Belmäyım...




Qız
moñhoulandı. Şuğa malay hüzze tizeräk
ikensegä borzo:





  • Äyzä,
    töşäyık. Häzer bezgä nizer bulha la
    qapqılap alırğa käräk. Yuğihä astan
    üläbez bit!




Ergä
töşöügä, ağas töbönän nindäyzer yänlek
sitkä ırğını. Malay menän qızzıñ qoto
osto. Ämmä tege yänlek ularğa qarağanda
la nığıraq şörlägäyne, buğay. Küz asıp
yomğansı ağastar arahına inep yuğaldı.



Batır
menän Ämilä tınıslana töşöp ber-berehenä
qaraştı.





  • Nimä
    buldı ul? — tip horanı Batır.




  • Käzägä
    oqşağan ine şikelle.




  • Miñä
    lä şulay toyoldo...




Ergäläge
ağasta ös sätläüyek kürende. Batır ularzı
özöp alıu ösön, arqanğa oqşağan ülän
ezlärgä kereşte.



Qapıl
urman esenän säyır tauıştar işetelde.
Nindäyzer geüläügä la oqşağan, keşe
höyläşkän keüyek tä bulıp kitä.



Malay
hağayzı:





  • Ämilä,
    işetäheñme? Nindäyzer tauış...




  • Keşelär
    höyläşä tügelme?




Tauıştar
yaqınayğandan-yaqınaya. Malay menän qız

ağas
arahına sumdı. Nimä bıl? Ällä tege ös
keşe ularzı ezlärgä sıqqanmı?



Küp
kötörgä tura kilmäne. Ber azzan urman
esenän ös keşe kilep sıqtı. Bılar Yıuan,
Hontor häm Täpäş ine. Ber-ike azım yahayzar
za yırgä eyılep nimäler qarap alalar.
Şunan yänä alğa atlayzar.





  • Ular
    bezzeñ ezzän kilä, — tip şıbırlanı
    Ämilä. — Kitäyık bınan tizeräk!




  • Tuqta!
    — Malay tirä-yağına qarandı. — Bınan
    sıqhaq, ular bezze küräsäk!




  • Kitmähäk,
    häzer totolabız! Küräheñme — ezzärebez
    yarılıp yata!




Isınlap
ta ularzıñ ezzäre ap-asıq bulıp kürenä
ikän! Batır qabalanıp uylanı. Ägär tik
torhalar, häzer totop alasaqtar. Qasırğa
mataşhalar, tegelärzeñ küzzärenä
elägälär. Ni eşlärgä?












Ul
arala tege ösäü ez buylap malay menän
qız tön ütkärgän ağasqa taban atlanı.
Häzer Batırzar bılarzıñ artında torop
qaldı.



Batır
Ämilägä ım menän: «Mineñ arttan!» — tine
lä haq qına basıp sitkä atlanı. Tizeräk!
Hontor dustarı menän tege ağasqa barıp
etkänse, urmanğa inep yuğalırğa! Malay
menän qız qabalana, ämmä bında urman
hiräk, his tä tegelärzeñ küzzärenän tiz
genä qotolorloq tügel!



Qapıl
ayaq astına eläkkän ber ağas şırtlap
hındı. Bıl tauış bötä urmanğa taralğanday
buldı. Oşo yırzä Batır menän Ämiläneñ
yöräktäre saq-saq özölöp töşöp kitmäne.
Ikehe lä yılp itep arttarına äylänep
qaranı: işetteme tegelär?



Bähetkä
qarşı tegelär Batırzar yoqlağan ağas
töböndä urala ikän, şul arqala, küräheñ,
tauışqa iğtibar itmänelär.



Malay
menän qız aşığıp alğa atlanı. Saq qına
barhalar, quyıraq urınğa yıtälär. Tizeräk,
tizeräk!.. Oşo yırzä, kötmägändä, tegelärzeñ
berehe köslö tauış menän qısqırıp
ebärze. Batır menän Ämilä artqa äylänep
qaranı. Kürgändär! Ana, aşığıp, bıl yaqqa
yügerä başlanılar.





  • Qalma
    mineñ arttan! — Batır alğa uqtaldı.




Batır
ber üze bulha, anhat qına ez yazlıqtıra
alır



ine.
Qız menän bulğas... Ämilä şäp yügerä
almay. Ul ike tapqır yığılıp kitte,
tubığın hızırıp yıbärze. Batır nisek tä
yarzam iteü ösön qızzı yıtäkläp aldı.



Urman
quyıra töştö. Ağastar keyımgä yäbeşep
artqa tarta, añğarmastan bitte tırnap
ala. Arqırı yatqan ağastarzı ırğıp
üttelär, nindäyzer soqorzarğa barıp
töştölär. Tiz-tiz ürmäläp ürgä kütäreldelär
zä yänä yügerzelär...





  • Arınım!
    — tine qız ber mäl, saq-saq tın alıp.




  • Tüz,
    Ämilä, tüz! Tağı saq qına yügeräbez
    zä...




Qız,
kös-häl menän yänä ber-ike azım yahanı
la, yırgä


ultıra
töştö:





  • Böttö!..
    — Ämiläneñ küzzärenän yäştär kürende.
    — Hälem yuq!..




  • Tınıslan,
    Ämilä. — Batır unıñ yanına sükäyze. —
    Yaray... Ularzı artqa qaldırzıq şikelle...
    Qasan ez buyınsa bezze tapqansı...




Şulay
za tirä-yağına qaranıp aldı. Kürenmäyzär,
tauıştarı la işetelmäy, buğay...





  • Ämilä,
    hin oşonda ultırıp tor...




  • Ä
    hin?




  • Asıqtırzı
    bit. Şuğa häl yuq. Anau ağas başındağı
    sätläüyektärze özöp alam.




  • Ä
    tegelär kilep yıthä?




  • Ular
    yartı säğäthez bezze taba almayasaqtar.




Batır
arqanğa oqşağan ülän ezlärgä kereşte.
Niñäler bıl tirälä ul kürenmäy. Malay
alğaraq ütte. Şunan artına äylänep
qaranı. Ämiläne yuğaltıp quymahın! Şunan
yörörzär ber-berehen tabışa almay. Ana
ultıra Ämilä. Batır unan yıgerme-egerme
biş azım sitkä kitergä lä ölgörgän...



Kötmägändä
ergälä genä ükergän tauış işetelde.



Malay
yılp itep artına äylänep qaranı häm
qoto osop yanındağı ağasqa hıyındı.
Batırğa ike yaqtan ike zur häm ğäyät
qurqınıs yırtqıs yaqınlaşıp kilä ine.
Ularzıñ qiäfättären küreü menän malayzıñ
tubıqtarı qaltıray başlanı. Bereheneñ
beyıklege dürt-biş metr bulır. Tau keüyek
käüzähe, äkrenläp qoyroqqa äüyerelep,
ağastar arahına inep yuğala. Büränä keüyek
ozon muyını osonda östäl zurlıq başı
bar. Ikense yırtqıstıñ beyıklege un-un
biş metr tirähe bulır. Ul yomranğa
oqşağan. Üze art ayaqtarına basıp yöröy,
Başı krokodildıqı keüyek ozon, teştäre
hänyär keüyek oslo.



Oşo
ike yırtqıstı kürgäs, Batır urınınan
qıbırlay almayınsa qattı la qaldı. Qasır
ine — häle yuq, kösö qayzalır kitep
yuğaldı. Ämilä qayza? Batır yähät kenä
qız ultırğan yaqqa borolop qarap aldı.
Qızzıñ yözö ap-aq bulğan, küzzäre zur
itep asılğan...


Ul
arala tege ike yırtqıs, kük kükrägändäy
ükereşep, yaqınlaşqandan-yaqınlaşa ine.




Oşo
erzä genä ularzıñ üzenä tügel, ä
ber-berehenä

höcüm
itergä yıyınıuzarın añlap aldı malay.
Yırtqıstarzıñ küzzärenä qan hauğan,
ular ülemesle alışqa äzerlänä, şul
arqala üzzäre ösön qırmısqa zurlığındağı
malayzı bötönläy kürmäy. Ular asıuzarına
sızay almayınsa, yuldarında tap bulğan
ağastarzı töbö-tamırı menän yolqop
sitkä bıraqtıra, yırze tırnap-tırnap
ala...



Bına
ber mäl ular ber-berehenä kilep yäbeşte.
Şunda uq ber qarauza zur, kilbäthez
yırtqıstar is kitkes yıtezlek, tasıllıq
kürhätergä kereşte, qot osqos tauış
menän ükereüzärenä bötä urman helkenä
başlanı.



Er
kisäktäre ağastar menän üländärgä
quşılıp, mamıq keüyek öskä osto. Batırzan
ber nisä genä azım sittäräk ike yırtqıstan
torğan zur yomğaq tägärläp yöröy...




häüyeflehe: Batır menän Ämilä bıl qurqınıs
alış barğan mayzandıñ ike yağında torop
qaldı.



Batır
äkrenläp isenä kilde häm artqa sigende.
Yuğihä, häzer bıl ike yırtqıstıñ qoyroğo
kilep teyäsäk, yä bulmaha, tırnaqtarı
astınan osqan yır kisäge başına elägäsäk...



Ämilä
kürenmäy. Yuğalıp qına quymahın! Ällä
tege ösäü kilep yıtep unı alıp ta kitteme?
Bulmas! Ular kilep yıtergä teyış tügeldär
äle.



Tizeräk
bıl yırtqıstarzı urap qız yanına barırğa.
Malay, ağas-üländärze yıra-yıra, alğa
yügerze.





  • Ämilä,
    Ämilä! — tip qısqırzı malay, tik üzeneñ
    tauışın üze işetmäne.
    Sönki
    yırtqıstarzıñ üzäk özgös ükereüye bötä
    donyanı yalmap alğaynı.




Bına
Batır alış barğan mayzandı urap sıqqanday
buldı. Ämilä oşo tirälä qalğaynı, qayza
ul? Niñä kürenmäy? Ällä Batır yañılış
ikense urınğa kilep sıqtımı? Yuq! Oşonda
qalğaynı Ämilä. Bına unıñ ultırğan
urını. Bına ezzäre. Ämmä Ämilä yuq!





  • Ämilä!
    — tip qısqırzı qoto osqan malay. —
    Ämilä!




Batır
alan-yolan tirä-yağına qarandı. Yuq Ämilä,
yuq! Ber qayza la yuq!



Malay,
ni eşlärgä belmäyınsä, bersä ükerä-ükerä
qanğa batıp alışıusı yırtqıstarğa
qaranı, bersä äle genä qız ultırıp qalğan
urında uraldı.



Ämmä
Ämilä, yır yotqan keüyek, yuqqa sıqtı...



HÄLIT
HÄTERLÄRGÄ TIRIŞA



Hälit
balıqtan qaytıp kilä. Ana Sibay kürende.
Tizzän öyöndä bulasaq...



Bögön
kanikuldıñ nisänse könö äle? Ğömümän,
bögön nisähe? Malay qapıl häterläy
almanı. Ällä ikense
iyun
bögön,
ällä inde dürte...



Nisähe
genä bulha la, kanikul başlandı. Nisek
üt
kärergä
yıyına
äle ul yäyge yaldarın? Niñäler oşoğa
sa
bıl haqta
uylağanı
bulmanı... Häyır, may baştarında Batır
menän hat alışqaynılar. Dusı: «Hezgä
qunaqqa
kilermen»
— tip yazğaynı... Ä niñä kilmäne
äle
ul?..
Ällä
kildeme
ul?
Yuq şikelle, yuq...



Oşo
erzä Hälitte säyır ber toyğo solğap
aldı. Küñelendä nindäyzer tınğıhızlıq
barlıqqa kilde... Ni
mänän
ul?
Batırzıñ kilgänme, yuqmı ikänlegen
belmäüzänme, ällä ikense säbäp barmı
bında?



Hälit
huñğı köndärzä nisek yäşägänlegen
häterläy
başlanı,
ämmä
ber ni

isläy
almanı. Niñä ulay?



Uqıuzarzıñ
nisek
tamamlanğanın häterläy, şunan
Huñ...
Şunan
ni buldı äle? Niñäler Batır kilgän ke
üyek,
şul uq vaqıtta dusın inde
ber
yıl kürgäne yuq
bit...



Oşonday
säyır
uyzarğa
birelep qaytıp inde Hälit
öyönä.
Ä
bında äsäheneñ täüge horauı Hälitte
bötönläy
şaq
qatırzı:





  • Batır
    qayza?




  • Nindäy
    Batır?

    tip
    horanı Hälit. — Ul kil
    deme
    ni?




Häzer
äsä
aptırauğa qaldı:





  • Hin

    nimä? Isärlänep barahıñmı? Unıñ
    kil
    gänlegenä
    nisä
    kön? Kisä ikäüläşep balıqqa kitkäyne
    gez
    bit.
    Qayza
    ul?




Hälit
qoyolop
töştö. Batır ısınlap ta kilgän. Ä
sähe
aldaşmayzır
bit. Ana nisek asıulana... Tik niñä
Hälit
ber
zä häterlämäy? Bınıhı — ber. Ikensenän,
bergäläp
balıqqa
kitkändär ikän, Batır qayza bulğan?
Malayzıñ
küñelenä
şom inep ultırzı. Yıtmähä, äsähe

yabırıldı:





  • Batır
    qayza!? Batır qayza?




Malay
unı tınıslandırıu ösön:





  • Tışta
    qaldı, häzer qayta, — tine. Şunan üze
    neñ
    bülmähenä
    inep,
    bötä bıl ğälämätte añlau ösön uyğa
    qa
    ldı.




Nimäne
añlata
bıl
säyır
vaqiğalar? Niñä Hälit
üzeneñ
balıqqa
kiteüzären häterlämäy? Nisek itep balıq
totouzarın da onotqan, qarmaqtarı la
ällä qayza yatıp qalğan. Ämmä üzeneñ
balıqtan qaytıp kileüyen ul niñäler belä
ine. Bına ğäcäp!



Küräheñ,
bında nindäyzer ser bar. Bälki, bötä
bälä Batırzalır? Ägär ul, ısınlap ta,
kilgän bulha, ägär ikäüläşep balıqqa
kitkändär ikän... Oşo yırzä Hälit tok
huqqanday urınınan ırğıp torzo. Ällä
Batır batıp quyzımı? Ulayha, qayza ul?
Bälki, Batırzıñ hıuğa batıuın kürgän
saqta bik nıq qurqqandır Hälit häm şul
arqala barıhın da onotqandır, häteren
yuğaltqandır?..



Yuq!
Bınıñ bulıuı mömkin tügel! Batır hıuğa
batqan, imeş. Bulmas! Berensenän, unıñ
dusı bik şäp yözä belä. Ikensenän... Hälit
bığa ışanmay! Batır tere! Ul qayzalır
torop qalğan! Nindäyzer säbäp arqahında.
Häzer unı ezläp tabırğa ğına käräk. Tik
qayzan ezlärgä? Häm ni ösön Hälit huñğı
kön üze menän ni bulğandarın häterlämäy?
Küräheñ, nıq qına itep uylarğa käräk,
barıhın da häterlärgä tırışırğa käräk.
Häm huñğı ike kön esendä bulğan vaqiğalar
isenä töşör.



Oşo
uyğa kilgäs, Hälit karauatına yattı la
tübäläge ber nöktägä töbälde...



ZOLO
KÄZÄHE



Ämilä
ğäyıp bulğandan huñ, Batır tınıs qına
uylau hälätlegen yuğalttı. Ul yä ber
yaqqa, yä ikense yaqqa taşlandı. Hatta
tege ike yırtqıstıñ ülemesle hälgä
kilep auıuzarına la iğtibar itep tormanı,
ularğa küz genä hirpte lä, yänä
yügerä-yügerä qızzı ezlärgä kereşte:




Ämilä!
Ämilä! — tip qısqırzı malay tuqtauhız.



Ber
mäl ul bötönläy häldän tayzı, şul arqala
tınıslana töştö häm, ägär bılay itep
uyhız-nihez yügeräñläp yöröhä, qızzı
ber qasan da taba almayasağın añlanı.
Kirenän Ämilä qalğan urınğa barırğa la
qızzıñ ezen tabırğa käräk.



Malay
kire yaqqa boroldo. Oşo yırzä nindäyzer
özök- özök tauış işetelgändäy buldı.
Batır qatıp qaldı. Qolağına salındımı?
Ällä beräyhe qısqıramı? Malay tın da
almay tora. Urmandıñ yözärlägän sit
auazdarı arahında Batır ösön qäzerle
bulğan tauış ta işetelgän hımaq.



Malay
üze hizmäy qaldı, qısqırıp yıbärze:





  • Ämilä!




Tegä
tauış yauap qaytarzı. Malay tert itep
qaldı. Bıl, his şikhez, Ämilä ine.





  • Ämilä!
    Ämilä! — Batır qızzıñ isemen qısqıra-
    qısqıra tauış kilgän yaqqa yügerze.




  • Batır!
    — Bına qızzıñ tauışı ap-asıq salındı
    malayzıñ qolağına.




Küp
tä ütmäne, Batır ber tärän yarıq sitenä
kilep tuqtanı. Unı ber qarauza abaylap
ta bulmay. Bälki, Batır nisek yügerep
kilhä, şul köyö yarıq esenä tägärläp
töşöp tä kiter ine; malayzı Ämilä
iskärtergä ölgörzö. Baqhañ, qız yarıq
esenä qolağan ikän.



Yarıqtıñ
täränlege higez-tuğız metr tirähe bar.
Yarzarı tekä, esenä töşkän keşe sığırlıq
tügel.





  • Ber
    ereñ dä auırtmaymı?




  • Ayağım
    auırta.




Batır
tirä-yağına küz haldı. Bına arqanğa
oqşağan ülän. Malay unıñ ber oson yarıq
esenä taşlanı:





  • Yäbeş!




Tizzän
qız öskä kütärelde.



Baqhañ,
urtalarında tege ike yırtqıs huğışa
başlağas, Ämilä malayzı yuğaltıuzan
qurqqan häm, alış mayzanın urap, Batır
qalğan yaqqa sığırğa uylağan. Qabalanıp
yügereüye arqahında, oşo yarıqtı abaylamay
qalğan...



Häzer
ularğa bıl urından mömkin tiklem
alısqaraq kitergä käräk. Sönki ezärläüselär
etep kilergä teyış. Bıl yulı malay menän
qız häyläkärläştelär. Baralar-baralar
za, şul uq ezzärenä basıp kire kilälär.
Şunan qapıl sitkä ırğıyzar häm bötönläy
ikense yaqqa atlayzar. Ä ezzären yuya
baralar...



Bıl
häylä ularğa yartı kön tiyerlek tınıs
yäşärgä mömkinselek birze. Şul arala
Batır menän Ämilä ike tapqır ağastarzan
özöp alğan sätläüyek aşap ölgörzö. Şunan
er käzälärenä oqşağan yänlektärze tap
ittelär. Ularzıñ bärästäre lä bar ikän.
Batırzıñ başına käzälärzeñ beräühen
totop hauıp qararğa tigän uy kilde.



Bına
malay ülän-arqandan tozaq yahanı la
käzälär kötöüyenä yaqınlaştı. Hayuandar
utlap yörögän yırenän tuqtap, Batırğa
aptırap qarap tora. Yänähe, bıl nindäy
tanış tügel hayuan? Qapıl malay ergähendäge
käzägä tozağın ırğıttı. Ülän-arqan
yänlekteñ mögözönä eläkte. Käzä qurqışınan
ürä torzo, qasırğa mataştı. Ämmä malay
za haq tora ine, ul arqanğa sat yäbeşte.
Başqa käzälär, qottarı osop, şunda uq
yuqqa sıqtı. Ä Batır, tırışa torğas,
tıpırsınğan yänlekte yırgä yığıp haldı.
Ämilä unıñ toyaqtarın bäyläşergä
yarzamlaştı. Şunan Batır käzäne hauırğa
totondo. Tırışa torğas, sätläüyekteñ
qabığı höt menän tuldı. Ul täme menän
his tä yır hıyırınıñ hötönän ayırılmay
ine tiyerlek. Tik saq qına şärbätleräk.



Malay
menän qız hauıp alınğan höttö esep
bötörörgä lä ölgörmäne, urman esendä
höyläşkän tauıştar işetelde.



Batır
menän Ämilä urındarınan ırğıp torzo.
Ezärläüselär! Tizeräk qasırğa! Ämmä küp
tä atlamanılar, tärän yarıqqa kilep
törtöldölär. Nisek esenä töşöp kitmänelär?!



Ulay-bılay
ittelär zä yarıq buylap yügerzelär. Häm
qapıl qottarı osop basqan urındarında
qatıp qaldılar: ezärläüselär ularğa
taban kilä ine. Ular malay menän qızzı
kürep şatlıqtarınan qısqırıp yıbärzelär.



Batır
menän Ämilä artqa taşlandı. Ämmä ular
häzer şäp qasa almayzar — qızzıñ ayağı
auırta. Ul basqan hayın yözön sirılta,
küzzären yoma.





  • Tüz,
    Ämiläkäy, tüz! — ti Batır. — Saq qına
    kitäbez zä tuqtaybız!




Tegelärzeñ
nizer qısqırğanı, ayaqtarı astında
ağastarzıñ sıtırlap hınğanı yaqında
ğına işetelde. Yıtep kilälär!



Qapıl
Batır menän Ämiläneñ baş osonan zur
qara şäülä ütep kitte. Unıñ yıle saq-saq
qolata huqmanı. Malay yügerep barğan
köyö öskä qaranı.



Ularzıñ
östöndä genä kesärtkegä oqşağan yänlek
osop yöröy. Unıñ ozonloğo altı-ete metr
samahı. Qanattarı yarğanattıqına oqşağan
— urta tirähendä ozon tırnaqlı ayaqtarınıñ
bişär barmağı la bar.



Osousı
kesärtke, kiregä borolop, malay menän
qızğa taşlanıu ösön şıqıya başlanı.





  • Ämilä,
    sükäy! — tip qısqırzı Batır. Ergälä
    genä zur yapraqlı ağastar üsä. Ul qızzı
    şunda taban tarttı. — Yäşen tizeräk!




Ular
ber yapraq astına sumdı. Şunda uq bıl
osousı kesärtke bıl yapraqtı yolqop alıp
kitte. Şunan, qorbandarınıñ tırnağına
eläkmägänen kürgäs, asıulı itep qarqıldanı
la yapraqtı yırgä ırğıttı.



Batır
menän Ämilä urındarınan ırğıp tora
halıp, ergäläge ağas töbönä hıyındı. Ul
arala kesärtke yänä tübänäyä başlanı.
Oşo yırzä malay menän qız yanına Yıuan,
Hontor häm Täpäş kilep yıtte. Osousı
ğifrit, malay menän qızzı onotop,
ezärläüselärgä taşlandı.



Bıl
minutta H
ontor,
yügerep
kilep, Batır menän Ämiläne eläkterep
alğaynı inde. Ä haualağı yırtqıs qot
osqos tizlek menän Hontorğa yaqınlaşa.
Häzer eläkterep alasaq! Malay menän qız
qurqışınan küzzären yomdo. H
ontor
balalarzan
quldarın ısqındırzı la bar kösönä aqırıp
ebärze.


Oşo
sekundta arttaraq qalğan Täpäş, kesähenän
pistolet keüyek nämä sığarıp, osousı
kesärtkegä töbäne. Şunda uq käbäktän
mendär zurlığı ut yomğağı sıqtı la
kesärtkeneñ ayaqtarın yalap aldı. Yırtqıs
täüzä bığa iğtibar itmäne keüyek, nisek
osop kilhä, şul köyö tübänäyıp, qanattarı
menän Hontorğa heltände. Ämmä yalqın
da
üz eşen eşläne — kesärtke qapıl qurqınıs
tauış menän aqırıp yıbärze lä, qırqa öskä
kütärelep kitte. Tirä-yüngä yanğan yön
ese taraldı.



Urınınan
ırğıp torğan Batır qızzıñ qulınan
tarttı:




Ämilä,
qastıq!



Täpäş
menän Yıuan, balalar haqında onotop,
erzä yatqan Hontorğa eyılgäyne. Ä osousı,
qorbandarın taşlap kitergä telämäyınsä,
yañınan höcüm yaharğa äzerlände.



Urmandıñ
quyı urınına inep kiter aldınan Batır
şunı kürep qaldı: Yıuan ultırğan H
ontor
yanında
sügälägän, ä Täpäş pistoletın tübänäyıp
kileüse yırtqısqa töbäp tora...



SEBEN
MENÄN ALIŞ



Batır
menän Ämilä urman şırlığın yırıp alğa
atlay. Mömkin tiklem alısıraq kitergä.
Yuğihä ezärläüselär häzer qıuıp yıtäsäk.
Ular inde osousı kesärtkenän qotolop
Batırzarzıñ ezenä töşkändärzer.



Ämiläneñ
aqhauı kösäygändän-kösäyä. Malay uğa
ber ağas hındırıp birze. Häzer qız şuğa
tayanıp atlay. Hızlanıuı yözönä sıqqan.
Küräheñ, ayağı uğata nıq auırta.



Alda
oslo tübäle ber tau kürende. Tuqta, ul
tanış tügelme? Qabul iteü stantsiyahı
ergähendäge tauğa oqşağan da baha! Ällä
qasıp yöröy torğas, öyörölöp, yänä kitkän
urındarına kilep sıqtılarmı?



Malay
menän qız tuqtap tirä-yağına nıqlap küz
taşlanılar.



Alda
stantsiya kürenä! Bıl tirälä yörömäü
häyırle. Sönki ezärläüselärzeñ bında
qaytasağı kön keüyek asıq.



Ber
az barğas, yalanğa kilep sıqtılar. Bında
küzzeñ yauın alıp törlö töstäge säskälär
üsep ultıra. Batır menän Ämilä bıl
maturlıqqa hoqlanıp tuqtap qaldı.





  • Batır,
    qara äle! — tip şıbırlanı qız, qapıl
    yalandıñ arğı osona kürhätep.




Tegendä
bik säyır qiäfättäge ike yänlek ülän
aşap yöröy ine. Ularzıñ baştarı zur,
ayaqtarı näzek kenä, qanattarı yoqaq,
ütänän-ütä kürenep tora.





  • Seben
    tügelme? — tip horanı Batır.




  • Hıyır
    zurlıq seben bulamı?




Ul
arala sebengä oqşağan yänlektär zä
malay menän qızzı kürep qaldı. Şunda uq
ular anhat qına öskä kütäreldelär zä
bıl yaqqa taban yaqınlaşa başlanılar.



Qauşağan
Batır menän Ämilä urındarında qatıp
qaldı. Nimä eşlämäkselär? Höcüm
itmäkselärme? Malay tirä-yağına qaranı.
Ägär ul-bıl bula qalha, qayza qasırğa?
Ular säskälär menän hoqlanıp yalandıñ
urtahına kilep yıtkändär, ä bında
yäşenerlek nämä yuq. Batır tiz genä
Ämiläneñ qulındağı tayaqtı tartıp aldı.
Ägär höcüm ithälär, oşonoñ menän haqlanıp
qarar.



Batırzarğa
biş-altı azım yıtmäyıräk sebendär yırgä
töştölär zä malay menän qızğa qarap
qatıp qaldılar. Şunan berehe yänä öskä
kütärelep, osop kilgän kileş ozon suqışı
menän Batırzı suqıp alırğa itte.



Ämmä
malay haq tora ine. Ul qulındağı tayağı
menän yırtqıstıñ başına eläkterze. Tege
«Ha-ap!» tip qısqırıp yıbärze, şunan yähät
kenä borolop, yänä Batırğa taşlandı.
Batır tağı tayağın kütärep yırtqısqa
heltäne. Bıl yulı seben dä tasıllıq
kürhätte, tiz genä başın sitkä aldı.



Öskä
kütärelep alğandan huñ, yırtqıs ösönsö
tapqır Batırğa taşlandı. Malay yänä
tayağın kütärze... Ul tağı tegeneñ mañlayına
tos qına eläkterze. Hatta yırtqıstıñ
başınan yäşel töstäge şıyıqsa ağa
başlanı. Ämmä seben dä ber ayağı menän
malayzı sapsırğa ölgörzö. Malayzıñ
maykahı yırtılıp tegeneñ tırnağına
elägep kitte. Malayzıñ yaurınında ozonsa
qızıl ez qaldı. Unda qan tamsıları
kürende.



Seben
başqasa höcüm itep tormanı. Ul sittäräk
ultırğan dusı yanına barıp qundı la
qänäğät tauış menän qorqolday-qorqolday
mayka kisägen özgöslärgä kereşte.
Küräheñ, ular doşmanın yıñgänenä ışandı
häm şunı bayram itä başlanı.



Ä
malay menän qız, hıyır däümälle sebendän
anhat qotolouzarına qıuanıp, tizeräk
bıl yalandan kiteü yağın qaranı.



ZOLO
TETRÄY



Yalandan
ber az
alıslaşqas,
Batır menän Ämilä ber ağas töbönä
ultırıp,
tınıp
qaldı. Ular inde küptän tamaq yalğağandarı
yuq. Timäk, yänä rizıqtı qayğırtırğa
käräk.



Ber
az häl alğanday bulğas, Batır ağas
başında üseüse sätläüyekte özöp alıu
ösön kileşle ülän-arqan
ezlärgä
kereşte.



Ämilä
urınında ultırıp qaldı. Tağı la ber-bere
hen
yuğaltmas
ösön, Batır qızğa ultırğan urınınan
ber
qayza
la kitmäskä quştı.



Bına
Batır arqan taptı. Ana sätläüyekle
ağastar. Häzer berehenä tozaq ırğıtasaq
ta...



Qapıl
qayzandır kilgän äkren genä geüyeldäü
işetelde. Malay hağayıp qaldı. Nimä bıl?
Tauış bik yıraqtan kilä keüyek. Ämmä
yañınan tıñlap qarahañ, ergälä genä
işetelä hımaq. Bar qoş-qort şaulaşa
başlanı, urman esenän törlö yırtqıstarzıñ
ükergäne, baqırğanı işetelde.



Ul
arala tege säyır geüläü zä kösäyä töştö,
hatta
ayaq
astındağı
er helkengändäy toyoldo. Küñelde añlatıp
bulmağan şom yaulap aldı.



Batırza
sätläüyek qayğıhı kitte. Ul qulındağı
ülän-arqandı yırgä ırğıtıp, Ämilä qalğan
yaqqa yüger
ze.
Qapıl
malayzıñ ayağı astındağı yır sitkä şıldı.
Batır täkmäs atıp barıp töştö. Şunda uq
Batırzıñ ergähendä yır, bısaq menän
telengän qarbuz keüyek buyınan-buyına
yarılıp kitte. Sekund hayın bıl yarıq
kiñäyä, täränäyä başlanı. Geüläü, kük
döbörläüyenä oqşap,
bar
donyanı
yalmap aldı. Yarıq esenän yalqın teldäre
kürende.



Batır,
urınınan ırğıp torop, ni eşlärgä belmäy
qatıp
qaldı.
Ämilä bit yarıqtıñ tege yağında qaldı!
Irğıp
sığırğamı?
Yuq, mömkin tügel! Yarıqtıñ kiñle
ge
inde
ete-higez metr tirähe bulıp kitte. Ä
asta — ut,
yalqın!
Batır,
başın borğoslap tirä-yağına qarandı,
yarıqtıñ oso kürenmäy.



Yalqın,
tötön aşa yarıqtıñ tege yağında yügergelä
gän
Ämilä
kürenep
qaldı. Ularğa häzer nisek osraşır
ğa?
Yarıq
bit uñ yaqta la, hul yaqta la urman esenä
inep
yuğala.
Meñ
yäşär yıuan-yıuan ağastar, ülän keüyek
anhat qına qayırılıp, yarıq esenä qolay.
Yalqın şunda uq ularzı yalmap ala. Ber-ike
yırtqıstıñ da aqıra- aqıra utlı upqınğa
töşöp kitkänlege kürende. Nimä bıl?
Planeta urtağa yarıldımı? Ällä unıñ
teträüye oşo bulamı?



Nimä
eşlärgä belmägän malay, qızğa qaranı
la, uñ yaqqa kürhätep qulın heltäne,
yänähe, äyzä, şul yaqqa taban atlayıq.
Qasan da bulha yarıq bötör, şunda bez
osraşırbız... Ämilä başın helkte, yänähe,
añlanım... Ä üzeneñ küzzäre tulı yäş...



Batırğa
qız yäl bulıp kitte. Niñä ularzıñ başına
şul tiklem küp hınauzar töşä? Kem ğäyıple
bığa? Üzzäreneñ ber-berehen yuğaltırğa
telämäüyeme? Ällä başqa säbäp barmı
bında?



Batır
oşo haqta uylay-uylay ut, tötön börköp
torğan yarıq buylap alğa atlay. Tege
yarza, unan qalışmasqa tırışıp, qız
yügerä. Ä tirä-yündä qolaq tondorğos
geüläü tora...



ÄMILÄ
TAĞI TOTOLA



Batır
menän Ämilä ut yılğahınıñ ike yarı buylap
inde yartı säğättän aşıu atlay. Yarıq yä
kiñäyä, yä ber az taraya, ämmä tamamlanırğa
his tä uylamay...



Malay
qız ösön hafalana. Unıñ bit ayağı auırta.
Ikensenän, ägär häzer Ämilägä beräy
qurqınıs yanaha, Batır ber nindäy zä
yarzam kürhätä almayasaq. Iñ ükeneslehe
oşo. Tizeräk yalqın yılğahınıñ osona
barıp yıtergä käräk!


Küpmeler
barğas, Batır urman şırlığınan nindäyzer
yänlekteñme, ällä keşeneñme Ämilägä
yaqınlaşıp kilgänlegen şäyläp qaldı.
Malay tuqtay halıp, urmanğa nıqlabıraq
tekälde. Nimä unda? Yırtqısmı? Ällä
ezärläüselärme? Ikehe lä qurqınıs häzer
Ämilä ösön.



Unda,
ısınlap ta, nimäler bar. Ul qızğa
yaqınayğandan-yaqınaya. Nindäyzer qara
külägä. Ul ağastar arahınan arlı-birle
kürengeläp qala la yänä yuğala.




Ämilä!
— tip qısqırzı Batır qızzı iskärtergä
teläp. — Ämilä!



Ämmä
yarıqtan kilgän köslö geüläü arqahında,
Batır üz tauışın üze işetmäne. Ä Ämilä,
bıl yaqqa qararğa onotop, alğa atlauın
ğına belä.



Malay
qızzıñ iğtibarın yälep iteü ösön quldarın
bolğarğa kereşte. Nihäyät, qız unıñ
yağına borolop qaranı. Batır ım menän
Ämilägä qurqınıs yanauın añ- latırğa
totondo. Artıña äylänep qara. Unda kemder
qıuıp kilä hine. Häzer ük qas. Tizeräk
qas!



Bına
qız artına boroldo. Häm unda bik qurqınıs
nämäne kürze şikelle, sönki küzzäre
zurayıp asıldı, yözön olo häüyef yalmanı.
Bına ul, qurqışınan nimä eşlärgä
belmäyınsä, ber-ike azım artqa sigende,
şunan qırqa boroldo la, aqhaqlay-aqhaqlay
yügerä başlanı.



Batır
unıñ tapqırınan bara. Malay, inde üzeneñ
aldına qaramay. Unıñ bar uyı, qaraşı,
yöräge tege yaqta. Kem qıua qızzı? Ul şul
tiklem qurqınısmı? Ägär ul yırtqıs
Ämiläne qıuıp yıthä? Östönä taşlanha? Ul
saqta Batır ni eşlär? Qul qauşırıp bıl
yaqta qarap torormo? Bälki, utlı yarıq
esenä ırğıp töşöp, tege yaqqa sığırğa
mataşıp qararğalır? Batır asqa küz
haldı. Yuq şul! Unıñ töbö kürenmäy. Esenä
töşhäñ, ğümerzä lä sığa almashıñ.



Ul
arala tege bildähez yänlek Ämilägä
tamam yaqınlaştı. Bıl ürmäksegä oqşağan
yırtqıs ine. Zurlığı hıyır tiklem.
Tistägä yaqın ozon ayaqtarı hayğauğa
oqşap tora. Başı zur, auızınan qaysı
keüyek ber nisä teşe kürenep tora.
Qurqınıs!



Yırtqıs,
Ämiläneñ ezenä tanauın törtkän dä,
aşığıp alğa saba. Ämilä qasıp qotolorğa
itä. Ämmä yırtqıstıñ tizzän qızzı qıuıp
etäsäge kön keüyek asıq!



Üzeneñ
köshözlögön añlauzan häm qurqıştan
Batırzıñ bötä täne qaltıray. Nisek yarzam
itergä? Ämilä, tuqta! Häzer qasıu fayzahız.
Qulıñda bit tayağıñ bar! Şunıñ menän
haqlanırğa tırış!



Yuq!
Qız işetmäy. Ul haman qasa...



Bına
ürmäksenän Ämilägä tiklem ber-ike azım
ğına ara qaldı. Yırtqıs qızzıñ östönä
taşlanıu ösön sükäyä başlanı.



Oşo
erzä Ämilä artına äylänep qaranı häm
qoto osop qısqırıp yıbärze. Unıñ tauışın
işetmäne malay. Auızınıñ qırqa asılıuın
ğına kürze.




Tayağıñ
menän! — tip qısqırzı Batır yänä. —
Tayağıñ!



Malayzıñ
käñäşen işetkändäy, qız qulındağı tayağın
öskä kütärze. Ämmä yırtqıs bığa iğtibar
birep tormanı, nisek sabıp kilhä, şul
köyö qızzıñ östönä taşlandı. Oşo yırzä
Ämilä nisekter sitkä yaltanırğa ölgörzö
häm tayağı menän ürmäksegä huğıp yıbärze.
Tegeñä nıq qına eläkte şikelle, ul
artqaraq sigende, ber az aptırabıraq
torzo. Şunan üzeneñ töp doşmanı kem
ikänlegen añlap, tayaqqa taşlandı. Kilähe
sekundta ul
ağas
kisägen auızına eläkterze häm qızzıñ
qulınan yolqop ta aldı. Ämilä bını
kötmägäyne. Qoralhız torop qalğas
bötönläy qauşanı, basqan yırendä tororğa
la, qasırğa la belmäne. Ul arala yırtqıs
tayaqtı qaysı menän qırqqan keüyek ber-ike
kisäkkä özgäläp sitkä bıraqtırzı. Bına
ul sükäyze lä qızğa ırğını...



Batır
qurqışınan küzzären yomdo. Ämiläne
yuğaltıuı oşomo?!



Malayzıñ
tubıqtarı qaltıranı, yöräge tuqtap
qalğanday buldı. Ul üzeneñ nisek itep
ergä ultıra töşkänlegen toymanı...



Küpmeler
vaqıt ütte...



Malay
äkren genä qaraşın tege yaqqa küserze.



Ä
unda...



Unda
Ämilä yanında Yıuan, Hontor häm Täpäş
tora ine. Täpäşteñ qulında pistolet.
Unıñ köbägenän tötön ağıla. Küräheñ,
Täpäş pistoletınıñ yalqını menän ürmäksene
auzarğan. Yıuan häm Hontor yırzä ultırğan
Ämilägä eyılgän...



Yañı
ğına Batır bıl ösäüzän qurqıp qasa ine.
Ä häzer ularzıñ kilep sığıuına ısın
yöräktän qıuandı. Ägär ular kilep yıtmähä,
Ämilä yaqtı donya menän huşlaşa ine
bit!..



Tik
häzer Ämilä totoldo. Unı häzer Yırgä alıp
qaytasaqtar za Batırzı onottorasaqtar.
Şunan mäñgegä Urğa ozatasaqtar, häm
ular ber qasan da osraşa almayasaq. Qot
osqos! Ä nimä eşlärgä huñ? Unıñ bit qızzı
yuğaltqıhı kilmäy...



Batır
urınınan torzo. Ni eşlärgä? Qayza barırğa?
Bıl planetala yapa-yañğız torop qalırmı?



Batır,
qayza barğanlığın toymayınsa,
ağas-üländärze yıra-yıra, Ämilä menän
üzen ayırıusı utlı yarıqtan sitkä
atlanı...



HÄLIT
HÄTERLÄY



Ägär
Batır, ısınlap ta, ularğa kilgän ikän,
dusınıñ beräy äybere qalğandır bit
bülmälä. Hälit qort saqqanday, urınınan
ırğıp torzo. Şunda uq unıñ küzenä stenağa
höyälgän ike portret salındı. Kemdeñ
hürättäre bılar. Batır kiltergänme? Ul
bit rässamlıqqa uqıy... Hälit, portrettarzı
qulına alıp, äyländerep- äyländerep
qararğa totondo.



Qara
äle. Ularzıñ ikeheneñ dä artına Batırzıñ
isem-familiyahı
yazılğan. Batırzıñ hürättäre! Ul kil
gän,
kilgän!..



Tik
niñä Hälit bını
häterlämäy?



Malay
yänä hürättärze äyländerergä kereşte.
Kemdär yahalğan bında? Ikehe

ber
ük qız tügelme? Iseme nisek? Portrettar
«Ay qızı» häm «Hıyal qızı» tip atala...



Tuqta!
Malay tert itep qaldı. Ul bıl qızzı
qayzalır kürgän keüyek. Eyı, eyı! Kürze!
Tik qayza? Qasan? Hälit küpme genä uylaha
la bını isenä töşörä almanı.



Batırzıñ
yuğalıuı oşo qızğa bäyle tügelme ikän?



Hälit
yänä bülmägä küz yügertte. Bıl kemdeñ
kurtkahı, küldäge? Bıl nindäy salbar?
Batırzıqı bit!
Ul
kilgän!..
Tik qayza ikän huñ ul? Qayza? Batıp qı
na
quymaha
yarar ine. Häzer iñ qurqıtqanı oşo...



Qarana
torğas, Hälit östäldäge ber qağızğa
iğtibar
itte.
Unda
Batırzıñ qulı menän nindäyzer adres
yazılğaynı. Kemdeñ adresı bıl? Nimä käräk
bulğan unda Batırğa? Bälki, oşo minutta
dusı şundalır? Häzer ük
unda
barıp
äylänergä käräk!



Yartı
säğät tä ütmäne, Hälit bıl öyzöñ işege
aldın
da
tora
ine inde. Tuphala urta yäştärzäge ber
ağay kü
rende
:





  • Ä-ä-ä,
    haumı, haumı, ulım! Yänä kildeñme? Tağı
    nimä
    añlaşılmay?




Hälit
qauşabıraq qaldı. Nimä höyläy ul? Hälit
bit
bında
täüge tapqır kilde. Ä ağay: «Yänä kildeñ
me?
»
— tip horay. Ällä kilep tä, bında
bulğanlığın onotqanmı? Batırzı
häterlämägän keüyek. Ä qasan kilgän? Ber
üzeme, Batır menänme? Niñä kilgän?





  • E-e-e,
    tağı kildem...

    tine
    Hälit, ni eşlärgä belmäyınsä. — Ütkändä...




  • Iptäşeñ
    qayza?




  • Qayhı
    iptäşem?




  • uñ,
    ber qızzıñ ike hüräten alıp kilgäynegez
    bit.
    Şul
    qızzı kürzem bit min tege saqta. Hez
    kitkäs,
    min
    ul
    haqta ozaq uylanım. Şunan aptırauğa
    qaldım. Iptäşeñ dä ul qızzı kürgänme
    ni? Ä qayza kürgän?
    Niñä
    höyläp
    tormanı his tä?




Hälit
bıl ağay yanında ozaq qına ultırzı.
Höylä
şä
torğas,
malay şunı añlanı: bıl ağay qasandır
osousı
«tärilkä»
kürgän. Unıñ esenän sıqqan ir keşe
menän
qızzıñ
yözön häterlägän. Tege hürättär şul
qız
zıñ
portretı
ikän.



Ağay
osousı «tärilkä»neñ qayhı tirälä
er
astına
töşöp
kiteüyen
äytte. Hälit aptırauğa qaldı. Unıñ bögön
isenä kileüye lä şul tiränän başlandı.
Unan alda ni bulğanlığın häterlämäy.



Hälit
qaytırğa atlanı.



Batır
menän Hälit ike kön elek bıl ağayzan
osousı «tärilkä»neñ qayhı tirälä yır
astına töşöüyen beleşkän. Şunan ular ni
eşlägän? Yır astına eläktelärme? Ällä
dusı asta qaldımı? Bälki Batırzı beräy
täcribä ütkäreü ösön alıp qalğandarzır,
ä Hälitte, keşegä höyläp yörömähen ösön,
barıhın da onottorop sığarıp
ebärgändärzer...



Ägär
bılar ısın ikän, Batırzı qotqarırğa
käräk bit! Tik nisek?



Ni
genä bulha la osousı «tärilkä» yır astına
töşöp kitkän urınğa barırğa käräk.
Bälki, beräy sarahı kilep sığır. Häm
Hälit dusın bälänän qotqarır.



Hälit
öyönä qaytıp tormasqa buldı häm borolop
yalanğa taban atlanı.



HARI
HAYISQAN BÜLÄGE



Nimä
eşlärgä, qayza barırğa belmäyınsä, urman
buylap Batır baytaq atlanı. Yañı ğına
häle bötkän, asıqqan malay, häzer üzeneñ
arığanlığın da, aşağıhı kilgänlegen dä
toymanı.


Ämilä
totoldo. Ni eşlärgä? Mäñgegä yañğızı oşo
planetala
qalırğamı?
Bını küz aldına la kiltereüye mömkin
tügel! Ällä ezärläüselärgä birelergäme?
Läkin ul saqta... Qız za, malay za
ber-berehen onotasaq! Onotorğa mäcbür
itäsäktär! Nisek itep bıl rähimhez
yazmışqa qarşı tororğa? Qayhılay itep
köräşergä? Qayzan kilep sıqtı bıl
teträüye? Ägär ul bulmaha, Batır menän
Ämilä bergä bulırzar ine, ezärläüselärgä
lä totolmastar ine. Ägär ularzan ez
yazlıqtıra alhalar, ikäüläşep mäñgegä
oşonda qalır za quyırzar ine...



Ä
häzer bıl uyzar buş hıyal ğına. Ämilä
totoldo!..



Küpmeler
atlağas, Batır yılğa yarına kilep sıqtı.
Malay arığanlığın toyop ergäläge yapraq
östönä ultırzı.



Urman
esenän Yır keşehe ösön säyır tauıştar
işetelä. Ular häüyefle lä, şomlo la. Ämmä
malayza tamsı la qurqıu toyğoho yuq. Uğa
bötähe lä barıber... Ägär häzer iñ qurqınıs
yırtqıs höcüm ithä lä, qurqıp tormas,
ülgänse alışır ine. Bar asıuın, bötä
qayğıhın halıp huğışır ine. Hatta bıl
iñ häybäte bulır
ine.
Ägär yañğızı qalğan
ikän,
ägär
Ämiläne mäñgegä yuğaltqan ikän, ägär
Ergä ber qasan da qayta almay, dustarın
osrata almay ikän, niñä yäşärgä?..



Baş
osonda älege lä bayağı harı hayısqandar
osop yöröy. Küräheñ, ular bıl planetala
bik küpter, sönki qayza barma, oşo
hayısqandar kötöüyenä tap bulahıñ. Ana,
häzer zä ularzıñ ber törkömö Batır
yanındağı ağasqa ultırğandar za qızıqhınıp
malayğa tekälgändär...



Qapıl
malayzıñ küzenä ike sıyırsıq salındı.
Er sıyırsıqtarına oqşağandar. Häyır,
bıl sıyırsıqtarzı Yırzän alıp kildelär
bit! Malay iñ yaqın dustarın tap itkändäy
qıuandı. Şul uq vaqıtta küñelen ällä
nindäy auır toyğo solğap aldı. Bıl qoştar
za Batır hälendä bit — ber qasan da
tıuğan Yırenä qayta almayasaqtar. Qıyın
tügelme ikän ularğa? Häyır, qoştar bit
yañğız tügel — yandarında bergä üskän
tuğandarı, dustarı bar...



Oşo
erzä Batır hayısqandarzıñ berehenä
iğtibar itte. Tegeneñ suqışında zur
ğına ber äyber yalpılday. Nimä ul? Yapraq
tiyer ine, aq töstä. Qağız tiyer ine, bıl
planetala nindäy qağız bulhın?



Ber
mäl bayağı aq äyberze teşlägän hayısqan
başqalar yanına barıp qundı. Bıları
şaulaşıp kitte. Küräheñ, tegeneñ yat ta,
bildähez zä nämä alıp kileüyen yaratmanı.
Şuğa ber nisä hayısqan aq nämäne iptäşeneñ
auızınan tartıp alırğa mataştı. Ämmä
tege nıq teşlägän, birmäne. Şul saq bıl
tabışqa başqa hayısqandar za kilep
yäbeşte. Kitte sır-sıu, kitte talaş.
Mäzäk!



Bına
aq nämä hayısqandarzıñ auızınan ısqınıp
Batırzan ber nisä azım sitkäräk yırgä
kilep töştö. Bıl zur ğına qağız kisäge
bulıp sıqtı. Unda nimäler yazılğan. Malay
ber qarauza añlanı—Ur telendä! Hatta
uqırğa mataştı. Ämmä ul Ur telen yaqşılap
belmäy şul. Läkin iñ öskä yazılğan hüzzärze
añlanı: «Küzänäk puşkahın eşläteü
instruktsiyahı».
Malay
menän qızzı bıl planetağa taşlağan
puşkanıqımı ikän? Unday maşina bında
la barmı? Barzır. Yuğihä ezärläüselär
nisek qaytır Urğa?



Tamam
töşönkölökkä birelgän malayzıñ küñelendä
ömöt uyandı. Ägär unday maşina Zolola
bar ikän, ägär küzänäk puşkahın eşläteü
instruktsiyahı Batırzıñ qulında ikän,
niñä Yırgä qaytırğa mataşıp qaramasqa?



Batır
urınınan ırğıp torzo. Tege stantsiya qayhı
yaqta ine äle? Ul alıs kitmäne şikelle.
Iñ alda şunı

tabırğa.
Şunan... Şunan ni eşlärgä käräklege,
barğas belener...


«BATIRHIZ
OSMAYIM!»



Ürmäksegä
oqşağan yırtqıs Ämiläneñ qulın nıq qına
auırttırırğa ölgörgäyne. Täpäş qızzıñ
yaralanğan urının ällä nindäy mayzar
hörtöp, bäyläp quyzı.



Bıl
vaqıtta yarıqtıñ tege yağında Batır urman
esenä inep yuğalğaynı.



Hontor,
Täpäş häm Yıuan, ber az käñäşläşkäs,
Batırzı ezläp tormasqa buldı.





  • Yarıqtıñ
    tege yağına sığıu mömkin tügel, — tine
    Täpäş.




  • Sıqhaq
    ta qayzan tababız bez unı. Häzer malay
    ällä qayza qasıp ölgörgänder inde, —
    tine Hontor.




  • Timäk,
    — tip hığımta yahanı Yıuan. — Yıtäkse
    horaşa başlaha, ülde tiyerbez zä quyırbız.
    Barıber ber nisä köndän ul üläsäk.




Bıl
hüzzärze işeteüye Ämilägä bik auır.
Batırzı bında yañğız qaldırıp kiteüze
ul küz aldına la kilterä almay.





  • Unı
    qaldırıp kitergä haqığız yuq! — tine
    qız.




  • Bälki,
    yuqtır, — tine Yıuan tınıs qına. — Ämmä
    ul yarıqtıñ tege yağında. Ä yarıq küpmegä
    huzıla? Bını ber kem dä belmäy.




  • Hez
    bit yarıqtıñ oson ezläp tä qaramanığız!
    — Ämilä asıulı öndäşte.




  • Unıñ
    oson taptıq ta ti. — Yıuan haman ğämhez
    genä höyläşä. — Läkin ul malayzı tabıu
    ösön bezgä käm tigändä ike-ös kön käräk
    bulasaq. Ä bezzeñ alğan zapastarıbız
    bögön bötä.




Hontor
menän Täpäş Ämiläne yıtäkläp aldı, Yıuan
arttan töştö.





  • Hez
    — yırtqıstar!

    tine
    Ämilä. — Üzegez Yır keşelärenä teyıü
    tügel, ular menän aralaşırğa la yaramay
    tigän bulahığız, ä üzegez, kürä torop,
    ber Yır malayın ülemgä etähegez!




  • Bezzeñ
    ösön başqa sara yuq!




Qız
qapıl tuqtap qaldı:





  • Ägär
    hez unı tapmahağız, min Yırgä lä, Urğa
    la qaytmayım! Ä yıtäksegä, hez malayzı
    yuramal qaldırıp kittegez, tip äytäsäkmen!




Qızzıñ
huñğı hüzzäre Yıuandı hağayırğa mäcbür
itte. Sönki yıtäkse uğa balalarzıñ ikehen
dä motlaq alıp qaytırğa quşqaynı. Yıuan
dustarı menän kileşep: «Malay ülde»,

tip
aldaşır, älbittä, ämmä ular Ämiläneñ
auızın yaba almay bit...





  • in
    añla!

    Yıuandıñ
    asıuı
    kilä
    başlanı.

    Bezzeñ
    unı ezläp yörörgä vaqıtıbız yuq!




  • Ülterergä
    haqığız barmı?




  • Yaray,
    stantsiyağa qaytayıq äle,

    tine
    Yıuan yomşağıraq tauış menän.

    Unda
    höyläşerbez.




Stantsiyağa
kilgäs, Yıuan dustarı
menän
käñäşläşte

qalğan
yartı köndö malayzı ezläp qararğa buldı.
Ägär zä inde kiskä tiklem tapmahalar,
häl yuq — qaldırıp kitälär... Urğa tikşereü
ösön başqa beräy Yır keşehen alıp kiterzär
äle. Älbittä, ber yulı ike Yır keşehen yuqqa
sığarıu bik qurqınıs. Ämmä vaqiğalar
şulay borolop kitkäs, ni eşläyheñ?..



Ezlärgä
kiter aldınan Yıuan Ämilä yanına kilde:





  • Ämilä,
    bez hiñä ışanmaybız. Stantsiyanan qasıuıñ
    bar. Şuğa kürä bäylärgä tura kilä.




Ämilä
qarşılaşıp mataştı, ämmä unı tıñlap ta
tormanılar...



Bäylängän
häldä küpme ultırğanlığın Ämilä
häter
lämäy.
Yoqlap
ta aldı şikelle. Ber mäl işek artında
ä
kren
genä
qıştırlau işetelde. Qız hağayzı. Nimä
unda? Tege ösäü qayttı tiyer ine, ular
haq qılanıp tormas. Beräy yırtqısmı?
Işek estän elenmäy, yabılıp qına quyıla.
Ägär ul yänlek işekte asa alha?



Ber
vaqıt işek äkren genä asıla başlanı.
Qız un
da
ällä
nindäy qurqınıs yırtqıstı kürergä
äzerlän
de...



Ä
işektä... Batır tora ine.





  • Batır!
    — tip qısqırıp yıbärze qız şatlığı
    nan.
    Bıl
    hinme?




  • Ts-s!
    — Malay barmağın irenenä teygezze.

    za
    ular?




Batır
unıñ quldarın ısqındırğan arala, Ämilä
malayğa
bötähen
dä höyläp ölgörzö.





  • ine
    ezläp kitte.




  • Bında
    küzänäk puşkahı barmı?

    tip
    horanı B
    atır.




  • Bar.
    Tik min unı eşlätä belmäyım.




Oşo
erzä malay tege instruktsiyanı kilterep
sığar
zı.
Qız
qağızğa küz yügerteü menän, urınında
ırğıp
kitte.





  • Batır!
    Bez häzer ük Yırgä qaytabız!




Malay
bıl instruktsiyanıñ nisek itep üzenä
elägeüyen hö
ylägän
arala,
qız maşinanı eşlätergä äzerläne.





  • Küräheñ,
    hayısqandar instruktsiyanı oşonan
    urlağan, — tine qız.




Bına
Erzäge qabul iteü stantsiyahınan signal
alındı. Ul äzer ine.



Batır
menän Ämilä puşkanıñ yäşnige esenä inep
ultırzı. Ber minuttan küzänäk maşinahı
ularzı küzänäktärgä tarattı la Yırzäge
stantsiyağa tapşırzı. Tege hä tigänse
malay menän qızzı kirenän yıyzı.



Tağı
ike minuttan Batır menän Ämilä Yır
astındağı stantsiyanıñ koridorında tora
ine inde.



Batırzıñ
qapıl bığa ışanğıhı la kilmäne. Nisek
şulay anhat qına qayta aldı ular? Ällä
bıl kürgändäre ön tügel, qurqınıs töş
kenä buldımı? Ni genä bulha la, Batır
yänä Yırzä! Äle Yır östönä kütäreleü bik
eñeldän tügellegen añlaha la, malay
ısın küñeldän şatlandı oşo minutta.



Batır
menän Ämilä stantsiyanıñ işegenä taban
atlanı. Häzer oşo tirägä yäşenergä
käräk. Beräühe Yır östönä sıqqanda parolde
äytäsäk. Malay menän qız unı işeter zä,
üzzäre lä öskä kütäreler.



Stantsiyanıñ
işege yanına yäşenä başlağaynılar,
qayzandır... Hälit kilep sıqtı. Batır
menän Ämiläneñ küze şar buldı.





  • Hin
    haman da bındamı ni äle? — tip horanı
    Batır.




  • Yuq,
    — tine Hälit Ämilägä şikle qaraş taşlap.
    — Min ber säğät elek kenä töştöm. — Ä
    bıl nindäy qızıqay?




Täüzä
Batır za, Ämilä lä malayzıñ bıl horauına
aptıranı, ämmä tizzän barıhın da
añlanılar. Timäk, Hälitte onottorousı
tulqın aşa ütkärep öskä sığarıp
ebärgändär. Ulayha, nisek yañınan Yır astı
stantsiyahına eläkkän?



Horaşa
torğas, barıhı la añlaşıldı. Batır menän
Ämilä üzzäreneñ macaraların, Hälit ber
kön esendä kürgändären ber-berehenä
höyläp birze.



Oşo
erzä Hälit yänä ber häbär äytep qıuandırzı.
Baqhañ, ul stantsiyanıñ işege töböndä
säğättän aşıu yäşenep tora ikän. Şul
arala ul işekte astırıusı parolde
işetkän! «Er — zäñgär planeta!»



Tizzän
ike malay menän qız Yır östöndä toralar
ine inde.



Ä
bıl vaqıtta Zolo planetahında Batırzı
taba almayınsa qaytıp ingän Hontor,
Täpäş häm Yıuan stantsiyala Ämiläneñ
yuqlığın kürep aptırap qaldı. Ämmä küzänäk
puşkahı yanında yatqan instruktsiyanı
kürgäs,
nimäler añlağanday buldılar. Tizzän
kompyuter ularzıñ yañılışmağanlığın
raslanı: ul küptän tügel genä Yırgä ike
keşeneñ osqanlığın äytte.



Şunda
uq Yıuan Yır astı stantsiyahınıñ yıtäksehe
menän bäyläneşkä kerze. Aşığıs räüyeştä,
Er astı stantsiyahın hözöp sıqtılar. Qabul
iteüse maşina malay menän qızzıñ qaytıuın
raslay, ämmä ular ber qayza la yuq ine...




Häzer
ük qaytığız! — tip boyoroq birze yıtäkse.
— Ular Yır östönä kütärelgän! Tiz arala
ikehen dä tabıp stantsiyağa kilterergä
käräk!



Şunda
uq Yıuan dustarı menän Yırgä qaytırğa
äzerlänä başlanı. Häzer Ämilä menän
tege malay Yırzä ikän — totouı qıyın
bulmas. Sönki Yıuan, hizzermäy genä,
qızzıñ tänenä radiosignal birep torousı
keskäy genä
datçik
qazanı.
Ul Ämilä qayza ğına qasha la, Yıuanğa
signal birep torasaq...



«ERZÄ
QAL, ÄMILÄ!»



Balalarzı
kürgäs, Hälitteñ äsähe qıuanıp kitte:





  • Qayza
    yöröyhögöz? Asıqqanhığızzır bit! Ä bıl
    qız kem bula? Täüge tapqır küräm.




  • Ul
    mineñ klastaşım, — tine Hälit. Şunan,
    äsähe şikle qaraş taşlağas, östäp quyzı.
    — Bezzeñ qalağa küsep kilgändärenä
    ber genä ay. Hineñ kürgäneñ yuq unı.




Äsä
aşarğa äzerläü ösön kuhnyağa yünälde, ä
balalar Hälitteñ bülmähenä inde.



Stantsiyanan
sığıp kittelär zä ul. Ä arı ni eşlärgä?


Barıhınıñ
da başında oşo uy.





  • Ämilä,
    erzä qal da quy, — tine qapıl Hälit.




Bıl
uy Ämiläneñ dä başına kilgäne bar. Tik
Urza

bit
atahı bar. Nisek unı taşlamaq käräk?
Batırzı la yuğaltqıhı kilmäy. Ägär Ämiläne
Urğa şul köyö genä qaytarıp yıbärhälär—ber
häl. Barıhın da onottorasaqtar! Bıl inde
Batırzı yuğalttım tigän genä hüz tügel...



Şuğa
la Ämilä boşonqo, öndäşmäy ultıra.



Batır
za läm-mim. Ni tihen inde malay? Qal, tiyer
ine. Ul üze Urza tüzä almanı bit tege
saqta, Yırze hağınıp qaytıp kitte. Yıtmähä,
Urza Ämiläneñ atahı bar. Ul nisek qızın
başqasa kürmäyınsä tüzer?..





  • Niñä
    öndäşmäyhegez? — tip horanı Hälit ber
    Batırğa, ber Ämilägä qarap. — Mineñsä,
    bıl bik şäp bulır ine!




  • Yuq,
    — tine Ämilä. — Min Urğa qaytırğa
    teyışmen.




Şulay
tine lä, qız, urınınan torop, täzrä yanına
kilde. Qıyın ine uğa. Äle Batır ergälä
genä. Ämmä nisek kenä borhañ da, alda
ularzı ayırılışıu kötä. Mäñgegä
ayırılışıu! Qızzıñ küzzärendä yäştär
kürende...



Malayzar
ni tiyergä belmäy baştarın eyıp ultıra.



Qapıl
täzrägä qarap torğan qız tert itep
qaldı. Kötmägändä qarşılağı öyzöñ
möyöşönän ös keşe kilep sıqtı. Bıl —
Yıuan, Hontor häm Täpäş ine! Ular atlağan
hayın tirä-yaqqa qaranıp ala. Yıuandıñ
qulında keskäy genä qumta. Ul ara-tirä
şuğa küz hala...



Ämilä
tiz genä täzränän sitkäräk şıldı. Ular
bit Zolo planetahında qalğaynı. Qayhı
arala qaytqandar? Ä häzer Ämilä menän
Batırzı ezlärgä sıqqandarmı? Älbittä,
şulay!



Qız
Batırğa boroldo:





  • Batır,
    qara!




Malay
täzrägä yaqınlaştı la äkren genä şıbırlanı:





  • Ular!




  • Kemdär?
    — Ber ni añlamağan Hälit tä täzrä yanına
    kilde. Ämilä uğa bıl ös keşeneñ kemlegen
    töşöndörörgä kereşte.




Ä
Batır aşığıp uylanı. Ni eşlärgä? Tik
torhalar, häzer bılarzıñ qulına
elägäsäktär. Ämilä — ber häl. Ul qasan
da bulha, stantsiyağa qaytırğa teyış. Ämmä
Batırzıñ mahsus tulqın aşa ütep Ämiläne
onotorğa teläge yuq!



Qasırğa!
Tizeräk bınan, Sibayzan kitergä! Bıl
ösäü Hälittärzeñ öyön tapqansı, ular
podezdan sığıp kitergä ölgörä! Şunan
kiske poyızğa ultırırğa la hıpırtırğa
Öfögä!



Malay
Ämiläneñ yanına kilde:





  • Ämilä!
    Kittek mineñ menän!




  • Qayza?




  • Öfögä!
    Internatqa urınlaşırhıñ. Bergä uqırbız!
    Äyzä!




  • Min
    bit... — Qız qapıl ni tiyergä belmäne.




  • Ular
    bit hine lä tege tulqın aşa...




  • Beläm.




  • Kittek!
    Hin bit Urğa telägän vaqıtıñda qayta
    alahıñ!




Malayzıñ
huñğı hüzzäre qızzı şaq qatırzı. Isınlap
ta, niñä qurqa äle ul Yırzä qalırğa? Ul
bit qasan teläy, şunda qayta ala atahı
yanına! Timäk... Qala


Ämilä
Erzä, qala Batır yanında! Niñä oşoğasa
bıl uy başına kilmägän?





  • Äyzä!
    — tine qız täüäkkäl tauış menän.




  • Bezzeñ
    menänme?! — Batır qızğa ışanmayıraq
    qaranı.




  • Hezzeñ
    menän!




  • Ulayha,
    häzer ük kitäbez!




  • Nisek
    inde? — Bınday boroloşto kötmägän Hälit
    aptırap qaldı.




  • Bezgä
    kitergä käräk, — tine Batır. — Yuğihä
    tegelärzeñ qulına elägäbez.




Batır
tiz-tiz genä äyberzären töynäne.



Hälitteñ
äsähe aşarğa saqırırğa ingändä, balalar,
äzerlänep bötöp, işekkä yünälgäyne.





  • Qayza
    kittegez? — Äsä aptırap qaldı. —
    Aşamayhığızmı ni?




  • Apay,
    rähmät, — tine Batır. — Bez bik aşığabız!




...Yartı
säğättän Batır menän Ämilä
poyızda
Öfögä
qaray yılä ine. Alda ni kötä? Ezärläüzän
qotola alırzarmı? Qız küpme bulır Yırzä?


Bını
älegä Batır za, Ämilä lä belmäy. Ular
bıl minutta täzrä artında yılpeldäp
artta qalıusı täbiğät menän hoqlana
häm haman da bergä bulıuzarın toyop
qıuana ine...









«QARSIĞA»
MENÄN ALIŞ


TELEGRAMMA



Batır
menän Ämilä internattıñ yatağına ineüzäre
buldı, vahter äbey qıuanıp qarşı torzo:





  • Batır!
    Hiñä — telegramma! Hin bulmağas, min
    unıñ menän ni eşlärgä belmäy ultıra
    inem.
    Ällä
    belep kildeñme?




Malay
aptırap qaldı. Nindäy telegramma? Kemdän?
Ularzıñ bögön Öfögä kileren Hälittän
başqa ber kem dä belmäy bit... Ä telegramma
Hälitteñ üzenän bulıp sıqtı.



«Dürtense
iyun Sibay—Öfö samoletı menän kiläm.
Qarşılağız. Hälit».



Dürtense
iyun — bögön. Hälit kisä genä ularzı
ozatıp qaldı. Unda malayzıñ Öfögä kilere
haqında ber hüz zä bulmanı. Kirehensä,
bik ozaqqa ayırılışqan keüyek huşlaşqaynılar.
Şul arala ni bulğan? Niñä Hälit bında
aşığa?



Batır
säğätenä qaranı. Sibayzan samolet ber
säğättän kilä. Aeroportqa tiklem yul
ozon ğına. Qabalanırğa käräk!



Batır
menän Ämilä vahter äbey menän huşlaştı
la, unıñ yanına sumkaların qaldırıp,
tışqa sıqtı.





  • Ällä
    bezze ezärläüselär Hälitte tottomo
    ikän? — tip borsoldo Ämilä.




  • Yuqtır.
    — Batır qızzı tınıslandırzı. — Ular
    bit Hälitte belmäy.




Ular
aeroportqa kileügä, radio aşa Sibay
samoletınıñ yırgä töşöüye haqında häbär
ittelär. Malay menän qız passacirzar
sığa torğan işek töbönä yügerze. Bına
ul asıldı, berense bulıp östönä kurtka
menän şortik keygän, qulına sport sumkahı
totqan Hälit kürende.



Kisä
genä ayırılışıuzarına qaramay yartı
yıllap küreşmägän keşelär keüyek
qıuanıştılar. Hälit hüzze ozaqqa
huzmayınsa hälde añlatıp birze.



Kisä
Batır menän Ämiläne poyızğa ultırtıp
ebärgäs, Hälit öyönä taban atlağan. Işek
aldına ingän mäldä möyöştäge eskämyälä
nindäyzer tanış tügel keşelär menän
ultırğan Mansur ağahın kürä malay.
Hälitteñ ul ağahı Öfölä yäşäy. Äle eş
menän ber aznağa Sibayğa kilgän. Hälit
öygä inmäyınsä tegelärzeñ yanına bar-


maqsı
bula. Kötmägändä Mansur ağahı, yaqınlaşıp
kilgän qustıhın kürep qala la, unı
qıuırğa totona:





  • Nimä
    käräk hiñä?
    Bar
    kit!
    Kit!




Hälit
aptırap qala. Sönki Mansur ağahı bik
yomşaq küñelle keşe. Oşoğasa ul Hälit
menän här saq matur qına itep höyläşkän,
buş vaqıttarında üzeneñ hönäre haqında
— ul tözöüse-arhitektor bulıp eşläy—
mauıqtırğıs nämälär höylägän. Häm qapıl
şulay tupas qılana...



Malay
kire borolğan, ämmä ağahınıñ şulay qırqa
üzgäreüyendä nindäyzer ser bulırğa
teyışlegen toyomlağan. Bınıñ säbäbe —
ergähendäge tanış tügel keşelär tügelme
ikän? Oşo yırzä malayzıñ başına ber uy
kilä. Ul öyönä qaytqan keşe keüyek qılana
la, podezdğa yıtkäs, qırqa borolop,
ergäläge ağastar arahına suma. Şunan
yäşerenep kenä Mansur ağahı tanış tügel
keşelär menän höyläşep ultırğan eskämyä
yanına kilä.



Yat
äzämdärzeñ Mansur ağayğa dus tügellege
ber qarauza uq kürenä — tegelär bik
usal tauış menän öndäşä, Hälitteñ ağahı
la, bılarzan nisek qotolorğa belmägändäy,
özök-özök yauap birä. Täüzä Hälit ularzıñ
nimä haqında höyläşeüyen yaqşılap işetä
almay. Şunan malay, ağastarğa ışıqlanıp,
eskämyägä yaqınlaşa.





  • Ulay,
    bulğas, — ti şul saqta yat irzärzeñ
    berehe, — bez hine Öfögä alıp kitäbez.




  • Min
    bara almayım, — tine Mansur ağay qätği
    tauış menän. — Bında eştärem bötmäne.




  • «Qarsığa»
    bezgä asıq äytte! — Ir qatı ğına öndäşte.
    — Ikeheneñ berehe: yä hin urındı äytäheñ,
    yä üzeñ «Qarsığa» menän osraşahıñ! Ul
    ike höylämäy.




Oşo
erzä Hälitteñ ayağı astındağı ağas
şartlap hına, tege irzärzeñ berehe
borolop qaray. Ämmä malay ergäläge yıuan
ağastıñ olonona ışıqlanırğa ölgörä.





  • Ul
    hıra batşahına äytegez! — Mansur ağayzıñ
    şulay tigänen asıq işetä Hälit. — Min
    uğa ber nindäy zä urındı kürhätmäyım!




Arı
ni bulğanlığın malay añlamay za qala.
Qapıl eskämyä yanında nindäyzer ığı-zığı
bulıp ala. Ber nisä sekund üteügä ergälä
torğan
«Ciguli»
maşinahı
quzğalıp ta kitä. Eskämyälä ber kem dä
qalmay. Yat irzär Mansur ağayzı üzzäre
menän alıp kitkändär.



Hikäyäheneñ
oşo urınına yıtkäs, Hälit tuqtalıp qaldı.





  • Şunan?
    —tip horanı Batır. — Unı qayza alıp
    kitkändär? Beleşteñme? Şuğa aşığıp
    kildeñme Öfögä?




  • Tuqta,
    höyläp bötkände köt! — Hälit, auır eş
    başqarğanday, kükrägen tultırıp tın
    aldı.—Min kürgändäremde atayıma
    höylärgä öygä yügerzem. Yul ıñğayında
    poçta yäşnigenän gazetalarzı alham,
    arahınan ber qağız kisäge kilep töştö.
    Bına ul!




Batır
menän Ämilä Hälit birgän qağızğa küz
yügertte.



«Mansurzı
bez urlanıq. Militsiyağa häbär itep torou
käräkmäs. Yuğihä hez unı başqasa tere
kileş kürä almashığız».



Batır
menän Ämilä ber-berehenä qaraşıp aldı,
şunan qaraştarın Hälitkä kütärze.





  • Oşono
    uqığas, min barıhın da añlanım, — tip



dauam
itte hüzen Hälit. — Mansur ağayımdı
Öfögä alıp kitkändär. Unan nimäneler
äytterergä itälär. Unı ızalatasaqtar!
Ä militsiyağa äytergä yaramay! Min uylanım
da... atayım menän äsäyımä lä ber ni
hizzermäskä buldım. Ular qayğırasaq...
Militsiyağa şıltırata başlayasaq. Şunda
uq poçtağa barıp hezgä telegramma
birzem. Ä öyzägelärgä:



«Mansur
ağay menän Öfögä kittem», — tigän qağız
qaldırzım.





  • Häzer
    ni eşlärgä uylayhıñ? — tip horanı Batır.




  • Mansur
    ağayzı qotqarabız! — tine Hälit ışanıslı
    tauış menän.




  • Ä
    nisek? — tip horanı Ämilä. — Bez bit
    unı kem urlağanın da belmäybez!




  • Niñä
    belmäy, ti? Ul hırahana tirähendä eşläy.
    Quşamatı — «Qarsığa»!




  • Öfölä
    hırahanalarzıñ isäbe-hanı yuq! — Batır
    yözön hıttı. — Militsiyağa häbär itergä
    käräk.




Hälit
dusına asıu menän qaranı:





  • Bıl
    zapiskala ni yazılğanın añlamanıñmı
    ni?




  • Ular
    yuramal yazğan! Qurqıtır ösön. Hez ber
    kemgä lä häbär itmähen ösön!




  • Yuq!
    — Hälit Batırğa tişä yazıp qaranı. —
    Ular şunda uq Mansur ağayzı ülteräsäk!..
    Hez nimä — miñä yarzam itergä telämäyhegezme?




  • Üzeñ
    uylap qara... — Batır Hälitkä añlatıu
    ösön auızın astı.





Ih,
Hez! — Hälit qapıl dustarına üpkälägän
qaraştarın sänste. — Min, hez tip... Yaray!
Min üzem dä!..



Hälit
Batır menän Ämiläne ike yaqqa ette lä
sitkä atlanı. Sekund hayın ul alıslaşa.
Batır menän Ämilä ni eşlärgä belmäy
Hälitkä qarap tora. Ul bit Öfönö bötönläy
belmäy. Ikensenän, ber üze ni qıla ala?
Ämmä malayzı tuqtatıp ta bulmay...



Qapıl
Ämiläneñ küzzäre zurayıp asıldı, ul
malayzıñ belägenän totop aldı. Batır,
qırqa borolop, qız qarağan yaqqa qaraş
taşlanı. Aeroport esenän Yır astı stantsiyahı
keşeläre — Yıuan menän Hontor sığıp
kilä ine...



HÄLIT
YuĞALA



Şik
yuq — Yıuan menän Hontor Öfögä Ämilä
menän Batırzı ezläp kilep yıtkän. Tik
qayhı arala malay me
nän
qızzıñ
aeroportta ikänlegen belgändär? Qotoldoq,
inde
ezärläüselär
tiz arala bezzeñ ezgä töşä almas, tip
ömötlängäynelär. Baqhañ, ular malay
menän qızzıñ
Öfölä
ikänlegen
beleü genä tügel, ällä qayhı arala
aeroportta
yörögänlegen
hizgändär.



Ozaq
uylap tororğa vaqıt yuq ine. Ana Hälit
qala
ğa
kiteüse
avtobusqa inep tä bara. Batır menän
Ämilä,
äzärläüselärgä
kürenmäskä
tırışıp, tuqtalışqa taban
yügerze.
Häzer
nisek tä Hälitte yuğaltıp quymasqa...



Ämmä
malay
menän qız tuqtalışqa barıp yıtergä
ölgörmäne,
Hälit
ultırğan
avtobustıñ
işektäre
dı,
ul
quzğalıp ta kitte.
Batır
menän
qız,
ni

belmäyınsä,
aptırap qaldı.
Ber
bälägä
ikensehe östälergä tora. Hontorzarzıñ
etep kileüye — ber, häzer bına Hälit
yuğalha...



Batır
ergänän ütep barğan taksiğa qul kütärze.
Ägär
uğa
eläkhälär, qalağa kitkän Hälitte tabıuı
la,
larzan
qotolouı la yıñeleräk
bulır.
Ämmä taksi, buş
bulıuına
qaramay,
tuqtamayınsa ütep kitte. Ikensehe
menän

şulay buldı. Sittäräk torğan Ämilä Batır
yanına
yüregep
kilde:





  • Batır,
    qara!




Malay
Ämilä
kürhätkän yaqqa küz haldı. Tuqtalış
qa
taban
Yıuan
menän Hontor qabalanıp atlay. Hon
torzoñ
usında
şırpı
qabınan
saq
qına
zurıraq nin
däyzer
äyber
kürenä. Ul vaqıt-vaqıt şuğa qarap ala.





  • Unıñ
    qulında

    pribor!

    tine
    qız qurqqan
    tauış
    menän.

    Miñä
    ular radionöktä yäbeştergändär!
    Ul
    tuqtauhız
    radiosignal
    birä. Şuğa la ular bezze tiz
    genä
    taba!




Batır
bıl
hüzzärgä nıq ğäcäplände:





  • Nindäy
    radionöktä? — Ul bit hindä kürenmäy.




  • Ul
    şunday bäläkäy! Küzgä lä kürenmäy!




  • Unı
    hinän alıp taşlap bulmaymı?




  • Yuq!
    Unıñ ösön mahsus pribor käräk!




Ul
arala Yıuan menän Hontor tuqtalışqa
kilep yıtte.





  • Qastıq
    bınan! — Batır qızzıñ qulınan totto. —
    Yuğihä häzer elägäbez!




Qız
menän malay tınıs qına qiäfättä ergäläge
ağastar arahına inde lä yän-farmanğa
alğa taşlandı. Häzer mömkin tiklem bıl
tiränän alıslaşırğa käräk. Yuğihä tegelär
priborzarına qarap Ämiläneñ oşo tirälä
ikänlegen añlağandarzır, şuğa qızzı
yähäteräk eläkterergä tırışasaqtar.





  • Häzer
    olo yulğa sığabız, — tine Batır yügerep
    barğan köyö. — Ul bınan alıs tügel.
    Şunan beräy maşinağa ultırıp Öfögä
    kitäbez.




Urman
quyı ğına. Aşığıp barğas, azım hayın
beräy botaq yä bitkä säpäy, yä keyımdän
eläkterep ala. Ä Batır unıñ hayın
qabalandıra:





  • Ämilä,
    tizeräk! Saq qına tüz! Olo yulğa küp tä
    qalmanı!




Ular
yügerä. Qızzıñ inde tamam häle böttö.
Tağı saq qına barhalar, ul arıp yırgä
yığılır keüyek. Ä olo yul haman yuq ta yuq...



HÄLIT
ÖFÖLÄ



Dustarına
Hälitteñ bik nıq asıuı kilde. Ularğa
ışanıp yulğa sıqtı, yarzam iterzärenä
tamsı la şige yuq ine. Ä ular... Qurqaqtar!..
Hälit bit Öfönö bötönläy belmäy. Ä Batır,
ni tihäñ dä, baş qalala ber yıl yäşäne.
Ikensenän, Mansur ağahın ösäüläşep
ezläüye küpkä yıñeleräk tä bulır ine...
Hatlıq yändär! Hälit başqasa ular menän
höyläşmäyäsäk tä!



Malay
aeroportta avtobusqa oşonday uyzar
menän inep ultırzı. Batır menän Ämilä
torop qalğan yaqqa borolop ta qaramam
tihä lä, avtobus quzğalıp kitkäs, Hälit
tüzmäne, täzrägä küz haldı. Batır menän
Ämilä tuqtalışqa taban yügerä ine. Ällä
uyzarınan kire qayttılarmı ikän?.. Ih,
ölgörmänelär! Malayzıñ küñelen yuqhınıu
solğap aldı. Dustarına asıuı kilhä lä,
ularzan ayırılıuı qıyın ine...



Bına
tuqtalışta torop qalğan Ämilä menän
Batır küzzän yuğaldı. Hälit uyğa sumdı.
Häzer ni eşlärgä? Ezläüze nimänän
başlarğa? Dörös, yäbeşep kiterlek ike
urın bar. Mansur ağayzı urlağan keşelärzeñ
başlığı «Qarsığa» tigän quşamat yörötörgä
teyış. Ul hırahana tirähendä eşläy. Tik
bılar ğına Mansur ağayzı tabırğa
mömkinselek birerme? Yıtmähä, Batır Öfölä
hırahanalar bik küp tine. Ularzı urap
sığırğa ber üzeneñ häle yıterme? Häyır,
qurqırğa yaramay, vaqıtı küp, aqsahı bar.
Mäktäp uçastkahında ul bıyıl yaz yaqşı
ğına aqsa eşläp alğaynı. Magnitofon
alırmın, tip hıyallana ine. Mansur ağahın
qotqarırğa käräk saqta haranlanıp
tormas. Tik şunıhı borsoldora — töndären
qayza yoqlap yörör? Batırzıñ internatına
ömöt bağlağaynı la bit...



Avtobus
şäp kenä yılderä, ämmä Öfö haman da
kürenmäy äle. Tuqta, niñä Hälit vaqıttı
äräm itä? Ergälä ber olo ğına ağay ultıra.
Ul oşo tiräläge hırahanalarzıñ qayza
urınlaşqanın beläler bit.



Ağay
keşe, malayzıñ horauın işetkäs, uğa
aptırap qaranı:





  • Hiñä
    hırahananı ezlärgä irtä bit äle!




  • Mineñ
    ağayım hırahanala eşläy, — tip küz zä
    yommayınsa aldanı Hälit. — Qayhınıhında
    ikänlegen onotqanmın. Adresın da
    belmäyım.




  • Ulay
    ikän, — tine tege ir. Şunan nisek itep
    Öfögä ingän yırzäge hırahanalarzı
    tabırğa käräklegen öyrätä başlanı.




Tizzän
Hälit täüge hırahananıñ yanında tora
ine imde. Bında bik küp irzär qaynaşa.
Sibayza la hırahana yanında halıq oşolay
küp bula. Ul hıranıñ nimähen tabalarzır,
malay añlamay.



Hälit
hırahanağa inde. Bında şau-şıu, tämäke
tötönö, sirat. Un ös yäşlek malayğa
iğtibar iteüse lä bulmanı. Hälit alğaraq
ütep, hıra hatıusı irgä yaqınlaştı. Şunan,
uñayı sığıu menän tegeñä öndäşte:





  • Miñä
    «Qarsığa» käräk ine.




  • Kem,
    kem? — tip horanı hıra hatıusı eşenän
    ırılmayınsa.




  • «Qarsığa».




  • Kem
    ul?




Hez
belmäyhegezme?





  • Täüge
    tapqır işetäm.




Hälit,
arı ni eşlärgä belmäyınsä, ulay-bılay
itte
lä,
aptırağas,
işek aldına sıqtı.



Kön
yılı. Uramdan keşelär ütep tora. Ana
Hälit yäşendäge ike malay quldarına
qarmaq totop alğan. Ös qız tuñdırma aşap
kitep bara... Här kemdeñ üz eşe. Ularğa
rähät — baştarında siseleşhez horauzar
za yuq, aşığırğa la käräkmäy. Ä bına
Hälit... Häzer ni eşlärgä teyış ul? Ägär
ikense, bişense, unınsı hırahanala la
«Qarsığa»nı belmähälär? «Qarsığanı»
tapqan häldä lä, ni eşlärgä teyış malay?
Tege bit Mansur ağayzı qayza itkänlegen
şunda uq äytep halmas. Malayzıñ başında
horauzar küp, ämmä berehenä lä älegä
yauap yuq...



HÄLIT
QAYZA?



Olo
yulda Ämilä menän Batırğa ozaq qına
tororğa tura kilde. Küpme genä qul
kütärhälär zä, ularzı alırğa teläüse
maşina bulmanı. Ä malay menän qızğa ber
urında ozaq torou qurqınıs. Kötmägändä
urman esenän Yıuan menän Hontorzoñ
kilep sığıuı bar. Şuğa kürä lä Batır
menän Ämilä, ozaq uylap tormayınsa, yul
buylap qalağa taban atlanılar. Arttan
maşina tauışı işetelhä, tuqtap qul
kütärälär. Ämmä älegäsä ularzıñ berehe
lä tuqtamanı.



Malay
menän qız aşığa. Sönki ular hizä:
ezärläüselär zä olo yulğa yıtep kilä. Şuğa
kürä urman sitenän atlayzar, urağan
hayın arttarına äylänep qarayzar. Iñ
möhime — tegelärzeñ küzenä salınmau.
Ägär ular kürep qalhalar — qotolop
bulmayasaq.



Tağı
ber maşina tuqtamayınsa ütep kitte.
Kilähe maşina kürengänse, Batırzar
urman esenä inä haldılar za alğa
aşıqtılar. Ağastar arahınan atlauı
uğata auır. Botaqtar küzgä inep bara.
Ularzan haqlanam tip, öskä qarap atlahañ,
asta yatqanına elägep qolap barahıñ.
Ergälä genä tap-taqır asfalt yul
yatqanlığın belgäs, urman esenän atlauı
bigeräk tä auır. Läkin başqasa sara yuq.



Batır
yänä artına äylänep qaranı la qapıl
sükäyze, qızzı üze yanına tarttı. Sönki
ularzan ös yöz azımdar tirähe arttaraq
urman esenän Yıuan menän Hontor sığıp
kilä ine. Hontor atlağan hayın usına
qarap ala. Unda — pribor! Timäk, ular
Ämiläneñ oşo tirälä ikänlegen belä!



Häzer
yulğa sığıp maşina tuqtatıu turahında
uylarğa la yaramay. Berzän-ber yul — urman
arahınan Öfögä taban qasıu.



Batır
qızzı yıtäkläp aldı:




Äyzä!



Ular
yuldan alısqaraq, urman esenäräk inde
lä alğa yügerze. Tizeräk! Tegelärzeñ
küzenä salınmasqa, ularzan mömkin tiklem
alısayırğa käräk.



Küp
barmanılar, ber aqlanğa kilep sıqtılar.
Unıñ arğı osonda keskäy genä öyzär
kürende. Batır belä: bıl Öfö halqınıñ
baqsaları. Ularzı ütkäs, Ağizel yılğahı
bulırğa teyış. Timäk, Öfögä tiklem alıs
qalmağan. Tik bına ularzıñ häle bötä
başlanı.



Ber
azzan Ämilä artqa tartıla birze lä
bötönläy tuqtap qaldı:





  • Arınım!
    — tine ul auır itep tın ala-ala. — Yal
    itep alayıq!..




Ular
aqlan urtahında tora.





  • Bezgä
    bında qalırğa yaramay! — Malay qızzı
    alğa tarttı. — Aqlandı ütäyık. Şunan,
    öyzär arahına ingäs, tuqtap alırbız.




Malay
menän qız, huñğı köstären yıyıp, yänä
alğa yügerze. Batırzı tağı ber nämä
borsoy. Hälit qayza?
Ih,
baya
üzzäre isär buldı! Niñä inde Hälitkä
qarşı
hüz
äytep
tororğa? Sibay tiklem Sibayzan kilgän
ikän Mansur ağahın tabam tip, ul inde
barıber üz uyınan
baş
tartmayasaq
bit. Dusınıñ yänenä teymägän bulha,
häzer,
ismaham,
bergä kitep barırzar ine. Unı qayzan
tabırğa? Hälit bit Öfönö bötönläy belmäy.
Ikensenän, ağahın qotqaram tip, üzeneñ
tegelär tırnağına elägeüye
bar.
Tizeräk
qalağa barıp yıtergä lä beräy isärlek
läp
taşlamas
boron Hälitteñ üzen tabıp alırğa käräk...



Öyzär
arahına ineü menän balalar uñaylıraq
urın
tabıp
yal
itergä ultırzılar. Bınan bötä aqlan us
esen
däge
keüyek
kürenep tora. Ägär urman esenän
ezärläüse
lär
kilep
sıqha, ular şunda uq malay menän qızzıñ
küzenä
salınasaq.



Batır
üzeneñ asıqqanlığın toyzo. Şulay bulmay
ni!
Ular
bit inde ber täülek tiyerlek auızzarına
täğäm

qapqandarı
yuq! Batır nisek tä tüzer ul, ä bına
Ä
milä...
Malay
hizzermäskä tırışıp qızğa qarap al
dı.
Arığanlığı
Ämiläneñ yözönä sıqqan. Ul hatta
yabığıp
kitkän
keüyek kürende. Küpme ıza-mihnättär
kürze
ular
oşo köndärzä! Rätläp yal itkändäre,
häybät
läp
tamaq
yalğağandarı yuq. Gel genä ayaq östö, gel
genä q
asıp-bosop
yöröü.
Bötähe lä ber-berehen yuğaltırğa
telämäüzän...
Batır
bit qızğa bik nıq künekte. Unan
başqa
üzeneñ
tormoşon küz aldına la kilterä almay.
Ä
milä
unıñ
ösön Yır şarında, yuq, bar ğälämdä iñ yaqın
keşe!
Şuğa
kürä, Batır bötä qıyınlıqtarğa tüzergä
riza
,
fäqät
Ämilä genä här saq yanında bulhın. Ä qız
nisek
uylay
ikän bıl haqta? Huñğı köndärzä kürgän
auırlıqtarzan huñ üz uyınan kire
qaytmasmı? Yuq
tır.
Yuğihä
qız bınday niäten küptän hizzerer ine.
Ana

bit,
arığan bulha la, malayzıñ qaraşın hizep,
uğa boroldo la, mañlayına töşkän sästären
artqa hirpep, matur ğına yılmayzı.
Yılmayıu uğa şunday kileşä!..





  • Niñä
    şulay qarayhıñ? — tip horanı üze.




  • Arınıñmı?
    — Batır uyzarın hizzermäskä tırıştı.




  • Saq
    qına.




  • Hiñä
    qıyındır inde...




  • Ä
    niñä qıyındır tip uylayhıñ?




  • Huñ...
    — Batır qapıl ni äytergä belmäne. —
    Ägär Urğa qaytıp kithäñ, oşolay ızalanıp
    ta yörömäs ineñ...




  • Hin
    mineñ qaytıp kiteüyemde teläyheñme?




  • Yuq,
    — tine Batır. — Yuq, Ämilä...




  • Ägär
    qaytıp kithäm... — Qızzıñ tauışı qapıl
    qaltıranı. — Min hinhez... Batır...




Qız
äytep bötörmäne, qaraşın sitkä aldı,
şunan ni ösöndör:





  • Kön
    şunday matur, eyı bit, — tip kenä quyzı.




Kön,
ısınlap ta, matur ine. Kük yözöndä ber
bolot

äsäre
yuq. Ara-tirä genä yıl isep quya. Baş östöndä
yapraqtar serle qıştırlay. Ergälä qoştar
hayray, siñertkälär sereldäşä. Eyı,
bögön yäy başında bula torğan is kitkes
matur köndärzeñ berehe ine.





  • Bezzeñ
    Urza la oşonday köndär bula, — tine
    Ämilä. — Hatta qaysaq miñä ikäüläşep
    bezzeñ planetala yöröyböz keüyek...




Batır
öndäşmäne. Qızzıñ qapıl Urzı iskä
töşöröüö yuqqa tügellegen añlay ul. Üze
lä Urza saqta käräkkändä lä, käräkmägändä
lä Yır haqında höylärgä yarata torğaynı.
«Er» hüzen äytkän hayın üz planetahına
qaytıp öylängändäy bula ine malay.
Tıuğan töyäkte nıq hağınıu bildähe
bıl... Ämiläneñ Urzı bik tä kürgehe kilä.
Tik Batır ğına unı bında tota. Niñä
oşonday hälgä eläkte ular? Mäñge oşolay
ızalanırzarmı ikän ni? Bınan beräy törlö
qotolou yulı barmı?..



Toyğolarğa
birelep ozaq ultırırğa tura kilmäne —
aqlandıñ arğı osonda Yıuan menän Hontor
kürende. Bınan ular tuqtap tirä-yağına
qarandı, üz-ara käñäşläşep aldı, şunan
bında taban yügerze. Ular za oşolay
ezärläp yöröüzän yalqqandır, şuğa kürä
Ämiläne ozaqqa huzmay totorğa, Yır astı
stantsiyahına alıp qaytırğa bulğandır.
Tegelärzeñ Batırzı la eläktereü uyı
barlığın malay, älbittä, belmäy ine...



HÄLITTEÑ
HATAHI



Ikense
hırahana berensehenän yıraq tügel ine.
Hälit, yänäş uramğa sığıp küp tä atlamanı,
alda irzärzeñ öykölöşöp torouon kürze.
Şik yuq — bıl hırahana ine. Häm ul
yañılışmanı.



Hälit
tışta tuqtalıp tormayınsa eskä ütte.
Bında hıra menän ber yıuan ğına qatın
hatıu itä ikän. Ni eşlärgä käräklege
aldan uylanılğan. Malay tegeñä yaqınlaşa
birep şul uq hüzzärze äytte:





  • Miñä
    «Qarsığa» käräk ine.




  • «Qarsığa»?—Qatın
    malayğa tişä yazıp qaranı. — Nimägä ul
    hiñä?




Hälitteñ
küñelenä yılı yügerze. Timäk, bıl qatın
belä «Qarsığa»nı!





  • Yomoşom
    bar.




  • Nindäy
    yomoş? — Qatın eşenän ayıralmay ğına
    horanı. Üze vaqıt-vaqıt malayğa qarap
    ala.




  • Min
    unıñ üzenä genä äytä alam.




Qatın
öndäşmäy genä köröşkälärgä hıra qoyouın
belde. Malay sabır qiäfät menän kötöp
tora. Niñä şımıp qaldı qatın? Hälittän
şiklänäme? Ällä «Qarsığa» nı saqırıp
kilterergä itäme? Isınlap ta, «Qarsığa»
tigändären qapıl ğına bında kilterhä,
malay ni eşlärgä teyış? «Ağayımdı qayza
ittegez?» — tip turanan-tura horay almay
za baha! Küräheñ, iñ alda «Qarsığa» nıñ
kem ikänlegen belergä, unı tanıp alırğa.
Azaq unıñ artınan küzätep. Mansur ağayzıñ
qayzalığın belergä!..



Ul
arala qatın sirattağı irzärgä:





  • Saq
    qına kötögöz, min — häzer, — tip öndäşte.
    Şunan Hälitkä boroldo. — Äyzä!




«Qarsığa»nı
ezläp yöröüyenä qaramay, malay bını
kötmägäyne. Nisek? Ul häzer «Qarsığa»
menän osraşırğa teyışme? «Niñä kildeñ?»
—tip horaha, ni äyter. Hälit bit bötönläy
äzerlänmägän! Ällä kire borolop sığırğa
la kitergäme? Ulay ithä, ber qasan da
Mansur ağahın taba la, qotqara la
almayasaq! Hälit qabalanıp uylanı, ämmä
ber nindäy zä anıq fekergä kilä almanı.



Ä
qatın üzeneñ artındağı işekte asqan da
malayzı kötöp tora. Malay yörägeneñ
darslap tibä, täneneñ ut keüyek yana
başlauın toyzo. Ayaqtarı auırlaştı.
Qurqınıs! Läkin qatınğa eyärergä käräk,
käräk!.. Ni bulha, şul bulır!..



Hälit
bar kösön yıyıp üzen alğa atlarğa mäcbür
itte. Bına unıñ artınan işek yabıldı.
Ular koridor keüyek yırze üttelär. Bında
zur-zur miskälär tora, ber möyöşkä
yäşniktär öyölöp quyılğan. Koridor
osondağı işek yanında qatın tuqtanı:





  • in
    kötöp
    tor. — Ul eskä inep kitte.




Şunda
uq malayzı yänä qurqıu, ikeläneü solğap
aldı. Qasıp kitergä iñ uñaylı mäl! Ul
bit bäläkäy! Ul qotqara alırmı Mansur
ağahın?! Yuq bit! Ber üze nisek şul
bandittarğa qarşı köräşhen?! Qasırğa
la kitergä! Şulay häüyefhezeräk bulır!
Yuğihä ülterep quyıuzarı bar!



Hälit
inde borolop kitäm tigändä, tege işek
asılıp kitte, bayağı qatın kilep sıqtı:





  • Bar
    in! — Üze, Hälitteñ eskä atlauın kötöp
    tormayınsa, koridor buylap kitte.




Bülmä
keskäy genä ine. Möyöştäge östäl artında
zur käüzäle, qara säsle, mıyıqlı ir
ultıra. Täzrä töböndäge ultırğısqa
şaqmaq kepka keygän näzek käüzäle,
urtasa buylı yıget urınlaşqan. Ular ikehe
lä işektän kilep ingän Hälitkä qızıqhınıp
qaranı. Bılarzıñ auır qaraştarı ber
nindäy yaqşılıq väğäzä itmäüyen malay
şunda uq añlanı. Bülmänän anhat qına
sığıp kitä almayasağın da toyomlanı.





  • Hiñä
    käräkme «Qarsığa»? — tip horanı ul
    arala östäl artında ultırğan ir.




  • Eyı,
    — tine Hälit artaban ni äyteren
    belmäyınsä.




  • «Qarsığa»
    min bulam, — tine ir. — Hin qayzan
    beläheñ mineñ quşamattı?




  • Ber
    ağay äytte.




  • Nindäy
    ağay? Kem yıbärze hine? Niñä kildeñ?




Oşo
erzä Hälitteñ başına ber uy kilde.





  • Min
    hırahana yanınan ütep bara inem. Nindäyzer
    ber ağay totop aldı la: «Bında «Qarsığa»
    tigän keşe bulırğa teyış, — tine. —
    Unıñ ezenä töşkändär. Tizeräk sarahın
    kürhen», — tine.




Bülmäläge
irzär ber-berehenä qaraşıp aldı. Şunan
yänä Hälitkä tekäldelär. Ularzıñ malayğa
ışanırğa la, ışanmasqa la belmägändäre
kürenep tora ine... Hälit «Qarsığa»nı
kürze, häzer kitergä käräk. Ul işek
totqahına yäbeşte.





  • Yaray,
    min kittem.




  • Tuqta!
    — Östäl artındağı ir qatı itep öndäşte.
    Şunda uq şaqmaq kepkalı yıget urınınan
    torop, Hälitteñ yulına arqırı torzo.




  • Aşıqma!




Hälitteñ
arqahı buylap halqın tulqındar yügerep
ütte.
Ul
üzeneñ tozaqqa eläkkänen, bınan inde
anhat qına sığıp kitä almayasağın asıq
toyzo.





  • Niñä
    ul äzäm üze inmägän? Niñä hine yıbärgän?
    tip
    horanı
    «Qarsığa».




Şaqmaq
kepkalı yıget Hälitte bülmä urtahınaraq,
östälgä yaqınıraq ette.





  • Min
    qayzan beläyım? — tine Hälit ilamhırağan
    tauış menän. — Ul äyt tigäs... Şulay
    käräkter tip uylanım.




Oşo
erzä «Şaqmaq kepka» Hälitteñ belägenän
şıqıraytıp totto:





  • Niñä
    yuqtı höyläyheñ? Nindäy ez? Kem töşkän?




  • Äytäm
    bit, min ber nämä lä belmäyım! — Hälit
    ilar
    sikkä
    ette. Şulay uq bılarzan ısqına almasmı
    ikän
    ni?




  • Eter!
    — Östäl artındağı ir zä urınınan torop
    Hälit
    yanına
    kilde. — Hineñ aldaşıuıñ küzeñdän
    küre
    nep
    tora!
    Äyt dörösön: kem yıbärze hine?




  • Ber
    kem dä yıbärmäne! — Qurqışınan Hälitteñ
    küzzärendä yäştär kürende.




«Şaqmaq
kepka» Hälitteñ yılkähenän totop aldı:





  • Ägär
    äytmähäñ... H
    in
    bınan
    tere sıqmayasaqhıñ!




  • Ağay,
    ebär!—Hälit auırtıuğa tüzä almayınsa,
    qısqırıp yıbärze.




  • ylä!

    «Kepka»
    barmaqtarın saq qına buşat
    tı.
    höylä,
    tim!




Hälit,
bılarzıñ tırnağınan qotola almayasağın
to
yop,
küzzärendäge
yäştären hörtä-hörtä, höylärgä toton
do...



ISKÄRTEÜ



Batır
menän Ämilä, qalağa kilgäs tä, täüge
magazin
ğa
inep
ikmäk, höt hatıp aldılar, şunan ergäläge
es
kämyägä
ultırıp
tamaq yalğanılar.



Ikeheneñ
dä başında ber ük uy: tege «Qarsığanı»
nisek
tabırğa?
Hälitte qayzan ezlärgä? Nisek kenä
faraz
ithäñ
dä, eşte şul hırahanalarzan başlarğa
käräkter.



Täüge
hırahana
magazindan alıs tügel ine. Bılay
höyläştelär:
hırahanağa
barğas, Batır «Qarsığa»nı
horaşa,
ä
Ämilä Hälit haqında beleşä....




baştağı
ös hırahanala ularzıñ yulı uñışhız
buldı.
Ämmä
dürtensehe yanında...



Ämilä
siratta
torğan ağayzarzan Hälit haqında
ho
raşqaynı,
ber
ir:





  • Kürzem
    min unday malayzı, — tine kötmägändä.
    — Qulında qara sumka, üze şortiktan,
    yıuantaq qına...




  • Hälit!
    — tip qıuandı Ämilä. — Qayza kürzegez
    unı?




  • Min
    unı tege uramdağı hırahana yanında
    kürzem, — tine ir. — Bınan... yartı säğät
    elek. Bıl malay hırahanala nimä qarap
    yöröy ikän, tip uylanım. Ul hatıusı
    qatın menän nimäler haqında höyläşte.
    Şunan ikäüläşep eskä inep kittelär.
    Ber azzan qatın yañğızı ğına kilep sıqtı.




  • Ä
    malay? — Batırzıñ küñelenä häüyef inep
    ultırzı.




  • Min
    unı başqasa kürmänem. Un minuttay
    torğaynım siratta, hıra böttö, min bında
    kildem...




  • Ul
    hırahana qayza?




Batır
menän Ämilä ir öyrätkän yuldan aşığıp
atlanı. Oşo minutta Hälit nindäy häldä?
Niñä eskä inep kitkän? «Qarsığa»nıñ
ezenä töşkänme? Hırahana esendä qalğanmı,
ällä sıqqanmı? Sıqha, qayza kitkän?..



Bına
— hırahana. Unıñ yanında ber kem dä yuq.
Sönki hıra hatılmay. Bınıhı nasar. Ul-bıl
bula qalha, keşelär arahında qasıp
qotolou yıñeleräk bulır ine. Häzer ular,
us töböndäge keüyek, tirä-yüngä kürenep
toralar...



Malay
menän qız käñäşläşep aldı. Eşte nizän
başlarğa? Ägär Hälit totolğan bulha,
«Qarsığa»nı horaşıu häüyefle. Ul saqta
Batır menän Ämiläne lä eläkteräsäktär.
Älegä Hälit turahında ğına beleşergäler,
bälki?..



Hırahananıñ
işege ikäü ikän. Berehe — al yaqta,
ikensehe — artta. Ikehe lä bikle. Ägär
estä keşe bulha, ular artqı işek
tirähendäler. Batır şunı şaqırğa totondo.
Qapıl ularzıñ yanına ällä qayzan ber ir
kilep sıqtı. Täbänäk kenä buylı, yıuantaq
käüzäle, iske genä kostyum-salbarzan,
başında — halam eşläpä.





  • Ni
    buldı, balalar? Nimä käräk? — tip horanı
    ul bersä Batırğa, bersä Ämilägä qarap.




  • Bezgäme?
    — Batır irze baştan-ayaq qarap sıqtı.
    Kem bıl? Osraqlı ütkenseme? Ällä
    tegelärzeñ bereheme? Uğa asılıp barıu
    käräkme ikän? Oşo horauzarına yauap
    kötkändäy, Batır Ämilägä qarap aldı.




  • Bez
    ber iptäşebezze yuğalttıq, — tine ul
    arala Ämilä tege irgä. — Yartı säğät
    elek ul oşonda inep kitkän. Hez bında
    eşläyhegezme?



Uğa
nisä yäş?





  • Un
    ös.




Irzeñ
kilähe horauı qızzı la, malayzı la şaq
qatırzı :





  • Hezgä
    Hälit käräkme?




Batır
menän Ämilä bını kötmägäyne. Ular
ber-berehenä qaraştı. Timäk, bıl keşe
Hälitte belä. Beleü genä tügel, unıñ
qayza ikänlegen dä äytä alırğa teyış!





  • Añlanım,
    — tine ul arala ir. Üze tirä-yağına
    qaranıp aldı. — Hez bıl tiränän tizeräk
    kitegez! Yuğihä...




Oşo
erzä hırahananıñ işegen eske yaqtan asa
başlanılar.



Irzeñ
yözöndä häüyef barlıqqa kilde. Ul eyılä
bireberäk tiz genä şıbırlanı:





  • Mine
    möyöştäge magazinda kötögöz! — Şunan
    qız menän malayzıñ arqahınan sitkä
    ette. — Tiz! Kitegez!




Küp
tä ütmäy işek asılıp kitte. Unda şaqmaq
kepka keygän baş kürende. Batır menän
Ämilä, arı ni bulırın kötöp tormayınsa,
aşığıp sitkä atlanı. Ämmä tegelärzeñ
üz-ara höyläşeüye ularğa asıq işetelde:





  • Kemdär
    ular? — tip horanı işektän kürengän
    «baş».




  • Ä-ä,
    bala-sağalar, — tine «halam eşläpä»
    ğämhez genä tauış menän. — Salauat
    kinoteatrın ezläp yöröyzär.




  • Niñä
    unı bında ezläyzär?




  • Sittän
    kilgän balalar, azaşqandar. Äyzä.




Işekteñ
yabılğanı işetelde. Batır şunda uq artına
äylänep qaranı. Inde hırahana yanında
ber kem dä yuq ine.



MAGAZIN
YaNINDA



Batır
menän qız tuqtalıp qaldı.





  • Ular
    Hälitte totqan! — tine Ämilä qurqqan
    tauış menän.




  • Qayzan
    beläheñ? — Batırzıñ küñelendä lä şunday
    şik tıuzı. Tik bını ul üzenä lä hizzerergä
    qurqıp bara ine. Ägär häzer Ämilä
    Hälitteñ totolouı haqında yuq-bar
    dälildär kilterhä, unı yuqqa sığara,
    şulay itep, Hälitteñ irektä ikänlegen
    isbat itä.




  • Totolmaha,
    eşläpäle ir unıñ isemen belmäs ine.
    Ikensenän, hez zä totolop quymağız,
    tigän keüyek, bezze tizeräk qıuıp yıbärze.




Batır
ber ni öndäşmäne. Sönki üze lä tap qız
äytkänsä uylay ine.





  • Ä
    bıl ir kem ikän? — tip horanı qız. —
    Niñä ul bezzeñ totolouzı telämäy?




  • Küräheñ,
    tegelärzeñ berehe, — tine Batır üz
    aldına höylängän keüyek. — Tik ular
    keüyek yäşärgä telämäy.




  • Bälki,
    ul bezze tozaqqa eläkterergä itäler?
    — tip häüyeflände qız.




  • Bälki,
    şulayzır, — tip kileşte malay.




Ikehe
lä uyğa qaldı. Häzer ni eşlärgä? Ägär
Hälit totolğan ikän, «Qarsığa» oşo
tirälä bulırğa teyış. Malay unı ezläp
tozaqqa eläkkänder. Küräheñ, älegä
möyöştäge magazinğa inep eşläpäle irze
kötöüzän başqa sara yuq. Ul yuqqa ğına:
«mine kötögöz», — timägänder. Timäk,
nizer äytergä itä. Tozaq qorouzarı la
ihtimal. Şulay za haq bulırğa käräk.
Osraşıu urınına ikeheneñ berehe genä
barır, ä ikensehe sittän yäşenep qarap
toror. Ägär bıl tozaq ikän, ismaham,
ikeheneñ berehe genä eläger...



Bılay
höyläştelär. Häzer Batır şul magazinğa
bara, ä Ämilä küpmeler vaqıt sittä yöröp
kilä. Sönki uğa ber urında ozaq tororğa
yaramay, yuğihä «hä» tigänsä Yıuan menän
Hontorzoñ tırnağına elägäsäk. Häzer,
ismaham, qız ularzı vaqıtlısa bulha la
sitkä alıp kiter. Un biş minut hayın
Ämilä magazin yanına urap kiler...



Möyöşkä
etäräk Batır ağastar arahına inde häm
keşe kürmästäy yırgä sükäyıp ultırzı.
Bınan magazinğa ilteüse trotuar za,
magazinğa inep sığıusılar za, unıñ ese
lä ap-asıq kürenä. Ägär
«Halam
eşläpä»
üzenä eyärtep yarzamsıların alıp kilhä,
ular malayzıñ küzenä şunda uq taşlanasak.



Küpmeler
vaqıt ütte. Bına uram osonda Ämilä
kürende. Timäk, Batırzıñ yäşenep
ultırıuına un biş minut tirähe bulğan.
Qapıl malay urınınan ırğıp torğanlığın
da hizmäy qaldı. Sönki ul Ämilägä qarşı
kilgän Yıuan menän Hontorzo kürze. Qız
ber ni belmäyınsä aşığıp atlay. Ularzıñ
araları küzgä kürenep yaqınaya. Tağı la
ber minuttan Ämilä üzen ezärläüselärzeñ
qosağına barıp inäsäk!



Batır
ağastar arahınan Ämilägä taban yügerze.
Tizeräk! Qızzıñ tapqırına yıtkäs, uram
aşa sığa la unı tuqtata! Ağastar yügerergä
qamasaulay. Malay trotuarğa sıqtı. Oşo
tiränän Ämilä kilgän yaqqa ütergä käräk.
Yul tulı maşina! Batır, ozaq uylap
tormayınsa, alğa taşlandı. Sıyıldap
kitkän tormoz tauışı qolağına salındı.
Ämmä bıl vaqıtta malay uramdıñ ikense
yağına sığıp, ağastar aşa ırğıy-ırğıy,
Ämilägä taban osa ine. Üzenä taban
yäntäslimgä yügerep kileüse Batırzı
kürgäs, qızzıñ küzzäre zurayıp asıldı.





  • Ämilä!
    — Batır qızzıñ qulınan eläkterep aldı.
    — Tiz bul! Unda Yıuan menän Hontor!




Yaqın-tiräläge
keşelärze şaq qatırıp, ular ağas arahına
sumdı. Yıuan menän Hontor kürergä
ölgörzömö utarzı? Ni genä bulha la, häzer
bında qalıu häüyefle.



Batır
menän Ämilä ağas arahınan baytaq qına
yügerze. Tegelärze yañılıştırıu ösön
ber yünäleştä baralar-baralar za, qapıl
uñ yaqqa tartalar, şunan hulğa borolalar.
Inde magazindan arıu ğına alıslaştılar,
buğay.





  • Häzer
    min yänä magazin yanına baram, — tine
    Batır.— Bezgä «Halam eşläpä»ne kürergä
    käräk bit. Hin bında qalahıñ. Ämmä tik
    ultırmayhıñ. Anau tiränän urap kiläheñ.
    Egerme minuttan oşo urında osraşabız.




Batır
magazinğa taban atlanı. Unıñ küñele
tınıs tügel. Malay üze ösön his tä
borsolmay. Üzeneñ telähä nindäy auırlıqtan
da qotola alırına ışana. Tik Ämilä menän
genä beräy häl bulıp quymahın inde. Ul
saqta... Ämilähez uğa bıl donyala yäşäüzeñ
yäme qalmayasaq...



Magazinğa
etäräk Batır hağaya töştö. Berensenän,
Yıuan menän Hontorğa totolmasqa ine,
ikensenän, «Halam eşläpä»ne aldan
kürergä käräk. Ägär yañğız bulmaha, unıñ
menän osraşmau häyırle.



Ul-bıl
kürenmäy şikelle. Malay magazinğa
yaqınlaşıp, täzrä aşa eskä küz haldı.



Qapıl
kemder Batırzıñ yaurınına qulın haldı.
Malay qırqa artına äylände. Unıñ ike
yağında Yıuan menän Hontor basıp tora
ine...



HALAM
EŞLÄPÄLE IR



Batır
menän osraşırğa höyläşkän urınğa Ämilä
inde ike tapqır kilep kitte. Ämmä malayzı
tap itä almanı. Äkrenläp qızzıñ küñelenä
häüyef inep qunaqlanı. Batır qayza? Niñä
osraşahı urınğa kilmäy? Totoldomo? Ägär
malay tegelärzeñ tırnağına eläkhä, ul
ni eşlär? Ämilä bit bıl qalala ber kemde
lä belmäy. Tönön yoqlar urını la, tamaq
yalğar ösön ber tin aqsahı la yuq... Yuq,
Batır totolorğa teyış tügel! Ul bit
şunday täüäkkäl, sos malay. Iñ qurqınıs
häldä lä his

qasan
yuğalıp qalmay. Tik niñä huñ osraşahı
urınğa kilmäy?.. Ällä magazin ergähenä
barıp urarğamı? Eyı, şunhız Ämilä ber
ni belä almas. Täüäkkällärgä käräk.



Qız
saq qına bara la, tuqtap, tirä-yağına
qaranıp ala. Älegä ul-bıl hizelmäy. Ana
tege magazin kürende. Ämilä, mömkin
tiklem haq bulırğa tırışıp, uğa yaqınlaştı.
Uramda qurqırlıq nämä yuq. «Halam eşläpä»
estä kötöp tormaymı ikän? Ämilä saq qına
ikelände lä magazinğa inde. Bında
«Eşläpä» lä, Batır za kürenmäy. Qız
aşığıp uramğa sıqtı. Bötä bälä şunda: uğa
ber urında ozaq tuqtalıp torou häüyefle.


Yıuan
menän Hontorzoñ qulına eläkkäneñde
hizmäy zä qalırhıñ.



Ämilä
tirä-yağına qarandı. Ber kem dä

yuq.
Ni eşlärgä? Kitergäme, ällä tağı ber az
kötörgäme? Başına ber yünle uy kilmäy.
Kötmägändä Yıuan menän Hontor kilep
sığır tip qurqıu başqa nämä haqında
uylarğa birmäy.



Ämilä
ağastar arahına inde. Iñ yaqşıhı — tirä-
yünde oşonan küzäteü bulır...



Läkin
qızğa yäşenep ozaq ultırırğa tura
kilmäne. Qapıl unıñ küzenä möyöştän
kilep sıqqan «Halam eşläpä» salındı.



Ämilä
hağayzı. Yañğızı, buğay. Bik haq kilä,
tirä- yağına qaranıp ala. Bına magazinğa
ette, täzrä aşa eskä küz haldı, ämmä
işekkä borolmanı, ber ni bulmağanday,
ütep kitte.



Qız
qauşanı. Ni eşlärgä? Qıuıp yıtergäme?
Ällä sığıp kürenmäskäme? Läkin eşläpäle
ir yuğalha, Ämilä yır menän kük arahında
asılınıp qalasaq. Bälki «Halam eşläpä»
menän osraşqandan huñ nizer asıqlanır,
arı ni eşlärgä käräklegen beler, ismaham,
qız.



Ämilä
yäşengän urınınan sıqtı la yügerze.
Qapıl «Halam eşläpä» artına äylänep
qaranı. Ul şunda uq Ämiläne şäyläne.
Bına qız irzeñ yanına kilep yıtte.





  • Iptäş
    malayıñ qayza? — «Halam eşläpä» Ämiläne
    öy ışığına tarttı.




  • Ulmı?
    — Qız bıl keşe aldında tulıhınsa asılıp
    barmasqa qarar itte. — Ul bınan alıs
    tügel. Ä hez Hälitteñ qayza ikänlegen
    belähegezme?




  • Beläm,
    tiyerlek, — tip añlayışhız yauap birze
    ir, borsoulı qiäfät menän tirä-yağına
    qaranıp.




  • Nisek?
    — «Eşläpä»neñ hüzzäre qızzı häüyefkä
    haldı. — Hälit tereme, yuqmı?




  • Ana
    şul-şul, — tine ir. — Belmäyım. Unı
    ültereüzäre lä bar.




Qızzıñ
täne öşöp kitte. Ämilä bıl hüzzärgä
ışanırğa la, ışanmasqa la belmäne. Bınan
ike säğät elek kenä aeroportta kürgän
Hälitteñ oşo minutta ülek ikänlegen ul
küz aldına la kilterä almay.





  • Niñä
    ezläy ul «Qarsığa»nı? Hez zä unıñ menän
    bergäme?




  • Nindäy
    «Qarsığa»?

    horanı Ämilä. — Min ber nämä lä belmäyım.
    Bezgä Hälitte tabırğa käräk. Äytegez,
    ul qayza?




«Halam
eşläpä»neñ
küzzäre asıulı yıltıranı.





  • Min
    hezze iskärtäm. Soqsonmağız bıl tirälä.
    Yuğihä...




Ul
arı höyläp tormanı, boroldo la sitkä
atlanı. Bıl nimäne añlata? Qız bit his
nämä belmäne? Hälit qayza? Batır
totolğanmı? Ämilä irzeñ artınan yügerze.
Ämmä ul ber azım da yaharğa ölgörmäne,
qızzıñ ike belägenän totop aldılar.
Qoto osqan Ämilä ber uñğa, ber hulğa
qaranı. Unıñ ike yağında ike tanış tügel
keşe tora ine...



BATIR
AUIR HÄLDÄ



Yıuan
menän H
ontor,
Batırzı
eläktergäs, uyğa qaldı. Malay menän ni
eşlärgä? Yır astı stantsiyahına iltep
yöröüye ozaq, unıñ menän bergäläp Ämiläne
ezärläü uğata uñayhız. Ä Batır ularğa
käräk. Yır astı stantsiyahınan qätği boyoroq
alınğan: «Ämilä menän bergä qasıp yörögän
malayzı motlaq totorğa!» Stantsiyağa
iltkäs, unıñ häterenän Ämilä haqında
ni bar, bötähen dä yuyzırasaqtar, şunan
Urğa alıp kitäsäktär. Bıl malay ber
qurqınıs eksperiment ösön käräk. Yıuan
menän H
ontor
ul
eksperimenttıñ maqsatın da, nisek
ütkäreläsägen dä belmäy, fäqät malayzıñ
tere qalmayasağı turahında ğına
işettelär... Ana şuğa la ularğa Batırzı
küzzeñ qarahı keüyek haqlarğa käräk.
Häzer nisek tä Ämiläne eläkterhälär...
Häyır, bınıhı totolğas, qızzı aulauı
qıyın bulmas. Oşoğasa barıhın da oşo
malay butap yörönö bit.



Yıuan
menän H
ontor
Ur
telendä oşo haqta höyläşep aldılar.
Batırzıñ barıhın da añlauı ularzıñ
başına la inep sıqmanı, älbittä.



Şunan
Yıuan:





  • Ämilä
    qayza? — tip horanı başqortsalap.




  • Belmäyım.




  • Nisek
    belmäyheñ? — H
    ontor
    malayzıñ
    iñbaşınan totop helketep aldı. — Ul
    bit hineñ menän ine. Qayza osraşırğa
    höyläştegez?




  • Höyläşmänek.
    Min Ämiläne yuğalttım.




  • Aldaşa!
    — tine Hontor asıulı tauış menän. —
    Tik yuqqa ömötlänmä. Bez unı barıber
    totasaqbız! Bına qara: bıl pribor
    Ämiläneñ alıs tügellegen kürhätä.




Batır
Hontor usındağı şırpı qabınan saq qına
zurıraq äybergä küz haldı. Unıñ ekran
keüyek urınında nindäyzer handar ütep
tora.





  • Bıl
    handar oşo minutta Ämilägä tiklemge
    aranı añlata.




Uñğa
atlahaq, handar üsä. Timäk, qızzan
alıslaşabız. Hulğa atlahaq — kämey.
Ämilä şul yaqta. Küpkä barmas, eläkteräbez
unı la!



Qapıl
ekrandağı handar arta başlanı. Küräheñ,
Ämilä ikense yaqqa boroldo. Yıuan menän
Hontor za, priborzı totqan kileş
ulay-bılay atlap qaranılar. Nihäyät,
qızzıñ qayhı yaqqa yünälgänen beldelär
häm malayzıñ ike belägenän eläkterep
şul tarafqa aşıqtılar.





  • Şäberäk
    qıbırla! — tine ber az barğas Hontor.




Batır,
ısınlap ta, bılarğa qamasaulau ösön
höyrälä birep atlay ine.





  • Mineñ
    ayağım auırta, — tip aldaştı malay. Şunan
    bötönläy tuqtalıp qaldı.




Yıuan
menän Hontor Ur telendä üz-ara käñäşläşä
başlanı.





  • Aldaşa!
    — tine Yıuan.




  • Aldaşamı,
    yuqmı — ul barıber rätläp atlamayasaq,
    — tip äsende Hontor. — Ämiläne qıuıp
    ethäk tä, bıl bezgä qızzı totorğa
    birmäyäsäk.




  • Beräy
    ergä biklärgä käräk, — tip täqdim yahanı
    Yıuan. — Şunda ultırıp toror. Ämiläne
    totqas, barıp alırbız.




Yıuan
menän Hontor tınıp qaldılar. Batırzı
qayza biklärgä ikän, tip uylandılar,
küräheñ. Malay za üz uyzarına sumdı.
Bılarzan nisek qotolorğa? Şunan qayhılay
itep Ämiläne tabırğa? Ul osraşahı urınğa
qat-qat barğandır za, häzer bötönläy
ikense yaqqa kitkänder. Ämiläne ezläüzän
başqa unı tağı küpme auır häm ğümerzä
lä tormoşqa aşıra almastay eştär kötä:
Hälitte tabıu, qotqarıu, şunan Mansur
ağayzıñ ezenä töşöü...



Qapıl
Hontor tuqtaldı:





  • Taptım!
    — tine ul Ur telendä. — Taptım bıl malay
    menän ni eşlärgä käräklegen! Bezzeñ
    bit bildek bar! Unıñ yozağı serle.
    Urmandıñ keşe yörömästäy urınına
    inderep şul bildek menän bıl malayzı
    ber ağasqa bäyläybez. Ike-ös säğättä
    ber ni zä bulmas.




  • Dörös!
    — tip kileşte unıñ menän Yıuan. — Tik
    yozaqtıñ sere bit bildekteñ östönä
    yazılğan.




  • Bında
    Ur telen belgän keşe bar tiheñme?
    Qısqırıp keşe saqırmahın ösön auızına
    sepräk tığabız. Qulın bäyläybez.




«Bınıhı
hört, — tip uylanı Batır. — Quldı
bäylähälär, bildekte sisä almam bit.»



Yıuan
menän Hontor Batırzı Ağizel buyına alıp
töştö. Şunan ağastarzıñ quyıraq yırenä
inderep, ber yıuan ğına qayınğa Hontorzoñ
bilenän siselgän bil
dek
menän
bäyläp quyzılar.





  • Qulımdı
    bäylämägez, — tine malay. — Bında
    seräkäy küp. Bıl bildekte barıber sisä
    almayım bit.




  • Yaray,
    — tine Yıuan. — Tik qısqıra başlahañ,
    kire kiläbez zä auızıña sepräk tığıp,
    quldarıñdı şaqırayta bäyläp kitäbez.




Tizzän
Yıuan menän Hontor küzzän yuğaldı. Şunı
ğına kötöp torğan Batır bildektäge
yazıuzarzı uqırğa kereşte. Älbittä, qayhı
ber hüzzär añlaşılmay. Ämmä bildekte
nisek sisergä käräklegenä töşönörgä
bula!
Bik
häyläkär
eşlängän dä ikän yozağı! Yır keşeheneñ
başına kilerlek tügel. Ämmä Ur telen
belgän keşegä
unı
ısqındırıuı
bik ük auır bulmanı.



Yartı
minut üteügä Batır totqondan qotoldo.
Şu
nan
bildekte
üzeneñ bilenä tağıp aldı. Käräge bulıuı
bar.
Häzer
iñ möhime — Ämiläne tabıu.



BATIR
ÄMILÄNE EZLÄY



Täüzä
Batır osraşırğa höyläşkän urındarına
gerze.
Bälki,
Ämilä şunda ultıralır. Tik qız unda
yuq
ine.
Batır
ber az kötöp qaranı. Yänähe, qız kilep
sıqmasmı?
Ämmä
bında ike minuttan artıq tuqtalıp
tororğa
tüzeme
etmäne. Ämilägä här minut hayın qurqı
nıs
yanağanda
nisek bında ultırıp sızarğa mömkin?!
Tizeräk
qızzı
tabırğa, yaqlarğa!



Batır
möyöştäge
magazinğa taban yügerze. Ämilä
unı
şul
tirälä
ezläyzer. Bälki, «Halam eşläpä» menän
osraşqandır.
Ul
äzämgä bik ışanıp barırğa yaramay. Bi
k
häyläkär
keşegä oqşağan. Ul, moğayın, qız menän
malayzı
tozaqqa
eläktereü
ösön yöröy.



Ana
magazin! Batır ağastar arahınan qarap
tora. Yaqın-tirälä qurqırlıq nämä yuq
şikelle. Magazin esenä küz halırğa
käräk. Yäşengän urınınan sığıp barğan
malay qapıl qatıp qaldı. Sönki ul uram
osonan bıl yaqqa taban kilä yatqan Yıuan
menän Hontorzo kürze. Bik aşığıp atlayzar.
Timäk, Ämilä oşo tirälä. Unı qotqarırğa
käräk! Batır ağas arahınan başın sığarıp
alğa qaranı. Yuq, qız kürenmäy. Malay
qıuaqtar arahınan Yıuan menän Hontor
atlağan yünäleştä yügerze. Ber az barğas,
şıp tuqtap qaldı.



Uramdıñ
arğı yağında, öy ışığında, Ämilä menän
«Halam eşläpä» höyläşep tora! Batır
ularğa taban saptı. Tizeräk tege yaqqa
sığırğa, Ämiläne iskärtergä! Yıuan menän
Hontor yıtep kilä bit! Ämälgä qalğanday,
yul tulı maşina! Berehenä-berehe menä
yazıp kilä, his tä aralarınan yügerep
üterlek tügel.




Ämilä!
— tip qısqırzı Batır.



Malayzıñ
tauışı maşinalar geüläüyenä kümelep
yuğaldı. Ni eşlärgä? Kürä torop tägärmästär
astına taşlanıp bulmay za baha! Ä Yıuan
menän Hontor Ämilägä yaqınlaşa! Ä Ämilä,
üzenä nindäy qurqınıs yanağanın belmäyınsä,
«Halam eşläpä» menän höyläşep tik tora!
Ul arala ezärläüselär öy möyöşönä barıp
ette. Ular Ämiläne kürep qaldı! Tik qız
yanında sit keşe bulğanğa ğına tuqtaldılar.
Bına ular möyöşkä ışıqlanıp käñäşläşergä
kereştelär.



Oşo
erzä maşinalar arahında yügerep üterlek
ara barlıqqa kilde. Batır küp uylap
tormayınsa alğa taşlandı. Tizeräk!
Ämiläne yıtäkläp ala la qasa! Başqasa
sara yuq! Ägär yäntäslimgä yügerhälär,
bälki, qotola, alırzar!



Batır
yügerä! Ul barıp yıtkänse genä halam
eşläpäle ir kitmäy torhası! Inde Ämilägä
tiklem ille azım tirähe genä qaldı!..



Tuqta!
Batır ni kürä?! «Halam eşläpä» Ämiläne
yañğız qaldırıp kitä başlanı! Ih, ölgörmäy!
Häzer bit tegelär Ämiläne eläkteräsäk!



Oşo
erzä bötönläy kötölmägän häl buldı.
Halam eşläpäle ir un azım da kitmäne,
Yıuan menän Hontor möyöştän sığıp
Ämilägä taban atlanı. Läkin ular qızzı
totorğa ölgörmäne, qayzandır tanış
bulmağan ike yıget kilep sıqtı la, ni
eşlärgä belmäyınsä torğan qızzı ikehe
ike belägenän eläkterep aldı. Şunda uq
ular Ämiläne trotuar sitendäge «Moskviç»
maşinahına taban alıp kitte.



Yıuan
menän Hontor bını kötmägäyne, şuğa şaq
qatıp tuqtanı. Ägär qızzı maşinağa
ultırtıp alıp kithälär, unı tiz genä
taba almayasaqtar, tapqan häldä lä bıl
bildähez keşelärzän qızzı tartıp alıp
bulmayasaq!



Ur
keşeläre alğa taşlandı. Şunda uq Ämiläne
ike yaqtan totqan yıgettär yırgä tägärläp
kitte. Yıuan qızzıñ qulınan eläkterze,
ämmä ul arala tege ike yıget ırğıp torzo.
Yıuan bılarzan haqlanıu ösön qızzı
ısqındırırğa mäcbür buldı.



Oşo
vaqıt esendä alış başlanğan urınğa
Batır yügerep kilep yıtte. Ul şunda uq
qızzıñ belägenän totto la sitkä tarttı:





  • Ämilä,
    äyzä!




Huñğı
sekundta malay Hontor menän Yıuandıñ
tege ike yıgetkä sat yäbeşkänlegen kürep
qaldı. Arı ni bulırın qarap tormanı
Batır menän Ämilä, ular, kötölmägändä
kilep tıuğan irektän fayzalanıp, bıl
urından sitkä taşlandılar...



«QARSIĞA»
TEŞEN KÜRHÄTÄ



Küpmeler
yügergäs, malay menän qızzıñ tamam
häldäre böttö. Ber eskämyä yanında ular,
aldan höyläşkän keüyek, ikehe lä tuqtalıp
qaldı. Şunan ber-berehenä qaranılar za
qapıl kölörgä totondolar. Kötmägändä
oşolay osraşıuzarı la, uylamağan yırzän
doşmandarınıñ tırnağınan qotolouzarı
la bik mäzäk kilep sıqtı bit! Tegelär
häzer ni eşläy ikän? Huğışıp-huğışıp
tuqtahalar, ergälärendä Ämilä yuq! Ey,
hayran qalasaqtar za huñ!



Kölöp
tuyğas, qız menän malay ber-berehen
yuğaltışıp torğan arala üzzäre menän
nizär bulğanlığın höylärgä totondolar.
Şunan tınıp qaldılar. Arı ni eşlärgä?
Häzer şul haqta uylarğa käräk.





  • Tege
    hırahanağa barayıq, — tip täqdim yahanı
    Ämilä. — Hälit şunda bulırğa teyış.




  • Dörös,
    — tip kileşte Batır. — Tik bezgä bik
    haq bulırğa käräk. Tege ike yıgetteñ
    hine eläkterergä mataşıuı yuqqa tügel.
    Ular bezze yä totorğa, yä yuq itergä
    teläy.




Un
minuttan malay menän qız «Qarsığa»nıñ
hırahanahı yanında tora ine. Bında yänä
ir-at yıyılıp kitkän, timäk, tağı hıra
hata başlağandar. Bınıhı häybät, ul-bıl
kilep sıqha, kümäk keşe arahında ez
yazlıqtırıu yıñelgä töşör...



Hırahana
esenä inep sıqtılar. Arıraq tağı ber
işek bar. Ägär Hälit bında bulha, unı
fäqät ana şul işektän eskä inep ezlärgä
käräk. Läkin qatınğa hizzermäyınsä
nisek eskä ütergä?



Şik
tıuzırmas ösön kirenän uramğa sıqtılar.
Ularğa ber urında ozaq uralırğa
yaramay—şunıhı olo bälä. Sönki Yıuan
menän Hontor

tigänse kilep yıtäsäk.





  • Bılay
    itäbez, — tine Batır. — Hin qatındı
    äürätäheñ. Şul arala min hizzermäy genä
    tege işekkä inep kitäm. Şunan hin
    kiterheñ. Ber yartı säğättän... Salauat
    häykäle yanında osraşırbız.




Ber
minuttan hıra hatıusı yanında şunday
sähnä buldı.



Ämilä
qatınğa yaqınlaştı la:





  • Miñä
    ber stakan hıra qoyoğoz! — tine.




Siratta
torğan irzär kölöşä başlanı:





  • Oyathız,
    oşo yäşeñdän esmähäñ!




  • Başıñ
    auırtamı ällä?




  • Qoy
    inde, yällämä! — tiyeüseläre lä tabıldı.




Hatıusı
küz qırıyı menän qızğa qaranı:





  • Aqsañ
    barmı huñ?




  • Yuq,
    — tine Ämilä. — Yartı stakan bulha la
    qoyoğoz äle!




  • Aqsañ
    bulmağas, yörömä bında! — Qatın asıulı
    ğına öndäşte.




Ämilä,
şunı ğına kötkän keüyek, qapıl hatıusı
yanındağı ber tulı köröşkägä ıntıldı.
Qatın besäy tizlege menän qızzıñ qulına
huğıp yıbärze. Bını kürep ber nisä ir
Ämiläne yaqlaşa başlanı. Şau-şıu quptı.
Şul arala prilavka yanında yäşenep
ultırğan Batır hatıusı artındağı işekkä
sumdı. Uğa Ämilänän başqa ber kem dä
iğtibar itmäne.



Arı
ğauğalaşıp torou käräkmäy ine. Qız tınıs
qına qiäfät menän hırahananan sığıp
kitte...














Batır,
artınan işek yabılğas ta, ergäläge zur
miskälärgä ışıqlanıp, tirä-yüngä qolaq
haldı. Hırahanalağı irzärzeñ şaulauı
bik qamasaulay, şulay za tege möyöştä
kemdärzeñder höyläşeüyen şäylärgä bula.
Malay alğaraq ütte.



Bında
ber nisä işek bar. Batır täügehen tartıp
qaranı — bikle. Ikensehe lä asılmay.
Ösönsöhönöñ artında tauıştar işetelä.



Batır
yäşniktär artına sumıp tıñlarğa kereşte.





  • Kem
    ine ular? — tip horanı qalın tauışlı
    ir.




  • Belmäyım.
    — Ikense beräü aqlanğan tauış menän
    öndäşte.




  • Militsiyanan
    tügel inelärme?




  • Bılay
    bik osta huğışalar. Bez qızzı totop
    qına alğaynıq, kilep yäbeştelär...




Batır
hağayzı. Bında magazin yanında yañı ğına
bulğan alış haqında hüz bara! Timäk,
tege ike yıget oşo qalın tauışlı irzeñ
quşıuı buyınsa yörögän! «Qarsığa»nıñ
üze şul tügelme ikän? Häzer ul yıgettär,
bında qaytıp, hucaları aldında aqlanıp
ultıralar.



Qapıl
koridor osondağı işekteñ asılıuı
işetelde. Batır yäşniktär arahına
nığıraq hıyındı. Yöräge atılıp sığırzay
bulıp tibä! Ägär eläkterhälär, ul da
Hälit keüyek yuğalasaq!.. Bılarzıñ qulınan
qotolouzarı — ay-hay!.. Oşo yırzä, malay
nığıraq hıyındımı ikän, östäge ber
yäşnik döbör-şatır izängä töşöp kitte.
Batır qurqışınan küzzären sıtırlatıp
yomdo!



Şunda
uq ergäläge işek asıldı. Unan ös ir kilep
sıqtı.





  • Kem
    bar bında? — tip öndäşte ularzıñ qalın
    tauışlıhı.




Uğa
işektän inep koridor buylap atlap kilgän
keşe yauap birze:





  • Ni
    buldı? Niñä qottarığız osqan?




  • Nimäler
    döpöldäp töştö.




  • «Qarsığa»,
    hin qurqaqqa äylänä barahıñ! — tip
    köldö tegehe. — Min işekte şartlatıp
    yaptım. Şunı işetkänhegezzer.




Barıhı
la bülmägä inep kitte. Batır yıñel itep
tın
aldı.
Totoldom,
tip uylağaynı bit!.. Timäk,
tege
qalın
tauışlı

«Qarsığa»!..





  • Bına,
    eşkinmägändär! —
    Yänä
    «Qarsığa»nıñ
    tauışı işetelde. — Tege
    qızzı
    tota
    almağandar!




  • Nisek?
    — tip hayran qaldı yañı ğına kileüse
    ir. — Min bit ularzıñ auızına qaptırıp
    kittem!




Bäy,
bıl bit «Halam eşläpä»! Timäk, ul Batır
menän Ämiläne tottorou ösön yörögän!



Ul
arala bülmälägelär «Halam eşläpä»gä
magazin yanında bulğan alıştı yänä höyläp
sıqtılar. Yıuan menän Hontorzoñ kitep
barıuzarı ularzı bik nıq aptırattı.
Ägär militsiyanan bulha, ular yıgettärze
qulğa alırğa mataşır ine bit!





  • Ular
    bezze butarğa itmäyme ikän? — tine
    «Qarsığa». — Bıl bala-sağa yuqqa yörömäy!
    Totolğan malay bındamı äle?




  • Bında,
    — tine yıgettärzeñ berehe.




  • Hırahanala
    tenteü oyoştorouzarı bar. «Yäşel haray»
    ğa iltep biklägez. Häzer ük!




  • Añlaşıldı.




  • Ägär
    tege malay menän qız bezzeñ menän
    qızıqhınha, ikehen dä yuq itergä! Tik ez
    qaldırmağız!




Batırzıñ
yöräge qısıldı. Ular bit Ämilä menän
Batırzı ülterergä itälär! Hälit äle
tere. Ämmä unı la şul yazmış kötä, älbittä.
Unı ber nämägä qaramay qotqarırğa käräk!
Hälit älegä bında. Läkin häzer alıp
kitälär! Ul saqta dusın bötönläy tabıp
bulmayasaq!



Bälki,
militsiyağa häbär itergäler? Yuq, ular
kilep yıtkänse Hälitte sitkä ozatırzar.
Unan huñ ber ni zä isbat itep bulmayasaq!



Ni
eşlärgä?



Dusı
ösön qurqıu arqahında Batır bıl minutta
haq qılanırğa käräklegen dä onotto. Ul,
urınınan ırğıp torop, bikle işektärzeñ
berehe yanına yügerep kilde, yänä tartıp
qaranı. Şunan äkren genä öndäşte:





  • Hälit!




Estän
şılt itkän dä tauış işetelmäne. Malay
ikense işekkä taşlandı:





  • Hälit!
    Hin bındamı?




Batır
qolağın işekkä teräne. Qapıl estä nizer
qıştırlanı. Bına Batırzıñ qolağına
sibek kenä tauış salındı:





  • Batır!
    Hinme?




Hälit!
Ul bında! Oşo işek artında!





  • Min!
    Min! — Batırzıñ tamağına töyör kilep
    tığıldı.




  • Batır!
    Ular mine... Qotqar mine, Batır!..




Oşo
minutta bülmäneñ işege asılıp kitte.
Batır yäşen tizlege menän ergäläge
miskä artına sumdı. Ergägä genä ike yıget
kilep tuqtanı. Ägär bında saq qına
yaqtıraq bulha, ular his şikhez Batırzı
kürer ine...



Egettärzeñ
berehe kesähenän asqıs sığarıp işekte
astı. Unda Hälit kürende.





  • Batır?
    — Ul tirä-yağına qarandı. Yañı ğına işek
    aşa höyläşkäs, Batır unı qotqara tip
    uylağandır inde.




  • Nindäy
    Batır? — tine yıgettärzeñ berehe. —
    Äyzä!




Hälit!
Bına ergälä genä! Ägär kösönän kilhä,
Batır ırğıp toror ine lä dusın bandittarzıñ
qulınan yolqop qına alır ine. Tik bıl
mömkin tügel!



Ä
Hälit haman ulay-bılay qarandı. Yañı ğına
unıñ tauışın işette bit ul! Şul arala
qayza bulğan?



Qapıl
Hälit miskä artında yäşenep ultırğan
dusın kürze, häm barıhın da añlanı. Şuğa
aşığıp qaraşın sitkä aldı. Tik huñ ine
inde. Hälitteñ säyır qılığına tegelär
iğtibar itte...



Batır
bötä täne menän hizze: yıgettär unı kürze!
Kürze!! Arı yäşenep ultırıuzıñ fayzahı
yuq! Batır urınınan ırğıp torzo la
ergähendäge miskäne tegelärgä taban
etep yıbärze. Üze koridor buylap işekkä
taşlandı. Zalğa sıqqas ta malay prilavka
artında torğan hatıusığa bärelde. Tege
ultıra töştö, qısqırıp yıbärze. Zal tulı
keşe. Batır kemgäler huğıldı, qolap kitä
yazzı. Batır tışqa kilep sıqtı la qapıl
uñğa tarttı. Ergälä genä ber ir hıra
esep torğan ikän. Şuğa tökönö. Tegeneñ
qulındağı köröşkähe töşöp kitte. Batır
alğa saptı. Qıuıusılar uylamağan yırgä
yäşenergä! Tik qayza unday urın? Batır
hırahananıñ artına kilep sıqtı. Ergälä
genä ber «Moskviç» tora. Malay unı
tanını, tege yıgettärzeñ maşinahı. Batır
yähät borolop artına qaranı. Qıuıp
kileüselär kürenmäy äle. Ayaq tauıştarı
möyöş artında işetelä. Batır küp uylap
tormanı, «Moskviç»tıñ bagacnigın astı
la eskä sumdı. Şul ıñğayı qapqasın
şapıldatıp yabıp ta quyzı. Bına maşina
ergähenä yügerep kilep yıttelär. Qurqıuzan
Batırzıñ yöräge tuqtap qalğanday buldı.
Kürzelärme, yuqmı? Ayaq tauıştarı maşinağa
yaqınlaştı. Ozonloğo säğät keüyek toyolğan
ber nisä sekund ütte...



HÄÜYEFLE
MINUTTAR



Häzer
Ämiläneñ bar maqsatı — nisek tä Yıuan
menän Hontorzoñ qulına eläkmäü. Şuğa
ber urında tuqtap ozaq tororğa yaramay.
Yartı säğättän ul Salauat häykäle yanında
Batır menän osraşır. Unan huñ Hälit
menän Mansur ağayzı qotqarırğa tırışırzar.
Şunan... Ezärläüselärzän ber qasan da
qotolop bulmayasaq! Ämilä tuqtalıp qalıu
menän tege pribor Yıuan menän Hontorzo
qız yanına alıp kiläsäk! Läkin här vaqıt
oşolay yäşäp bulmay bit! Ni zä bulha
eşlärgä käräk!..



Ämilä
belä: ezärläüselär ber qasan da üz
uyzarınan baş tartmayasaq. Ularğa Ämiläne
stantsiyağa alıp qaytırğa, Yırzä kürgändären
häterenän yuyırğa boyoroq birelgän.
Yıuan menän Hontor şul farmandı ber
nämägä qaramayınsa tormoşqa aşırırğa
teyış.



Oşolarzı
uylaha, qızzıñ käyıfe selpärämä kilä.
Alda ömöt yuq! Iñ qıyını şul!..



Yaray,
töşönkölökkä birelergä yaramay. Qıuanıstarı
la bar bit Ämiläneñ! Batır unıñ yanında.
Malayzı yuğaltmas ösön Yırzä qaldı bit
Ämilä. Urzı nisek kenä hağınha la, qız
bınan kitmäyäsäk. Sönki ul üzeneñ
tormoşon Batırhız küz aldına la kilterä
almay. Bına häzer Ämilä Salauat häykäle
yanına barır, Batırzı osratır häm... bötä
qayğılar onotolor!



Qız
aşığıp atlay, ara-tirä qırqa räüyeştä
yünäleşen üzgärtä, şunan artına äylänep
qarap ala. Älegä ezärläüselär kürenmäy.



Ämilä
säğätenä küz haldı. Batır menän
ayırılışıuzarına barlığı un biş minut
ütkän. Tağı yörörgä käräk äle. Alda yänä
Batır inep kitkän hırahana kürende.
Unıñ yanında äüälgesä ozon sirat tora.
Qız ber kemgä lä iğtibar itmäyınsä arı
ütä başlanı.



Şul
mäl kemder uğa öndäşte:





  • Ey,
    qızıqay!




Ämilä
tert itep qaldı. Kem ul? Nimä käräk uğa?
Qız tauış kilgän yaqqa qaranı. Uğa taban
ber ir qabalanıp atlay. Qız aşığıp
uylanı. Tanış tügel. Ämiläne bında azım
hayın qurqınıs hağalap tora. Bıl äzäm
nindäy uy menän yaqınlaşa? Ni eşlärgä?
Qasırğamı, yuqmı?





  • Nimä
    käräk hezgä? — tip horanı Ämilä tege
    ir kilep yıtmäs boron.




  • Hez
    Hälitteñ dusımı?




  • Nindäy
    Hälitteñ? — Ämilä ber ni añlamağan
    bulıp qılandı. Kem belä — bälki, ul
    «Halam eşläpä» keüyek unı totorğa itäler.




  • Minän
    qurqma. — Peläş ir tirä-yağına qarap
    aldı. — Min hezgä yarzam itergä teläyım.
    Hez haq bulığız. Ular hezze yuq itergä
    yıyına!




  • Hez
    ni höyläyhegez? — Ämilä ğäcäplängän
    küzzären irgä töbäne. — Min ber ni
    añlamayım. — Şunan boroldo la sitkä
    atlanı. — Küñele hizä — uğa bıl tirälä
    qurqınıs yanay.




  • Tuqtağız!
    — tine peläş ir. — Min hezgä Hälitteñ
    ağahı qayza ikänlegen äytäm!




Qız
artına äylände. Oşo yırzä trotuar buylap
zur tizlek menän yaqınlaşıp kileüse aq

kürze Ämilä. Tapay bit! Sitkä ırğırğa,
tigän uy kilde qızzıñ başına. Tik huñ
inde, ölgörmäy!.. Ämiläneñ qoto osto!
Üleüye oşomo? Küz asıp yomğansı nindäyzer
kös qızzı ağastar arahına alıp ırğıttı.
Şunda uq maşina ergänän genä şıclap
ütep kitte. Ana ul kire yulğa töştö häm
küzzän dä yuğaldı.



Ämilä
ergä yığılğanda qulınıñ auırtqanlığın
toyzo. Başqa yıre isän-hau. Qız urınınan
torouğa sirattağı irzär yügereşep kilep
ette.





  • Ni
    buldı? Tapanımı? Huligandar! — tigän
    tauıştar işetelde. Ämiläne uratıp
    aldılar. — Ber yıreñ dä auırtmanımı?




Qız
keşelärze yırıp sıqtı. Peläş ir qayza?
Ägär ul Ämiläne sitkä ırğıtmaha, oşo
minutta qızğa yaqtı donya menän huşlaşırğa
tura kiler ine.



Peläş
ir sittäräk tora. Qurqışınan yözö ap-aq
bulğan. Ämiläne kürgäs, yılmayğanday
itte.





  • Rähmät
    hezgä, — tine qız ihlas küñeldän. — Min
    ısınlap ta Hälitteñ dusı. Ägär belhägez,
    äytegez: Hälit menän unıñ ağahı qayza?




Qapıl
ir hağayzı. Yözöndä olo qurqıu barlıqqa
kilde. Qız yähät borolop ir tekälgän
yaqqa qaranı. Alleya osonan ularğa taban
ös ir yügerep kilä ine.





  • Ularğa
    hin käräk! Qas! — tine ir. — Mineñ adres:
    Qoyaşlı uramı, ille dürtense yort!




Ir
şunda uq yuq ta buldı. Tege ös ir yaqınlaşa!
Ämilä ozaq uylap tormayınsa alğa
taşlandı...



BATIRZIÑ
SOSLOĞO



Batır
«Moskviç»tıñ bagacnigında yata.
Ezärläüselär ergälä genä. Kürzelärme,
yuqmı unıñ bında yäşengänlegen? Bına
kemeheler bagacnikka tayandı! Batır tın
da almay. Nihäyät, ayaq tauıştarı alıslaşa
başlanı. Şunan tınlıq urınlaştı.



Küpmeler
vaqıt ütte. Batırğa häzer sığırğa la
bulalır. Läkin häzer bit oşo maşina
menän Hälitte nindäyzer «yäşel haray»ğa
alıp kitäsäktär. Ägär bagacnikta yäşenep
barmaha, nisek tabır ul yırze Batır? Tik
bına Ämilä menän osraşahı urınğa
vaqıtında bara almay. Qız Batırzı kötöp
ızalanır inde... Malay bıl haqta uylamasqa
tırıştı. Ämilä, ni tihäñ dä äle irektä,
ä Hälitte qotqarırğa käräk.



Yänä
maşina ergähendä ayaq tauıştarı işetelde.
«Moskviç»tıñ işektäre asıldı.




Qayza
alıp barahığız?



Hälitteñ
tauışı! Batır qıuanısınan, üze lä
hizmästän, helkenep quyzı. Başı menän
nıq qına itep ergälä yatqan tägärmästeñ
timerenä huğıldı, telen teşläp aldı.
Hälitte ikense urınğa küserälär! Timäk,
yuqqa yatmay Batır bagacnik esendä!



Bına
maşina quzğalıp kitte. Bagacnik esendä
yöröüye bik uñayhız ikän. Malay tup keüyek
tägärläp yöröy. Başı, terhäge, tubığı
ällä nämälärgä huğılıp böttö. Yıtmähä,
tın almastay bulıp tuzan kütärelde.
Batırzıñ tamağına, tanauına sañ tuldı.
Ul ber nisä tapqır saq- saq sösköröp
ebärmäne. Şunan kesähenän qulyaulığın
sığarıp tanauın qaplanı.



Un
minuttay barğas, maşina helkenä-helkenä
borola başlanı, şunan tuqtanı. Bına
Hälitte qayzalır alıp kittelär. Alısta
işek asılıp yabılğanı işetelde. Şunda
uq Batır äkren genä bagacniktı astı häm
tirä- yağına küz haldı.



Maşina
törlö yaqtan yorttar menän uratıp alınğan
urında tora. Keşe-qara kürenmäy. Batır
tiz genä yäşengän urınınan sıqtı la
möyöştäge taqtalar artına sumdı.



Batırzıñ
artında — «G» härefenä oqşatıp tözölgän
ike qatlı yort, qarşıhında ozon, beyık
haray. Ul yäşel töstä. Tuqta! Baya «yäşel
haray» tip höylägändäre oşomo ikän?
Ulayha Hälitte bında küserzelär bit!
Batır harayzı tışqı yaqtan tikşerä
başlanı. Täzräläre bar, işege beräü
genä. Unıñ aldında beyık kenä tupha,
basqıstar...



Ber
azzan işek asıldı, unan tege ike yıget
kilep sıqtı. Küp tä ütmäne ular, «Moskviç»qa
ultırıp kitep tä barzılar.



Batır,
tağı ber az köttö lä, başqasa ber kem dä
kürenmägäs, işekkä yügerep barzı. Estä
ber nindäy tauış işetelmäy, buğay. Läkin
unda kem dä bulha bulırğa teyış bit.
Tozaqqa eläkmäsme? Malay ikelände. Läkin
inmäyınsä lä kitä almay bit. Ni bulha,
şul bulır! Batır alğa atlanı.



Ul
bäläkäy genä solansıqqa kilep inde.
Alda yänä ike işek. Batır qolaq haldı.
Tağı la yöräkte tişep alıp barğan şomlo
tınlıq! Ällä ber kem dä yuqmı bında?
Hälitteñ yañğızın ğına bikläp kittelärme?



Qapıl
asıq itep ayaq tauıştarı işetelde. Kemder
işekteñ berehenä yaqınlaşıp kilä! Batır
qabalanıp tirä-yağına qarandı. Yäşener
urın yuq! Ikense işekte tarttı — bikle!
Malay uramğa ilteüsehenä taşlandı.
Qapıl möyöştä yatqan beläk yıuanlıq ber
nisä ağas küzenä salındı. Batır nıqlap
uylap ta tormanı, şularzıñ berehen
qulına totop işek artına bosto. Yörä
ge
kükrägenän
sığa yazıp tibä! Ni bulır? Huğırğa qıyıulığı
eterme? Ägär yaza eläkterhä?



Bına
işek asıla başlanı. Sekundtar şunday
ozaq huzıla!.. Solansıqqa yıuantaq ber
ir kilep sıqtı. Batır ozaq uylap
tormayınsa, tegeneñ başına ağas menän
qundırzı. Ir stenağa höyälde, şunan
äkren genä izängä şıuıp töştö. Batır
üzeneñ eşenän üze qurqıp, ber az urınınan
qıbırlay almay torzo. Bıl ir yuramal ğına
yata hımaq, qapıl ırğıp toror za Batırğa
taşlanır keüyek... Ämmä ul qıbırlarğa la
uylamay ine. Ällä üldeme? Batır, bik
qurqha la, eyılep tegeneñ kükrägenä
usın haldı. Yöräge tibä! Malay, zur
bälänän qotolğanday, yıñel itep tın
aldı...



Batır
ir sıqqan işektän eskä inde. Ozon koridor.
Osta ike yaqta la ber nisä işek bar. Batır
şunda taban yügerze. Işektärzeñ berehen
tartqaynı, asılıp kitte. Bıl bäläkäy
genä bülmä bulıp sıqtı. Unda östäl,
ultırğıs, karauat tora. Tege keşe
qarauılsı, küräheñ. Bıl unıñ bülmähe.
Başqa işektär bikle bulıp sıqtı. Batır
ularzıñ här berehen helketergä kereşte:





  • Hälit!
    Hälit!




Işektärzeñ
bereheneñ artınan tauış kilde:





  • Batır!
    Hinme bıl?




Hälit!
Bına qayza biklägändär unı!





  • Min!
    Häzer asam! Saq qına köt!




Batır
qarauılsınıñ bülmähenä taşlandı. Stenala
asqıstar kürenmäy. Malay östälde
aqtarırğa totondo. Yuq asqıs! Qarauılsınıñ
üzendäme ikän? Batır koridorğa yügerep
sıqtı la tegeneñ yanına kilde. Unıñ
kesähen qararğa käräk! Qapıl isenä
kilhä? Ikelänep vaqıttı huzıuı la
qurqınıs, ısınlap ta, torop basıuı bar!



Malay,
bar qıyıulığın yıyıp, qarauılsınıñ
kesälären tikşerergä totondo. Täüge
kesähe buş ine, ä bına ikensehenän ber
bäyläm asqıstar kilep sıqtı. Batır Hälit
biklängän bülmä yanına yügerep kilde.
Bılarzıñ qayhıhı işekte asır? Aşıqqan
saqta qulı la qaltıray başlay bit! Ä
yöräge yarıla häzer! Küñelenä qarauılsı
isenä kilep bında taban atlay keüyek!
Yäihä, başqa keşelär kilep sıqmahın!..



Nihäyät,
işek asılıp kitte. Şunda uq Hälit dusın
qosaqlap aldı. Unıñ küzzärendä yäştäre
kürende.





  • Min
    inde... Hine başqa kürä almam, tigäynem...—
    Hälit tanauın hörtöp aldı.




  • Tizeräk,
    qasayıq bınan! — tine Batır.




Yartı
minut ta ütmäne, malayzar uram buylap
yügerep kilä ine. Bıl üzäk bazar tirähe
ikän. Salauat häykälenä tiklem ara yıraq
qına. Batır menän Hälit tramvay tuqtalışına
aşıqtı...



OSRAŞIU



Salauat
häykäle yanında Ämilä yuq
ine.
Unıñ
urınına
malayzar
teletsentr
yağınan
kilä yatqan Yıuan
nän
Hontorzo kürze. Täüzä Batır qauşap
qaldı, azaq qıuandı. Ular bıl yaqqa taban
qabalana ikän, timäk, Ämilä oşo tirälä
bulırğa teyış. Tizeräk qızzı
bırğa!



Batır
menän Hälit tirä-yağına qarandı. Yuq, qız
ber qayza la kürenmäy. Asta, ağastar
arahındamı ikän ni? Malayzar häykälde
ike yaqtan urap asqa töşä başlanılar.





  • Ämilä!

    tip
    qısqırzı Batır.

    Ämilä!




Kötmägändä,
astanıraq yauap kilde:





  • Batır!




Bıl
bit Ämilä! Malayzar tauış kilgän yaqqa
yügerze. Küp tä ütmänelär, bında taban
kütärelep kilgän qızğa tap buldılar.
Şul saq ösöhönöñ qıuanışıuın kürhäñ!
Äyterheñ, yıldar buyı küreşmägändär!..
Nihäyät, ular bergä! Tik ozaq şatlanıp
tororğa vaqıt yuq. Yıuan menän Hontor—ergälä.
Ular za asqa töşöp kiläler äle!



Ağastar
arahınan yılğa buyına töştölär häm
küpergä taban aşıqtılar. Şul arala här
keme ayırılışıp torğan arala üzzäre
menän nizär bulğanlığın höyläne. Ämilä
tege ös irzän saq qasıp qotolğan. Yıuan
menän Hontorğa la elägä yazğan. Şuğa asqa
töşöp kitkän. Qız baqhañ, bıl yuldan
ikense tapqır ütä. Batırzı ezläp häykäl
yanına kilä ikän dä, yılğa buyına töşä,
şunan küper tapqırınan qalağa kütärelä...
Tege peläş
ir
haqında
la höyläne malayzarğa, adresın äytte.
Ba
tır
menän
Hälit aptırap qaldı. Barırğamı unda,
yuqmı? Ägär tozaq bulha?..



Hälit
üzeneñ nisek totqonğa elägeüyen höyläne.
Unıñ militsiya menän bäyläneşe barmı,
yuqmı ikänlegen belergä mataşqandar.
Ber üze genä Mansur ağahın ezlärgä
sıqqanlığın añlağas, malayzı «yuq itergä»
tigän hüz
zär
ısqındıra
başlağandar. Ägär Batır qotqarmaha,
Hälitteñ yazmışı nisek borolop kiter
ine, bildähez.



Ul
arala qarañğı töşä başlanı. Balalar
üzzäreneñ
nıq
qına
asıqqandarın toyzo. Beräy yırgä inep
aşap
alabız,
tihälär,
aşhanalar yabılıp bötkän. Magazindan
a
lğan
ikmäk
menän qatıqtı tuqtalıştağı eskämyägä
ultırıp
qapqılauzan
başqa sara qalmanı. Häzer qay
zalır
yoqlarğa
urın tabırğa käräk. Küräheñ, Batır
zıñ
internatına
barırğa tura kiler. Tik täüzä peläş
ağayzıñ öyönä huğılırğa buldılar. Ägär
unan Mansur ağayzıñ qayza yäşerelgänlegen
belhälär... Älbittä, elägeüzäre lä bar.
Şuğa kürä ösäüläşep barmastar.



Tamam
qarañğılandı. Bağana başındağı uttar
qabındı.



Qapıl
Ämilä qısqırıp yıbärze:





  • Tege
    ösäü! Qastıq!




Malayzar
qız kürhätkän yaqqa qaranı. Uram osondağı
fonar yaqtılığında bıl yaqqa taban
yügereüse ös şäülä kürende. Balalar
eskämyänän ırğıp torzolar za sitkä
taşlandılar.



Şik
yuq — bılar «Qarsıga»nıñ keşeläre. Ular
bit ber nämägä qaramay Batırzarı
eläkterergä itä. Ägär Hälitteñ dä qasıp
kitkänlegen belhälär, bigeräk tä asıuzarı
kilgänder.





  • Mineñ
    arttan! — tip öndäşte Batır iptäştärenä.
    — Artqa qalmağız!




Batır
ağastar arahına ırğını. Ber az barğas,
trotuarğa kilep sıqtılar. Şunan qırqa
uñğa boroldolar za nindäyzer qapqa
esenä inep kittelär. Batır artına qaranı.
Hälit menän Ämilä qalışmay kilä.
Tegelärzän qotoldolarmı ikän?



Ular
tuqtanı. Ösöhö lä özök-özök itep tın
ala. Qolaq haldılar. Ayaq tauıştarı
işetelä! Kilälär! Ana qapqanan indelär!
Qız menän malayzar sitkä taşlandı. Alda
qoyma! Totoldolarmı? Ana, tişege bar
ikän! Batır şunda sumdı. Hälit menän
Ämilä uğa eyärze. Ägär häzer eläkhälär,
ularğa qotolou yuq!.. Trotuar! Ike yaqta
la qoyma! Ägär bınan tura qashalar,
tegelär qıuıp yıtäsäk! Ul arala qıuıusılar
za tişektän trotuarğa kilep sıqtılar.
Balalar yän-farman alğa saba. Ularzıñ
inde häle yuq. Bandittar yaqınlaşqandan-yaqınlaşa.
Böttö! Ular Mansur ağayzı la qotqara
almanı, üzzäre lä totoldo! Häzer ösöhön
dä yuq iterzär!..



Qapıl
Batır qarşılarına atlausı ike keşene
kürep qaldı. Qarañğı. Ämmä bereheneñ
yıuan, ikenseheneñ ozon buylı ikänlegen
şäylärgä bula. Ämiläne ezärläüse Ur
keşeläreme ikän ni? Balalar ular yanına
yügerep kilep yıtte. Tegelär yulğa arqırı
torzo. Yıuan menän Hontor! Qız menän
malayzar, ni eşlärgä belmäyınsä, ike
urtala tuqtaldı. Bına qıuıp kileüselär
yaqınlaştı. Ular şunda uq balalarzıñ
beläktärenän eläkterep aldı.




Qäbähättär!
— tine berehe asıu menän. — Küpme qandı
aşanılar!





  • Yuq
    itergä üzzären! — tine ikensehe. —
    Şunıñ menän eş tä böttö!




Oşo
erzä Yıuan menän Hontor hüzgä quşıldı.





  • Hez
    kem? Bıl balalarzı nimä eşlätähegez?




Bandittarzıñ
berehe tegelärgä qarşı sıqtı:





  • Unda
    ni eşegez bar? Yulığızza bulığız! Yuğihä!..




  • Bezgä
    oşo balalar käräk! — Yıuan Ämilä menän
    Batırğa kürhätte.




  • Ha-ha!
    — tip köldö bandittarzıñ berehe. —
    Tağı nimä käräk? Kitegez yuldan!




Bandit
Yıuandı etep yıbärze. Läkin ällä qayhı
ara
la
üze
ergä tägärläp
kitte.
Ämiläne
totop torğan yıget Yıuanğa ırğını,
ikensehe Hontorğa taşlandı. Kemdeñder
qulınan nimäler şaqıldap töştö. Kitte
alış. Häzer bılarza ergälä torğan balalar
qayğıhı böttö.





  • Qastıq!
    — tip şıbırlanı Batır. Huñğı minut
    ta
    ul
    ergä töşkän nämäne qulına eläkterze.
    Bıl bit
    Ämilänän
    sıqqan
    radiosignaldarzı
    totousı pribor! Malay unı kesähenä
    tıqtı.




Uram
osona yıtep borolor aldınan Batır artına
äylänep qaranı. Ur keşeläre menän
bandittar haman da huğışa ine äle...



QOYaŞLI
URAMINDA TÖN



Qoyaşlı
uramın tabıuı qıyın bulmanı. Bında
Batırzıñ
bulğanı
bar. Internatta bergä
uqığan
zıñ
apayzarına
bergäläşep kilgäynelär.



Qala
sitendäge
bıl
uram
keskäy
genä
ağas
zan
tora,
här işek aldında beyık-beyık
ağastar
üsä.



Qırq
altınsı yortqa yıtkäs,
tuqtanılar.
Ille
dürtense
öygä tiklem küp
qalmanı.
Ergälä
genä
avtobus
tuqtalışı.
Hälit menän Ämilä
şunda
qalasaq.
Ä Ba
tır
tege
öygä barıp kilä.
Ägär
ul
yartı säğättän äylän
mähä,
totolğan,
tigän hüz.
Ul
saqta
ni eşlärzär? Ul
saqta
Hälit
menän Ämilä Batırzı nisek tä qotqarırğa
tırışır... Başqa ni eşläy ala ular?..





  • Hin
    totolorğa teyış tügelheñ! — tine Ämilä
    ozat
    qan
    saqta.




Bına
Batır ille dürtense yortqa yaqınlaştı.
Ni
ö
söndör
täzrälärendä
ut kürenmäy. Öyzä keşe yuqmı
ikän
ni?
Batır uylanıp torzo. Yuq, ber kilgäs,
inmä
yınsä
kitergä
yaramay. Bälki peläş yoqlap yatalır, yäki
unıñ
menän
beräy häl bulğandır. Ägär unıñ Batırzarğa
yar
zam
itergä
teläüyen belhälär, tege bandittar... Bıl
h
aqta
uylauı
la qurqınıs!.. Ägär «Peläş» te ülterep,


Batırzarzıñ
kileüyen kötöp torhalar? Haq bulırğa
käräk!..



Batır
qapqanı ette. Ul sıyıldap asıldı. Malayzıñ
yöräge cıu itte, ul qatıp qaldı. Ägär
öyzä keşelär bulha, işettelär! Ipläberäk
qılanırğa käräk. Malay tirä-yüngä qolaq
haldı. Tıp-tın. Batır üz yörägeneñ darslap
tibeüyen genä işetä. Qarañğı. Bolottar
arahınan qarağan ay işek aldın saq qına
yaqtırtıp aldı. Möyöştä torğan ber şeşä
yaltıranı. Bına ay yänä yuğaldı, häm
tirä-yün tağı qarañğılıqqa kümelde.



Batır
işek aldına ütte. Qapqa yänä yämhez itep
sıyıldap quyzı. Malay qoymağa hıyındı.
Qapıl haray yanında kemder qıbırlanı!
Yöräk kükräktän ısqına yazıp tibä başlanı.
Kem unda? Batırzı kürzeme? Şäülä uğa
yaqınlaşa!.. Malay qurqışınan artqa
sigende... Bäy, bıl bit besäy bulıp sıqtı!
Ul kilep malayzıñ ayağına harıldı.




Brıs!
— tine Batır äkren genä häm eyılep alğa
atlanı.



Tuphanıñ
berense basqısına basıuı buldı, taqta
yöräk özgös tauış menän şığırlanı. Malay
şunda uq işek artına yäşende. Ägär
täzränän küzäthälär... Haq bulırğa käräk.



Işekkä
totonor aldınan Batır huñğı tapqır
ikelände. Bälki bında inep tororğa
käräkmäyzer? Läkin başqasa ular bit
Mansur ağayzıñ qayzalığın belä almayzar!



Batır
işekte ette. Ul anhat qına asılıp kitte.
Bikle tügel! Timäk, öyzä kemder bar! Niñä
uttı yandırmağan? Ällä bıl — Batırzıñ
tozaqqa inep barıuımı?



Solan
esendä bötönläy qarañğı. Qapıl arttağı
işek şığırlap yabıldı. Malay bını
kötmägäyne, şuğa qurqışınan sästäre
qıbırlağanday buldı. Üze yabıldımı, ällä
beräyhe yaptımı? Malay tın da almay tora.
Tıp- tın. Äkrenläp küze qarañğılıqqa
öyrängändäy buldı. Alda öyzöñ işege
tösmörlänä. Mömkin tiklem haq basıp
şuğa taban kitte malay. Bına — totqa.
Tarttı. Yänä yöräk özgös sıyıldau! Öyzä
mäyıt yatha la hikerep toror.



Batır
eskä inde. Şılt itkän dä tauış işetelmäy.
Ämmä malay bötä täne menän hizä — öyzä
kemder bar! Ul küzätä, kötä Batırzı!..



Täzrälärzän
tonoq qına yaqtılıq töşä. Ämmä möyöş-
häyıştär qap-qarañğı! Unda tistälägän
keşe yäşenep torha la kürenmäs!



Malay
äkren genä alğa atlanı. Alda östäl
kürenä.


Tuqta!
Unıñ artında kemder ultıra! Malayzıñ
täne esele-hıuıqlı bulıp kitte! Ul äzäm
Batırğa tekälgän
qatıp
qalğan! Unı kötä! Yä, hozay, ni eşlärgä?
ğıp
qasırğamı?
Malayzıñ täne qurqışınan taş keüyek
qattı. Tege äzäm dä qıbırlamay...



Tuqta,
ul keşeneñ başı eyılgän dä baha! Eyı,
eyıl
gän
şul!
Yoqlaymı? Malay keşegä yaqınlaştı. Başı

peläş!
Timäk, bıl Ämilä menän höyläşkän ir.
Batır
bit
unı
kürergä kilde.





  • Ey!
    — tine Batır äkren genä.




Keşe
şul köyö ultırıuın belde. Malay yänä
öndäş
te.
Yuq,
ıclamay za. Batır, bar qıyıulığın yıyıp,
irzeñ
yaurınına
teyıp aldı. Batır qoto osop sitkä
ırğını.
Sönki
malay qağılıu menän, ultırğıstağı ir
ber
yaqqa
qıyşayıp kitte lä izängä auzı. Batır
qurqışınan stenağa hıyınıp tora. Ni
buldı? Niñä ul
tormay,
uñayhız
qiäfättä yata? Başına kilgän uyzan
malay
öşöp
kitte: ul ülgän! Oşonda ğına Batır irzeñ
kükrägendä torğan bısaqtı kürze.
Ültergändär!.. Malay
işekkä
sigende.
Şunan tuqtanı, kire kilde. Üz küzzä
renä
ışanmağanday
yänä qarap torzo. Ni eşlärgä? Mi
litsiyağa
häbär
itergäme?



Qapıl
Batırzıñ qolağına nindäyzer sıyıldau
işetelde.
Malay
hağayzı. Bıl bit qapqa tauışı! Kem
der
inep
kilä! Kem? «Qarsığa»nıñ keşeläreme? Ägär

Peläş»
bında
Batırzarzıñ kilergä teyışlegen äytkän
bulha...
Batır
işekkä uqtaldı. Yuq, ölgörmäy! Ana ayaq
tauıştarı
inde
tuphala! Täzrä aşa qasırğamı? Malay
täzräne
asa
başlanı la tuqtanı. Sönki unda kemder
bar
keüyek
toyoldo.
Batır ulay-bılay itte. Şunan täzrä
şarşauınıñ
televizor
artındağı stenanı qaplap
gam
ölöşönä
yäşende.



Öygä
kemdärzer
inde. Ayaq tauıştarınan ber nisä
keşe
ikänlege
belende. Ämmä öndäşmäyzär. Tıp-tın. Ber
minuttay
vaqıt
ütkäs, tegelärzeñ berehe östäl yanına
kilde.





  • Qayza
    ul?

    tip
    horanı häüyefle tauış menän.



Östäl
artına ultırtıp
qaldırğaynıq bit!



Işek
yanındağılar
unıñ yanına aşığıp kilde.


-
Bına yata bit! Tege malay qolattımı ikän?



Batırzıñ
yöräge
tuqtalğanday itte. Unıñ haqında
höyläşälärme?



Ul
ingän
tiheñme?

tip
horanı qalın tauış

ir.



Min
asıq
kürzem,
ul öygä inep kitte.—Bınıhınıñ

tauışı näzek
kenä.





  • Uttı
    yandır! — tine ösönsö ir. — Ul malay
    bezze ezärläüse tip uylayhığızmı?




Şunda
uq öy ese yaqtırzı. Batır tın alırğa la
qurqıp tora. Tegelärzeñ törlö urındarzı
qaraştırğanı, şifonerzı asıp yapqandarı
işetelde.





  • Ber
    kem dä yuq! — tine irzärzeñ näzegeräk
    tauışlıhı.




  • Bulırğa
    teyış! Tege bülmäne qara! Ber qayza la
    kitmägänder!




Batırzıñ
ergähenän genä ber ir kürşe bülmägä
ütte. Uttı yandırzı, nimäneler asıp
qaranı, şunan kire sıqtı.





  • Yuq!
    Ber kem dä kilmägän, kilergä lä teyış
    bulmağan!




  • «Peläş»tän
    äytterzek bit, tege ezärläüselärgä
    adrestı birzem, tine. Min kürzem, kemder
    inde bında! Ul şularzıñ berehe! — tine
    näzek tauışlı.




  • «Qarsığa»
    bezzeñ käräkte biräsäk, — tine ösönsö
    ir. — Bınıhın auızğa kilep ingän yırzän
    tota almanıq, tegenehe qasqan!




  • Äyttem
    min hezgä, işek aldına ingäs tä totayıq
    tip!




  • Ul
    art yaqqa sığır za kiter ine! Täzrä asıq
    bit! Ey, hez! — Qalın tauışlı täzräne
    asıp tışqa öndäşte. — Bınan beräyhe
    sıqmanımı?




  • Yuq!
    — tip yauap birzelär tıştan.




  • Añralar!
    Täzränän sığıp kitkän! Kürmäy qalğanhığız!
    Yaray, kitäbez. Häzer bezgä Mansurzı
    «yäşel haray»ğa alıp barırğa käräk.
    «Qarsığa» unıñ menän huñğı tapqır
    höyläşep qaray za siselergä telämäy
    ikän... Kittek!




Uttı
hünderzelär. Irzärzeñ solanğa sıqqanlığı,
işektärzeñ şığırlap yabılğanı işetelde.
Ana, uram qapqahı la sıyıldap aldı.
Kittelär! Şulay za Batır yäşengän
urınında ultıra birze. Bında kemder
qalğan keüyek ine uğa...



«Peläş»
Mansur ağayzıñ qayzalığın äytä almanı
ularğa. Ämmä Batır şunı belde: häzer
Mansur ağayzı «yäşel haray»ğa alıp
barasaqtar. Ägär yartı säğät esendä unda
ölgörhälär, Mansur ağayzı osratalar...



Batır
yäşengän urınınan sıqtı la qapıl tuqtanı.
Sönki bülmäneñ tege başında izän
şığırlanı! Kemder bar! Kire yäşenergäme?
Läkin unı inde kürgändärzer! Malayzıñ
yöräge yarıla yazıp tibä. Ul kemdeñder
tın alışın işetkändäy buldı. Ergälä
genä divan. Batır şunıñ artına ırğırğa
itte.



Oşo
erzä kemder köslö tauış menän: — Tuqta!
— tip öndäşte.



Batır
urınında qatıp qaldı...


ÄMILÄ
MENÄN HÄLIT YaRZAMĞA KILÄ



Qız
menän malay tuqtalış budkahında ozaq
qına ultırzılar. Küptän kilergä teyış
Batır. Ä ul yuq ta yuq. Beräy häl buldımı
ikän? Qırq minuttan qaytıp yıtmähä, Ämilä
menän Hälit Batırzı qotqarırğa barırğa
teyış.



Arı
kötmäskä buldılar. Qarañğı tön. Hiräk
kenä bağana baştarında ut bar. Tik
ularzıñ da yaqtılığı alıs kitä almay,
uram buylap üskän beyık ağastar
qamasaulay...



Bına
ille dürtense yort. Täzräläre qarañğı.
Batır unda bulha, ni ösön uttı yandırmağandar?
Ämilä menän Hälit tuqtaldı. Ni eşlärgä?
Ämilä öygä inep sığırğa täqdim itte.
Batırzıñ undamı, tügelme ikänlegen
belmäyınsä ular ni qıla ala?



Qapqanıñ
sıyıldauı töndöñ tın hauahın tirbälderep
ebärze. Malay menän qız qoymağa ışıqlandı.
Täzrälä şäülä kürengändäy buldı. Ällä
Hälit menän Ämilägä şulay toyoldomı?
Ägär estä kötöp torhalar? Ägär ular küp
bulha? Ni eşlärgä? Borolop ta kitep
bulmay — Batır bit bında bulırğa teyış!
Estä bandittar bulha, ularzı aldaştırırğa
käräk. Tik nisek? Ber az uylağandan huñ,
Hälit ergäläge utınlıqtan alıp qızğa
ber ozon ğına tayaq tottorzo:





  • Ämilä,
    — tine ul. — Min tuphağa kütärelgäs
    tä, hin sittäneräk torop oşo tayaq menän
    täzräne şaqıldat. Tik üzeñ estägelärgä
    kürenmä. Min şul saqta eskä inäm.




Bına
Ämiläneñ qulındağı tayaq täzräne yara
yazıp şaqıldata başlanı. Şul vaqıtta
Hälit solanğa, azaq öygä inde. Ul ber
tauış ta sığarmanı şikelle, sığarha la,
işektärzeñ şığırlauı täzrä şaqıldauına
kümelep qalğandır.



Hälit
işek töböndä tuqtalıp tirä-yağına qarandı.



Qapıl:





  • Kem
    unda? — tigän tauış işetelde ergälä
    genä.




Hälit
täzrä yaqtılığında ber şäülä kürep qaldı.


Beyık
käüzäle ir! Ul Hälitkä taban kilä! Sığıp
qasırğamı? Yuq, ölgörmäy! Tege tottom
tigändä, qapıl Hälit izängä yattı. Härmänep
kilgän bandit, malayğa eläkte
lä, başı menän ergäläge meyıskä şaq itep
huğıldı, izängä barıp töştö. Hälit şunda
uq ırğıp torzo. Qasırğa!.. Tik tege ir
yulğa arqırı yatqan, üze niñäler tormay.





  • Hälit,
    hinme? — Ergälä genä Batırzıñ tauışı
    işetelde.




Hälitteñ
esenä yılı yügerze:





  • Batır!




  • Ni
    buldı? — tip horanı Batır. — Tege keşe
    qayza?




  • Bına
    yata.




  • Ul
    bit ishez! — tip aptıranı Batır. — Hin
    huqtıñmı?




  • Yuq,
    ul üze... Miñä eläkte lä... Başın meyıskä
    tökönö şikelle.




  • Molodets!
    — Batır dusın qosaqlağanday itte. —
    Ägär hin kilep sıqmahañ... Kem unda
    täzräne şaqıldata?




  • Ämilä.




  • Şäp
    uylağanhığız! — tip maqtanı Batır. —
    Täzrä şaqıldap, solan işege asılıp-yabılğas,
    bınıñ qoto osto, buğay.




Oşo
mäldä uramda maşina tauışı işetelde.
Ul ille dürtense öy tapqırında tuqtanı
tügelme? Malayzar täzrägä taşlandı.
Eyı, tuqtağan! Esenän keşelär töşä!





  • Tizeräk!
    — Batır işekkä taban yügerze. «Qarsığa»
    nıñ keşeläre!




Ular
«hä» tigänse tuphağa kilep sıqtı. Ämilä
kötöp tora ikän.




Baqsağa!
— tip şıbırlanı Batır.



Qoyma
yanına yügerep kildelär. Qayza qapqa?




Aşa
töşäbez!


Kemdeñder
keyıme yırtılıp kitte. Batır ağastar
arahına sügep artına qaranı. Hälit menän
Ämilä ergähendä! Ämmä tegendä kemder
bıl yaqqa yügerä! Balalar ırğıp torzo la
alğa taşlandı. Yänä ber qoyma aşa
töştölär, kemdeñder işek aldına kilep
sıqtılar. Abalap et örä başlanı. Öyzä
ut toqandı, işek asılğanı işetelde. Et
bäyhez bulğan ikän, Batırzıñ balağına
kilep yäbeşte. Malay unı tibep osorzo.
Ällä qayhı arala Hälit qapqanı asırğa
ölgörgän. Tiz genä şunan sığıp, uram
buylap yügerzelär. Küpmeler barğas,
arttarına äylänep küz haldılar. Qıuıp
kileüselär kürenmäy. Şuğa qaramay
balalar tağı baytaq yügerzelär äle.
Bına ular tramvay tuqtalışına kilep
sıqtılar. Batır üzeneñ planın asıp
haldı.













  • Häzer
    hin, Hälit, militsiyağa barahıñ da ille
    dürtense yortta mäyıt yatqanlığın
    äytäheñ.




  • Nindäy
    mäyıt? — tip aptıranı Hälit. — Hin
    başına huqqan keşeme?




  • Yuq.
    Ul ültereüselärzeñ berehe. «Peläş»te
    ültergändär.
    Bötähen
    dä höylä.




  • Ä
    hez qayza barahığız? — tip horanı Hälit.




  • Bez
    Ämilä menän «yäşel haray»ğa barabız.
    Häzer unda Mansur ağayzı kilterergä
    teyıştär. Bez unı qotqarırğa tırışıp
    qaraybız.




  • Bälki,
    militsiya menän bergä... — Hälit dusına
    horaulı qaranı.




  • Militsiyağa
    ozaq añlatırğa tura kiläsäk, — tine
    Batır. — Ular bezgä ällä ışana, ällä
    yuq. Hineñ, mineñ kemlegebezze tikşerä
    başlayasaqtar. Ämiläneñ qayzan ikänlegen
    belhälär, ularza yınäyät qayğıhı kitäsäk.
    Vaqıttı äräm itmäyık. Ulay yöröhäk,
    Mansur ağayzı bötönläy yuğaltıuıbız
    bar.




  • Yaray,
    ulayha, — tip kileşte Hälit.




YÄNÄ
«YÄŞEL HARAY»ZA



Bına
Batır menän Ämilä serle bina yanına kilep
ettelär. Harayzıñ möyöşöndäge täzrälä
genä ut bar. Unda qarauılsı bülmähe.



Malay
barıp işekte tartıp qaranı. Ul bikle
ine. Batır menän Ämilä täzrä yanına kilde.
Uğa buy yıterlek tügel. Malay ezlänä
torğas, ber yäşnik tabıp kilterze. Ber
vaqıt şunıñ östönä basıp eskä küz haldı.



Unda
kürgän küreneş malayzı şaq qatırzı.
Bülmälä qarauılsınan başqa dürt keşe
bar. «Qarsığa» östäl artında ultıra.
Unıñ ike yağında — ike yıget. Ularğa qarşı
...Mansur ağay basıp tora! Qarauılsı ber
yaq sittäräk karauatqa urınlaşqan.



Batır
yañılış kürmäyımme ikän tigändäy, küzzären
sıtırlatıp yomdo häm tağı eskä qaranı.
Oşo yırzä malayzıñ ayağı astındağı
yäşnikteñ ber taqtahı şatırlap hındı.
Batır täkmäsläp yırgä barıp töştö. Üze
şunda uq ırğıp torzo. Tizeräk qasırğa!
Yuğihä elägälär!



Malay
menän qız uramğa taşlandı. Huñğı sekundta
malayzıñ başına ber uy kilde.





  • in
    qas! — tine ul Ämilägä. Üze qırqa borolop
    işekkä taban yügerze.




Harayzıñ
tuphahı beyık kenä. Unıñ ergähenä huzılıp
yathañ... Tışta häzer qarañğı, yäşenep
qalırğa bula! Batırğa häzer nisek tä
eskä inergä käräk!



Küp
tä ütmäne harayzıñ işege asılıp kitte,
tuphağa yaqtılıq qolanı. Şunda uq tışqa
ike keşe kilep sıqtı. Ular tuphanan
töşöp täzrä yağına kitte. Ä Batır urınınan
haq qına torzo la eskä yomoldo. Şunan
işekte estän bikläne. Häzer Mansur ağay
yanında ike genä keşe. Ägär Batır yarzam
itä alha... Tik nisek?



Ergälä
köndöz qarauılsınıñ başına qundırğan
keüyek tayaqtar yata. Malay ularzıñ berehen
qulına aldı. Üze qabalanıp uylanı. Ägär
uttı hünderhä? Eyı, bında bit bötä
harayzağı uttı hünderä torğan urın
bulırğa teyış. Batır koridorğa inde.
Bına ul! Malay yäşnikte astı häm olo
tumblerzı şaqıldatıp asqa töşörzö.
Şunda uq harayzıñ esen küzgä törthäñ,
kürenmäslek qarañğılıq solğanı.



Işekte
tıştan yozroq menän dömbäsläy başlanılar.
Batır qarauılsınıñ bülmähenä taşlandı.
Unda döbör-şatır kilgän tauış işetelde.
Küräheñ, Mansur ağay qarañğılıqtan
fayzalanıp qasırğa itkän, tegelär uğa
yäbeşkän.



Batır
tayağın uñaylıraq totop bülmägä barıp
inde.





  • Kem
    unda? Kem? — tip horanı ber ir. «Qarsığa»
    nıñ tauışın malay şunda uq tanını.




Täzränän
töşkän şıyıq qına yaqtılıqta Batır izäp
urtahında barğan alıştı kürze. Ike ir
beräühen izängä qolatıp, torğozmasqa
mataşa.



Malay
yayın tura kilterep tayağı menän östägelärzeñ
bereheneñ başına qundırzı. Tege şunda
uq äylänep töştö. Ikensehe, hälde añlap,
qapıl malayğa taşlandı. Ämmä ul arala
Mansur ağay ırğıp torzo häm malayğa
yäbeşkän banditqa ergäläge ultırğıs
menän kilterep huqtı.



Qapıl
täzrä selpärämä kilde. Eskä inep kileüse
keşeneñ başı kürende. Tışta torop qalğan
ike bandit dustarına yarzamğa kilä ine.



Mansur
ağay Batırzıñ qulındağı tayaqtı qulına
aldı. Bandit inde inep böttöm tigändä
genä Mansur ağay uğa heltände. Tege haq
torğan ikän, sitkä yaltandı. Läkin täzrä
töböndä qala almanı, tışqa tägärläp
töşöp kitte. Tıştağılar häldäreneñ
möşköllögön añlanı, buğay, başqasa eskä
ıntılıp tormanılar. Qapıl boroldolar
za sitkä yügerzelär...



Mansur
ağay
östäldä torğan telefonğa ürelde, üze
şul arala Batırzan horanı:





  • Bıl
    nindäy urın? Adresın beläheñme?




  • Üzäk
    bazar ergähe, — tine Batır. — Hez
    militsiyağa şıltıratahığızmı?




  • Eyı.




  • Hälit
    unda bulırğa teyış. Ul yuldı belä.




Mansur
ağay trubkağa qısqırzı:





  • Allo!
    Militsiya! Hezgä Hälit isemle malay
    kildeme? Tiz genä ul kürhätkän yırgä
    kilep yıtegez! Bında bandittar oyahı! —
    Mansur ağay öndäşmäyınsä, sımdıñ tege
    osonda höyläüsene tıñlap torzo la
    asıulanıp qısqırzı. — Mineñ kemlekte
    kilgäs belerhegez! Tiz bulığız! Yuğihä
    ular häzer...




Mansur
ağayzıñ hüzen raslağanday, bandittarzıñ
berehe qıbırlay başlanı. Mansur ağay
tiz genä trubkanı haldı la, östöndäge
küldägen sisep, tege bandittıñ quldarın
şaqarzı. Ikenseheneñ qulın Batırzıñ
bilendäge bildek menän bäylänelär.
Malay tanını — bınıhı «Qarsığa» ine.





  • Nu
    bıl militsiyanı! — tip äsende Mansur
    ağay. — Hälitkä ışanmayzar ikän. Unıñ
    kemlegen, qayzan kilgänlegen tikşerä
    başlağandar! Bında yıtezlek käräk! Ä
    hin, Batır, molodets! Nisek osta eşläneñ!




Batır
urınınan torzo:





  • Mansur
    ağay, mömkin bulha, min kitäm.




  • Qayza?




  • Ämilä
    menän bergä kilgäynek. Ul yäşenep qaldı.
    Miñä unı tabırğa käräk.




  • Bälki,
    militsiya kilgäs...




  • Yuq,
    ulay ozaq bula.




  • Yaray,
    ulayha. Tik haq bul, bandittarğa totolop
    quyma. Äyzä, ozatıp quyam.




Mansur
ağay tuphanan Batır uramğa sığıp kitkänse
qarap torzo, şunan kire eskä inde. Malay
alleya buylap yügerze. Qarañğı.




Ämilä!
— tip qısqırzı ul. — Ämilä!



Batır
tuqtap tıñlap aldı. Yauap bireüse yuq. Ul
bit alıs kitergä teyış tügel. Batır
qısqıra-qısqıra yartı saqrımday ber yaqqa
barğas, kire boroldo.





  • Ämilä!




Tınlıq.
Batır ikense yaqqa yügerze. Qapıl unıñ
qolağına özök kenä tauış işetelde.
Malayzıñ yöräge qıuanıstan häm
tüzemhezlektän darslap tibergä kereşte.
Ämilä! Unıñ tauışı! Malay, yuldı-nize
qaramay, tauış kilgän yaqqa osto:





  • Ämilä!




  • Batır!




Malay
ağastar arahındağı qarañğılıqqa yäşengän
ber
eskämyägä
kilep sıqtı. Unıñ ber osonda tubıqta
rın
qosaqlap
Ämilä ultıra. Ul öşögän! Şuğa äkren
genä
qaltıray.
Şulay bulmay ni! Tön halqınsa, ä qız
zıñ
östöndä
yoqaq qına küldäk. Qız şunday yäl bulıp
kürende malayğa. Batır yügerep kilde
lä unıñ qarşıhına sükäyze. Qız äkren
genä ilay ine.





  • Ämilä,
    ni buldı?




  • Min...
    qurqtım... Hine başqasa ber qasan da...
    Batır!..




Malay
qızzıñ qulınan totto. Ul hıuıq ine.





  • Hin
    öşögänheñ! — Malay ni eşlärgä belmäne.




  • Min
    hine başqasa ber qayza la yıbärmäyım!

    tine
    qız
    ilauzan tuqtay almayınsa. — Mine yañğız
    qal
    dırma,
    yaraymı?




  • Ämilä,
    tınıslan! — Batır, aptırağas, küldägen
    sisep
    qızzıñ
    yaurınına qaplanı.

    Ilama,
    Ämilä, Man
    sur
    ağayzı
    qotqarzım!




  • Batır,
    hin!.. — Qız yäşle küzzäre menän dusına
    hoqlanıp
    qaranı.

    Hin
    şunday häybätheñ... Miñä
    hinhez...
    Miñä
    bik qıyın buldı...




Batır
qızzıñ yaurınınan qosaqlap üzenä qıstı.



Tışta
tön ine. Bolot arahınan yılmayıp qına
ay
qaray
ine.


EPILOG
URININA



Şul
tön «Qarsığa»nıñ oyahı tuzzırıldı. Ular
Man
sur
ağayzı
olo mäkerlek menän urlağandar ikän. Ul,
zöüse-rässam
bularaq,
yartı yıl elek üzäk muzeyzı bi
zäüzä
qatnaşqaynı.
Şunda bik küp altın-kömöş äy
berzärze
haqlau
ösön ikense urınğa küsergändär. Ul
baylıqtıñ
haqı
yözär meñ hum menän isäplänä. Bandit
tar
Mansur
ağayzan şularzıñ qayza ikänlegen, unan
nisek
alırğa
käräklegen äytterergä mataşqandar...



Batır,
Ämilä,
Hälit ike kön Öfölä buldı. Mansur ağ
ay
ularğa
baş qalanıñ küp kenä matur urındarın
kürhätte.
Şunan
Hälitkä qaytırğa vaqıt yıtte. Unı vok
zalğa
ozatırğa
Ämilä menän Batır kilde. Yul buyı
qız
niñäler
moñhou buldı, artıq höyläşmäne lä. Bığa
Batır
şunda
uq iğtibar itte. Şuğa la kassağa bilet
qa
torğas,
horamay
buldıra almanı:




Ämilä,
ni buldı?



Qız
malayğa qaramasqa tırıştı:





  • Batır,
    min Sibayğa kitäm.




  • Niñä?
    — tip aptıranı malay.




  • Miñä
    Urğa qaytırğa käräk...




Tınlıq
urınlaştı. Bını Batır za, Hälit tä
kötmägäyne. Ämilä bit üze Yırzä qalırğa
teläk beldergäyne. Häzer Yıuan menän
H
ontor
totop
alır tigän qurqınıs yuq... Şulay za Batır
Ämiläne añlay. Bınan ber yıl elek ul üze
oşo häldä ine bit... Qızğa bında häybät,
unıñ Batırzan ayırılğıhı kilmäy. Ämmä
tuğan planetanıñ tartıu kösö barıhınan
da köslöräk... Ä hağınıu toyğoho — iñ
auır, iñ ğazaplı his, unan qotolop
bulmay...





  • Min
    dä baram Sibayğa, — tine Batır...




Irtägehenä
köndözgö ber tirähendä ular ösäüläşep


Sibayzıñ
sitenä sıqtı.





  • Arı
    barmağız, — tine qız. — Yuğihä ular hezze
    totop barıhın da onottorasaqtar.




  • Ä
    hine onottormastarmı? — tip horanı
    Hälit.




  • Yuq.
    — Qızzıñ tauışı ışanıshız sıqtı. — Min
    ütenäsäkmen. Ular añlarğa teyış mine...




Batır
qızğa qaranı. Ul häzer mäñgegä kitäme?
Ällä ular qasan da bulha osraşırmı?





  • Ämilä...
    — Batır nizer äytergä itte, tik üzen
    solğağan toyğolarzı añlatırzay hüz
    tapmanı.




  • Batır...




Hälit
sitkä boroldo. Äkren genä yıl iste.
Ergäläge säskälär hağışlı tös menän
baştarın eyze.





  • Huşığız,
    malayzar... — Ämiläneñ tauışı qaltıranı.




  • Huş,
    Ämilä, — tine Hälit.




  • Min...
    qasan da bulha... — Qızzıñ küzendä yäştär
    kürende.




  • Ämilä...
    — Batırzıñ tamağına qatı töyör kilep
    tığıldı, hüz äytergä qamasaulanı. —
    Ämilä... — Malay başqasa ber ni zä äytä
    almanı.




  • Ägär
    kilä almaham... — Ämilä yılmayırğa
    mataştı. — Min hezze onotmam... ber qasan
    da!..




Qız,
qulın kütärep huşlaştı la, kitä başlanı.
Malayzar öndäşmäy genä qarap tora. Yıl
qızzıñ itäge menän uynay, malayzarzıñ
sästären tuzzıra. Ämilä kitä. Ämilä
minut hayın alıslaşa. Tuqta, Ämilä! Hine
bit Batır başqasa ber qasan da kürä
almayasaq! Kitmä!.. Batır küzenä kilep
erkelgän yäştärze tıyırğa tırışa, läkin
ularzı tuqtatır kös yuq häm ular malayzıñ
sikähe buylap ağıp kitä...



Ämilä!
hin bit Batırzıñ iñ yaqın keşehe ineñ!
Nisek yäşär ul hinhez?..



Ä
Ämilä kitä, yıraqlaşqandan-yıraqlaşa...



Huş,
Ämilä! Mäñgegä huş, alıs Ur qızı!..
























































QAPQAN



1



Trubkala
Änisteñ tulqınlanğan tauışı işetelde:





  • Näğim
    tere! Işetäheñme, Käbir? Näğim tere!




  • Nisek
    tere?—Käbir ber ni zä añlamanı.—Yuqtı
    höylämä!
    Bez
    bit unı kisä genä yırlänek!




  • Ägär
    ışanmahañ, Näğimgä üzeñ şıltırat. Ul
    tere!




Änis
başqasa
ber ni añlatıp tormanı, trubkanı
halıp
quyzı.
Käbir aptırap qaldı. Näğim tere, ti. Ul
b
ığa
ışanırğa
yıyınmay, sönki Näğimde kisä ul üz
quldarı
menän
tiyerlek kümde. Dusınıñ ülemenän ha
man
da
aynıy
almay yöröy. Şulay bulmay ni — bötä
respublika
unıñ
uñıştarına hoqlana, kiläsäktä zur ğa
lim
bulırına
ışana ine. Huñğı osor gazeta-curnal-
dar
äylängän hayın da Näğimdän intervyu
aldı

unıñ
tormoş yulın yazıp sıqtı. Häm, kötmägändä,
Näğim vafat buldı. Bıl unıñ yaqındarına
gına tügel, bötä respublikağa ayaz köndö
yäşen yäşnägändäy täsir itte. Käbir
menän Näğim berensenän unınsığa tiklem
bergä uqınılar, azaq ikehe ike institutta
belem alhalar za, kön dä tiyerlek osraşıp
torzolar. Ular yaqın dustar ine, berehe
ikenseheneñ hälätenä qıuandı, uñıştarına
hoqlandı. Bına qapıl — Näğim ülde. Yäş,
talantlı ğalim utız yäşendä kötmägändä
yaqtı donya menän huşlaştı. Ä bit Näğim
auırımay za ine. Ä ni ösön, ulayha, qapıl
ğına ülde huñ ul? Bığa vraçtar za anıq
qına itep yauap birä almanı. Bötä ağzaları
hap-hau, ä ul vafat bulğan... Bıl tağı ber
aptırattı. Ämmä, ni genä bulha la, Näğim
ülde, häm unı kisä yırlänelär...



Ä
bına bögön Änis şıltırata:





  • Näğim
    tere!




Käbir
Näğimdeñ öy telefonınıñ nomerın yıyzı.
Trubkala... tanış tauış işetelde:





  • Allo!
    Hezgä kem käräk?




Näğimdeñ
tauışı! Saq qına üzgärgän dä keüyek. Ämmä
unıqı, Näğimdeke, Käbirzeñ dusınıqı,
kisä genä tabut esendä yatqan, kisä genä
erlängän Näğimdeñ tauışı trubkala
ap-asıq işetelde:





  • Kem
    unda? Niñä öndäşmäyhegez?




  • Allo!

    Käbir
    ni tiyergä lä belmäne.

    Bıl
    kem?




  • Min

    Näğim
    Soltanov.




  • Näğim...
    — Käbirzeñ tamağı kipte, tın alıuı
    auırlaştı.

    Nisek
    Näğim? Hin bit...




  • Beläm.
    Kisä yırlänegez. Tik aşıqqanhığız Näğimde
    tege donyağa ozatırğa. Min tere älegä.
    Tuqta,
    ä
    hin
    kem?




  • Käbir.




  • Ä-ä-ä,
    hinme ni? Bına şulay bit äle eştär. Kilep
    sıq, barıhın da añlatırmın.




  • Kiläm!




Käbir
işekkä yıtergä lä ölgörmäne, telefon
şıltıranı. Trubkala ezärläü bülege
etäksehe Tuğanovtıñ tauışı işetelde.





  • In
    äle.




Yartı
minuttan Käbir türäheneñ qarşıhında
ultıra ine.





  • Bına
    hiñä tağı ber eş. — Tuğanov unıñ aldına
    ber papka haldı.




  • Mineñ
    eştär bılay za küp. — Käbir qarşılaşıp
    mataştı.

    Min
    ölgörmäyım...




  • Barıbızzıñ
    da eşe küp. Bötäbez zä ölgörmäybez. Inde
    ösönsö kön ber ğalim öyönä qaytmay.
    Bildäle ğalim! Unıñ yuğalıuı haqında
    sit il radiostantsiyaları häbär itkän.
    Ä bez... Ülterelgän tigän şik bar. Iseñdän
    sığarma: bıl eşte Mäskäü kontroldä
    tota.




Käbir
haman da qarşılaşırğa teläp auızın
astı, läkin şul arala Tuğanov birgän
papkanı astı häm qatıp qaldı: Mansur
Häkimov? Ul yuğalğanmı? Ul da bit Käbirzeñ
dusı! Mansur yuğalğanmı? Bına ni ösön
ul
kisä
Näğimde yırlärgä kilmägän ikän! Ä Käbir
ällä nämälär uylap bötkäyne, tap bulha,
Näğimgä şunday bitaraf bulğanı ösön
ärläp taşlarğa yıyınğaynı. Ä
ul
yuğalğan!
Käbir, irekhezzän, aldındağı papkanı
aqtara başlanı. Häyır, unıñ esendä
Mansurzıñ fotohı menän ireneñ yuğalıuı
haqındağı qatınınıñ ğarizahınan başqa
ber ni zä yuq ine. Käbir qatın yazğandarğa
küz
yügertte.
Bığasa Mansur qatının iskärtmäyınsä
yulğa
sıqmağan,
komandirovkağa kithä, kön dä öyönä
şıltıratqan. Ä häzer inde ösönsö kön
öyönä lä qayt
may,
eşenä
lä sıqmay. Qatını, Mansurzı ültergändär,
tip
şiklänä...



Bınday
yañılıqtan başı şañqığan Käbir ber ni
öndäşep
tormanı,
papkanı aldı la, kabinetına atla
nı.
Is
kiterlek tä şul — ber yulı ike şaq qatırlıq
häbär:
Näğim
tere, Mansur yuğalğan! Ikehe lä Käbirzeñ
yaqın dustarı!



Telefon
şıltıranı.





  • Äytergä
    onotqanmın,

    Tuğanovtıñ
    tauışı işe
    telde,
    Mansurzıñ
    qatını bında. Unıñ menän höyläş..




2



Mansurzır
qatını Zifa, küp ilauzan şeşengän
küz
zären
Käbirgä
töbäp, ber hüzze qabatlay:




Tabığız!
Zinhar, tabığız! — Şunan hulqıldap
ilarğa
totona.

Unı
ültergändär! Küñelem hizenä: ül
tergändär!
Ägär
Mansur ülhä, min belmäyım...



Zifa
menän
Mansur yaratışıp öyläneşte. Käbir u
larzıñ
tuyında
la buldı. Uğa un yıl tirähe ütkän
der.
Unan
huñ
Mansur kandidatlıq dissertatsiyahı
yaqlanı
,
fänni
tikşereneü
institutında bülek mödire itep q
uyzılar,
oşo
arala doktorlıq dissertatsiyahın
tamam
lağaynı.
Ä
Zifa
meduçilişe
bötöröp,
ber az şäfqät tutaşı bulıp eşläne, ämmä
tizzän eşenän kitep üzen tulıhınsa
ğailähenä bağışlanı, sönki ularzıñ dürt
balaları bar. Bähetle ğailä, tizär ine
Mansur menän Zifa haqında. Häm — bına...
Mansur yuğalğan.



Käbir
Zifanı tınıslandırırğa tırıştı:





  • Borsolma.
    Ber kem dä ültermägän Mansurzı. Ul tere.
    Qaytır. Qaytmaha... Min tabam unı, Zifa...
    Tınıslan... Häzer, häterlärgä tırış...
    Hin unı huñğı tapqır qasan kürzeñ?




  • Ös
    kön elek kis.




  • Eşenän
    nisälä qayttı?




  • Ğäzättägesä,
    altıla... Aşap aldı la...




  • Tuqta.
    Ul borsoulı ineme, ällä tınıs ineme?




  • Borsoulı
    ine şikelle.




  • Qayzan
    beläheñ?




  • Aşağan
    saqta... Ul kemdeler eşenän qıuıuın
    höyläne.




  • Bıl
    bit borsoulı tigän hüz tügel.




  • Ul,
    yuqqa qıuzım, tip ürtände, häybät keşe
    ikän tege, tik esä...




  • Familiyahı
    nisek?




  • Häterlämäyım.




  • Aşağandan
    huñ...




  • Ğäzättä,
    kisen Mansur öyzän sıqmay torğaynı,
    gazeta-curnal
    qaraştıra,
    höyläşep ultıra, balalar menän uynap
    ala... Azaq kabinetına inep ozaq qına
    eşläy...




  • Ul
    kis...




  • Ul
    kis niñäler gazetalar za uqımanı. Ber
    az televizor qaranı la... Ä ul ber qasan
    da televizor qaramay torğaynı... «Sığıp
    yöröp kiläm äle», — tine.




  • Hezze
    saqırmanımı?




  • Yuq.
    Mineñ öyzä eşem dä bar ine, bäleş beşerä
    başlağaynım. «Yartı säğättän qaytırmın»,
    — tine... Şunan birle...




  • Yaqşılap
    häterlägez... Bälki, ul üzeneñ qayza
    barıuın, yäki kem menän osraşıuın
    äytkänder?




  • Yuq...
    Ul «yöröp kiläm», tine. Başqa ber ni zä
    äytmäne.




  • Bälki,
    şunan alda uğa beräyhe şıltıratqandır?




  • Yuq...
    Häyır... Tuqtağız. Ul televizor qarap
    ultırğanda telefon şıltıranı.




  • Telefon?
    — Käbir tüzmäne, urınınan torzo. — Kem
    şıltırattı?




  • Ber
    ir keşe. Trubkanı täüzä min alğaynım.
    Ul Mansurzı horanı.




  • Tauışın
    tanımanığızmı?




  • Yuq.




  • Ozaq
    höyläştelärme?




  • Ike
    minut samahılır. Häterlämäyım. Min
    trubkanı Mansurğa birzem dä kuhnyağa
    üttem. Ike minut samahı ütkäs, unıñ
    kabinetında yörögänen işettem. Ul unda
    nimäneler töşöröp yıbärze.




  • Şunan?




  • Biş
    minuttan ul sığıp kitte...




Käbirzeñ
käyıfe qırıldı. Mansurzı yä urlağandar,
yä ültergändär. Yınäyätselär telefon
aşa unı saqırıp sığarğan. Bälki, nimäneler
alıp sığırğa (tegelärgä bik käräk nämäne)
quşqan. Ber nämägä şiklänmägän Mansur
ular horağan nämäne kabinetına inep
alğan, yañılış izängä lä töşöröp yıbärgän.
Bınıñ ösön biş minut samahı vaqıt kitkän.
Şunan, qatınına äytkän dä, osraşıu
urınına atlağan...



Zifa
başqasa ber ni zä höyläy almanı. Käbir
Mansurzıñ nindäy keyımdä bulıuın
entekläp yazıp aldı la Zifa menän huşlaştı.



Qatın
artınan işek yabılıu menän Käbirzeñ
isenä Näğim töştö: ul tere! Tizeräk unıñ
yanına! Osraşırğa, kürergä! Ni ösön tere?
Nisek yır astınan sıqqan? Käbir decurnıyğa
qayza yullanğanın äytte lä uramğa sıqtı.



Yäyge
Öfö şaulay, geüläy. Kön qoyaşlı. Törlö
tös
täge
keyımdäre
menän küzze semärläüse halıq. Maşinalar
şıclap ütep tora. Bına buş taksi. Käbir
Näğimdeñ adresın äytte.



Podezğa
ingäs, Käbirzeñ arqahı buylap halqın
tulqındar yügereşte. Äle kisä genä ul
oşo basqıstar buylap Näğimdeñ mäyıte
yatqan tabuttı alıp sığıp
bara
ine.
Mayzansıq tar. Tabuttı borouzarı uğata
uñayhız buldı. Şul minutta Käbirzeñ
meyıhen şıq
hız
ber
uy suqıy ine: «Bineñ iñ yaqın dusıñ Näğim
ülgän!..»
Bılar
kisä genä buldı. Şuğa ul saqtağı toy
ğolar
onotolorğa
la ölgörmägän. Häm bına häzer Käbir
tere
Näğim
menän höyläşergä şul uq basqıstar buylap
öskä
kütärelä.
Häzer işek asıla! Bülmälä Näğim to
rormo
ikän
ni? Işanğı kilmäy!..



Käbirgä
işekte, ısınlap ta, Näğim astı. Tere, hau
Näğim!
Elekkesä
yılmayıp, qulın yäyze! Häyır, tuq
ta!
Nindäyzer
üzgäreş bar! Nindäy? Käüzägä ber az
täbänäklängän tügelme? Eyı! Näğim unan
yartı başqa beyıgeräk ine bit, ä häzer
ul Käbir menän ber tiñ! Käbir ber ni
äytergä ölgörmäne, Näğim unı höyräp
tiyerlek fatirına inderze:





  • Niñä
    qauşap qaldıñ? Bıl — min, min! His tä
    şäülä tügel! Ä bit küptärzeñ qoto osto!
    Işanırğa telämäyzär. Küreneüzän alda
    barıhına la şıltıratıp tere ikänlegemde
    äytergä quştım. Yuğihä uramda tap bulırzar
    za... — Näğim oşolarzı äytkändän huñ,
    ber az tınıslana töştö. — Qıyın ikän
    ülep kire tereleüye...




  • Ä
    nisek tereldeñ? — tip horanı Käbir
    dusınıñ tereleüyenä haman da ışanıp yıtä
    almayınsa. Läkin küñeldä nindäyzer şom
    bar, ıtırğanıs toyğo bar. Äyterheñ,
    häzer Näğim tağı ber kötölmägän nämä
    eşlär...




Näğimdeñ
kabinetına üttelär. Bülmä zur ğına. Ul
qap urtağa izändän tübägä tiklem yıtep
torğan kitap käştähe menän bülengän.
Näğim qunaqtarın bülmäneñ bıl yağında
qabul itä, ä tege yağı unıñ eş urını.





  • Litargik
    yoqo. Min yoqlap kitkänmen, ä hez...




  • Ä
    qäberzän nisek sıqtıñ?




  • Bınıhı
    bötönläy şaq qatırlıq häl. — Näğim
    kölöp aldı. — Yäşähen burzar! Ägär ular
    mineñ altın teştäremde urlarğa kilmähä,
    min, ısınlap ta, mäyıtkä äüyerelä inem.
    Küz aldıña kilter: qapıl uyanıp kitäm,
    ä tirä-yün qap-qarañğı, ber ni kürmäyım.
    Täüzä huqırayğanmın ikän tip uylanım.
    Torayım tihäm, torop bulmay. Äkrenläp
    üzemdeñ qäber esendä ikänlegemde
    añlanım. Şul mäl saq-saq aqıldan şaşmanım.
    Uylap qara: min yäş, köslö, eşläyhe
    eştärem küp! Şuğa qaramay qäberzä yatam!
    Mineñ nimälär uylap, nimälär kisergänemde
    añlayhıñdır. Qapıl işetäm: östän
    şaqıldağan tauıştar kilä. Täüzä qolağıma
    ğına işeteläler, tip uylanım. Şunan
    yänemde alırğa färeştälär kiläler, tip
    tä uylap böttöm. Azaq töşöndöm: mineñ
    qäberze qazalar! Niñä? Işanahıñmı, yuqmı
    — min şunda uq añlanım: burzar! Tegelärze
    qarşı alırğa äzerländem... Tabuttı
    asıuzarı buldı, quldarımdı kütärzem
    dä torop ultırzım. Küz aldıña kilter,
    Käbir! Ular qäber esenän nisek sığıp
    ısqınğandarın da hizmäy qaldı. Min
    sıqtım da... Qäberze asıq qaldırırğa
    küñelem barmanı. Añlayhıñmı?




  • Añlayım,
    — tine Käbir, qäberzän sıqqan keşeneñ
    ni toyoron küz aldına kilterä almaha
    la.




  • Tupraqtı
    qäber östönä kire taşlanım. Şunan uyğa
    qaldım. Ni eşlärgä? Nisek itep üzemdeñ
    terelekte belgertergä? Irtänsäk telefon
    aşa şıltıratırğa totondom... Fu, isläge
    kilmäy... Bına hin äyt äle dörösön: mineñ
    terelegemä ışanahıñmı, ällä haman da
    qotoñ osop ultıramı? Hin bit yurist,
    sledovatel.
    Hineñ
    ni uylauıñ mineñ ösön bik möhim.




  • Işanam
    da, ışanmayım da, — tine Käbir. — Sönki
    kisä genä yırlänek... Läkin hin bit bına
    ultırahıñ. Timäk, hin tere!




  • Şulay
    za hin batır ikänheñ! — Qapıl Näğimdeñ
    yözö qayğılı tös aldı. — Hin işetteñme
    äle, Mansur yuğalğan bit.




  • Işeteü
    tiheñ... Unı ezläüze miñä yökmättelär.
    Ültergändär, tigän şik bar.




  • Kit,
    ısınmı? — Näğimdeñ yözön qara bolot



qaplanı.
— Şunday tınıs, izge keşe... Unıñ kemgä
zıyanı teyhen?





  • Zıyanhız
    keşelärze lä ülterälär.




  • Mansur!..
    Ul bit mineñ iñ yaqın dusım ine. Ägär ul
    ülhä... — Näğim başın eyze. — Zifa ni
    eşlär häzer? Dürt bala... Yañğızı... Ber
    qayza la eşlämäy...




  • Hin
    Mansurzı qasan huñğı tapqır kürzeñ? —
    Käbirgä häzer Mansurzıñ kemdär menän
    osraşıuın, qayzarza bulıuın tulıhınsa
    asıqlarğa käräk.




  • Qasan?
    — Näğim saq qına uylap aldı. — Bınan
    ösmö, dürtme kön elek.




  • Qayza?




  • Käñäşmälä
    osrattım. Tänäfes vaqıtında höyläşep
    tä torzoq.




  • Häterlämäyheñme,
    üzen nisek totto?




  • Tınıs
    ine şikelle. Istän sıqqan inde...




Käbir
huşlaşıp kitergä yıyındı.





  • Hin
    yuğalma, — tine Näğim dusın işekkä tiklem
    ozatqanda. — Şıltıratıp tor. Ägär yarzam
    käräkhä...
    Min
    quş
    qullap totonam. Mansurzı tabırğa käräk.
    Ul
    bit
    bezzeñ
    dus! Unı tabışıu — mineñ burıs. Min üzem

    şıltıratırmın...




3



Käbir
Mansurzıñ
eşenä kilgäs, iñ alda
Feliks
tigän
eget
menän
osraştı. Ul Mansurzıñ yarzamsıhı bul
ğan,
kön

yänäşendä
eşlägän. Ägär Mansurzıñ qılı
ğında
beräy
üzgäreş bulha, iñ alda ul iğtibar
itkän
der.




Üzgäreş?
— tip horanı
Feliks

ozon buylı,
quyı
qara
säsle
eget. — Min ber nindäy zä üzgäreş
hizmänem...
Häyır,
ul eştän Käli isemle yıgette qıuğan
oson
qayğırıp
yörönö.





  • Ni
    ösön qıuzı unı?




  • Käli
    esergä yarata. Yış qına eşkä huñlap kilä,
    quşılğandı ütämäy. Mansur Talipoviç
    ozaq yafalandı inde unıñ menän. Ällä
    nisämä tapqır iskärtep qaranı. Käli
    eseüyen taşlamanı. Bezzeñ bülektä
    laborant eşe bik möhim. Küp tikşereneüzärzeñ
    barıp sığır-sıqması uğa bäylängän.




  • Käli
    qayza häzer?




  • Belmäyım.
    Bezzän kitkäne birle kürengäne yuq.




Käbir
başqalar menän osraştı, ämmä ular

äytkändärgä
ber ni zä östäy almanı. Mansur huñğı
köndärzä lä, här vaqıttağısa, tınıs
bulğan, fäqät Käli arqahında ğına ber
az borsolop yörögän. Unda la tegeneñ
kiteüyenä tügel, eşteñ tuqtalıuına
hafalanğan.



Käbir
inde instituttan kitergä yıyınğaynı,
unı işek töböndä qısqa itäkle yubka,
tänenä yäbeşep torğan kofta keygän ber
matur ğına qız qıuıp yıtte:





  • Hezzeñ
    menän höyläşergä mömkinme?




Borsoulı
yözönä qarau menän unıñ Mansurğa
qağılışlı häbär äytergä yıyınğanın
añlanı Käbir.





  • Mömkin,
    älbittä.




  • Tik
    bında tormayıq. — Qız tirä-yağına qarandı.
    — Äyzägez, mineñ bülmägä.




Küp
tä atlamanılar, ber laboratoriyağa kilep
indelär.





  • Mineñ
    isemem — Liza. Hez Mansur Talipoviçtıñ
    yuğalıuı buyınsa, şulay bit? Unı
    ültergändär!




Käbir
ışanırğa la, ışanmasqa la belmäne:





  • Niñä
    ulay tip uylayhığız?




  • Min
    kem ültergänen dä beläm!




Käbir
tınıs bulırğa tırıştı:





  • Belähegez?
    Kem ul?




  • Käli!
    Bezzeñ elekke laborant!




  • Bını
    kem äytte hezgä?




  • Üze
    äytte! Eştän qıuılğan köndö. Käli mineñ
    yanğa ingäyne. Yänä esep alğan. Mansur
    Talipoviçqa bik asıulı ine. Şunda Käli:
    «Ülteräm min unı!»—tip äytep haldı.
    «Ülteräm dä hıuğa taşlayım. Ber kem dä
    taba almayasaq», — tine. Azaq artıq
    ısqındırğanın añlanı. Miñä bıl haqta
    ber kemgä lä öndäşmäskä quştı.




  • Niñä
    bıl haqta häbär itmänegez?




  • Min
    ışanmanım. Mansur Talipoviç yuğalğas
    qına...




Liza
yanınan sıqqas ta Käbir, kadrzar bülegenä
inep, Kälizeñ dokumenttarı menän tanıştı.



Käli
Mihran ulı Ğilmetdinov. Utız biş yäştä.
Tulı
bulmağan
urta belemle. Ös märtäbä törmälä ultır
ğan.
Ike
tapqır huğışqan ösön, ber tapqır maşina
urlağan ösön. Ike tapqır öylänep
ayırılışqan. Ber
balağa
aliment
tüläy. Tistälägän yırzä eşlägän. Ämmä
ber urında la yıldan aşıu tuqtalmağan.
Fotonan quyı
bözrä
säsle,
sibär yıget qaray...



Käbir
Kälizeñ adresın aldı. Ul äsähe menän
tora
ikän.



Ägär
Mansurzı ul ültergän bulha... Käli,
älbittä,
baş
tartasaq,
ber nämä lä äytergä telämäyäsäk. Unıñ
enäyäten
isbat
iteü ösön iñ alda Mansurzıñ mäyıten
tabırğa käräk. Ä taba almaha?.. Käbir bıl
haqta uy
lamasqa
tırıştı.
Älegä Kälizeñ bınan ös kön elek kis
ni
menän
şöğöllängänen asıqlarğa käräk. Käbirzeñ
hizeüyensä, ul kis Mansurzı öyönän Käli
saqırıp sı
ğarğan.
Şunıhı
qızıq: osraşıu ösön nindäy säbäp
uylap
taptı
ikän Käli? Araları bozolğanın belä
to
rop,
unıñ
menän osraşırğa riza bulır ineme ikän
Mansur?
Küräheñ,
Käli unı qızıqhındırırlıq nämä
tapqan.
Ä
nimä? Bälki ul instituttan nimäler
urlağ
andır
za,
şunı kire bireü ösön Mansurzı saqırğan
dır?
Ulay
bulha, Mansur: «Irtägä institutqa alıp
kil»,
tip
kenä äyter ine...



Niñä
sıqqan
Mansur Käli yanına? Häm ni ösön bı

qatınına
äytmägän? Bına ike horau Ularğa yauap

tapmay
torop...



Käli
öyzä yuq ine. Äsähe — hikhän yäştärzäge
äbey—
ulınıñ
kisänän
birle öygä qaytmağanın äytte. Eşkä
urınlaşqanmı,
yuqmı —
unıhın
da belmäy. Käbir Kä
lizeñ
nisek
yäşägänen horaştı. Käli öyönä yoqlarğa
ğ
ına
qaytıp
yöröy, unda la yış qına iserek bula ikän.
Äsähenä
ber
tin aqsa birmäy,
äbey
üzeneñ
az ğına pen
siyahına
kön
kürä...



Käligä
saqırıu
qağızı qaldırıp, Käbir äbey me
nän
huşlaştı.



4



Töştän
huñ Käbirgä Näğim şıltırattı:





  • Mansurzıñ
    maşinahın urlağandar!




  • Qayzan
    beläheñ? — Käbir şunda uq Kälizeñ ber
    tapqır
    törmälä
    maşina urlağanı ösön ultırğanın ise

    töşörzö.




  • Zifa
    şıltıratqaynı, balalar menän bergä
    auılğ
    a
    iltep
    taşla
    tip. Ul bik qayğıra, balaların yaqşılap
    qaray almay. Äsähe yanına qaytıp yäşärgä
    teläy ber az. Mineñ maşina bozolğan.
    Mansurzıqı menän iltep taşlayım, tihäm,
    garacı buş.




  • Qasan
    yuğalğan?




  • Zifa
    belmäy. Mansur yuğalır aldınan ğına ber
    kön alda maşina menän urmanğa barğandar.
    Şunan birle maşina garacda torğan.




  • Yuğalır
    kis Mansur maşina menän qaytqanmı
    öyönä?




  • Zifa
    belmäy... Hindä nindäy yañılıqtar?




  • Älegä
    yuq tiyerlek.




  • Şulay
    za barmı?




  • Bäläkäs
    kenä. Vaqıt taba alhañ, kilep sıq.




Ägär
maşinanı Käli urlağan bulha, unı hatırğa


tırışasaq.
Mägär täüge köndö ük hatıp yıbärmähä.
Häyır, ul Mansurzı ültergän ikän, maşinağa
bäyläneüzeñ häüyefle ikänlegen añlarğa
teyış. Bälki, maşinanı tağatıp «osororğa»
mataşır. Kälize ike yaqtan qamauğa alırğa
tura kiler, ahırı. Unıñ bınan ös kön elek
qayzarza bulıuı, nimälär eşläüyen tikşereü
menän bergä, artınan küzäteü oyoştororğa
käräk.



Oşo
erzä Kälizeñ üze kileüye haqında häbär
ittelär. Käbir uğa şunda uq inergä quştı.



Käli
urtasanan saq qına beyıgeräk, zur başlı,
sibär yözlö ir bulıp sıqtı. Käbir unı
şulayıraq küz aldına kiltergäyne lä.





  • Bınan
    ös kön elek? — tip horanı Käli mañlayın
    yıyırıp. — Kisme? Min häterlämäyım.




  • Ul
    köndö hez institutqa barıp aqsa
    alğanhığız.




  • Ä-ä-ä!..
    Min aqsa aldım... Şunan... Mineñ eştän
    kiteüyemde yıuzıq.




  • Kemdär
    menän? Nisägä tiklem?




  • Kiske
    altılarğa tiklem. Kem menänme? Min bını
    äytä almayım.




  • Äytergä
    tura kiler.




  • Tağı
    berze qabatlayım: äytä almayım.




  • Niñä?




  • Säbäbe
    bar.




  • Yaray...
    Altınan huñ ni eşlänegez?




  • Uram
    buylap yörönök.




  • Nisälä
    öygä qayttığız?




  • Häterlämäyım.




  • Şulay
    za tırışıp qarağız.




  • Restoranğa
    inep eskäynek, isergänmen. Sıqqas,
    parkta, eskämyälä ultırzıq. Şunda yoqlap
    kitkänmen. Uyanham, tañ atqan.




  • Timäk,
    hez tönö buyı öyzä bulmağanhığız?




  • Şulay
    bulıp sığa.





Hezzeñ
şahitığız barmı?





  • Tön
    urtahında nindäy şahit bulhın?




  • Qarağız
    äle. Hez altığa tiklem kem menänder
    äskänhegez. Kem menän ikänlegen äytergä
    telämäyhegez. Altınan huñ tañ atqansı
    eskämyälä ultırğanhığız,
    ber
    şahitığız
    za yuq. Bılarzı nisek añlarğa?




  • Nisek
    höylägänmen, şulay añlağız. — Käli,
    birzän
    tamsı
    la qurqmauın kürhätergä teläp, küräheñ,
    usal
    kölömhöräne.
    — Böttömö horauığız?




  • Älegä
    böttö, — tine Käbir tınıs bulırğa
    tırı
    şıp.
    Ul
    hizä: Käli nimäler yäşerergä mataşa.
    Bını
    beleü
    ösön
    küp kös halırğa tura kiläsäk. — Qalanan
    ber
    qayza
    la kitmägez. Bez hezze tağı saqırırbız.




Käli
kitkäs, Käbir qälämen atıp bärze. Nisek
häyläkär
tota
üzen! Isär bulıp qılana! Mansurzıñ da,
unıñ
maşinahınıñ
da yuğalıuında Kälizeñ qatnaş
lığı
bar
— bığa Käbirzeñ imanı kamil!



Käli
artınan
küzäteüse kitergä teyış. Säğät
higez
tirähendä
unı
Käbir üze almaştıra.



Säğät
inde
altınsı kitkän. Käbir Näğimgä
şıltırattı.
H
igezgä
tiklem vaqıttı unıñ menän bergä
ütkärergä
buldı
Käbir. Mansurzı isläp alırzar. Dus
hanalha
la,
Käbir
Mansurzı huñğı osor hiräk
kürze,
ä bına
Näğim
menän ul yış osraşıp torğan. Ni
tihäñ
da, ular
bergä
eşläne bit. Ul ğına la tügel,
Mansur
bülek
mödire
ine, ä Näğim unıñ urınbasarı.
Nindäy
uy-teläktär
menän
yäşägän
Mansur,
kem menän dus,
ä
kem
menän
doşman
bulğan? Bını Näğimdän dä
yaqşıraq
belgän keşe
yuqtır.
Ikensenän, ul, Käbir keüyek
ük,
dusınıñ yazmışı
ösön
borsola.



Ular
säğät
altıla
«Ağizel» restoranında
osraştı.




Mansurzıñ
yuğalıuına haman da ışana almayım, tine
Näğim
aşarğa zakaz
birgäs
tä.—Ul
ergälä
genä
yöröy
keüyek.
Häzer genä üz kabinetınan
kilep
sığır hımaq.
Huñğı
osor bez unıñ menän gel
bergä
buldıq. Nimä
äythäñ
dä,
ul
mineñ türä ine bit...




Ul
nindäy
tema
östöndä eşläne? — tip

Käbir.




Hin
añlarhıñmı
ikän?
Yabay tel menän
äytkändä...
Añdıñ nimä
ikänlegen
añlau häm añlatıu
buyınsa
eşläne ul.




Hin
dä şul tirälä
soqonahıñ
tügelme?





  • Şulayıraq.
    Ämmä mineke bötönläy ikense ölkä.
    Keşeneñ yäne häm täne. Ularzıñ üz-ara
    mönäsäbäte.
    Şunı
    tikşerä mineñ laboratoriya.




  • Yän
    menän tän ber ük nämä tügelme ni?




  • Tügel.




  • Ğäzättä,
    şağirzar şulay ti. Ämmä ğalimdar oşoğasa
    yän menän tän ber ük nämä, ular
    ber-berehenän ayırılğıhız, tizär ine
    şikelle.




  • Dörös.
    Oşoğasa şulay tinelär.




  • Ä
    häzer?




  • Häzer
    şunday... teoriya bar. Tän ul yändeñ öyö
    genä.




  • Timäk,
    yän, telähä, ber öyzän ikense öygä, yäğni
    ikense tängä küsä ala? Şulaymı?




Näğim
küzzären Käbirgä kütärze. Unıñ qaraşı
etdi ine.





  • Şulay.




  • Bıl
    bit hüz genä, teoriya ğına. Isbat itergä
    käräk.




  • Aşıqma,
    — tine Näğim. — Yaray, älegä yıter bıl
    haqta. Bez bit Mansur haqında höyläşä
    başlağaynıq.




  • Unı
    kürälmağan keşelär bar ineme?




  • Yuqtır...
    Mansur tınıs, izge keşe ine bit.




  • Ä
    laborant Käli Ğilmetdinov? Unı beläheñme?




  • Beläm,
    älbittä.




Käbir
Näğimgä üzeneñ uyzarın sisep haldı.
Mansurzıñ maşinahın da ul urlağandır,
tigän şigen belderze.





  • Häzer
    ni eşlärgä uylayhıñ?




  • Älegä
    unıñ artınan küzätäbez. Bälki, ul
    Mansurzıñ maşinahın yäşergän urınğa
    barıp sığır, unı hatırğa mataşır.




  • Ägär
    barmaha?




  • Barırğa
    teyış. Barmaha, unıñ Mansur menän
    osraşqanın küreüselär tabılasaq. Ägär
    vaqıtıñ bulha, bez unı ikäüläşep küzätä
    alabız.




  • Bar,
    älbittä, — tine Näğim. — Min bit buyzaq.
    Öyzä kötöp ultırğan keşem yuq.




Higez
tulıuğa ikäüläşep Käli yäşägän öygä
yaqınlaştılar. Unıñ artınan oşoğasa
küzätkän hezmätkär ber nindäy yañılıq
äytmäne. Käli könö buyı öyöndä ultırğan.
Käbir unı qaytarıp yıbärze. Käbir menän
Näğim qarşılağı kafeğa inep täzrä yanına
ultırzılar. Bınan Käli yäşägän öy us
töböndäge keüyek kürenä. Unı küzäteü
ösön oşonan da uñaylı urın bulmas. Yıñelsä
genä aşarğa zakaz birzelär.





  • Ä
    ni ösön hin Kälizän şiklänäheñ?




Käbir
instituttağı qızzıñ hüzzären äytte,
Mansur
zıñ
köndälegenän
uqığandarın höyläne.



Köndälek
haqında işetkäs, Näğim qızıqhına töş

:





  • Köndälek
    alıp barğanmı? Nimälär yaza inde un
    da?




  • Kemdär
    menän osraşqanın, nimä haqında
    höyläşkänen.




  • Qızıq
    ikän. Bez yış osraşa inek. Mineñ haq
    ta
    la
    yazamı?




  • Älbittä.
    — Qapıl Käbir urınınan ırğıp tor
    zo:
    Käli!




Ular
täzrägä tekälde.



Käli
öyönän sıqtı la uram buylap atlanı.
Käbir
şuğa
iğtibar
itte: ul säyır keyıngän: küzendä

qara
küzlek,
östöndä,
köndözgö keüyek pincäk tügel, ä qara
futbolka.
Äyterheñ,
keşelärgä üzen tanıtmasqa teläy...



Käbir
menän Näğim kürenmäskä tırışıp, Kälizeñ
artınan atlanı. Tege, ber az barğas,
telefon-avtomat
tan
şıltıratıp
aldı. Uğa yauap bireüse bulmanı, ahı
rı,
yartı
minuttan yänä uramğa sıqtı. Küpmeler
atla
ğas,
ul
ber
öy yanında tuqtanı.





  • Bıl
    bit mineñ öy!—tine Näğim aptırağan
    tauış
    menän.




Käbir
ber
ni zä öndäşmäne.



Ul
arala
Käli ber podezğa inep kitte.





  • Bezzeñ
    podezd! — tip şıbırlanı tamam hayran
    qalğan
    Näğim.

    Nimä
    eşläybez?




  • Saq
    qına kötäbez zä inäbez!




  • Ul
    kemgä kilde ikän?




Yartı
minuttan,
işekte haq qına asıp eskä indelär.
Şunda
uq
lifttıñ geüläp öskä kütäreleüye işetelde.




öskö qatta tuqtanı, — tine tulqınlana
başlağ

Näğim.

Bezzeñ mayzansıqta.



Ikehe
lä,
tın
da alırğa qurqıp, qolaq haldılar.
Bına
Käli
lifttan
sıqtı. Şunan ber az tımıp torzo,
küräheñ,
tirä-yünde
tıñlap aldı. Ber vaqıt nindäyzer i
şek
yanına
barzı.
Tağı la küpmeler torğas, şığırlap
işek
asılğanı
işetelde.





  • Mineñ
    fatir!
    — tine qoto osqan Näğim.




  • Qayzan
    beläheñ?




Işekteñ
sıyıldauınan.
Tizeräk totayıq! Ul


bur!



Ular
lifttı
saqırıp tormanı, ike-ös basqısqa ber
basıp,
etense
qatqa
yügerze.



Bına
Näğimdeñ işege. Käbir yügerep kilgän
köyö unı etep yıbärze. Ämmä işek estän
bikle bulıp sıqtı.





  • As!
    Bur! — tip qısqırzı Näğim.




  • Qısqırma!
    Asqıs!




Tulqınlanğan
Näğim kesähenän asqısın qapıl ğına taba
almay bulaştı, tapqas, unı yozaq tişegenä
inderä almay yözäne.



Nihäyät
işek asıldı. Käbir menän Näğim eskä
taşlandı. Hä tigänse ös bülmäne lä urap
sıqtılar. Ämmä fatirza ber kem dä yuq,
ine.





  • Qayza
    ul? — Näğim yış-yış tın aldı.




  • Bälki
    ul bında inmägänder?




  • Üzemdeñ
    işekteme!.. Unıñ tauışın min meñ işek
    arahınan tanıyım!




  • Balkon!
    — Käbir yügerep kilep balkon işegen
    tarttı. Ul asılıp kitte.




Näğim
dä balkonğa sıqtı. Asqa, öskä küz haldılar.
Ämmä Käli ber qayza la kürenmäy ine. Ul
hıuğa sumğanday yuqqa sıqtı.



Ber
az tınıslana töşkäs:





  • Añlamayım,
    uğa nimä käräk buldı ikän mineñ fatirza?
    — tip horanı Näğim. — Bälki, ul mine lä
    ülterergä uylağandır...




  • Ul
    hineñ öyzä yuqlığıñdı belgän.




  • Nisek?




  • Ul
    bit avtomattan hiñä şıltırattı. Trubkanı
    ber kem dä almağas, öyzä keşe yuqlığın
    añlanı.




  • Timäk,
    uğa min tügel, ä ikense nämä käräk
    bulğan.




  • Älbittä.




  • Ä
    nimä?




  • Bına
    şunı belergä käräk tä bezgä.




  • Ulayha,
    Kälize tizeräk tabırğa käräk.




  • Unı
    tabıuı häzer şikle, — tine Käbir.




5



Irtägähenä
eşkä kilgäs tä Käbir yänä Mansurzıñ
köndälegen aqtarırğa kereşte. Isınlap
ta, ul bötä keşelär menän dä yaqşı
mönäsäbättä bulğan şul. Här kem haqında
yılı itep yaza. Bına Näğim turahında ber
nisä höyläm. Aqıllı ğalim, tip baha birä
dusına Mansur. Ular keşeneñ yäne menän
añı haqında bähäsläşkändär. Añ — ul
meyı küzänäktäreneñ nindäyzer ber
kimäldä fekerläü hälätlege, tip isbat
itkän Mansur. Ä

Näğimdeñ
raslauınsa, añ — ul yändeñ üz-üzen
toyouı.
Ul
tıumay
za, ülmäy zä. Tän tıuıu menän yän unıñ
esenä
inep
ultıra, tän ülgäs, osop kitä. Köndälekteñ
ber
nisä
bitendä
oşo haqta bähäs yazılğan. Bılarzı uqıuı
qızıqlı bulha la, Mansurzıñ qısqasa
yazıuzarınan
ber
ni
zä añlamanı Käbir. Şuğa bıl haqta
Näğimdeñ
üzenän
horaşırğa
buldı.



Qapıl
telefon şıltıranı. Trubkala decur
militsionerzıñ
tauışı
işetelde:





  • Käbir
    Usmanoviç,
    hezze
    Tuğanov saqırta.




  • Ni
    bulğan?




  • Belmäyım.
    Tiz
    genä
    inhen,
    tine.




Tuğanov
äytkän
häbär
Käbirze
şaq qatırzı.
Bögön
irtänsäk
Ğilmetdinov
Kälize
kemder
ülterergä
mataşqan!
Käbir
eşkä
kilgäs
tä beleşkäyne: Käli tönön dä, irtänsäk
öyönä
qaytmağan. Bını unıñ yorton
küzätkän
hezmätkär
äytte.
Häm bına... Kem
ülterergä
mataşqan?
Qayhı
tirälä höcüm itkändär? Käbirzeñ
başında
oşonoñ
keüyek ber nisä horau tıuzı.





  • Älegä
    ber ni äytep bulmay,

    tine
    Tuğanov.

    Ğilmetdinov
    bolnitsala. Mineñ maşinanı al da
    yanına
    bar
    häzer. Horaş, beleş.




Bolnitsala
Käbirze Käli yanına qapıl ğına indermänelär.
Baş vraçtıñ üzenän röhsät alırğa tura
kilde.
Kälizeñ
kükrägenä bögön irtänsäk bısaq menän
sänskändär. Yöräkkä tosmallağandar,
ämmä saq qına yañılışqandar. Unı kül
keüyek qan esendä ishez yatqanında
bıp
alğandar. Äle Käli isenä kilgän, läkin
häle
yuq
ikän,
şuğa kürä unıñ menän höyläşergä Käbirgä
ös minuttan da artıq röhsät itmänelär.



Käbirze
kürgäs, karauatta yatqan Käli küzzären
yomdo.
Unıñ
yözö ağarıp kitkän, sästäre uqmaşıp
mañla
yına
töşkän.





  • Min
    ozaqqa tügel, — tip aqlandı Käbir
    karauat yanındağı ultırğısqa urınlaşıp.

    Ber-ike
    genä
    horau
    biräm
    dä... Bıl yınäyätselärze tizeräk tabıu
    ösön
    käräk.
    Häzer
    här säğät, här minut qäzerle. Şuğa
    kürä...
    hiñä
    nisek
    höcüm itkändären qısqasa ğına höylä
    äle...




Käli
ber az öndäşmäy yattı. Şunan äkren genä
tauış
menän
höyläy
başlanı:





  • Tañğı
    altı tirähe ine... Min qaytıp bara
    inem...




«Qayzan?»
tip
horarğa uqtaldı la Käbir,

tıyzı.
Älegä
qamasaularğa yaramay.





  • Qapıl
    qarşıma ike keşe kilep sıqtı... Aqsa
    horanılar...
    Min:
    «Yuq», — tinem... Qalğanın
    mäyım...




  • Hin
    ularzı tanınıñmı?




  • Yuq...




  • Nindäyıräk
    keşelär ine? Qiäfättäre iseñdäme?




  • Berehe
    ozon buylı ine, ikensehe täpäşägeräk...
    Ä yözzären häterlämäyım...




  • Ä
    qayzan qaytıp kilä ineñ?—Käbir bıl
    horauzı birmäyınsä tüzmäne.




Käli
usal itep qaranı:





  • Unıhı
    nimägä hezgä?




  • Bez
    bını belergä teyış.




  • Min...
    äytä almayım.




Käbirzeñ
asıuı kilde.





  • Qara
    äle, Ğilmetdinov! Hin urağan hayın
    nimäler yäşeräheñ, äytep bötörmäyheñ...
    Ägär hin oşolay höyläşhäñ...




Oşo
erzä palatağa medsestra kilep inde:





  • Ğäfü
    itegez, ös minut ütte. Hezgä kitergä
    vaqıt.




Käbir
uramğa sıqtı. Nimä eşlärgä? Käligä
ışanmay ul. Imeş, berehen dä tanımağan.
Imeş, bısaq menän sänsergä ölgörmägändär,
ul isen dä yuğaltqan. Ul nimäler yäşerä,
Käbirze ezzän yazlıqtırırğa mataşa. Ni
ösön eşläy ul bını? Küräheñ, kemdeler
Käbirgä kürhätergä telämäy. Timäk, tege
Käli turahında bigeräk küp belä...



Käbir
häzer ber nämägä qaramay, şul keşelärze
tabırğa teyış. Ä nisek? Ä ni ösön ular
Kälize ülterergä mataşqan? Käli ni
menänder yanağanmı? Ägär şulay ikän, ular
Kälize yänä ülterergä telämäsme? Bolnitsa
bit bınıñ ösön iñ uñaylı urın. Tönön
kildeñ dä... Kälize haqlarğa käräk! Şulay
itep kenä berzän-ber tere şahittı quldan
ısqındırmasqa mömkin...



6



Irtägehenä
Käbir kabinetına kilep ingäyne, telefon
şıltıranı. Trubkala bolnitsanıñ baş
vraçı tauışı işetelde:





  • Ğilmetdinov
    yuğalğan!




  • Nisek
    yuğalğan? — Käbir ışanırğa telämäne.




  • Irtänsäk
    eşkä kilhäk, palatahında yuq!




  • Bezzeñ
    hezmätkär qayza? Ul ni qarağan?




  • Ul
    bında. Palatanıñ işege yanınan ber azım
    da sitkä kitmägän. Bına üze menän
    höyläşegez.




  • Min
    tönö buyı küz zä yommanım, — tine Kälize
    haqlağan
    hezmätkär.
    — Unıñ yanına ineüse lä, palata
    nan
    sığıusı
    la bulmanı.




  • Ulayha,
    qayza Ğilmetdinov?




  • Täzränän
    sığıp kitkän. Prostınyalarzı ber-bere
    henä
    bäylägän
    dä...




  • Eh,
    hin! — Käbir başqasa äyter hüz tapmanı.
    Min
    häzer
    baram.




Palatağa
ingäs, Käbir täzrä töptären qarap sıqtı.
Ramğa
bäylängän
prostınyalarzı almağandar äle... Niñä
tayğan
Käli?
Yauaptan qasırğa teläyme, ällä başqa
bäp
barmı?
Käbir oşo haqta uylanı. Haqta torğan
hezmätkärgä
asıulanır
ine, ul barıhın da Käbir
äytkänsä
eşlägän.
Käbir Kälize ülterep quyırzar tip
qurqqaynı, ämmä ul his tä qasıp kiter
tip küz aldı
na
kiltermägäyne...



Käbir
hezmätkärgä qaytırğa quştı, üze Kälizeñ
öyö

yünälde.
Älbittä, qasqalaq öyöndä ultırmas, läkin
unı
ezläüze
qayzan da bulha başlarğa käräk bit.














Işekte
Kälizeñ äsähe astı:





  • Kälime?
    Ul inde ällä qasandan birle qaytqanı
    yuq.
    Tik
    bına nindäyzer otkrıtka kilterzelär.
    Käligä
    tip
    yazılğan.
    Ämmä ber ni añlap bulmay.




  • Qasan
    kilde?




  • Bögön.




Käbir
otkrıtkanı aldı. Maşinkala yazğandar.
«Hez

käräk
nämä un ösönsö kilometrza, urman esendä».
Teks
ta
«d»
härefeneñ
uñ yaq qoyroğo basılıp yıtmäy, «ä» härefeneñ
arqırı hızığı ber urında özölgän... Käbir
şularğa
iğtibar
itergä ölgörzö.



«Käräk
nämä» — nimä ul? Kem yıbärgän bıl
otkrıt
kanı?
Kemgä?
Käligäme? Horauzar küp, berehenä lä yauap
yuq.
Nisek
kenä bulha la bında yazılğandarzıñ ni
añlat
qanın
tikşerergä
käräk.



Yartı
säğättän militsiya maşinahı un ösönsö
kilo
metr
yanına
kilep tuqtanı. Şossenan töşkäs, huqmaq
urman
esenä
inep kitä. Käbir yuldan atlanı, militsio
nerzar
uğa
eyärze. Küp

barmanılar,
alda urmansı
yorto
kürende.
Käbir tuqtanı. Bında ularzı hağala
mayzarmı?
Törlöhönä
äzer bulırğa käräk.





  • Taralığız,
    — tine Käbir. — Öygä törlö
    yaqtan
    yaqınlaşabız.




Käbir
ağastarğa
ışıqlana-ışıqlana öygä
taban
kitte.
Unan
un-un biş azım sittäräk ber militsioner
ber
ağastan
ikensehenä yügerä.


Bına
Käbir işek aldına inde, militsionerzar
täzrälärgä
yaqınlaştı.
Käbir, pistoletın äzer totop, işekkä


ebärze. Estä qılt itkän dä tauış
işetelmäne...



Käbir
alğa atlanı. Solan... Alyaq... Ber kem dä
yuq...
Käbir
töpkä
ütte häm qurqışınan saq qolap kitmä
ne.
Ul
arala militsionerzar kilep yıtep unıñ
yaurını
aşa
e
skä
qaranı.



Izän
urtahındağı tabutta tere keşegä oqşağan
Mansurzıñ mäyıte yata ine...



7



Näğim
şıltırattı. Käbir uğa kilep sığırğa
quş
tı.



Mansurzıñ
ezenä nisek töşörgä käräklegen haman
añlay
almay
Käbir. Älbittä, Käli küp nämä añlatır
keüyek.
Läkin
Mansurzıñ yuğalıuı menän Käli arahında
ber
nindäy
zä bäyläneş bulmay sıqha? Şuğa kürä
iken
se
yaqtan
da ezläüzär alıp barırğa käräk. Käbirzeñ
ba
şında
ber
uy tıuıp tora. Şul haqta Näğim menän
käñäşläşmäkse.



Näğim
ozaq köttörmäne, un biş minuttan Käbirzeñ
kabinetına kilep tä inde. Käbir qaraşın
kütärgäyne,
unıñ
küñelen
säyır häüyef solğap aldı. Ni ösön tihäñ,
kisä
genä
täbänägeräk kürengän Näğim bögön ber
başqa
tiyerlek
ozonayıp
kitkändäy toyoldo, başı la zur ğına
hımaq...
Ällä
küzenä genä şulay kürenäme?





  • Niñä
    aptırayhıñ? — tip yılmayzı ul arala
    ğim.




  • in
    nisekter... üzgärgän keüyekheñ.




  • Dörös!
    — tine Näğim qıuanıslı tauış menän.—
    Min
    ber
    poroşok östöndä eşläyım. Unıñ yarzamında
    ke
    şeneñ
    buyın
    ozonaytırğa la, qısqartırğa la bula.
    Şunı
    üzemdä
    hınap qarayım.




  • Qurqınıs
    tügelme? — Käbir häüyeflände. — Täüzä
    yänlektärze
    hınar
    ineñ.




  • Ularza
    hınalğan inde. Hözömtälär häybät keüyek.
    Häzer
    üzemdä
    tikşeräm dä... Yä, nindäy yañılıqtar?




  • in
    bit keşeneñ yänen öyränäm, ti ineñ.




  • Yänen?..
    Unı la öyränäm... Yaray,
    ul
    haqta
    azaq.
    Niñä
    saqırzıñ?




  • Käli
    yuqqa
    sıqtı. Ä Mansurzıñ mäyıte tabıl
    dı.




  • Mäyıte?
    — Näğim ultıra töştö. — Mansurzıñ?
    Isınmı?
    Unı
    ültergändärme?




  • Ültergändär...





Nisek?





  • Bötä
    bälä şunda. Vraçtar his tä töşönä
    almayzar. Yöräge lä, başqa organdarı
    la hap-hau.
    Niñä
    ülgän? His tä añlatırlıq tügel.




  • Qasan
    ültergändär?




  • Bögön
    irtänsäk.




  • Timäk,
    ul oşoğasa tere bulğanmı?




  • Şulay
    kilep sığa.




  • Qayza
    bulğan huñ ul?




  • Küräheñ,
    bikläp totqandar.




  • Qot
    osqos! — Näğim qayğıhınan ni eşlärgä
    belmäne. — Häzer ni qılırğa uylayhıñ?




  • Belmäyım....
    Kälizeñ fotohın bar militsionerzarğa
    la taratıp birzem. Mansurzıñ ülemendä
    unıñ qısılışı bar — min inde şiklänmäyım.
    Mansurzıñ şulay ber nindäy ez qaldırmay
    kiteüye mömkin tügel. Qatını belmäy,
    yaqındarı belmäy... Läkin tege kis unıñ
    qayza barğanlığın, kem menän osraşqanın
    kem dä bulha belergä teyış. Frantsuzdarzıñ
    «şerşe lya fam» tigän mäqäle bar.




  • Qatın-qızzı
    ezlägez!




  • Eyı.
    Mansurzıñ höyärkähen tabırğa käräk.




  • Höyärkähe?
    — Näğimdeñ küzzäre zurayzı. — Buldımı
    ikän?




  • Min
    hine şuğa saqırzım da inde, Näğim. Uyla,
    häterlä, Mansur tirähendä uralğan bar
    qatın-qızzı barlap sıq. Mansur ularzıñ
    qayhıhı turahında hoqlanıp höylägäne
    buldı — islä. Min tabırğa teyışmen unı.




  • Mansurzıñ
    höyärkähe yuq ine.




  • Niñä
    ulay tiheñ? Bälki bulğandır.




  • Mansur
    unday keşe tügel ine... Ikensenän, Zifahın
    bik yarata ine.




  • Beläm
    yaratqanın... Hin şulay za tağı ber qat
    uyla äle.




  • Uylap
    torahı yuq Käbir, — tine Näğim. — Unıñ
    höyärkähe yuq ine. Mansur eşenä ifrat
    nıq birelgäyne, unda qatın-qız qayğıhı
    barmı.




Käbir
ber az öndäşmäy ultırzı. Näğimdeñ hüzzäre
unıñ küñelendä börölänä başlağan
ömöttärze yuqqa sığara yazzı. Ämmä Käbir
uyınan baş tartırğa yıyınmay. Sönki bıl
mömkinselekte ul tikşerep qaramayınsa
onota almay.



Käbir
urınınan torzo:





  • Hin
    eşeñä barahıñmı? Kittek bergä.



Äyzä,
— tine Näğim. — Min maşina menän. Unı
tözätep aldım bit.





  • in
    keşeneñ yäne haqında nizer äytergä
    itkäy
    neñ,
    tine
    Käbir maşinağa inep ultırğas. — Höyläp
    taşla.




«Volga»
prospekt buylap yılde.





  • Keşeneñ
    yäne... Min huñğı osor bıl ölkälä
    bik
    qızıqlı
    asıştar
    eşlänem. Mäsälän, yände ber
    tändän
    ikense
    tängä
    küserep bula... tip uylayım.




  • Hin
    bıl turala äytkäyneñ. Tik yände ber
    tändän
    ikensehenä
    nisek
    küserergä?




  • Mahsus
    priborzar
    käräk. Köslö priborzar.
    Sönki,
    tän ber yängä
    künegä
    häm unı yıbärergä telämäy.




  • tine
    Käbir. Ul Näğimdeñ hüzzären
    şayarıu
    tip
    kenä
    qabul itte. Bıl haqta höyläşeü
    äkiät
    höylägän
    keüyek
    säyır
    zä,
    urınhız
    za yañğıray ine.

    Yän...
    Ul
    barmı ikän donyala?




  • Bar
    ikän şul.




  • Işanğı
    kilmäy.




  • in
    añlamayhıñ. Ämmä yändeñ nimä ikänlegen
    añlau
    ösön...
    mahsus belem käräk.




  • Timäk,
    min añlamayasaqmın.




  • Şulay
    za añlatıp qaramaqsımın äle... Keşeneñ
    täne
    is
    kitkes
    ğäcäp, unikal nämä ul. Täbiğättä
    unıñ
    keüyek
    qatmarlı
    la, yabay za üze menän idara iteüse,

    auır
    häldän
    dä qotolou yulın taba alıusı, üseş
    kimäleneñ

    yuğarı nöktähenä kiterelgän başqasa
    nämä
    yuq.
    Ana
    şunday
    tändeñ barlığına bez ğäcäplänmäybez,
    ä
    yändeñ
    barlığına
    şiklänäbez. Yän bit, tän menän
    ğıştırğanda,
    uğata yabay, primitiv nämä. Ul magnit
    tulqınına
    oqşağan
    äyber. Yän bar ul

    häm
    vässäläm.
    Bığa
    aptırarğa
    la, unan baş tartırğa la käräkmäy.




Käbir
yılmayğanday itte:





  • Bına
    häzer añlanım şikelle. Timäk, priborzar
    yarzamında
    mineñ
    yände hineñ tängä küserep bulamı?




Näğim
Käbirgä
borolop qaranı:





  • Bula.




  • Ä
    hineñ yäneñ nimä eşläy?




  • Ülgän
    tändeñ yäne nimä eşläy?




  • Kükkä
    aşa, tizär.




  • Kükkä
    aşmay. Tuğız kön buyına yırzä yöröy.
    Şu
    nan
    yıhanğa
    osop kitä.




  • Bötönläygäme?




  • Üzenä
    kileşle tän barlıqqa
    kilgänen
    kötä.
    Erzä
    ul
    tıuıu
    menän,
    esenä inep ultıra.



Äkiät!

tine
Käbir Näğimdeñ hüzzärenä ışa

telämäyınsä.
Bıl turala Käbir ber tapqır gaze
tala
la uqığaynı. Ämmä bılar his tä tormoşta
bulır nämägä oqşamağan.



Näğim
Käbirzeñ hüzen uğata yıtdi qabul itte,
küräheñ, sönki tımıp qaldı. Ällä asıulandı
inde, tip uylanı Käbir. Ämmä bıl haqta
yänä hüz başlarğa ölgörmänelär, institutqa
kilep yıttelär.





  • Huş!
    — tine Käbir maşinanan sıqqas.




  • Yuğalma.
    — Näğim yılmayğanday itte. — Şıltıratıp
    tor. Ägär yarzam käräkhä, min quş qullap...




8



Käbirze
institutta bıl yulı ber genä nämä
qızıqhındırzı: Mansurzıñ höyärkähe
bulğanmı, yuqmı? Bıl horauzı ul Mansur
menän bergä eşlägän keşelärgä turanan-tura
birmäy. Başta ikense nämälär turahında
horaşa, şunan, hizzermäskä tırışıp,
qatın-qız temahına küsä. Läkin kemdär
menän genä höyläşmähen, barıhı la
Mansurzıñ qatın-qızzarğa bitaraf
bulğanlığın äytte. Yä bıl, ısınlap ta,
şulay, yä Mansur uğata astırtın bulğan...



Kön
kisläne. Käbir inde höyläşerzäy keşelär
menän höyläşep bötöp qaytıu turahında
uylay başlanı. Häm kötmägändä... Mansurzıñ
sekretarşahı bulıp eşlägän qatın Käbirze
şaq qatırzı:





  • Häzerge
    zamanda höyärkähez ir barmı ikän?
    Bigeräk tä Mansur Talipoviç keüyek
    kürenekle irzeñ...




Käbir
üz qolağına üze ışanırğa telämäne. Şulay
za ul uñışqa ölgäşerme ikän ni? Ul
tulqınlana, aşığa başlauın toyzo. Ämmä
üz-üzen qulğa alırlıq kös taptı:





  • Mansurzıñ
    bulmağan tizär bit.




  • He.
    — Sekretarşa kölömhöräne. — Ular qayzan
    belhen. Mansur Talipoviç, märhüm, bik
    haq keşe ine ul. Hatta min dä belmäy
    inem äle. Höyärkähe eş azağında şıltırata
    ine. Ike tapqır ğına miñä eläkte. Ul
    şıltıratqandan huñ, Mansur Talipoviç
    här saq, aşığıs eşem bar tip, qayzalır
    kitä ine.




  • Bälki
    ul höyärkä bulmağandır?




Sekretarşa
qatın üpkälägändäy itte:





  • Min
    höyärkälärze genä ayıra beläm.




  • Iseme
    nisek?




  • Rauza.
    Yäki Roza.




  • Familiyahı.





Belmäyım.





  • Qayza
    eşläy? Kem bulıp?




  • Küz
    vraçı ikänlegen genä beläm. Ber tapqır
    osraqlı
    räüyeştä
    höyläşeüzären işettem. Telefon
    käräk
    ine.
    Trubkanı
    alham, ular höyläşä. Min Rozanıñ
    tauışın
    şunda
    uq tanınım. Mansur Talipoviç uğa:
    «Hin
    bit
    küz
    vraçı»,

    tine.
    «Bulhası», — tip köldö
    Roza.




  • Rozanı
    kürgänegez bulmanımı?




  • Yuq.




Käbir
eşenä aşıqtı. Häzer ük küz vraçtarı
arahınan
Roza
menän
Rauza isemlelären ezlärgä
quşırğa
käräk. Ägär
tañğa
tiklem taphalar... Käbirzeñ
imanı
kamil—
Mansurzıñ
höyärkähe ularğa küp nämä
asıqlayasaq...



Oşo
erzä işektä Näğim kürende:





  • Huğılırğa
    buldım äle. Yañğız yäşägäs, öygä
    qaytqı
    la
    kilmäy.
    Mansurzıñ ülemen işetkäs, niñäler
    üz-
    üzemä
    urın
    taba almayım...




  • Ultır.
    — tine Käbir.

    Säy
    esergä teläyheñme?




  • Mömkin.




  • Mansurzıñ
    höyärkähe bulğan bit!




  • Kit,
    ısınmı? — Näğim Käbirgä aptırap
    qarayı.
    Işanğı
    kilmäy. Taptığızmı üzen?




  • Älegä
    yuq. Iseme—Rauzamı, Rozamı şul. Äytkän
    däy,
    hineñ
    tanış küz vraçtarıñ arahında şunday
    isemlehe
    yuqmı?




  • Häterlämäyım.
    Yuq şikelle.




  • Ul
    Rauza bezgä küp nämä añlatasaq. Ğäzättä,
    irzär
    qatındarına
    üzzären borsoğan nämä turahında bötähen

    höyläp
    barmayzar, ä bına höyärkäläre aldında
    tulıhınsa
    asılalar.




  • Bälki
    Rauza belhä lä äytergä telämäs.




  • Bälki,
    — tip rizalaştı Käbir. — Läkin äytmäü
    ösön
    bik
    zur säbäp käräk. Ul barmı ikän?




  • Ä
    Käli? Unıñ haqında häbär barmı?




  • Hıuğa
    töşkän keüyek yuq buldı. Ezläybez, ämmä...
    Äytkändäy,
    Mansur
    menän Kälizeñ yuğalıuzarı
    nisekter
    ber-berehenä
    oqşağan
    keüyek. Hiñä şulay toyolmaymı?




  • Belmäyım,
    — tip ğäcäplände Näğim.




  • Ike-ös
    köndän Kälizeñ mäyıten tabıp alırbız,
    tip
    qurqam.




  • Şulay
    bulğas, niñä tik ultırahıñ? Ezlärgä,
    tabırğa
    käräk
    unı. Qotqarırğa!




  • Ezläybez,
    tinem bit.



Kemdeñ
eşe ikän bıl, añlamayım. Ularzı ültereü
kemgä
käräk,
ni ösön käräk?




Ägär
unı belhäk, yınäyätsene ezlärgä lä
eñeleräk


bulır
ine, — tine Käbir. — Äytkändäy, Käligä
kilgän tege otkrıtkanıñ qayhı maşinkala
basılğanın beldek.





  • Qayza
    basqandar?




  • Hezzeñ
    institut maşinkahında. Ul asıq ultıra.
    Kem teläy, şul basa ala. Şulay za ul
    maşinka yanında huñğı köndärzä uralğan
    keşelärzeñ isemlegen aldıq. Barıhın
    da tikşerergä tura kilä. Mansur yuğalğan
    kön qayza bulğandar, nimä eşlägändär...




  • Säyır
    hezzeñ eşegez, — tine Näğim ğäcäplängän
    tauış menän. — Küpme ğäyıphez keşelärzän
    şiklänergä, ularzı ızalatırğa tura
    kilä.




  • Şulay,
    — tip kileşte Käbir dusı menän. — Şunhız
    bulmay...




9



Irtägehenä
küz vraçı bulıp eşläüse higez Roza, dürt
Rauzanıñ isemlegen kilterzelär. Bişehe
qırqtan ütkän. Şuğa ularzan, tağı yıgermehe
lä tulmağan ike yäş qızzan Käbir älegä
baş tarttı. Ägär qalğan bişäühe arahında
Mansurzıñ höyärkähe bulmaha, uların da
tikşererzär.



Biş
qatındıñ dürteheneñ ire bar, berehe
genä yañğız. Huñğıhınan başlarğa buldı
Käbir.



Rauza
Haliqova. 26 yäştä, keyäügä sıqmağan,
ata-äsähe menän yäşäy.



Käbir
qatındarzı saqırıp tormasqa qarar itte.
Barıhın da üze barıp kürä, şulay tizeräk
bulır. Häzer yınäyätsegä ni tiklem küberäk
vaqıt birhäñ, unı şul tiklem faşlauı
auırıraq bulasaq. Şuğa la Käbir
uratıp-suratıp tormasqa buldı. Qatındarzı
baştan uq asıqtan-asıq höyläşergä
saqırasaq...



Bına
Käbirzeñ qarşıhında Rauza Haliqova
ultıra. Matur yözlö, quyı qara säsle
qız. Käbirgä şikle itep qarap ala. Oşo
buldımı ikän Mansurzıñ höyärkähe?



Käbir
üzeneñ kem ikänlegen añlattı la horauzarğa
küste.





  • Hez,
    älbittä, nimä haqında höyläşergä
    kilgänlegemde belergä teyışhegez...
    Borsolmağız, ozaqqa huzmam. Sönki mineñ
    vaqıtım yuq. Ber genä ütenesem bar.
    Zinhar, häzer min äytkän keşene belhägez,
    yäşerep mataşmağız. Bez barıber hezzeñ
    aldaşıuığızzı asıqlarbız. Ämmä vaqıttı
    yuğaltasaqbız.




Ä
niñä min aldaşır tip uylayhığız?





  • Ğäfü
    itegez, min ulay uylamayım. Läkin... Hez
    mine
    añlağanhığızzır.
    Timäk...
    Mansur
    Talipoviç Hä
    kimovtı
    belähegezme?




  • Unı
    kem belmäy. Danlıqlı ğalim bit ul.




  • Min,
    unıñ menän ber-beregezze belä inegezme,
    tip
    horarğa
    teläyım.




  • Ä
    bıl hezze niñä qızıqhındıra?




  • Işetkänhegezzer,
    ul vafat buldı.




  • Eyı,
    gazetala nekrolog uqığaynım.




  • Enäyätselärze
    tabıu ösön käräk bıl.




  • Enäyätselärze
    ezläü ısulığız bik säyär ikän.




Käbir
yılmayıp mataştı:





  • Qızğanısqa
    qarşı, oşonday ısuldı la qulla
    nırğa
    tura
    kilä. Şunan — belä inegezme?




  • Qızğanısqa
    qarşı, yuq.




Käbir
şımıp qaldı. Nisek yıñel dä, anhat ta yauap
birze

«yuq». Şulay uq bınan buş qul menän sığıp
kitergä
tura
kilerme? Käbir bığa ışanırğa telämä
ne,
unı
nizer totto, ömötländerze. Tağı ber-ike
genä ho
rau
bir,
aşıqma, tine küñele, häm qız Mansurzı
yaqın
dan
belgänen
äyter... Ämmä yuqqa ömötlängän ikän. Käbir
küpme
genä
uratıp-suratha la Rauza, ul ğalim haqında
gazetanan
uqıp
qına beläm, tigändän arı kitmäne.



Başqa
Rauzalarzıñ ire bar. Bıl turala uylau
ğına
la
Käbirzeñ
küñelendä ıtırğanıs tıuzıra. Irzäre
bu
la
torop,
başqa menän osraşqan qatındarzan nimä
täheñ
inde?
Ular üz irzären alday ikän, Käbirgä
dörö
sön
äyter
tiheñme?



Irle
Rauzalar
menän Käbir hağıraq höyläşergä tı
rıştı.



Täüge
Rauzanı
häylä menän almaqsı buldı:





  • ez
    Mansur Häkimovtı yaqşı belgänhegez
    ikän.




Ikensehenän
turanan-tura horanı:





  • Hez
    Mansur Häkimovtıñ ülemenä qağılışlı
    be
    räy
    nämä äytä
    almashığızmı?




Dürtense
qatın menän
yänä
hağıraq
başlanı:





  • ez
    Mansur Häkimov tigän keşene belähegezme?




  • Yuq,
    tine
    utız yäştärzäge sibär yözlö Roza.




«Aldaşa»,

tip
uylanı Käbir.





  • Mansur
    Häkimov

    bildäle
    ğalim. Şunı belmäy
    hegezme?




  • Belmäyım.




  • Unıñ
    haqında gel genä gazetalarza yazzılar.




  • Min
    gazeta uqımayım.




Mansurzı
yış qına televizorzan da kürhätä
.





  • Min
    televizorzan
    kino
    ğına
    qarayım.




«Aldaşa»,
— tip uylanı Käbir yänä. — «Oşomo ikän
ni Mansurzıñ «höyärkähe?»





  • Qızğanıs.
    — Käbir auır hulanı.




  • Ä
    hezze niñä mineñ nindäyzer Mansur
    Häkimovtı beleü-belmäüyem qızıqhındıra?




  • Unı
    küptän tügel ülterzelär.




Qatındıñ
küzzäre zurayzı, ul ber az öndäşmäy
ultırzı.





  • Kemdär
    ültergän?




  • Bez
    şunı ezläybez zä. Mansurzıñ Rauzamı,
    Rozamı isemle tanış qatını bulğan. Ul
    nimäler belärgä teyış. Här häldä ul
    Mansurzı huñğı bulıp kürgän, tigän şik
    bar. Şuğa hezgä kilgäynem.




  • Min
    hezgä käräk Roza tügel şul.




  • Şulay
    za min hezgä üzemdeñ telefonımdıñ
    nomerın qaldıram.




  • Niñä?




  • Bälki
    şıltıratırğa käräk bulır.




  • Yuq,
    käräkmäs. — Qatın Käbir huzğan qağızzı
    almanı.




Şunıñ
menän huşlaştılar.



Ul
köndö Käbir başqa Rauza-Rozalar menän
dä osraşıp höyläşte, ämmä üze haylağan
biş qatındıñ berehe lä Mansurzı yaqından
belmäy bulıp sıqtı. Şulay uq Mansurzıñ
höyärkähe yıgermenän yäş, yäki qırqtan
olo bulırmı ikän ni? Başqa sara qalmay.
Ular menän dä osraşıp höyläşergä tura
kilä. Bığa yänä ber kön vaqıt kitäsäk!
Şuğa Käbirzeñ käyıfe nıq kitelde...



Ämmä
uğa başqa Rauza-Rozalar menän şöğöllänergä
tura kilmäne. Töştän huñ eşkä kileüyenä
Käbirgä Kälizeñ mäyıte tabılıuı haqında
häm qalala yänä ber irzeñ yuğalıuı
turahında äyttelär. Iñ ğäcäpländergäne
şul ine: yuğalğan irzeñ qatını — küz
vraçı bulıp eşläy ikän. Iseme — Roza...



10



Kälizeñ
mäyıten dä un ösönsö kilometrzağı
urmansı öyönän taptılar. Unıñ ülemeneñ
dä säbäben asıqlap bulmanı: yöräge lä,
başqa organdarı la hap-hau, ämmä kötmägändä
totqan da ülgän. Läkin unıñ ülterelgänlegenä
Käbirzeñ şige yuq. Tik nisek ültergändär?
Häm ni ösön Käbir vraçtarğa mäyıtte
tağı ber tikşerep sığır
ğa,
ülemeneñ
säbäben tabırğa quştı la yuğalğan

irzeñ
öyönä
aşıqtı.



Käbirzeñ
imanı kamil: Mansur, Käli häm oşo yuğal
ğan
irzeñ
arahında nindäyzer bäyläneş bar. Nindäy
bäyläneş? Iñ alda şunı asıqlarğa käräk...
Ägär
toyomlauı
dörös
bulha, tizzän bıl irzeñ dä mäyıten
taba
saqtar.
Uylap
qarahañ, qot osqos bit! Äle ul ir tere,
qayzalır
biklängän.
Ä ber nisä köndän unı la añla
yışhız
ısul
menän ülteräsäktär häm urmanğa iltep
taşlayasaqtar. Bıl haqta uylauı la
qurqınıs! Äytkän
däy,
urman
tiräläy haqsılar quyırğa käräk. Şulay
itep
eläktererzär
zä yınäyätselärze...



Yuğalğan
ir qala sitendä, üz öyöndä yäşägän ikän.
Beyık
qapqa,
işek aldında säskälär üsep ultıra. Zur
öy
tıştan
taqta menän käplängän, yäşel töskä
buyalğan.



Käbirgä
işekte sibär yözlö, urtasa buylı, utız
yäş
tär
tirähendäge
qatın astı. Bıl gazeta uqımausı, tele
vizor
qaramausı,
Mansurzı bötönläy belmäüse, kisä

Käbir
menän osraşıp höyläşkän küz vraçı Roza
ine.
Ul
Käbirze şunda uq tanını, älbittä, häm
täüge
sekundta
irekhezzän
uñayhızlanıp küzzären yäşerze.
Ämmä
tizzän
Käbirzeñ bötönläy başqa eş menän kilgänen
añlap, küräheñ, yänä üzen olo qayğı
basqanın hä
terläp,
kirenän
boyoq qiäfätkä inde häm öygä inergä
saqırzı.



Käbirzeñ
häzer şige yuq: oşo qatın Mansurzıñ
höyärkähe
bulğan.
Bına qayza ul Mansur menän Rozanıñ
iren
bäyläp
torğan yıp! Timäk, kisä Roza aldaşqan,
ul
belä
Mansurzı,
tik bıl haqta äytergä telämägän. Kä
birze
küreü
menän şul arqala uñayhızlanğan
da
inde.
Häzer
sledovatelde
şul borsoy: Roza arqahında urla
nılarmı
ikän
ni tege saqta Mansurzı, ä
kisä
— qatın
dıñ
iren?
Nimä bıl — könläşeüme,
ällä
başqa sä
bäpme?



Öygä
ingäs,
Käbir, ozaqqa huzmay,
Rozanan
ire haqında
horaşırğa
kereşte:





  • Iregezze
    huñğı tapqır qasan kürzegez?




Kisä
kis. Eştän qayttı, kiske aş aşanıq. Yıte
tirähendä
ul
ikmäk alırğa magazinğa kitte... Yıñelsä
genä
keyıngän
ine. Şunan qaytmanı... Min unğa tiklem
köttöm

uramğa sığıp horaştırzım. Ämmä ber kem
kürmägän.
Şunan
öygä qaytıp tanıştarıma şıltıra
tırğa
totondom.
Berehenä lä barmağan. Bälki, tönön yäki
irtänsäk
qaytır,
tinem. Qaytmanı. Eşenä barmağan...
Ä
unıñ
ber qasan da eşenä huñlağan yäki barmay
qalğan sağı bulmanı. Hatta auırığan
saqtarında la, öyzä yatırğa telämäyınsä,
eşenä kitä ine...





  • Eştän
    qaytqas üzen nisek totto?
    Säyır
    qılıqtarı hizelmäneme?




  • Yuq
    şikelle. Ğäzättägesä höyläşä-höyläşä
    säy estek. Ul eşendäge kölkölö vaqiğalar
    haqında höyläne... Şunan qızıbız menän
    uynap aldı...




  • Qızığız
    barmı? Qayza ul?




  • Äsäyımdärgä
    ilttem. Ular qala üzägendä tora.




Ireneñ
kabinetına indelär. Qapıl Käbir tert
itep



qaldı.
Möyöştäräk curnaldan qırqıp alınğan
hürät elenep tora. Unda respublikanıñ
ber törköm danlıqlı keşeläre töşörölgän.
Aralarında Mansur za bar. Hüz yuq — bıl
hürät fäqät Mansur arqahında bında
elengän. Ä Roza kisä genä Mansurzı
belmäyım, unıñ haqında işetkänem dä yuq,
tigäyne.



Roza
Käbirzeñ hürätkä ozağıraq tekälgänenä
iğtibar itte.



Sledovatel
kabinettı
qarap sıqtı, ämmä şiklänerlek ber nämä
lä tapmanı. Östäldä qağızzar yata, ber
nisä kitap asıp halınğan. Äyterheñ,
kabinet hucahı azğa ğına sıqqan da häzer
kilep inep yänä eşkä totonor. Läkin,
qızğanısqa qarşı, bıl bülmä üzeneñ
hucahın başqasa kürmäs şul...





  • Iregez
    kem bulıp eşläy?




  • Incener-konstruktor.




  • Eştären
    öyönä lä alıp qayta ineme?




  • Yış
    qına. Ul üze eşen bik yarata.




Käbir
bülmäne yänä ber tapqır urap sıqtı la
möyöştäge hürät yanına kilep tuqtanı.





  • Bıl
    kem? — tip horanı ul Mansurğa kürhätep.




Rozanıñ
yözöndä qısqa ğına vaqıtqa borsolou
kürenep qaldı. Nimä tip yauap birergä
belmäyınsä, ul qabalanıp uylanı, Roza
kisä genä Mansurzı belmäyım, tine. Läkin
ireneñ kabinetında elenep torğan
hürättäge keşene nisek belmäskä mömkin?





  • Iremdeñ
    ber iptäşe, — tine ber azzan Roza. —
    Isemen häterlämäyım.




  • Unıñ
    hezgä kilgäne barmı?




  • Yuq.




  • Iptäşe
    ikänlegen qayzan belähegez?




  • Iremdän
    ber tapqır horağaynım.




  • Hüräte
    bında elenep torğas, bik yaqın iptäşeler?




Şulayzır.




Şulaymı,
ällä şulayzır ğınamı.





  • Şulay
    şikelle.




  • Min
    añlamayım, nisek inde yaqın iptäşe bula
    torop,
    hezgä
    ber qasan da kilmägän, ışanmayım.




Roza
öndäşmäy torzo.





  • Kilde
    lä şikelle.




  • Hez
    yaqın dustarığız menän aralaşmay
    yäşäyhe
    gezme
    ni?





Aralaşabız.
Läkin bıl dusı... unıñ kilgänen
häterlämäyım.





  • Huñğı
    köndärzä iregez unıñ haqında höylämä
    neme?




  • Yuq.




  • Hez
    bit aldaşahığız, Roza.




  • Niñä
    aldaşayım, höylämäne.




  • Ägär
    iregezzeñ dusı ikän, ul
    hezgä
    oşo
    keşeneñ
    ültereleüye
    haqında
    äyter ine.




  • Yuq,
    äytmäne.




  • ez
    unıñ ber azna elek, iregez keüyek
    yuğalğanlığ
    ın,
    ike
    kön elek urmanda unıñ ülek käüzähe
    tabılğan
    lığın
    belähegez.
    Bıl keşe—min kisä hezzän horaşqan
    Mansur
    Häkimov.
    Ä häzer miñä dörösön äytegez: ni ösön
    hez
    Mansurzı
    beleüyegezze yäşerähegez?




  • Min
    unı belmäyım, — tine Roza tonoq
    tauış
    menän.




  • Belähegez.
    Bik yaqşı belähegez. Hez unıñ eşenä
    küp
    tapqırzar
    şıltıratqanhığız. Ägär telähägez,
    häzer
    Mansurzıñ
    sekretarşahı
    menän höyläşäbez. Ul
    hezzeñ
    tauışığızzı
    tanıyasaq.
    Şıltıratabızmı?




  • Käräkmäy...
    — Roza qapıl bögölöp töştö.

    Eyı...
    Min
    Mansurzı
    belä inem...




  • Min
    bını kisä ük añlanım,

    tine
    Käbir.
    nıslanığız.
    Ultırığız...
    Hezzeñ iregez yuğaldı.
    Bälki
    unı la
    Mansurzıñ
    yazmışı
    kötäler.
    Iregezze
    qotqarıu
    ösön
    hez
    Mansurzıñ
    huñğı köndäre haqında ni
    belähegez,
    barıhın
    da
    höylärgä teyışhegez. Mansur
    hezgä
    üzen borsoğan
    nämälär
    haqında
    höylämäneme?
    Bälki, üzeneñ doşmanı
    barlığın
    äytkänder?




  • Yuğalırzan
    ber kön
    alda
    Mansur
    mineñ
    menän osraştı... —
    Roza
    tınıp qaldı. Unıñ
    nıq
    tulqınlanğanlığı
    hizelä
    ine.




Käbir
urınınan
torop kuhnyağa
inde
häm
stakan
menän
hıu
kilterep
Rozağa huzzı.



Mä,
saq qına esep alığız... Hez aşıqmağız.
Şul
kis
Mansur
nimä turahında
höyläne?
Barıhın
da
häterlärgä
tırışığız.



Roza
saq qına hıu este lä, şul kiste isenä
töşörörgä teläp, uylanıp ultırzı.





  • Mansurzıñ
    käyıfe yuq ine... Min: «Ni buldı?» — tip
    horağaynım, qul ğına heltäne. Ämmä azaq
    üzenän- üze höylärgä totondo. Kem
    menänder ular bähäsläşkän... Kem menän,
    nimä haqında — unıhın äytmäneme ikän,
    yäki mineñ häterzä qalmağan... «Ul
    yañılışa, şunı añlamay!»— tigäne isemdä.
    «Min uğa isbat itergä quştım», — tine
    Mansur.
    «Irtägä
    isbat itäm!» — tigän tege keşe...




  • Nimäne
    isbat itergä telägän? Saq qına la
    isegezzä tügelme?




  • Yuq...
    Mansur, bälki, äytkänder... Belähegezme...
    Miñä bını äyteüye auır... Mansur yanında
    min unıñ nimä höylägänen işetmäy zä
    inem... Unı küreü... mineñ ösön... Ul şunday
    aqıllı, izge küñelle keşe ine. — Roza
    qapıl yözön ustarı menän qaplanı.




Käbir
öndäşmäne, qatındıñ yänä höyläy başlağanın
köttö. Bına Roza quldarın yözönän aldı,
qulyaulığı menän küzzären hörttö.






  • qıyını şunda... Min iremde hörmät itäm...
    Mansur za Zifahın... Ularzıñ bit dürt
    balahı bar... Ularzı qaldırıu turahında
    uylau za mömkin tügel ine... Ä bez Mansur
    menän ber-berebezze... Nimä eşlärgä lä
    belmäy inek...




Käbir
öndäşmäy genä Rozanı tıñlanı. Nindäy
qatmarlı bıl tormoş. Ike yän ber-berehen
yaratqan. Ämmä bergä bulıu turahında
uylay za almağandar... Mansur!.. Unı bit
Käbir ütänän-ütä küräm tigän fekerzä
ine. Ul Zifahın ülep yarata, tip uylay
ine. Ä baqhañ...





  • Şunan
    Mansur mine şul keşe menän osraşıuğa
    saqırzı. Ular irtägehenä osraşırğa
    teyış ine.




  • Ä
    niñä saqırzı?




  • Belmäyım...
    Küräheñ, nindäyzer şige bulğandır,
    bälki, unan qurqqandır... Min barırğa
    rizalıq birzem.




  • Şunan?
    — Käbirgä tın alıuı auırlaştı. Ul
    Mansurzıñ ülemeneñ säbäben asıqlauğa
    nıq yaqınlaşqanın añlanı. — Bez barzığızmı?




Bez
kiske yıtelä osraşırğa höyläştek. Sovet
mayzanında. Tik min vaqıtında barıp yıtä
almanım. Irem eşenän huñlap qayttı la
uğa tamaq aşatqansı vaqıt higezense
bulıp kitte. Ämmä min Mansurzıñ kötöp
alasağına ışana inem. Tiz genä keyındem
dä osraşahı urınğa yügerzem. Häm
huñlanım!..



Käbirzeñ
kükrägendä nimäler özölgändäy buldı.
Ul
şunday ömötlängäyne!..





  • Min
    alıstan uq mayzanda ber ir menän höyläşep
    torğan Mansurzı kürzem, — tip dauam
    itte hüzen Roza. — Azımımdı qızıulattım.
    Läkin barıp yıtä almay qaldım. Mansur
    menän tege ir «Volga»ga ultırzılar za
    kittelär. Küräheñ, ular mine kötkän.
    Kileremä ömöttäre özölgäs, kitep
    barzılar...




  • Hez
    tege irze tanınığızmı?




  • Yuq.
    Min uğa yaqşılap qaramanım da.




  • Şulay
    za häterlärgä tırışığız. Şul keşe alıp
    kitkändän birle Mansur yuğaldı bit.
    Nindäyıräk äzäm ine ul? Ozonmo, qısqamı?
    Näzekme, yıuanmı? Nimä keygän ine?




  • Käüzägä
    Mansurzan täbänägeräk ine... Yıuantağıraq...
    Horo kostyum keygän ine... Yözö küzem
    aldında... Tura tanau... Küzzäre... Hürätläy
    almayım... Tik kürhäm, tanır inem...




  • Maşinahınıñ
    nomerın häterlämäyhegezme?




  • Yuq.
    Tösö aq ine... Iñ säyıre azaqtan buldı...
    «Volga» kitte. Min atlay torğas, yartı
    minut qına elek Mansur menän tege ir
    torğan urınğa barıp yıttem. Şul saq
    üzemdän sittäräk torğan ike tanış tügel
    irgä iğtibar ittem. Ular üz-ara höyläşä
    ine. Berehe: «Qastı! Et!» — tine. Ikensehe:
    «Ul minän bılay ğına qotola almas!
    Üsemde alasaqmın!» — tine. Şunan
    berensehe: «Kötöp tormasqa, ikehen dä
    bärgeslärgä lä taşlarğa ine!» — tine.
    Bıl ike ir «Volga» kitkän yaqqa qarap
    höylände. Şuğamı ikän, miñä hüz Mansur
    turahında barğan keüyek buldı. Bälki,
    min yañılışamdır. Min arı tuqtap tormanım,
    boroldom da qaytıp kittem...




  • Ä
    bıl irzärzeñ qiäfäte nisek ine?




  • Berehe
    kiñ yaurınlı, yıuantaq käüzäle, urtasa
    buylı yıget ine. Ikensehe ozon buylı,
    zur başlı, sibär ir ine.




  • Ozon
    buylı, zur başlı, sibär... — Käbir Rozanıñ
    hüzzären üz aldına qabatlanı. Tuqta!..
    Bıl Käli tügelme?! Kälizeñ qalalağı bar
    militsionerzarğa taratıp birelgän
    fotohınıñ beräühe Käbirzeñ kesähendä
    yata ine. Ul şunı sığarıp Rozağa kürhätte.
    — Ularzıñ berehe oşo keşe tügelme?




  • Oşo!
    — tine Roza qurqqan tauış menän. — Hez
    unı belähegezme?




Timäk,
Mansurzıñ kem menän kitkänlegen Käli
belgän. Oşo unıñ ülemeneñ säbäbe bulğandır
za... Rozanıñ höylägändäre dörös bulha,
Mansurzı Käli tügel, bötön



läy
ikense keşe alıp kitkän. Ul ültergänme
Mansurzı? Ällä Mansur unıñ yanında bulıp
qaytırğa sıqqas, Käligä tap bulğanmı?..
Bıl horauzarğa yauaptı tabıuı yıñel
tügel...



Roza
yanında Käbir tağı yartı säğättäy ultırzı.
Ämmä qatın şul höylägändärenä başqa
ber ni zä östäy almanı...



11



Kabinetqa
Näğim kilep inde lä Käbirze yänä aptırauğa
haldı. Näğim tağı la üzgärgän — täbänägäyä
töşkän, başı la keseräyä birgän. Ber az
qartayğan da keüyek...



Näğim,
yañı keyıme menän maqtanğan hımaq,
Käbirzeñ aldında öyörölöp aldı:





  • Yä,
    bögön mineñ qiäfät nisek?
    Tege
    poroşok şäp bulıp sıqtı bit! Bına tağı
    üzemde üzgärtep aldım!




Käbir
hafağa qaldı:





  • Hin,
    Näğim, ulay itep üzeñä üzeñ täcribä
    ütkärep yörömä. Azaq ni bulırı bildähez
    bit.




  • Unıñ
    zıyanın iñ alda min üzemdä toyorğa
    teyışmen, — tine Näğim. — Şulay tügelme
    ni?




  • Şulayzır,
    bälki... Ällä min dä hınap qarayımmı ul
    poroşogıñdı? Ğümer buyı ozon käüzälä
    bulğım kilde. Bälki, yarzam iter?




  • Aşıqma,
    — tip käñäş birze Näğim. — Yartı yıl
    köt. Min poroşoktıñ zıyanı yuqlığına
    ışanayım... Hin mineñ ösön borsolma.
    Mine vraçtar kön dä tikşerä. Älegä
    organizmımda ber nindäy zä üzgäreş yuq,
    tizär... Yaray, hineñ eştär nisek? Qalala
    tağı ber ir yuğalğan tizärme?




  • Eyı,
    — tine Käbir boşonqo tauış menän.




  • Ä
    tege yıget tabılmanımı äle?




  • Unıñ
    mäyıten taptıq. Yänä urmanğa iltep
    taşlağandar. Häzer urman tiräläy haq
    quyzıq. Ägär bıl irze lä şunda iltergä
    uylahalar... Bälki, şulay itep totorboz
    enäyätselärze...




  • Ä
    niñä ülterälär ikän ularzı? — tip horanı
    Näğim hafalı tauış menän.




  • Ägär
    belhäk, yınäyätselärze totouı yıñeläyır
    ine... Iñ aptıratqanı şul: Mansurzıñ da,
    Kälizeñ dä nimänän ülgäne bildähez.
    Yöräktäre tuqtağan. Ämmä ikeheneñ dä
    yöräge hap-hau.




Ğäcäp!
— Näğim dä aptıranı. — Äkiätkä oqşa
an
bıl.
Şulay
ğına añlatırğa bula bını: ularzıñ yändäre
sıqqan.





  • Ulay
    bulamı? Yän bit tän ülgäs kenä sığıp
    kitä.




  • Kirehensä
    bulıuı la mömkin. Yän kitkängä, yö
    räk
    tuqtay
    — tän ülä.




Käbirzeñ
bıl hüzzärgä his tä ışanğıhı kilmäne.





  • Ä
    yän niñä buştan buşqa tändän sığıp
    kithen?




  • Buştan
    buşqa tügel, allahı täğäläneñ quşıuı
    buyınsa sığıp kitä, — tip köldö Näğim.
    Şunan yıtdilände. — Kem belä inde niñä
    kitkänen. Yän tere tände taşlap kiteügä
    qarşılaşa.
    Unı
    tändän fäqät sit kös menän genä qıuıp
    bula.




  • Nindäy
    sit kös? Hin oşo ölkälä eşläyheñ bit..
    Unday köstöñ bulıuı mömkinme?




  • Mömkin.
    Ämmä ul köstö tabıu — genial asış.
    Er
    keşeläreneñ
    bığa äle başı yıtmäy.




Oşo
erzä telefon şıltıranı. Trubkala Rozanıñ,
tauışı
işetelde:





  • Käbir
    Usmanoviç! — Qatın bik nıq tulqınlana;
    ine.

    Min yartı säğät elek uramda tege keşene
    kürzem!




  • Qayhı
    keşene? — Käbir zä tınıslığın yuğalta,
    başlauın
    toyzo.




  • Tege
    kis Mansurzı maşinağa ultırtıp alıp
    kitkän
    keşene.




  • Qayza
    kürzegez?




  • «Ağizel»
    restoranı yanında, tuqtalışta tora
    ine.
    Min
    ergähenä barıp qaranım — ul! Kötmägändä
    ñä
    borolop
    qaranı. Küzzäre... Min qurqtım!.. Şul
    erzä
    avtobus
    kilde.
    Ul ultırzı la kitte. Añğarmay za qal
    dım...




  • Roza,
    tınıslanığız. Ul hezze häterlämäy.
    Qay
    zan
    şıltıratahığız?




  • Eşemdän.
    Şunda uq telefon-avtomattan şıltı
    ratırğa
    itkäynem
    dä ike tinlegem bulmay sıqtı...
    Hizäm:
    ul
    mine
    tanını.




  • Yuq,
    yuq, — tip tınıslandırırğa tırıştı
    qatındı
    Käbir.

    Qurqmağız.
    Ul tanımay hezze.
    Min
    hezgä
    inep
    sığırmın.




Käbir
trubkanı
haldı la tınıp qaldı. Timäk,
ul
keşe qalala! Oşo tirälä eşläy yäki yäşäy.
Iñ möhime: häzer
unı
belgän, tanığan keşe bar! Bögön ük
Roza
yarzamında
unıñ
portretın eşläp qararzar...





  • Ni
    buldı? — tip horanı Näğim.




Käbir
dusına
Rozanan işetkändären höyläp birze..




Ä
kem ul
Roza?
— tip aptıranı Näğim.





  • Mansurzıñ
    höyärkähe.




  • Höyärkähe?
    — Näğim ışanırğa telämäne.—Unıñ
    höyärkähe bulğanmı?




  • Bulğan
    ikän şul.




  • Ulayha
    tege keşene totouı yıñeläyä bit!




  • Min
    dä şulay tip uylayım, — tine Käbir.




12



Irtägehenä
irtänsäk Käbirzeñ yanına Näğim kilep
inde. Unıñ hul qulı bäylängän, sikähendä
— sıyılğan qanlı ez.





  • Ni
    buldı? — tip aptıranı Käbir dusına
    qarşı atlap.




  • Kisä
    miñä höcüm ittelär.




  • Nisek?




  • Min
    hizäm: bıl yınäyätselärzeñ kilähe qorbanı
    min. — Näğim ulay-bılay yörörgä kereşte.
    Unıñ nıq tulqınlanıuı yözönä sıqqaynı.




  • Tuqta,
    tınıslan. — Käbir dusın ultırğısqa
    ultırttı, stakan menän hıu birze. —
    Höylä yaqşılap.




Näğim
hüzen nisek başlarğa belmäy ultırzı.
Kürenep tora: unı kisä nıq qına
qurqıtqandar.





  • Min
    ularğa nimägä käräk bulğanmındır inde?
    Keşegä zıyanım teygäne yuq şikelle.




  • Bötä
    bälä şunda, — tine Käbir. — Ularğa nimä
    käräk — şunı añlap bulmay. Mansur za
    zıyanhız keşe ine bit.




  • Miñä
    unı ültereüselär höcüm itkän tiheñme?




  • Älegä
    ber ni zä timäyım. Höylä: ni buldı?




Kisä
mineñ kürşe auılğa kitte, — tip höyläy
başlanı Näğim. — Ä miñä üzeneñ ovçarkahın
qaldırzı. Qarap tororğa. Ul beräy yaqqa
ozaqqa kithä, här saq şulay itä... Säğät
higez tirähendä işektäge zvonok
şıltıranı. Barıp glazoktan qaranım,
mayzansıqta ber kem dä yuq. Bülmägä kire
ingäynem, tağı şıltıratalar... Tağı
qarayım — his kem yuq... Ösönsö tapqır
şıltıratqas, ovçarkanı eyärtep barzım
da işekte astım. Kötmägändä fatirğa ike
äzmäüyerzäy tanış tügel yıget kilep inde.
Berehe qulıma yäbeşte, ikensehe eyäk
astına ultırttı. — Näğim eyägen hıypap
quyzı. — Qulımdıñ auırtıuına tüzmäy
qısqırıp yıbärzem... Ägär şul yırzä ovçarka
ularzıñ östönä taşlanmaha... belmäyım...
Et tegelärzeñ bereheneñ keyımen yırtıp
ebärze, qulın qanatqansı teşläne... Ular
mineñ yanda


bulırın
kötmägän, küräheñ. Yuğalıp qaldılarmı,
qurqtılarmı — tiz genä sığıp qastılar...
Quldıñ bıuını sıqqanmı tigäynem... yuq
ikän... Bögölgän yıre nıq: auırta...





  • Berehen
    dä tanımanıñmı?




  • Yuq.
    Ämmä berehen qayzalır kürgän keüyekmen.
    Ikehe lä ozon buylı, kiñ yaurınlı. Ber
    qarauza kürenep tora — sportsılar.
    Kisänän birle baş vatam: ularğa nimä
    käräk buldı ikän?




Käbir
uyğa qaldı. Ägär bıl horauğa yauaptı
tabıp, bulha ikän. Bötä bälä şunda: niñä
ülterälär? Ular bit ber nämä lä almayzar,
haylağan keşene bildähez yırzä ike kön
totalar za ülterep mäyıten taşlap
kitälär.
...
Qalala
inde ällä nindäy häbärzär yöröy. Imeş,
Öfögä- qurqınıs yınäyätselär kilgän.
Ular üzzärenä şunday burıs alğan, imeş:
kön dä ber keşene ülterergä... Bögön
Tuğanov yänä Käbirze kabinetına saqırıp
beşte. «Ozaq mıştırlayhıñ! Ber azna
ütte, ä hin haman ber urında tapanahıñ!
Bıl yınäyättär haqında inde Mäskäü

-

belä!
Hiñä hüzem şul: ös köndän yınäyätselär
totolğan bulhın! Bar!..»



«Ös
köndän!..» Äyteüye anhat, ä unı nisek
tormoşqa aşırırğa?.. Käbir Rozanıñ
höylägäne buyınsa portret yahatıp, unı
militsionerzarğa taratıp birze, urman
tiräläy haqsılar quyzırzı... Läkin bılar
ğına az!
Az!
Unı
Käbir üze lä añlay. Ämmä yänä ni eşlärgä
huñ?



Auır
toyğolarğa birelep ultıra ine Käbir,
bına Näğim kilep inde häm Käbirzeñ bılay
za yanğan yörägenä yänä ut östäne. Tuqta!
Bıl vaqiğanı fayzalanıp bulmasmı?





  • Ularğa
    nimä käräk bulğandır, belmäyım, — tine
    Käbir. — Ämmä şunıhı asıq: ular kilähe
    qorban iten hine haylağandar.




Näğimdeñ
küzzäre tüñäräklände:





  • Nisek
    mine? — Ul urınınan ırğıp torzo. —
    Häzer
    min
    ni eşläy alam? Hez mine haqlarğa keşe
    birer

    teyışhegez!




  • Uylarbız.
    Bıl yınäyätselär, añlauımsa, ozaqqa
    huzırğa yaratmay. Ular bögön kis yänä
    hiñä kiläsäktär.




  • Min
    dä şulay tip uylayım, — tine Näğim
    qurq
    qan
    tauış
    menän.




  • Tınıslan,
    — tine Käbir. — hine ularzıñ qulı
    na
    tottorop
    quymabız, moğayın. Bez bılay itäbez...
    gön
    tön
    min hindä qunam.




Ber
üzeñme? — tip borsoldo Näğim. — Üzeñdeñ

genä
kösöñ
eterme ularğa? Bälki, yarzamğa tağı
ber-ike keşe alırhıñ? Ular bik köslö
egettärgä
oqşay.




Borsolma,
— tine Käbir tınıs tauış menän. — Min
ber üzem dä bireşmäm. Tik kilhendär
genä...



Şulay
höyläştelär: säğät biş tirähendä Näğim
Käbirzeñ eşenä huğıla. Şunan beräy
restoranğa inep aşap alalar za Näğimdeñ
fatirına inep biklänälär. Militsiyala
äzer torasaqtar, unan başqa Näğim yäşägän
öy tirähendä lä naryad decur itäsäk.



...Säğät
unğa tiklem ul-bıl bulmanı. Ber tapqır
ğına Näğimdeñ kürşehe inep şırpı alıp
sıqtı. Şıltırau işetelgäs tä Käbir,
pistoletın totop, işek artına bosqaynı.
Näğim işektäge tişektän mayzansıqqa
qaranı la kürşehe kilgänlegen äytte.
Ul sığıp kitkäs, Käbir uylap quyzı: bıl
tikşereü ösön kilmäneme ikän. Yänähe,
Näğim öyzä yañğızmı, ällä unan başqa keşe
barmı fatirza? Yuqqa Käbir uğa kürende.
Şunan kürşeneñ kemlege haqında horaşa
başlanı. Santehnik bulıp eşläy, gel genä
esep yöröy, bisähe menän ayırılışqan...
Şikle äzäm, tikşerergä käräk bulır...



Näğim
tämle itep aş beşerze. Aşarğa ultırğaynılar
borostoñ yuqlığı asıqlandı. Näğim
kürşelärenä yügerze. Käbir üzenä qoyolğan
aştı boroshoz za aşay başlağaynı inde.



Qapıl
mayzansıqtan şau-şıu işetelde. Nimäler
görhöldäp qolanı, kemder işekkä tipte.
Şunda uq kemdeñder qot osqos tauış menän
qısqırğanı işetelde:





  • Qotqarığız!
    Käbir!




Käbir
yäşen tizlege menän urınınan ırğıp
torzo la alyaqqa taşlandı. Işek bikle
ine. Käbir aşığıp yozaqtı törlö yaqqa
öyröldörörgä kereşte.





  • Käbir!
    A-a-a-! Tiz bul! — Bıl—Näğim qısqıra
    ine.




Artaban
asqa taban yügergän ayaq tauıştarı
işetelde. Käbirzeñ qoto osto: Näğimde
ülterep qasalarmı?.. Nihäyät, işek asıldı.
Käbir mayzansıqqa yügerep sıqtı. Näğim
etac arahındağı mayzansıqta yata ine.
Küldäge büselep yırtılğan, ämmä, iñ
möhime üze tere ine! Tik yanında ğına ber
kem dä kürenmäy...



Qastılar!
Qastılar! Totoğoz! — tip qısqırzı Näğim
asqa kürhätep. Ä unda uttar hünderelgän,
qarañğı. Käbir unı-bını uylap tormanı,
asqa taşlandı... Yartı minuttan ul podezdan
kilep sıqtı. Tışta qarañğı, ber nämä lä
kürenmäy! Käbir öyzö uratıp yügerze.
Yulında ber äzäm osrahası! Tegelär
qayzalır qa
sırğa,
yäşenergä ölgörgän! Käbir ulay-bılay
qarandı. Oşonda ğına üzeneñ noskiza
köyö uramğa kilep sıqqanlığın kürze...



Käbir
ingändä Näğim yırtılğan küldägen sisep
taşlap, ikensehen keygän dä, täneneñ
sıyılğan urınına yod hörtöp ultıra ine.
Käbirze
kürgäs, ul urınınan torzo häm aqhaqlap
qarşı kilde.





  • Min
    artıñdan sığa almanım, — tine Näğim
    aqlanğan tauış menän. — Ayaq auırta...




Käbir
dusın tınıslandırırğa tırıştı:





  • Ägär
    qıuıp yıthäm, hinhez zä... Nimä buldı?
    Höylä.




  • Kürşelärzän
    sıqtım da üzebezgä atlanım. Ä ular
    basqıstan kütärelep kilgändär, küräheñ.
    Min añğarmay za qaldım, qapıl östömä
    taşlandılar. Min qısqıra başlanım.




  • Nisäü
    inelär?




  • Ikäü.
    Kisägelär. Auızğa sepräk tığırğa
    mataştılar. Hineñ işekte asırğa
    mataşıuıñdı işetkäs, qurqtılar. Min
    ularzan ısqınıp öskä yügergäs, qıuıp
    tormanılar, qastılar.




Käbir
ulay-bılay yörönöp aldı.





  • Ular
    hiñä nıqlap totonmaqsı, — tine ul tınıs
    bulırğa tırışıp. Yınäyätselärze qulğa
    kilep eläkkän yırzän yıbärgäne ösön
    Käbirzeñ üz-üzenä asıuı kilä ine.— Ägär
    ular hine urlap kithälär, bına bulır
    ine kölkö. Min fatirza yatam hine hağalap,
    ä ular... Niñä kürşeläreñdeñ berehe lä
    sıqmanı?




  • Qurqqandar,
    küräheñ... Mine qotqaram tip üzzäre
    bälägä eläkhenme?




Tege
ike keşeneñ Näğim höyläüye buyınsa
tözölgän portretın Käbir militsiyağa
şıltıratıp äytte. Häzer bıl mäğlümättär
uramdarza yörögän naryadtarğa bireläsäk.
Bälki şulay itep eläktererzär
enäyätselärze.



Ul
tön başqasa ul-bıl bulmanı. Ämmä Käbir
Näğimdeñ podezı yanında könö-tönö naryad
totorğa käräk tigän fekergä kilde.



13



Tağı
ber kön üteügä tañ menän Käbir yanına
nıq borsolğan Roza kilep inde:




Bögön
tön kemdärzer mineñ öyömä inergä mataş
tı!



Bıl
häbärzän şaq qatqan Käbir qatındıñ
hüzzä
renä
ışanırğa la ışanmasqa la belmäne. Kemdär
höcüm yahay? Ni ösön? Nimä käräk ularğa?
Horauzar
küp,
berehenä
lä yauap yuq. Iñ qıyını — bildähezlek
utında yanıu! Ike tön buyı ular Näğimgä
höcüm itep mataştılar, häzer — Rozağa!
Kilähe tön ularzıñ başına nindäy uy
kiler?




Min
inde yoqlarğa yatqaynım, — tip
höyläne
Roza.
— Säğät töngö un ikelär tirähe bulğandır.
Qapıl iremdeñ kabinetında şılt itkän
tauış işetelgändäy buldı. Qurqa töştöm.
Irem yuğalğanı birle min...
här
vaqıt...
Yä kemder artımdan küzätä keüyek, yä
qolağıma
añlayışhız
tauıştar salına. Bıl yulı la
şulayzır,
tip
üz-üzemde tınıslandırırğa tırıştım. Ä
üzem
rıber
tın da almay yatam. Qapıl yänä şılt itkän
tauış! Qotom osto, yörägem döp-döp tibä.
Min inde
nım:
kemder öygä inep kilä. Tön urtahında!..
Irğıp torzom da ulay-bılay ittem. Başıma
ber nindäy uy
mäy,
nimä eşlärgä belmäyım. Şunan, bar
batırlığ

yıyıp, iremdeñ kabinetınıñ işegen
saq-saq
qına
asıp
eskä küz haldım... Ä unda... Täzrälä
qap-qara
ber
hın
tora. Ul tış yaqtan täzrä töbönä kütärelgän
asıq
fortoçka
aşa täzräne asırğa mataşa! Qurqışımdan
urınımda qattım da qaldım. «Hä» tigänse
Mansurzıñ, iremdeñ yuğalıuı isemä töştö.
Ergälä genä
fon,
şuğa barırğa hälem yuq. Qapıl üzem dä
hizmäy qaldım, äse tauış menän qısqıra
başlanım. Şäülä oşoğasa mine yoqlap yata
tip uylağanmı ikän, ni
bulha
la
tiz genä yırgä ırğıp töştö lä, yuqqa sıqtı.
Ä
min
ozaq
qına tınıslana almay qısqırzım şikelle.
Häzer
yaqşılap
häterlämäyım dä, tänemdeñ ut keüyek yanıuı
ğına isemdä qalğan. Ber azzan añıma
kilep
telefonğa
taşlandım.
Ä ul eşlämäy ine!.. Tege äzäm
unı
aldan
özgän!
Timäk, mineñ öyzä ikänlegemde belgän
ul!
ülterergä
uylağan!.. Yä... Şuğa la hezgä şıltırata
manım,
üzem yügerep kildem... Hizäm: häzer
ular
mine
ülterergä
itä! Kilähe tön

kiläsäktär!..
Ä
köndöz
cüm
ithälär? Min qurqam!.. Miñä kitergä
käräk
Öfö
nän,
şulay bit?



Käbir
ni eşlärgä belmäyınsä ürhälängän
qatındı
tınıslandırırğa
tırıştı:





  • Borsolmağız,
    Roza. Ber qayza la kiteü
    käräkmäy.
    Bez
    hezze haqlarbız. Ular hezgä ber ni zä
    eşläy
    almas.
    Tınıslanığız.
    Ä häzer häterläp qarağız... Hezgä,
    älbittä, ul keşeneñ yözö kürenmägänder?




  • Yuq.
    Qarañğı
    ine
    bit.
    Tik
    miñä
    toyoldo...




Nimä
toyoldo? Roza,
yauap
biregez!





  • Yuq,
    yuq, tügelder. Küzemä genä şulay
    kürengänder.




  • Nimä?
    Äytegez!




  • Täzräläge
    şäülä... tege saqta Mansurzı alıp kitkän
    keşegä oqşağanday toyoldo. Bälki, min
    yañılışamdır... Ämmä ul qabırğahı menän
    tora ine... Häm qapıl şul keşegä oqşap
    kitte...




  • Tağı
    şul keşe! — Käbir äsenep östälgä huqtı.
    — Kem ul? Nimä käräk uğa hezzän?




  • Belmäyım,
    — tine qurqıştan küzzäre tüñäräklängän
    Roza.




Käbir
ni uylarğa la belmäne. Ismaham, bäylänep
kiterlek ber yöy bulha...





  • Hezgä
    beräy keşe asıu tota ineme? — tip horanı
    ul aptırağas, qatından. — Yä ihä iregez
    beräyhe menän qatı ğına säkäläşkänder?
    Ällä Mansur hiñä keşegä äytmästäy ser
    sisteme? Roza, qäzerlem, häterlä, islä!
    Yuğihä bez unı ğümerzä lä tota almayasaqbız!




  • Min
    ber nämä lä belmäyım. — Rozanıñ küzzäre
    qurqıuzan zur itep asılğan. Ular Käbirgä
    tekälgän dä qatıp qalğan. — Min ber
    nämä lä belmäyım!




Käbir,
toyğoğa artıq birelep kiteüyen hizep,
urı
nına
barıp
ultırzı. Inde azna buyı añlayışhız
yom
ğaq
tirähendä
öyrölöü unıñ da nervıhın nıq qına
qaqşatqaynı şul. Läkin bılay za qoto
osqan qatın qarşıhında üzeñdeñ
köshözlögöñdä kürhätergä käräk
mäs
ine...



Käbir
Rozağa la ultırırğa quştı.





  • Roza,
    tınıslanığız, — tine ul. Ämmä bıl
    hüz
    lärze
    qatınğa
    tügel, ä üz-üzen qulğa alıu ösön äytte.
    Häzer
    hine
    üzebezzeñ maşina menän eşeñä ozatıp
    qu
    yırbız.
    Bişkä
    tiklem eşläyheñ bit äle hin? Şuğa
    tiklem
    ber
    qayza la sıqma, här saq keşe arahında
    bul.
    Säğät
    bişkä
    min hine qarşı barıp alırmın...




14




dürt
tirähendä
Käbir Näğimgä şıltıratıp,
bögöngö
töndö
bergä
ütkärergä täqdim itte. Bıl bik
uñaylı
bulır
ine. Tegendä Näğimde haqlarğa käräk,
bında
Rozanıñ
öyön küzätergä tura kilä. Ä Käbir Rozan
ıñ
öyön
haqlaşırğa
Näğimde alıp barasaq. Ul
bit
üze
yarzamlaşırğa
äzer. Militsionerzar yıteşmägän
mäldä
bıl
bik
şäp
bulır.




Ä
nisek haqlaybız? — tip qızıqhındı Näğim.





  • Hizzermäy
    genä baqsala yäşenäbez. Hin öyzöñ ber
    yağında, min — ikense.




  • Min
    riza, — tine Näğim. — Tik miñä lä beräy
    pistolet biregez.




Käbir
köldö:





  • Mineñ
    pistolet ikebezgä lä yıter.




  • Min
    undar tirähenä barham, nisek bulır?
    Eştärem bar ine.




  • Enäyätse
    şuğa tiklem höcüm itmäs moğayın, — tine
    Käbir. — Min baqsala bulırmın.




  • Yaray,
    höyläştek.




  • Tuqta!
    Hin bit Rozanıñ adresın belmäyheñ.




  • Isınlap
    ta! Qayza yäşäy ul?




Käbir
Rozanıñ adresın äytte, unda nisek barırğa
käräklegen öyrätte.



Säğät
bişense yartıla Käbir Roza eşlägän
bolnitsa yanına kilep telefon-avtomattan
şıltırattı.





  • Min
    hezze küptän kötäm, — tine qatın
    borsolğan tauış menän.




  • Min
    bolnitsa qarşıhında toram, —
    tine
    sledovatel.

    Hez sığığız za tura öyögözgä taban
    atlağız. Min artığızzan barasaqmın.
    Qaytqas, ber qayza la sıqmağız, ä min
    baqsağızğa yäşenäm. Säğät unda hezze
    haqlaşırğa tağı ber iptäşem kilä. Bez
    tönö buyı baqsala bulasaqbız. Añlanığızmı?




  • Añlanım,
    — tine Roza.




Bına
qatın bolnitsanan kilep sıqtı la,
qarşılağı eskämyälä gazeta uqıp ultırğan
Käbirgä küz hirpep qarağandan huñ,
uramğa taban atlanı.
Sledovatel
ber
azzan, gazetahın kesähenä halıp, unıñ
artınan töştö. Ara — yıte-higez metr.
Käbir başın bormay ğına tirä-yaqtı hözöp
qarap bara. Ergälä saq qına şikle äzäm
kürenhä, qaraşın unan almay. Älegä
Käbirgä şikle toyolğan här keşe Rozağa
kütärelep tä qaramayınsa ütep kitä...



Şulay
atlay torğas, qatındıñ öyönä kilep
ettelär. Bına qatın qapqanan eskä inde,
ä Käbir arıraq ütte. Uramda ber kem dä
kürenmäy. Käbir yähät kenä qoyma aşa
ırğını. Bına ul baqsala.
Sledovatel
ağastarzıñ
quyıraq yırenä ütte. Bınan öy zä, qapqa
la us töböndäge keüyek kürenä. Yaqtıla
oşonda ultırır, qarañğı töşöp, Näğim
kilgäs, öygä yaqınlaşırzar.



Vaqıt
äkrenläp alğa tägärläne. Şul arala
uramdan tistänän saq qına artığıraq
keşe ütkänder. Roza ber nisä tapqır işek

aldına
sığıp äylände. Baqsaların
da
biş
alma, dürt seyä, yıte balan qıuağı üsä
ikän.
Qarağattarın
hanap bötörlök tügel...



Käbirzeñ
uyzarı äkrenläp yınäyätselärgä küsä.
Kemdär
ular?
Nimä käräk ularğa? Auırıuzarmı, ällä
şelär
menän beräy täcribä ütkärälärme? Ulay
tihäñ,
keşe
yuğala, ike-ös köndän mäyıte tabıla, ä
unda
enä
menän
törtkän urın da yuq...



Näğim
un berense yartıla kilde.





  • Ğäfü
    it, saq qına huñlanım, eş küp ine. Mine
    bit häzer Mansur urınına bülek mödire
    itep quyzılar,

    tip
    aqlandı ul. — Ber kem dä kilmäneme?




  • Älegä
    yuq.




Inde
qarañğı töştö. Öyzärzä uttar qabındı.
nıñ
bar täzräläre lä yaqtılıq hibep tora.





  • Ikebez
    öyzöñ ike möyöşönä yäşenäbez,

    tine
    Käbir.
    — Hiñä ike stena, miñä ike stena kürenä.
    Arabızğa
    bau
    huzabız, beräy şikle nämä kürenhä,
    şunı
    tartırbız.




Bauzı
huzğas, tikşerep qaranılar: añlaşırğa
bula.



Oşonan
huñ ikehe ike möyöşkä sumdı la
şımıp
qaldı.
Vaqıt
telär-telämäs kenä alğa şıuıştı. Äkren
läp
täzrälärzä
uttar hünä başlanı. Bına Rozanıñ
da
ber
genä
täzrähe ozaq qına yaqtılıq hibep torzo
la
qarañğılıqqa
kümelde. Uramdan hiräk-hayaq
keşelär
ütep
kitä.
Yaqında ğına ber et yarhıp öröp aldı.
Qay
zalır
mototsikl
toqandı. Ber azzan unıñ tauışı
alısayıp
yuqqa
sıqtı.



Käbir
säğätenä küz haldı

berense
yartı.



Tağı
küpmeler vaqıt ütte.



Qapıl
ep häräkätkä kilde. Käbir täüzä ışanırğa
telämäne.
Näğim
bit nindäyzer qurqınıs haqında
iskärtä!
Käbirzeñ
yöräge yarhıp tibergä totondo. Ul,
eyılä
birep,
Näğim
ultırğan möyöşkä aşıqtı.





  • Ts-s!
    tip
    şıbırzanı Näğim, Käbir kilep
    etkäs.
    — Qoyma
    aşa
    kemder inde. Ana, küräheñme? Öyzöñ
    tege
    yağına
    sığa!..




Käbir,
unı
küreü ösön qalqına birgäyne, Näğim
kinät
asqa
tarttı:





  • Kürä
    bit
    häzer!




Sledovatel
qolaq
haldı: ısınlap ta, unda
şılt
itkän tauış
işetelgändäy
buldı.




Nimä
eşläybez?
— tip horanı Näğim
tulqınlanğan
tauış
menän.




Öyzö
urap
qarşıhına sığabız. Hin — bıl
yaqtan,
min — tege
yaqtan!



Käbir
alğa atlanı. Bına öyzöñ möyöşö.



Qapıl
öy esenän Rozanıñ äse itep qısqırğanı
işetelde. Şul minutta selpärämä kilep
täzrä vatıldı.
Näğim:





  • Tuqta!
    Atam! — tip qısqırzı.




Käbir,
qırqa turayzı la, ağastar aşa ırğıy-ırğıy
tauış kilgän yaqqa yügerze.



Alda
döpöldäp yügergän tauış işetelde, qoyma
başında nimäler yalp itep kürenep qaldı.





  • Qastı!
    Käbir, tiz bul! — tip hörän haldı Näğim.




Käbir
şul yaqqa yügerze. Näğim kürenmäy. Käbir
qoyma aşa ırğıp uramğa sıqtı. Bında
qarañğı, ber nämä kürerlek tügel. Ul
arala Näğim kilep yıtte.





  • Eh,
    saq qına eläkmäne! Qayza torop qaldıñ
    hin? — Näğim äsenep höylände. — Ägär
    ikäü bulğanda...




Käbir
unı tıñlap tormanı, yügerep kire baqsa
esenä inde, yarıq täzrä yanına kilde. Estä
Rozanıñ hulqıldap ilağanı işetelä:





  • Ul
    kilde! Tağı täzrä aşa inergä mataştı!
    Şul uq keşe!




Bötä
bıl vaqiğağa asıuı kilgän Käbir, ni
eşlärgä belmäyınsä, öyzö urap kitte.
Niñä bılay buldı äle? Qayza hata yıbärzelär?
Bına unıñ qarşıhına Näğim kilep sıqtı.





  • Niñä
    qasıp kitte ul? — tip horanı Käbir
    dusınan.




Näğim
añlatırğa totondo:





  • Min
    möyöştö genä urağaynım, küräm, ul täzrägä
    lä kütärelgän. Min qauşap qaldım...
    Qurqtım hatta. Şul saq ayağım astındağı
    ber ağas şartlap hındı. Tege äylänep
    qaranı la mine kürze. Şul saq estän Roza
    qısqırıp yıbärze. Bıl ällä eskä inergä
    itte, ällä ikense uyı bar ine... Ni bulha
    la täzrä yarılıp kitte. Min hineñ yıtep
    kilgäneñde hizä inem. Tegeñä taşlandım.
    Tik ul yıtez bulıp sıqtı. Qoyma aşa ırğını
    la küzzän dä yuğaldı. Qulğa eläkkän
    erzän... Niñä ozaq mıştırlanıñ? Ägär
    şäberäk qılanhañ...




Käbir
üze lä estän yanıp tora. Qosaqqa kilep
ingän yınäyätsene quldan ısqındırzılar!
Häzer ul bında zasada barlığın belde,
timäk, başqasa kilmäyäsäk. Rozanı ikense
urında yuq itergä tırışasaq. Tuğanov
bını işethä... Militsiyala Käbirzeñ küzen
dä astırmayasaqtar. «Yä, höyläp taşla
äle: nisek zasada oyoştorzoñ?..» Käbir
yän asıuı menän stenağa yozroqlap huqtı.



Ul
arala Roza öyzäge bar uttarzı qabızzı.





  • Äyzä,
    inäyık, — tine Käbir.




  • Bar,
    hin in, tınıslandır Rozanı. Min bında
    torayım äle. Kem belä, bälki, yänä kilep
    sığır.




Halatta
ğına karauatında ultırğan Roza qurqqan
yäşle küzzären Käbirgä töbäne. Unıñ
qaraşında bıl vaqiğanıñ ni menän bötäüyen
añlatıuzı horau za, sledovateldän yaqşı
häbär işeterenä ömöt tä bar ine. Käbirgä
uñayhız bulıp kitte. Üzen eşkinmägän,
qurqaq keşe itep hizze ul oşo minutta.





  • Tottoğozmo?
    — tip horanı Roza.




  • Yuq.
    — Käbir qatınğa qaramasqa tırıştı.




  • Nisek?
    Qastımı? — Roza ışanırğa telämäne,
    tauışında olo häüyef işetelde. «Timäk,
    unı ülterergä kilgän yınäyätse irektä!
    Unıñ irtägä lä kileüye bar! Yä ihä uramda
    tap itep...» Ul ustarı menän yözön
    qaplanı.




  • Niñä
    qısqırzıñ? — Käbir usal ğına öndäşte.
    Bıl minutta üzzäreneñ uñışhızlıqqa
    osrauına oşo qatın ğäyıple keüyek ine.
    — Ägär tauış kütärmähäñ, ul qasmas ine.




  • Min
    qurqtım! Ul bit täzränän inep kilä ine.
    Hez
    kilep
    etkänse, ul mine ülterer ine. Ä niñä
    täzrägä kütärelgänse totmanığız? Hez
    bit unı kürmäy qalğan
    hığız.




Bınday
ğäyıpläüze Käbir tınıs qına qabul itä
almanı.





  • Bez
    unıñ qoyma aşa töşkänen kürzek, — tine
    ul
    küzen

    yommayınsa. — Unı qamay başlağaynıq.
    Hin qısqırmahañ... Yaray, tınıslan, häzer
    ber ni eşläp
    bulmay...
    Bez
    bında, öy yanında, hin yat, yoqla.




  • Ä
    irtägä? Kilerhegezme? — Roza qurqqan
    küzzä
    ren
    sledovatelgä
    töbäne.




  • Bında
    zasada barlığın belgäs... ul irtägä
    kil
    mäyäsäk.




Roza
qoto
osop ırğıp torzo:





  • Kiläsäk,
    min
    hizäm, kiläsäk! Qaldırmağız
    mine
    yañğız!




  • Roza,
    tınıslanığız.
    Bez irtägä lä hezze haqlar
    bız.
    Häzer
    yoqlarğa
    tırış.




Käbir
işek
aldına sıqtı. Ağastar arahınan Näğim
kütärelde:





  • Qurqqanmı?
    Tınıslandımı?




Yoqlarğa
yattı,

tine
Käbir qänäğäthez tauış
menän.
Şul
ğına eşte bozzo.





  • Eyı
    şul, — tip kileşte Näğim. — Ägär
    qısqırmaha... Nimä eşläybez?




  • Yaray,
    bar, hin qayt. Ul inde bögön başqasa
    kilmäs.
    Şulay
    za min bında bulam äle.




  • Ä
    irtägä?




  • Irtägä
    lä kilergä tura kiler, ahırı. Kilä
    alırhıñmı?




  • Enäyätsene
    totorğa käräk bit. Bıl bezzeñ Mansur
    aldındağı burısıbız. Ikensenän, miñä
    lä öyzä qalıu qurqınıs. Miñä tönön hineñ
    yanda bulıu häyırle, — tine Näğim eske
    äseneü menän.




Näğim
öyönä qaytıp kitte. Käbir Rozanıñ
baqsahında qaldı.



Bıl
vaqıtta säğät töngö östö kürhätä ine.



15



Tuğanov,
töngö vaqiğalarzı işetkäs, tuzıp kitte:





  • Eşkinmägän!
    Auızıña qapqandı yota almağanhıñ! Häzer
    unı ğümerzä lä totop bulmayasaq! Ägär
    bılay eşlähäñ... — Ul Käbirze yartı
    säğättäy ärläne. Eştän qıuıu menän yanap
    böttö. Ä
    bıl
    sledovatel
    ösön
    iñ nasar nämä. Eştän qıuılğan ikänheñ,
    timäk, hin — buldıqhız — uñmağan
    sledovatel.
    Kemdeñ
    üz eşenä bınday baha alğıhı kilhen?




Nihäyät,
Tuğanov tınıslana töştö häm:





  • Häzer
    ni eşlärgä uylayhıñ? — tip horanı.




  • Bögön
    tön yänä ul öyzö haqlayım.




  • Hin
    nämä, ul yınäyätsene isär tip uylayhıñmı?
    Ul başqasa unda ayaq ta basmayasaq!




  • Basasaq,—tine
    Käbir ışanıslı tauış menän.— Ul bezzeñ
    ni uylağanıbızzı hizenä. Berze örköttök,
    inde haqlanmasqa la bula, tip feker
    yörötäsäk ul yınäyätse. Şuğa la bögön
    Rozağa yänä höcüm itep qarayasaq. Tik
    ul un tapqır, yöz tapqır hağıraq
    qılanasaq. Zasadağa eläkmäs ösön!




  • Käräge
    bar ine uğa Rozanıñ! Ul banditqa başqa
    qatındar bötkänme?




  • Uğa
    Roza käräk, — tine Käbir.





Yaray,
haqla, — tip rizalaştı Tuğanov. — Tik
bel: ike köndän bezgä bıl yınäyätte
asışırğa Mäskäüzän yarzam yıbärmäkselär.
Şuğa tiklem bez ul yınäyätselärze tabırğa
teyışbez! Üzebezze buldıqhız itep
kürhätmäs ösön! Hiñä—ike kön! Onotma!



Tuğanov
yarzamğa birgän ike yıgetkä nimä menän
şöğöllänergä käräklegen añlattı la
Käbir, yataqqa qaytıp, karauatına auzı.
Ul bit tönö buyı yoqlamanı. Ike-ös säğät
serem itep alha...



Ämmä
yartı säğättän unı uyatıp telefonğa
saqırzılar.





  • Tiz
    genä kilep yıtegez, — tine telefon aşa
    cur
    militsioner.




  • Ni
    buldı?




  • Belmäyım.
    Tuğanov quştı.




Käbir,
aşıq-boşoq keyınde lä, taksi menän
eşenä
osto.
Ni buldı ikän? Ällä yınäyätselärze
eläktergändär
me?
Yuqtır.
Ulayha, niñä saqıralar?



Tuğanovtıñ
yözö qara yanğan:





  • Qıuan!

    tine
    ul Käbir kilep iner-inmästän.

    Qalala
    tağı ber keşe ezhez yuğalğan!




Käbirzeñ
arqahı buylap esele-hıuıqlı
tulqındar
yügerze:





  • Qasan?
    Kem?




  • Kisä
    kis. Äytkändäy, Hineñ dusıñ Näğim yäşägän
    podezdan.




  • Näğim?

    Käbirzeñ
    başınan törlö uyzar
    yügerze.
    Ular
    yänä Näğimgä höcüm itergä barğandar!
    Ul
    öyzä
    bulmağas...




  • Belmäyım!
    — Tuğanovtıñ tauışı asıulı.—
    Bıl
    mine
    tamam
    yalqtırzı! Hin unda yoqlap yatahıñ! Ä
    bında...
    Onotop
    toram: Rozanıñ ireneñ mäyıte tabıldı.




  • Qayza?
    Yänä urmandamı?




  • Tügel.
    Enäyätselär, hin uylağansa, isär tügel.
    Ike
    mäyıtte
    urmandağı öygä taşlağas, häzer unıñ
    haqlanğanın hizenmäyzär tiheñme?
    Bınıhın yılğa buyına
    iltep
    taşlağandar.




  • Nisek
    ültergändär?




  • Bınıhınıñ
    da ülemeneñ säbäben asıqlay almay
    zar.
    Bötä
    ere hau, tırnaq menän dä sıyılğan urını
    yuq,
    ämmä
    ülgän! Hin, davay, yoqlap yatma, yuğalğan
    keşeneñ
    öyönä
    bar, qatını, bala-sağaların kür,
    kürşelä
    renän
    horaş.
    Ul yınäyätselär keşe küzenä kürenmäy
    qalmağandarzır.
    Yarzamğa
    birgän ike yıget ni menän şöğöl
    länä?




  • Berehe
    Mansurzıñ eşe menän, ikensehe Käligä
    qağılışlı.
    Min
    ularğa nindäy yünäleştä eşlärgä
    käräklegen
    äytkänmen.




  • Tağı
    ber keşe biräm, — tine Tuğanov. — Aşıq,
    aşıq!
    Ularğa
    yänä keşe urlarğa yul quymasqa käräk!
    Ba
    r!




Käbir
Tuğanov
yanınan şañqığan keşe keüyek sığıp

kitte. Nindäy mähşär bıl? Yınäyät östönä
enäyät öyölä, ä Käbir ularzı siseügä
ber azım da yaqınlaşmay. Ägär eştär
kiläsäktä lä oşolay dauam ithä, qayza
barıp törtölörzär? Iñ ükeneslehe, yäbeşep
kiterzäy ez, yıp şunday keskäy, bäläkäy...
Käbirzeñ küñelen äseneü häm ükeneü
solğap aldı. Ägär bögön töndä lä kilhä
ul qähär huqqır, Käbir teşe-tırnağı
menän yäbeşäsäk, ämmä totasaq şaytan
alğırın!



Kisä
kis yuğalğan ir, ısınlap ta, Näğimdeñ
podezınan bulıp sıqtı. Slesar bulıp
eşläy ikän. Qatını öyzä ultıra, ös balahın
tärbiäläy. Qatın qalala huñğı osorza
yuğalğan keşelär haqında, azaqtan ularzıñ
mäyıttäre tabılıuı turahında işetkän,
şuğa qoto osqan, ömötön yuğaltqan, ilay
torğas, küzzäre şeşengän.



Käbir
qatındı tınıslandırırğa tırıştı:





  • Bez
    tababız iregezze. Yınäyätselärzeñ ezenä
    töşkänbez, bögönmö-irtägäme totabız.




  • Irem
    genä tere bulhın inde, — tine qatın yäş
    aralaş. — Yuğihä ös bala menän...




  • Ul
    qasan yuğaldı? Säğät nisälä?




  • Kisä
    kis. Säğät higez tirähendä mayzansıqqa
    tämäke tartırğa sıqqaynı, ğäyıp buldı.
    Ayağında—tapoçka, triko menän futbolka
    keygäyne.




Käbir
podezdağı bar fatirzarğa inep sıqtı.
Bigeräk tä öy aldında kis buyı ultırğan
äbeyzärzän kisä kemdär kilep, kemdär
kitkänlegen täfsilläp horaştı. Ber äbey
higezzärzän huñ podezğa zur sumazan
totqan ike irzeñ inep kitkänlegen
häterläne. Yartı säğättän ular şul uq
sumazandarın kütärep kire sığıp kitkän.
Başqa äbeyzär zä bını raslanı. Tegelärzeñ
berehe kurtka keygän bulğan ikensehe
— plaş. Şularzıñ eşeme? Yuğalğan irze
sumazandarına halıp alıp kitkändärme?



Äbeyzär
sumazanlı irzärzeñ qiäfäten yaqşılap
istärenä töşörä almanı. Ä ularzıñ
keyımdäre haqında ğına beleü bik az!..



Käbir
Näğimdeñ eşenä şıltırattı. Ul üzzäreneñ
podezında yäşägän slesarzıñ yuğalıuı
turahında işetkän ikän.





  • Bik
    şäp keşe ine, — tip qayğırzı Näğim. —
    Kemgä qamasaulanı ikän ul? Şiklänerlek
    keşelär barmı, ismaham?




  • Yuq
    şul, — tip uftandı Käbir. — Hin kisä
    kis öyzä bulmanıñmı? Bälki küzeñä şikle
    keşelär salınğandır?




Min
bit kis buyı institutta buldım... Unan
tura hineñ yanıña ostom... Min hizenäm,
ul yınäyätselär mineñ arttan kilgän! Min
bulmağas, şul slesarzı alıp kitkän. Tik
min añlamayım: ularğa min käräkme, ällä
kem tap bula—şulmı? Niñä slesarzı alıp
kitkändär?



Käbir
körhöndö.





  • Bögön
    tön kilä alahıñmı? — tip horanı ul. —
    Sledovateldärze eştän ayırğı kilmäy.
    Tönö buyı unda bulhalar, irtägä könö
    buyı yoqlayasaq bit ular.




Kilermen,
— tine Näğim. — Tik undan huñ ğına.
Institutta eştär küp.






16



Käbir
yänä Rozanıñ baqsahında ultıra.
Enäyätselär bögön kilmähä, irtägä Rozanı
beräy yaqqa ozatırğa käräk. Sönki unı
kön dä haqlap bulmay, haqsıhız za
qaldırırğa yaramay. Yınäyätselär qatındıñ
yañğız qalğanlığın belhä, şunda uq unıñ
başına yıtäsäk.



Näğim
qarañğı töşkäs kenä kilde. Säğät un ber
ine. Arlı-birle höyläşep aldılar za üz
möyöştärenä sumdılar...



Rozanıñ
uttarı un ikelä hünde.



Tauış-tınhız
yänä ber säğättäy vaqıt ütte... Törlö
uyzarğa sumıp ultıra torğas, Käbir
üzeneñ yoqomhoray başlauın toyzo. Töndä
uğa yoqo bötönläy eläkmäne bit. Ul
ultırğan yırendä törlö häräkättär yahap
aldı.



Qapıl
unıñ qolağına säyır tauış salındı.
Äyterheñ, kemder yöröy!.. Käbir bar
iğtibarın halıp tıñlanı... Tirä-yün yänä
tınlıqta. Yañılıştımı ikän ni? Näğim
işetteme ul tauıştı? Aldan höyläşkänsä,
Käbir bauzı ike tapqır tartıp quyzı.
Bıl — «şikle nämä yuqmı?» tigän horauzı
añlata. Ägär Näğimgä ul- bıl hizelmähä,
ul bauzı ber tapqır tartırğa teyış. Ämmä
Käbir küpme köthä lä, Näğim yauap birmäne.
Käbir yänä bauzı ike tapqır tarttı.
Läm-mim! Käbirze borsou yalmanı. Beräy
nämä bulğanmı? Bälki, yınäyätse hizzermäy
genä kilep Näğimde ültergänder zä...
Käbirzeñ täne öşöp kitte. Ul, tiz genä
urınınan torop, Näğimdeñ möyöşönä
aşıqtı. Bına unıñ urını. Näğim yuq! Qayza
ul? Käbir tirä-yağına qaranı, ber ni
kürenmägäs, hağayıp tıñlanı.



Qapıl
arğı möyöştä şäülä kürende! Kem ul?
Näğimme? Bında taban kilä! Käbir yırgä
sügäläne. Ämmä şäülä yaqınayğas, unıñ
Näğim ikänlege asıqlandı.





  • Qayza
    yöröyhöñ hin? — tip şıbırlanı Käbir.




  • Hin
    işetmäneñme? Nindäyzer säyır tauış
    sıqqaynı. Min tauış kilgän yaqtı barıp
    qaranım.




  • Miñä
    äytep kitergä käräk.

    Käbir
    asıulandı.

    Min
    bında
    ällä nämälär uylap böttöm.




  • Alıs
    ta kitmäsmen, tigäynem... Ul-bıl hizelmäyme?




  • Yuq
    şikelle... Yaray, kittek urındarıbızğa.




Yänä
ber säğättäy vaqıt ütte.



Qapıl
öy esendä Rozanıñ qoto osop qısqırğan
uışı
işetelde. Şunda uq kemdeñder qatın
yoqlağan bülmäneñ işegen tipkeläüye
qolaqqa salındı.



Käbir
ırğıp torzo la Rozanıñ täzrähenä
taşlandı.





  • Ul
    işekte asa! Ul işekte asa!

    tip
    qısqıra ine aqıldan yaza yazğan qatın.

    Tizeräk!




Käbir
öyzö urap yügerze. Pistoletın qulına
totto.
Enäyätse—
öyzä!
Nisek ütep ingän?



Käbir
işekkä tibep yıbärze. Ul asıq ine! Başqala

la
biklänmägän! Kem asqan unı? Rozağa
ularzıñ
rıhın
da biklärgä quşılğaynı bit!



Qapıl
töpkö bülmälä pistolettan atqan tauış
telde!



Käbir
yän-farmanğa Rozanıñ bülmähenä barıp
inde.
Küz
qırıyı
menän täzrä aşa inep kilgän Näğimde
kürze.
Käbir,
uttı yandıra halıp, karauatqa qaranı...
Ä
unda
Roza
salqan töşöp yata ine. Mañlayındağı
keskäy
genä
tişektän
qan ağa...



Qoto
osqan Käbir, ni eşlägänen belmäyınsä,
qatınğa
taşlandı.
Äyterheñ, inde yän birgän qatındı
öröp
bulha
la
kire tereltergä teläne. Tik huñ inde,
huñ!..



Ul
arala Näğim dä kilep yıtte.





  • Ülgän!

    tine
    ul yän asıuı menän.




  • Baqsağa!
    — Käbir täzrä aşa tışqa ırğını.




Qayza
ul? Käbir tirä-yağına qarandı. Şunan yähät

kenä
qoyma
aşa ırğıp uramğa sıqtı. Ber kem dä yuq!
Ul
kire
öygä atıldı! Bälki, beräy bülmägä
yäşengän
der!
Bına
ul bar uttarzı yandırzı la bötä bülmälärze
bayqap
sıqtı.
Ämmä ber qayza la ber kem dä yuq ine.
Şunan
yänä
baqsağa sıqtılar, uramğa küz haldılar...



Un
minuttan
häldäre bötkän Käbir menän Näğim, öygä
inep,
bülmä
urtahında tuqtap qaldılar. Ikehe lä ber
ni
öndäşmäy.
Ni äytergä mömkin bınday minutta?!
Ikäüläşep
yörönölär
oşonda,

läkin
Rozanı haqlay al
manılar!
Enäyätse
nisek şulay anhat qına qasıp kitä

aldı? Käbir bını his tä añlay almay. Ul
tış yaqtan täzrägä kilgändä, Roza tere,
enäyätse işekte tege yaqtan tipkeläy,
asırğa mataşa ine. Käbir, öyzö urap,
işektän yoqo bülmähenä ingänse, yınäyätse
Rozanı ülterep yuqqa la sıqtı.
Qayza
buldı ul? Nisek küzgä lä kürenmäy kitä
aldı?













  • Hin
    kürzeñme unı? — tip horanı Käbir dusınan.




  • Yuq.
    — Näğim bötönläy qauşap qalğan. — Atıu
    tauışı işetelgäs, täzräne yara huqtım.
    Tik täzrä bigeräk beyık. Qapıl menep
    bulmay! Öskä kütäreleügä, hin yoqo
    bülmähendä tora ineñ.




  • Qayza
    buldı huñ ul? — Käbir karauatta yatqan
    qatındıñ mäyıtenä qaramasqa tırıştı.
    — Küräheñ, ul Rozanı ültergän dä zalğa
    inep yäşengän. Min yügerep yoqo bülmähenä
    ütkäs, äkren genä sığıp kitkän. Älbittä,
    şulay! Unıñ artınan yügerähe urınğa,
    min, isär, täzränän tışqa ırğınım, uramğa
    yügerzem. Ä yınäyätse bit işek aldına
    sıqqan da art yaqqa hıpırtqan.




  • Ä
    min huñ, min! — tip äsende Näğim. — Hin
    täzrä aşa ırğığas, miñä unda ni qalğan
    inde? Yänähe, hiñä höcüm itä qalhalar,
    qotqaram! Miñä işektän sığıp, ikense
    yaqtı qarayhı bulğan!




Häzer
nisek kenä ükenhälär zä, huñ ine inde:
Roza yänhez, yınäyätse küzgä lä kürenmäyınsä
ğäyıp buldı. Käbir irtägä militsiyala ni
bulasağın küz aldına kilterze lä yözön
sirzı. Häzer unıñ küzen dä astırmayasaqtar
bit! Ä Tuğanov oşolay auız asıp yöröüyen
ğümerzä lä ğäfü itmäyäsäk. Ägär Mäskäüzän
kileüselär bıl haqta işethä, unıñ üzenä
lä nıq elägäsäk. Zasadala ultırıp ta,
enäyätsene totou tügel, kürä lä almay
torop qalıuzı kem añlarğa telär?..



Käbir
telefondan aşığıs yarzam maşinahına häm
militsiyağa şıltırattı...



Tönö
buyı unı yoqo almanı. Käbir bögön bulğan
vaqiğalarzı qat-qat küz aldınan ütkärze
häm üzeneñ azım hayın tiyerlek hatalar
yahağanın añlanı. Irtägä ni genä bulır
eştä?



17



Tuğanovtıñ
kabinetına ezärläü bülege hezmätkärzäre
yıyılğan. Huca hüzze Käbirgä birze:




Yä,
höyläp taşla: nisek zasada oyoştorzoğoz?
Nisek itep haqlanığız ul qatındı? Yä?



Käbir
häzer nimä genä höylähä lä, üzen aqlarlıq
dälildär taba almayasağın añlay, läkin
bergä eşlägän keşelär aldında kölkögä
qalğıhı la kilmäy. Ul, mömkin tiklem
tınıs bulırğa tırışıp, kisäge vaqiğalarzı
başınan azağınasa höyläp birze.





  • Niñä
    hin, yınäyätseneñ işekte tipkeläüyen
    işetkäs, Roza yanına täzrä aşa inmäneñ?
    — tip horanı Tuğanov.




  • Miñä
    bit unı totorğa käräk ine. Ägär bıyalanı
    yarıp täzrä aşa inä başlaham, ul sığır
    za qasır ine.




  • Ä
    dusıñ qayza ine?




  • Min
    unı iskärtergä ölgörmänem. Yınäyätseneñ
    kürenmäy genä fatirğa ütep ineren aldan
    uylamağanbız. Ä inde işekte yımerä
    başlağanın işetkäs... Bında uylanıp
    tororğa vaqıt yuq ine.




  • Min
    enäyätseneñ küzgä kürenmäy kitä alıuına
    ışanmayım! — Tuğanov ulay-bılay yörönöp
    aldı. — Yä ul is kitkes aqıllı yınäyätse,
    yä bulmaha... Bötä bälä Käbirzä... Zasadanı
    oyoştora almağanhıñ! Ni ösön unda yañğız
    barzıñ? Min bit hiñä yarzamğa ös keşe
    birgänmen!




  • Ularzıñ
    başqa eşe bar. Ägär tönö buyı unda
    ultırıp sıqhalar, bögön könö buyı
    yoqomhorap yörörzär ine, — tip aqlanıp
    mataştı Käbir.




  • Tağı
    yarzamsı horar ineñ! Ä dusıñdı niñä
    eyärtep alıp barzıñ? Röhsäthez! Ägär
    unı ülterep kithälär, kem yauap birer
    ine? — Tuğanov asıulı qiäfät menän
    uylanıp torzo. — Ber azna esendä — ös
    mäyıt! Hin yınäyätsene totou tügel,
    tabıuğa taban ber azım da yahamağanhıñ!
    Qala halqı militsiyanı hügä häm dörös
    eşläy! Qısqahı, min bıl eşte hinän alam!
    Bötä dokumenttarzı, ana, Ğäzizovqa
    tapşır. Bögöndän bıl eş menän unıñ
    etäkselegendäge törköm şöğöllänä.




Käbir
başın eygän häldä ultırzı, sönki üz-üzen
aqlarlıq ber hüz zä tapmanı. Isınlap
ta, ul oşo yınäyättär sılbırın nisek itep
sisergä käräklegen haman añlamay,
oşoğasa yäbeşep kiterlek ber genä lä
ez tapmanı...



Inde
töş mäle yıtep kilä. Käbir militsiyanan
sıqqas, tuqtap qaldı. Yataqqa qaytqı
kilmäy, sönki häzer barıber yoqlay
almayasaq ul. Aptırağas, Näğimgä şıltırattı,
üzen bıl eştän sitläştergändären höyläp
birze. Näğimdeñ bik asıuı kilde:



Ägär
hiñä ışanmayzar ikän... Äyzä, tırışıp
qarahındar! Ürtänmä! Añlarzar äle... Kis
nimä eşläyheñ?





  • Häzer
    min
    buş.




  • Ulayha,
    min eştän huñ yatağıña huğılırmın, —
    tine Näğim. — Onotma, hin mine ul
    enäyätsenän haqlarğa teyışheñ. Äytkändäy,
    yañı
    sledovatel
    mineñ
    menän ni eşlärgä yıyına?




  • Unda
    äle hineñ qayğıñ yuq.




  • Mine
    ültergändären kötä inde? — Näğim kölöp
    mataştı. — Yaray, yanımda hin bulğanda
    bireşmäm. Altıla köt.




Käbir
säğät bişkä tiklem üz kabinetında
vaq-töyäk eştär menän bulaştı. Şunan
yäyäüläp qaytırğa sıqtı.



Uram
tulı halıq. Keşelär eştären tamamlap
öyzärenä aşığa, magazindarğa qabalana.
Här kemdeñ üz qayğıhı, üz mäşäqäte. Ber
kemdä lä burısın ütäy almağanı ösön
eşenän sitläşterelgän Käbir qayğıhı
yuq...



Näğim,
väğäzä itkänsä, säğät altıla kilep inde.





  • Äyzä,
    kittek! — tine ul işek töböndä tuqtap
    qalıp. — Asıqtırzı, restoranğa inep
    aşap alayıq.




Näğimdeñ
küzzäre yanıp tora, niñäler üzen bik
tınıshız totqan keüyek. Üzenä ike tapqır
höcüm itkäs, üzgärze ul. Qurqa, küräheñ...



Restorandan
sıqqanda higez tirähe ine. Ular taksi
menän Näğimdeñ fatirına kittelär. Ber
az televizor qarağas, Näğim, eşläp alam
äle, tip kabinetına inep kitte.



Käbir
televizor qarap ultıra torğas, yoqomhoray
başlauın toyzo. Ber vaqıt bülmähenän
Näğim kilep sıqtı.





  • Hin
    mineñ nimä menän şöğöllängänemde
    belergä teläy ineñ, — tine ul Käbirgä.
    — Äyzä kürhätäm.




  • Min
    barıber ber ni zä añlamayım. — Käbirzeñ
    urınınan torğoho kilmäne.




  • Min
    añlarlıq itep kürhätermen.




  • Keşeneñ
    yäne haqındağı eşeñme?




  • Eyı.




  • Qızıq.
    — Käbir urınınan torop televizorzı
    hünderze. — Äyzä, ulayha.




Yoqo
bülmähenä indelär. Näğim Käbirze
möyöştäräk torğan priborzar yanına alıp
kilde.





  • Hin
    er keşeläre ösön is kitkes asış yanında
    torahıñ, — tine Näğim. — Oşo maşina
    keşeneñ yänen tänenän ayıra ala.




  • Nisek
    ayıra? — Käbir añlamanı. — Ülteräme?




Unday
tupas hüz qullanma! — Näğim yözön boz
zo.
— Nimä ul tormoş? Bına öyzö al. Unıñ
esendä keşe bulha — öy tere lä, keşe
sığıp kithä — öy üleme?





  • Öy
    esendä keşe barmı, yuqmı - öy
    barıber
    ö
    y
    inde ul.




  • Keşeneñ
    täne lä şulay. Ul üz tormoşo menän yäşäy.
    Unıñ ösön esendä yän barmı, yuqmı- barıber.




  • Yän
    sıqha, tän bit ülä, serey, yuqqa sığa.




  • Sereü
    zä tormoş. Sereü — ul organik elementtarzıñ
    kislorod menän reaktsiyağa kereüye genä.
    Yäğni, yän taşlap kitkäs, tän aktiv
    yäşäy başlay, tiyergä bula.




Käbir
dusına qarap kölömhöräne:





  • Ulay
    uylay başlahañ, bıl donyala yäşäüzeñ
    bötönläy mäğänähe yuq.




  • Bar,
    — tine Näğim. — Tormoş bez uylağansa
    yabay nämä tügel. Mäsälän, keşeneñ yäne
    ber qasan da ülmäy, bötmäy. Tände qaldırıp
    kithä lä, ul yıhanda yöröy, yäşäy.




  • in
    din
    keşeläre keüyek höylänä başlanıñ.




  • Din
    äheldärenän kölmä äle hin, — tine Näğim.
    — Ular bik küpte belgän. Dindeñ yän
    haqındağı küp kenä hüzzäre döröskä
    sığa. Bını min täcribälär yarzamında
    isbat ittem. Yände ber tändän ikensehenä
    küserep bula. Bınıñ his tä auırlığı yuq.




  • Oşo
    maşina yarzamındamı? — Käbir ışanırğa
    la ışanmasqa la belmäne.




  • Eyı.




  • Qalay
    bäläkäy genä, — tine Käbir priborzarzı
    törlö yaqtan qarap.




  • Diplomat
    esenä hıya. — Näğim mahayğan keüyek äytte.
    — Hınap qararğa teläyheñme?




  • Nisek?
    — Käbir dusına ğäcäplänep qaranı. Ul
    şayaramı ällä? — H
    in
    mineñ
    yänemde tänemdän ayırıp qararğa täqdim
    itäheñme?





Eyı,
— tine Näğim tınıs qına. — Bıl bik ğäcäp
toyğo. Min ber nisä tapqır hınap qaranım.
H
in
üz
täneñdän ayırılğan saqtı ap-asıq
toyasaqhıñ. Täneñ oşo karauatta yata...
Täüzä ozon qarañğı tonnel esenän zur
tizlek menän yılgän keüyek bulahıñ.
Tonneldeñ osonda nindäyzer şartlau
işetelä, tirä-yün qapıl yaqtırıp kitä.
Şul yırzä yäneñ, astan örgän yıl yarzamında
kütärelgän däftär bite keüyek, täneñdän
ayırıla la tübä taqtahına hıyına. Hin
karauatta yatqan täneñde, başqa nämälärze
ap-asıq küräheñ. Şul minutta is kitkes
läzzät kiseräheñ. Hiñä rähät, tınıs,
küñeleñdä ber nindäy qayğı, häsrät yuq.
Ğäcäyıp irkenlek toyahıñ. Üzeñ
deñ
bar mäşäqättärzän, auırlıqtarzan
qotolğanıñdı hizäheñ. Tän esendäge yän
bınday läzzättän mährüm.





  • Hin
    şağir hımaq höyläyheñ, — tip köldö
    Käbir ber qarşıhında torğan säyır
    maşinağa, ber ilhamlanıp höylägän
    dusına qarap. — Ä yände şunan nisek
    tängä qaytarahıñ?




  • Bına,
    küräheñme, säğät. Aldan kürhätelgän
    vaqıt ütkäs, maşina mahsus tulqındar
    yarzamında yände kire tängä tartırğa
    totona. Bınıhı la ğäcäp toyğo. Tübäneñ
    astında elenep torğan yängä qapıl östän
    bildähez kös basa başlay, unı tängä
    taban etergä kereşä. Şunıhı qızıq: bıl
    minutta yände olo hağış yalmap ala. Unıñ
    his tä oşo ireklektän, rähätlek menän
    huşlaşıp, tän tip atalğan sitlekkä
    ingehe kilmäy. Ämmä tege kös rähimhez
    räüyeştä basa, tängä etä. Hin äkren genä
    täneñä yaqınlaşa başlauıñdı toyahıñ.
    Qapıl nindäyzer şartlau işetelä. Şunan
    yänä ozon qarañğı tonnel esenän yıläheñ.
    Ber azzan küzzäreñ asıla häm hin üzeñdeñ
    karauatta yatqanıñdı añlayhıñ...




  • Ä
    maşina qapıl bozolop quyha?




  • Bozolmay,
    — tine Näğim ışanıslı tauış menän. —
    Sönki ul ike parallel sistemanan tora.
    Berehe nindäyzer säbäp arqahında eştän
    sıqha la, ikensehe eşläy... Yä, hınap
    qararğa telägeñ tıumanımı?




Näğimdeñ
nıqışmalı räüyeştä bıl maşinanı hınap
qararğa eteüye Käbirze aptırattı. Nimägä
käräk uğa bıl täcribä? Ul nimä isbat
itergä teläy? Üzeneñ is kitkes asış
yahauın kürhätep mahayırğa itäme, ällä
niäte başqamı? Käbir ikelände, ni äytergä
belmäne.



Ä
Näğim haman üzeneken tılqını:





  • Bınıñ
    ber nindäy zä qurqınısı yuq. Karauatqa
    yatahıñ da oşo qulasanı başıña keyäheñ.
    Ber yıreñ dä auırtmay... Hin aptırama
    şulay ögötläüyemä. Bıl bit is kitkes
    asış. Tizzän unıñ haqında bötä Yır şarı
    şaulayasaq. Unıñ nisek eşläüyen min iñ
    alda hiñä — iñ yaqın dusıma kürhätkem
    kilä.




Bıl
hüzzärze işetkäs, Käbir rizalaştı:





  • Yaray,
    ulayha.




Käbir
karauatqa yaqınlaştı. Oşo yırzä stena
buyında yatqan ber yaltır nämä unıñ küzenä
salındı. Käbir eyılep unı qulına aldı
häm tert itep qaldı. Bıl... Mansurzıñ
yözögö ine. Bıl haqta uğa Zifa äytkäyne:
«Yözögön alıp qalğandar...» Käbir unı
dusınıñ barmağında kürgäne bar. Tik
niñä ul bında yata? Mansur yuğalır kis unı
keyıp sığıp kitkän... Urmanda mäyıten
tapqanda,

yözök
barmağında bulmağan... Käbir tuqtalıp

qaldı.
Üz maşinahın köylägän Näğimdeñ

Käbirzä
e
şe
yuq
ine älegä. Käbirzeñ başınan törlö uyzar
yügereşte... Qapıl küñeleneñ töbö menän
toyomlanı ul: Näğimdeñ maşinanı hınap
qarauğa ögötläüye buşqa
tügel...



Äkrenläp
Käbirzeñ meyıhendä säyır ber
hizemläü
tıua
başlanı. Ul älegä anıq ta tügel, fäqät
şik
kenä,
ber
nindäy dälildärgä lä tayanmağanday...
Ämmä ul
inde
tıuzı
häm minut hayın üsä, zuraya... Oşo şik
Käbirze
bıl
hınauzan baş tartırğa ögötläy...





  • Yuq,

    tine
    şuğa Käbir.

    Mineñ
    teläk yuq.




Näğim
bını kötmägäyne buğay, qırqa borolop
na
qaranı. Unıñ küzzärendä tüzemhez zä,
mısqıllı
la
kölömhöräü
yıltıranı.





  • Qurqahıñmı?




  • Yuq,
    qurqmayım. Ämmä telämäyım.




  • Yaray,
    kilep yıtkän ikänheñ, yat ta
    quy.
    — Näğim
    şayarğan
    keüyek qılanıp, Käbirze
    karauatqa
    qolata et
    te,
    şunan qulındağı qulasanı
    dusınıñ
    başına keyzerä
    başlanı.




Käbir,
sitkä yaltanıp, karauattan ırğıp torzo
häm bülmänän sığıp kitte. Unıñ bar tänen
añlayışhız tulqınlanıu solğap aldı.
Unıñ qayzan kilep tıuğanın da hizenä
Käbir, tik ışanırğa ğına telämäy älegä.
Ägär şige dörös bulha... Yuq,
yuq!
Bınıñ
bulıuı mömkin tügel. Häzer tınıslanırğa,
yañğız qalıp barıhın
da
uylarğa
käräk. Bına Käbir, alyaqqa ütep, keyınä
başlanı. Ul arala Näğim yügerep kilep
ette, yılmayıp mataştı. Ämmä yılmayıuı
uğata yahalma, kösörgäneşle. Yıtmähä,
küzzärendä añlap bulmağan olo tüzemhezlek.
Äyterheñ, unı utta qızğan tabağa
bastırğanda
r,
häm
Näğim
şul tabanan sığıu ösön aşığa, qabalana...





  • Qayza
    kitteñ?

    tip
    horanı
    ul.
    Ällä
    ğandı
    añlamayhıñmı?




  • Min
    qaytam äle. — Käbir işek totqahına
    beşte.




  • Tuqta!
    Ägär bögön töndä mine ülterergä
    ithälär?..




  • Itmästär.




  • Taşlayhıñmı?
    Dustar ulay eşlämäy.
    Näğim
    işekte
    asırğa birmäne. Ul inde yılmaymay.
    Küzzärendä
    zähär
    ber täüäkkällek häm asıu barlıqqa
    kilgän.




Käbirzeñ
küñelen şom yalmap aldı. Ul üzen
tozaqqa
eläkkän
yänlek keüyek his itte, ayauhız
qurqınıstıñ
yaqınlaşa
barıuın toyğanday buldı.




As
işekte!




Yuq.
Kitmä!



Käbir,
Näğimdeñ qulın sitkä etep, asqısqa
te.
Şul arala Näğim unıñ muyınınan qosaqlap
aldı. Käbir üzenä haua yıteşmäy başlauın
toyzo, küz aldarı qarañğılanıp kitte.
Ul, qapıl qırqa häräkät yahap, Näğimdeñ
esenä huqtı. Tege bögölöp töştö. Şul saq
Käbir işekte astı la basqıs buylap asqa
yügerze. Unıñ küñelen äytep añlatqıhız
auır toyğolar solğap alğaynı. Yaqın
dusınıñ kötmägändä oşolay qılanıuı
säbäple, meyıhendä üskändän-üsä barıusı
törlö şiktär arqahında Käbirgä sızap
bulmaslıq auır ine bıl minutta.



18



Irtägehenä
Käbir tañ menän, ös eşsene eyärtep,
zıyaratqa kilep inde. Ular häzer tege
saqtağı Näğimdeñ qäberen qazıp qarayzar.
Ägär Näğim höylägändär dörös bulha,
unı, ısınlap ta, qazıp sığarğandar ikän,
tabut buş bulırğa teyış.



Qäberzeñ
östö ber az soqolğan. Täü qarauza unan
tabuttı qazıp alğandar keüyek. Ämmä küp
tä eşlämänelär, bınıñ aldau ösön genä
soqolğanlığı asıqlandı. Sönki yır qata
töşkän, his tä tabutqa tiklem qazılğanğa
oqşamay.



Bına
tabuttı yırzän tulıhınsa tazarttılar.
Şunan arqan menän bäyläp, kran yarzamında,
er östönä sığarıp quyzılar.



Ber
vaqıt tabuttı asa başlanılar. Käbir tın
da almay tora. Buşmı tabut? Tügelme? Şige
dörös bulıp sığamı? Ällä ul yañılışamı?



Bına
qapqastı sitkä aldılar...



Käbir
alğaraq ıntıldı häm... Ul saq qolap
kitmäne...



Tabut
esendä Näğimdeñ mäyıte yata ine! Ul ülgän!
Ul his tä litargik yoqoğa kitmägän!
Ulayha, kisä Käbirgä höcüm itep mataşqan
Näğim kem? Ul qayzan kilep sıqqan? Ägär
ul da Näğim ikän, bılarzıñ qayhınıhı
ısın Näğim, qayhınıhı — yalğan?..



Ber
yulı kilep tıuğan yözärlägän horauzan
Käbirzeñ başı auırtıp kitte...



Şunda
uq akt tözönölär. Käbir tabuttı kire
kümergä quştı la militsiyağa aşıqtı.



Säğät
tuğız tirähendä Näğim yäşägän podezd
aldına militsiya maşinahı kilep tuqtanı.
Unıñ esenän ike militsioner eyärtkän
Käbir sıqtı.
Lift
«hä»
tigänsä ularzı yıtense qatqa kütärze.
Käbir, militsionerzarğa

älegä
kürenmäskä quşıp, Näğimdeñ fatirına
şıltırattı.



Käbir
belä: Näğim säğät undarğa ğına eşkä
bara. Timäk, oşo vaqıtta ul öyöndä bulırğa
teyış.



Işekte
asıusı bulmanı. Käbir yänä şıltırattı.
Üze işek üzägendäge bıyalalı keskäy
tişektän küzen almay. Unda bülmäläge
yaqtılıq nöktä keüyek kürenä. Kemder
fatirzan tışqa qararğa mataşha, bayağı
yaqtılıq yuqqa sığasaq. Älegä estän unı
qaplausı yuq. Timäk, ber kem dä işekkä
kilmäy.



Niñä
asmay? Öyzä yuqmı? Käbir militsionerzarzı
eyärtep tışqa sıqtı. Tağı ber az kötörgä
buldılar. Tik maşinanı sitkäräk quyzılar.
Ul Näğimdeñ täzrähenän kürenergä teyış
tügel.



Ul
arala un tuldı. Käbir Näğimdeñ eşenä
şıltırattı.





  • Kilmäne
    äle, — tinelär.




Käbir
tağı ber az kötörgä buldı. Qayza buldı
Näğim? Öyöndäme? Ällä qasıp kitteme? Un
ber tulğas, işekte şaqarıp astılar.
Fatirza ber kem dä yuq ine. Qayza qarama,
äyberzär tuzıp yata, şifonerzıñ işektäre
asıq. Äyterheñ, kemder bik aşığıp käräk
nämälären genä alğan da kitep barğan.
Häyır, bıl, ısınlap ta, şulay ine. Käbir
inde añlanı: Näğim qasqan!



Käbir
yoqo bülmähenä inde. Tege pribor kürenmäy.
Timäk, Näğim unı alıp kitkän. Bınıhı bik
nasar. Häzer Näğim üzeneñ qurqınıs
täcribälären keşelär östöndä ütkäreüye
bar. Ä bınıñ ni menän bötöüye, keşegä
nisek täsir iteüye älegä bildähez.



Tiz
arala Näğimdeñ hüräten küp itep eşlätep
militsionerzarğa tarattılar. Vokzal
menän aeroportta patruldärze kösäyttelär.
Başqa qalalarğa häbär ittelär. Sönki
Näğimdeñ garacı buş bulıp sıqtı. Timäk,
ul maşina menän qasqan.



Näğimde
totousı törkömdöñ başında Käbir tora.
Ul iñ alda benzin bireüse stantsiyalarzı
urap sıqtı. Ägär qalanan qasqan ikän,
Näğim şularzıñ berehenä huğılırğa
teyış. Tönön dä, irtänsäk tä stantsiyala
maşinalar hiräk bula, Näğimgä iğtibar
itkändärzer.



Häm,
ısınlap ta, Öfönöñ könbayışındağı
stantsiyala eşlägän qız Näğimde fotohınan
tanını.



Töngö
berzär tirähendä kilde ul, — tine. —
Min yoqomhorap kitkäynem, kemder işek
şaqıy. Yaqşı häterläyım, oşo ağay ine.
Maşinahı — aq «Volga». Öfönän sığıp
kitte ul.



Näğimdeñ
benzinı yıte-higez säğätkä yıtä. Ägär ul
könbayışqa kithä, tañğı higez-tuğız
tirähendä ul yänä benzin stantsiyahına
huğılırğa teyış. Timäk, unı yä Samara,
yä Qazan tirähenän ezlärgä käräk.
Ulyanovsk
yünäleşen
dä onotorğa yaramay.



Ber
säğättän ösär keşenän torğan ös törköm
şul ös qalağa osto.



19



Ulyanovsk
qalahına
kilep töşkäs tä, Käbir bögön tön qalala
ike bildähez mäyıt tabılğanlığın belde.
Käbir üzeneñ yarzamsıların qalanıñ
benzin stantsiyalarına yıbärze, ä üze
Ulyanovskizıñ ezärläü bülege yıtäksehe
menän tege ike mäyıtte qarau ösön morgka
kitte.



Bına
bolnitsa. Baş vraçtı saqırıp aldılar
za mäyıttär yatqan bülmägä üttelär.



Ber
mäyıtte Käbir şunda uq tanını.
Bıl
Näğim menän ber
podezda
yäşägän
slesar ine. Bınan ike kön genä elek
kiskehen mayzansıqqa tämäke tartırğa
sıqqan slesarzıñ mäyıte uz öyönän meñ
yarım saqrımda yata. Ğümeremde şulay
oslarmın tip ul küz aldına la kiltermägänder.
Häm bına... Niñä unıñ mäyıte şulay alısqa
kilep sıqqan? Kem kiltergän? Ni ösön
kiltergän? Bıl küptärgä bötönläy añlarlıq
tügel, ämmä Käbir qayhı ber nämälärgä
töşönä başlağaynı inde.





  • Nimänän
    ülgän? — tip horanı Käbir baş vraçtan.




  • Häzer
    tikşeräbez.




  • Tizeräk
    tikşeregez. — Käbir säğätenä qarap
    aldı. — Ber säğättän miñä arı osorğa
    käräk.




Käbir
slesarzıñ mäyıten fotoğa töşöröp aldı.
Ul arala mäyıtte tikşerep sıqtılar,
ämmä ni säbäptän ülgänlegen asıqlay
almanılar.





  • Añlaşıla,
    — tine Käbir. — Bıl mäyıtte bögön ük
    Öfögä ozatığız.




Militsiyağa
kileügä, stantsiyalar buylap taralışqan
yarzamsıları la qaytıp yıtte.





  • Qalanıñ
    könbayışındağı stantsiyala eşlägän qız
    tanını, — tine ularzıñ berehe Näğimdeñ
    fotohın kürhätep. — Ul higezzä benzin
    qoyzorop alğan da Mäskäü yünäleşenä
    kitkän.




Vaqıt
inde ös tirähe. Näğimdeñ Mäskäüzän başqa
Gorkiy yäki Penza qalalarına kiteüye
bar. Ike keşehenä şul qalalarğa yullanırğa
quşıp, Käbir üze Mäskäügä osto.



Baş
qalağa kilgäs, Näğimdeñ Ruzayivkala
maşinahına benzin qoyop alıp, Mäskäü
trassahına töşkänlegen asıqlanı. Timäk,
ul kiske yıte-higez tirähendä baş qalağa
kilep yıtäsäk.



Mäskäügä
ilteüse yulğa köslö patrul quyıldı, här
maşinanı, bigeräk tä aq «Volga»larzı
tikşerergä totondolar. Här militsionerza
Näğimdeñ fotohı bar.



Higezense
yartıla yulda aq «Volga» kürende.



Käbir
bötä yöräge menän toya — maşinala Näğim
bulırğa teyış. Ul operatsiyanı başlarğa
käräklegen ergähendäge mayorğa äytte
lä, üze sitkäräk kitte. Uğa kürenmäyıräk
tororğa käräk.



Bına
«Volga» naryad torğan yırgä yaqınlaştı
häm tizlegen äkrenäytä başlanı. Käbir
täzrä aşa rul artındağı keşene tanırğa
mataşa. Näğimme, tügelme? Tuqta, bıl bik
ozon käüzäle keşegä oqşağan! Yañılıştılarmı
ikän ni? Yaray, tınıslan. Yartı minuttan
bötähe lä asıqlanır...



Kötmägändä
«Volga», yarhığan at keüyek, alga ırğını.
Militsionerzar saq-saq sitkä taypılıp
ölgörzö. Ul arala «Volga» naryadtı yırıp
ütte häm, zur tizlek menän alğa osto.
Qastı! Timäk, maşinala Näğim! Ul nizer
hizengän!..



Şunda
uq ber nisä maşinağa ultırıp «Volga»
artınan qıuırğa töştölär. Käbir, yäşengän
urınınan sığıp, saq-saq mayorzıñ
maşinahına ultırırğa ölgörzö. «Volga»
— Näğimdeke, bını Käbir maşinanıñ
nomerınan belde. Tik ruldä kem — Näğimme,
başqa keşeme? Şunı tösmörlärgä ölgörmäne.
Ämmä qasa ikän, ul — yınäyätse...



«Volga»
uğata zur tizlek menän bara, ul
alıslaşqandan-alıslaşa. Mayor ratsiya
aşa qalağa häbär itte, yuldarzı biklärgä
quştı.



Ämmä
«Volga» qalağa inep tormanı, qapıl urau
yulğa boroldo.
Mayor
şunda uq postarğa häbär itte:





  • Yuldı
    tulıhınsa qaplağız! Üterlek ber tişek
    qalmahın!




Küp
tä barmanılar, alda yulğa arqırı quyılğan
ber nisä yök maşinahı kürende. «Volga»,
üzeneñ ütä almayasağın toyop, tizlegen
äkrenäytte. Yuldan sitkä töşöü zä mömkin
tügel. Kötmägändä «Volga» kire yaqqa
borola başlanı. Mayor artına küz haldı.
Bında nisä maşina? Yuldı qaplarğa
ölgörälärme?




Tuqta!
— tine qapıl mayor şoferğa. — Yulğa
arqırı tor!



Maşina
tuqtau
menän tışqa ırğıp sıqtılar. Mayorzıñ
da, Käbirzeñ dä qulında pistolet yaltırap
kitte. Ul arala mayor kilep yıtkän ikense
maşinanı la yulğa arqırı quyzı. Häzer
üterlek urın yuq tiyerlek.



Ämmä
«Volga» bında taban zur tizlek menän
yaqınlaşa.
Mayor
pistoletın kütärze.





  • Atma!
    — tip qısqırzı Käbir. Üze rul artındağı
    keşenän küzen almay. Kem ul?




Bına
zur tizlek menän yılgän «Volga» kilep
ette. Yuldağı keşelär sitkä taypıldı. Ä
«Volga» nisek kilhä, şulay yulda torğan
ike maşina arahına sumdı.



Timergä
timer huğılğan köslö tauış işetelde.
Şul sekundta «Volga», ber-ike sayqalıp
aldı la, irekkä sığıp, yänä alıslaşa
başlanı.



Oşo
erzä Käbir alğaraq yügerep sıqtı la
«Volga» ğa töbäp ike tapqır attı. Şunda
uq maşina qırqa räüyeştä uñ yaqqa yantayzı,
tizlegen yuğalttı häm qoyroğo menän
uñlı-hullı uynarğa kereşte.



Barıhı
la «Volga»ğa taban yügerze. Tuqtap
qalğan maşinağa iñ aldan mayor barıp
ette. Bına ul «Volga»nıñ işegen asıp
ebärze. Unan beyıklege ike metr tirähendäge
keşe kilep sıqtı. Yügerep kilgän Käbirzeñ
yörägen äseneü solğanı. Ul azımdarın
äkrenäytte. Näğim tügel! Ul bit urtasa
buylı, ä bıl ana nindäy hontor! Bötähenän
dä aşa qarap tora. Inde Näğimde totqanlığına
tamam ışanğaynı Käbir. Häzer unı qayzan
ezlärgä?



Aq
«Volga»ğa taban atlağanda oşolarzı
uylanı Käbir.



Oşo
erzä tege, ike metr beyıklegendäge ir,
bıl yaqqa boroldo.



Käbir
aptırauınan saq qolap kitmäne.



Unıñ
qarşıhında Näğim tora ine...



20



Näğim
Käbirzeñ qarşıhında ultıra.



Niñä
qulğa aldığız mine? — tip horay ul.
Küzzärendä mısqıllı la, tınıshız za
kölömhöräü. Mısqıllauı — yınäyätse
ikänlegemde barıber isbat itä
almayasaqhığız, tip üz-üzenä nıq ışanıuzan,
älbittä. Ä tınıshızlığı nimänän?
Faşlanıuzan qurqıu tügel bıl his tä —
Käbir unı hizenä. Näğimdä ikense törlö
tınıshızlanıu. Äyterheñ, utlı tabağa
basqan da şunan tizeräk qotolorğa
mataşa... Näğim tirä-yağına qarana,

ul nimäler ezläy, uğa nimäler yıteşmäy...
Şulay za Kabir toyomlay...




Niñä
qulğa aldıqmı? — tip Näğimdeñ Horauın
qabatlay Käbir. — Häzer min huñğı un
köndäge tormoşoñdo höyläp biräm. Älbittä,
min säyır qılıqtarıñdıñ säbäbenä qapıl
ğına töşönä almanım. Ämmä kisä karauatıñ
astında Mansurzıñ yözögön tapqas, mineñ
menän ber nämägä qaramay hınau ütkärergä
mataşıuıñdı kürgäs, min tönö buyı uylanıp
sıqtım. Huñğı köndärzäge hineñ bötä
üzgäreüzäreñde, säyır q
ıqtarıñdı
küz aldınan ütkärzem, yän menän tän
turahında höylägändäreñde häterlänem,
bildähez säbäptär arkahında ülgän
mäyıttärze islänem. Häm... — Käbir
urınınan torop bülmä buylap yörörgä
kereşte. — Bınan un kön elek hin üzeñdeñ
oşo is kitkes asışıñdı yahağanhıñ häm
ul haqta Mansurğa höylägänheñ. Hez
dustar, ämmä arağızzı qatmarlaştırğan
säbäp tä bar. Mansur hineñ yıtäkseñ, ul
bülek mödire. Ämmä hin üzeñde uğa
qarağanda aqıllıraq ta, hälätleräk tä,
talantlırak ta toyahıñ. Şuğa qaramay,
bötä yaqtan uğa buyhonorğa teyışheñ.
Etmähä, Mansur ğailä yağınan da hiñä
qarağanda bähetleräk. Unıñ qatını, dürt
balahı bar. Ä hin — yañğız... Hindä Mansurğa
qarata köslö könläşeü utı yana. Mansur
hineñ nindäy yünäleştä eşläüyeñde yaqşı
belä, ämmä bıl uyıñdan ber nämä lä
sıqmayasaq tip, küp tapqırzar hine
tuqtatırğa mataşa, ikense ölkägä küsergä
ögötläy. Häm bına hin asış yahayhıñ. Bıl
hineñ Mansurğa qarağanda östönöräk
torouıñdı isbat iteüse tağı ber dälil.
Ämmä Mansur haman ışanmay. Äkiät bıl,
ti, yuq menän bulaşma, ti. Unıñ kirelege,
häläteñdän kölöüye hineñ harıuıñdı
qaynata. Häm hin bötähe ösön dä üs alırğa
bulahıñ. Bınıñ oson bığasa donyala
bulmağan ısuldı haylayhıñ.



Hin
Mansurzı,
maşinañdı hınap qaraybız, tigän hıltau
menän fatirıña saqırıp kilteräheñ dä,
unıñ tänenän yänen qıuıp sığarıp, üz
yäneñde Mansurzıñ tänenä inderep
ultırtahıñ. Hineñ yäneñde alıu menän
Mansurzıñ täne, bigeräk tä yözö tulıhınsa
üzgärä. Ul hineñ yäneñä buyhona häm yözö
menän hiñä oqşap kitä. Hineñ yäneñ inep
ultırğan Mansurzıñ täne vaqıtlısa
qalanan qasa. Tänhez qalğan Mansurzıñ
yäne yıhanğa osop kitä. Ä hineñ yänhez
qalğan täneñde tabalar häm kümälär. Ber
kön üteügä Mansurzıñ tänenä inep yäşengän
hin qaytıp töşäheñ. Täüzä zıyaratqa inep
qäbereñde ber az soqoğan bulahıñ. Yänähe,
hine burzar qazıp sığarğandar. Şul köndö
ük hin üzeñdeñ ülmäüyeñ turahında, ä
fäqät litargik yoqoğa ğına kiteüyeñ
haqında legenda taratahıñ, hämmähe lä
bığa ışana. Işanmau mömkin dä tügel.
Kem, hin Mansurzı ülterep, unıñ täne
esendä yöröy, tip uylahın? Yöz bit hineke.
Buy ğına Mansurzıqı keüyek qısqaraq.
Ämmä bığa iğtibar iteüselär bulmay
tiyerlek. Hin barıhın da şulay anhat qına
alday alıuıña qıuanahıñ, Mansurzan üs
alıuıña şatlanahıñ. Yıtmähä, hine unıñ
urınına bülek mödire itep quyalar. Hineñ
ösön bıl ğäzellekteñ yıñeüye bulıp toyola.
Sönki üzeñde küptän oşo urında eşlärgä
teyış tip hanayhıñ. Inde üz asışıñdı
donyağa belderep, barıhın da şaq qatırırğa
yıyına başlayhıñ.



Ämmä
kötölmägän ike nämä hine bıl uyıñdan
baş tartırğa mäcbür itä. Berensehe —
Käli. Huñğı kis Mansurzı alıp kiteüyeñde
ul kürgän. Ul hine qurqıta başlay, bik
küp aqsa birhäñ genä, bıl haqta ber kemgä
lä öndäşmäskä väğäzä birä. Ikensehe —
bötönläy kötölmägän häm qurqınıs nämä.
Qapıl şul asıqlana: keşe täne sit yände
tulıhınsa qabul itä almay ikän. Mansurzıñ
tänenä ineüyeñä ber kön dä ütmäy, bıl
tändeñ hineñ yäneñdän qotolorğa mataşıuın
toyahıñ. Hin törlösä qarşılaşahıñ, ämmä
tizzän bınıñ fayzahız ikänlegen añlayhıñ.
Sönki tän sit yän menän yäşärgä his tä
telämäy, ul ülemde artıq kürä. Kötmägändä
hin qapqanğa elägäheñ. Üzeñdeñ täneñä
kire qayta almayhıñ. Ul inde qäberzä
serey başlağan. Mansurzıñ
täne
hineñ
yäneñde säğät hayın nığıraq qıua, häm
bığa vaqıt ütkän hayın qarşı torouı
qıyınlaşqandan- qıyınlaşa bara. Hin
qabalanıp bıl häldän qotolou yulın
ezläyheñ. Hiñä yañı tän käräk. Yänä ike
kön genä yäşäp tororğa yañı tän käräk.
Ike köndän ul da hineñ yäneñde qıuırğa
totonasaq. Läkin hiñä bıl turala uylarğa
vaqıt yuq. Hiñä yäneñde häzer inderep
ultırtıu ösön tän käräk. Bıl sara qot
osqos. Läkin hineñ yäneñä yäşäü ösön
bıl berzän-ber yul! Häzer hin ike kön
hayın ber keşene totop, unıñ yänen
tänenän qıuıp, buş qalğan tängä üz
yäneñde inderep ultırtırğa teyışheñ.
Hin bını añlap qayğırahıñ, ikense yaqtan
Käli tınğı birmäy, faşlau menän qurqıta,
aqsa talap itä. Hin yuq-bar säbäp tabıp
aqsa bireüze huzğas, ul hineñ fatirıña
töşörgä bula. Hineñ yapon videomagnitofonıñ
barlığın belä Käli. Unıñ hıyalı şunı
qulğa töşöröü. Azaq şıltıratıp: «Fatirıña
min töştöm», — tip

äytergä
yıyına. Militsiyağa häbär itmäseñä ışana
ul.




Bılarzı
qayzan beläheñ?

tip
horanı Näğim.




Kälizeñ
dusı höyläne. Käli uğa uyzarın höylägän
bulğan. Ämmä, häterläüyeñsä, fatirıñdı
tazartırğa bez irek birmänek. Şul kis
hin Kälizän qotolorğa käräklegen
añlayhıñ. Täüzä Mansurzıñ ülemen uğa
auzarıu ösön, maşinahın garacdan alıp
sığıp, Ağizelgä osorahıñ. Hez Käli menän
osraşahığız, hin uğa bısaq kütäräheñ.
Käli bolnitsağa elägä. Hin üzeñdeñ
faşlanıu qurqınısı astına kilep
torğanıñdı añlayhıñ. Häm tañ menän
bulğan aqsañdı totop Käli yanına barahıñ,
unı täzrä aşa saqırıp sığarahıñ. Maşinaña
ineü menän, qulasanı başına keyzerep,
Kälize istän yazzırahıñ. Şunan inde
Mansurzıñ tänendä arı yäşärgä tüzemlege
qalmağan yäneñde Kälizeñ yäne qıuılğan
tänenä inderäheñ. Şunda uq Kälizeñ yözö
hinekenä oqşap kitä. Ämmä qiäfäteñ
Kälizeke keüyek qala: hin ozon buylı, zur
başlı keşegä äüyereläheñ. Bını üzeñ uylap
sığarğan poroşoktıñ ğälämäte tip
añlatahıñ. Hineñ yäneñ sıqqas ta Mansurzıñ
yözö kirenän üzenekenä oqşay. Hin unıñ
mäyıten urman esendäge öygä il
tep
taşlayhıñ;
institut maşinkahında otkrıtkağa
basıp
Kälizeñ
äsähenä yıbäräheñ. Äytkändäy, ul maşinka
tirähendä öyrölöüselär isemlegendä
hin dä bar ineñ.
Ike
köndän
Kälizeñ täne hineñ yäneñde qıua başlaya
saq.
Timäk,
hiñä yañı qorban tabırğa käräk.
Ämmä
älegä
hindä
bınıñ qayğıhı yuq. Sönki kötmägändä
yulıña
za
kilep
sığa. Ul da Mansurzıñ huñğı kis
hineñ
menän
kitkänen kürgän. Yıtmähä, hine tuqtalışta
osrata
häm
tanıy. Häzer hiñä yänä faşlanıu yanay.
Hin iñ alda Rozanıñ iren yuq itergä
bulahıñ. Unı säbäp tabıp öyöñä alıp
qaytahıñ da, yänen qıuıp,
tänenä
inep
ul
tırahıñ.
Kälizeñ
mäyıten yänä
urmanğa
iltep
hıñ.
Häzer
hineñ maqsat

Rozanı yuq iteü.
Hiñä
şik töşmähen ösön täüzä ike tapqır
üzeñä
«höcüm
iteüze» oyoştorahıñ. Täügehe menän
ber
nindäy
qıyınlıq
bul
may.
Şahittar
yuq, hin unı
kilep
miñä
höyläyheñ.
Iken
sehenä
şahit
käräk. Şuğa hin
mine
fatirıña
saqıra
hıñ.
Şunan
kürşelärgä kitkän
bulıp
mayzansıqqa
s
ığahıñ
da
tauış
kütäräheñ,
küldägeñde
yırtahıñ,
biteñ
de
sapsıp
ebäräheñ.
Min tiz
genä
sığa
almahın
ösö
n,
işekte aldan
bikläp
quyahıñ.
Häm
min,
ısınlap
ta
hiñä
höcüm
itkändär
ikän, tip
ışanam.
Şunan
hin

Roza

yuq itergä
bulahıñ,
ämmä
täüge tön
a
osrayhıñ.



Ikense
tön, törlö säbäptär
tabıp,
mineñ
menän
unı
haqlaşırğa
barahıñ. Qatın
tanıp
qalmahın
ösö
n
rañğı
töşkäs kenä kiläheñ,
Rozağa
bötönläy
kürenmäy
heñ.
Täüge
tön
bik osta itep q
atınğa
höcüm
yahau oyoştorahıñ. Min öyzö ber yaqtan
urağan arala, hin Rozanıñ täzrähenä
kütäreläheñ, bıyalanı vatahıñ! Qatın
qısqıra başlağas, yırgä ırğıp töşäheñ
dä: «Tuqta! Qastı!» — tip qısqıra-qısqıra
uramğa yügeräheñ. Qatın da, min dä höcüm
yahalğanına ışanabız. Hin Rozağa kürenmäy
genä qaytıp kitäheñ. Irtägehenä hineñ
yäneñ ösön yañı käüzä käräk bula. Hineñ
inde unday keşene alıstan ezläp yörörgä
vaqıtıñ yuq. Mayzansıqqa tämäke tartırğa
sıqqan slesarzı saqırıp inderäheñ dä,
yänen qıuıp, tänenä üz yäneñde inderep
ultırtahıñ. Rozanıñ ireneñ yänhez qalğan
tänen, podezd aldındağı äbeyzär
taralışqas, qalanan sitkä, yılğa buyına
iltep taşlayhıñ. Şunan mineñ yanğa,
Rozanıñ baqsahına, kiläheñ. Bıl töngä
hin nığıraq äzerlänäheñ. Köndöz Rozanıñ
işegenä yararlıq asqıstar eşlätep alahıñ.
Ikebez ike möyöşkä yäşengäs, hin äkren
genä barıp Rozanıñ işektären asahıñ.
Şul saq nimäler şalt itep qaldı. Min
hineñ urınıñda yuqlığıñdı hizep qaldım.
Ämmä hin, eşeñde bötöröp, urınıña kire
kilergä ölgöräheñ. Min ber ni hizmäyım.
«Qayza yöröyhöñ?» —tip horağas, şaqıldağan
tauış işetelgändäy buldı, tip aqlanahıñ.
Yartı säğättän hin öygä inäheñ häm äkren
genä basıp Rozanıñ bülmähenä yaqınlaşahıñ.
Ipläp kenä asqıstı quyahıñ häm... işekte
tipkeläy başlayhıñ. Roza qısqırırğa
totona. Min öyzö urap işekkä yügeräm.
Şul arala hin işekte asıp inäheñ dä
Rozanı atıp ülteräheñ. Şunan täzräne
yara tibep, unda menep basahıñ. Min işektä
küreneügä täzrä aşa tıştan inep kilgän
keşe bulıp qılanahıñ. Hineñ hatañ şunda.



Hin
ös yalğan höcüm oyoştorzoñ. Ösöhöndä lä
hin «kürgän» yınäyätsene min kürmänem.
Irekhezzän şik tıuzı. Ämmä ul şikteñ
dälilgä äyläneüyenä tiklem... Yänä ber
köndän slesarzıñ käüzähe hineñ yäneñde
qıuırğa totona. Bınday saqta hin bik
tınıshız keşegä äüyereläheñ. Hine qurqıu
solğap ala, sit tän kötmägän yırzä yäneñde
etep sığarır keüyek toyola. Bınday minutta
hine oşo häldän nisek qotolorğa, tigän
uy ğına borsoy, hin qızğan tabala yalan
ayaq basıp torğan keşegä oqşap kitäheñ.
Sit keşene öygä alıp qaytıuzarı auır.
Şuğa la ul kis hin mine üzeñä saqırahıñ.
Maşinanıñ nisek eşläüyen kürhätäm, tigän
hıltau menän hin mineñ yänemde tänemdän
qıuıp, tänem esenä üz yäneñde ultırtırğa
itäheñ. Mine Mansurzıñ yözögö qotqara.
Min unı kürep qalam, başımda törlö şik
tıua. Yıtmähä, hineñ bik talapsan ögötläüyeñ
dä aptırata. Hin kös qullanırğa mataşahıñ.
Ämmä ber nämä lä kilep sıqmay, fäqät



mineñ
küñeldäge şikte genä üsteräheñ, hinän
qaytqas
min
tönö buyı yoqlamanım, barıhın da uylanım,
mähen
dä añlağanday buldım. Ä inde qäbereñde
qazıp

qarap,
unda mäyıteñdeñ yatıuın kürgäs, üzemdeñ
dörös
yulda
ikänlegemä ışandım. Hin

bını
hizendeñ
häm
priborıñdı
alıp qasırğa mataştıñ. Mäskäügä yıtep
kilgändä, yäneñdeñ arı slesarzıñ tänendä
qala almağanlığın belgäs, ozon buylı
irzeñ
tänenä
inep
hıñ.
Elek hin käüzähe menän
üzeñä
oqşağanıraq
lärze
haylay ineñ. Ämmä häzer haylanıp tororğa
v
tıñ
yuq. Üzeñdän ike başqa ozonoraq keşeneñ
tänen
üz
itäheñ.
Ä slesarzıñ mäyıten
urmanğa
taşlap
kitäheñ.
Yänä
ber kön ütte. Min hineñ
häzerge
häleñde
yaqşı
añlayım.
Ni ösön ultırğan urınıñda tüzä
almağan
ğıñdı,
küzzäreñdeñ ulay-bılay uynağanlığın
yaqşı
beläm.
Bıl käüzä yäneñde qıua
başlanı.
Yäneñä
yañı
tän
käräk. Ämmä, Näğim, hin
üzeñdeñ
huñğı
yulıña
tıñ.
Yahağan yınäyättäreñ ösön yauap
birer
mäl
ette




urınınan
ırğıp torzo.
Küzzäre
ut
keüyek yana
,
tegeläy-bılay
yügerä. Ul üze
lä,
sitlektäge
yänlek
keüyek,
ber
urında torop tüzä almay.





  • Qayza
    mineñ pribor?

    tin
    horanı
    ul
    yış
    yış
    tın
    alıp.

    Käbir,
    qayza?




  • Unı
    hiñä birmäyäsäktär.




  • Min
    häzer üläm! Yänemde
    bıl
    tän
    etä,
    qıua!
    Käbir,
    qotqar! Kilter priborzı!




  • Yuq,
    Näğim.
    Ultır.
    Min
    ber
    ni

    eşläy
    yım.




  • Käbir!

    Ni
    eşlägänen
    añlamağan
    Näğim
    Käbirgä
    kilep
    yäbeşte, unı bıua başlanı




Käbir
qapıl Näğimdeñ
qulınan
ısqındı
la
unı
sitkä
etep yıbärze.





  • Yaqın
    kilmä!




Käbir!

Näğim
äkren
genä
qaltırana
ine.

hata
yahanım! Min bit yänemdeñ si
t
tändä
ozaq yäşäy

almayasağın
belmänem! Bıl
täbiğätteñ
tozağı,

qorğan qapqanı! Ul
bezzän
yän menän
tändeñ
seren
yäşergän.
Unda ber kemgä lä

röhsät
yuq!
Mi
n
in
dem.
Yänähe, geniy! Häm
qapqanğa
eläktem! Täbiğätteñ
qanundarın
bozorğa yaramay!
Yaramay!!!
Kem
üzen täbiğättän köslöräk, aqıllıraq
hanay,
käräkmägän
ergä

tığıla,
täbiğät unı yazalay!

Yuq itmä,
Käbir!
Şuğ
a
la...
Min bit üläm, Käbir!
Üläm!
Nimä
bulha
la
eşlä!
Yäki
öyrät nimä eşlärgä?!

yäşägem
kilä!
bir!



Huñğı
hüzzärze äytkän arala Näğim, hälhezlänep,
kresloğa auzı. Käbir, stakan menän hıu
totop, unıñ yanına yügerep kilde. Ämmä
huñ ine inde. Näğimdeñ küzzäre zur bulıp
asıldı, tamağınan köslö ğırıldau sıqtı.
Oşo saqta unıñ başı sitkä auzı häm tınıp
qaldı.




Näğim!
— Käbir unıñ başın turaytırğa mataştı.
Ämmä ul ikense yaqqa qolanı.



Käbir
Näğimdeñ yörägen totop qaranı. Ul tipmäy
ine.



Käbir
mäyıt aldında başın eyıp torzo. Şunan
mäyıtteñ tübägä tekälgän küzzären yabıu
ösön qulın huzzı la qurqışınan qapıl
sitkä taypıldı. Kötmägändä kreslola
yatqan mäyıtteñ yözö üzgärä başlanı. Ber
sekund ta ütmäne, kreslola yatqan keşe
tamsı la Näğimgä oqşamay ine. Ul bötönläy
sit äzämgä äüyerelde.



Bıl
üzgäreşteñ seren belhä lä, Käbirzeñ
qoto osto. Ul artqaraq sigenep, kreslola
yatqan mäyıtkä şarzay asılğan küzzäre
menän aptırap qarap torzo. Yänä ike-ös
minuttan ğına Käbir isenä kilde häm
telefonğa ürelde...



















Biografik
beleşmä






Ğäyıtbayiv
Nail Äsğät ulı Baymaq qalahında tıuğan.
Illense
yılda
unıñ ata-äsähe Sibayğa küsä. Oşo qalanıñ
urta
mäktäben
tamamlağas,
Sibay elevatorında
elektroslesar
bulıp
eşläy.
Mag
nitogorsk
tau-metallurgiya
institutınan huñ, tau
nigı
hönärenä eyä bulıp, ber nisä yıl
Kemerovo
ö
lkäheneñ
levsk
qalahındağı maşinalar eşläü zavodında
törlö
vazifalar
başqara.
1976 yılda Nail Ğäyıtbayiv, Sibayğa qaytıp,
baqır
kört
kombinatında mehanik, mahsus tözölöş
idarahında
ölkän
incener
bulıp eşläy. 1981—83 häm 1986—87 yıldarza
Mäskäüzä:
täüzä—Yuğarı
äzäbi kurstarza, azaq
Yuğarı
teatral
kurstarza
uqıy.



1988
yılda Nail Ğäyıtbayiv Öfögä küsä häm ike
yıl
Başkort
ostan
Yazıusılar soyuzında äzäbi konsultant
bulın
eşläy.
1990

92
yıldarza
Nail Ğäyıtbayiv

professional
yazıusı,
ä
tuqhan
ikense
yıldıñ iyunenän alıp Başqortostan
respublikahı
mäzä
niät
ministrınıñ urınbasarı vazifahın ütäy.



Ul
1976 yıl «Ağizel» curnalında basılğan

isemle täüge
povesı
menän uqıusılarzıñ iğtibarın
yälep
itte. Unan huñ
«Altın
yamğırzar mizgele», «Buran», «Qamışlı

«Öfömdöñ
yamğırlı
közö» isemle povestar, tistälägän
hikäyälär
yazzı.
Nail
Ğäyıtbayiv balalar ösön «Üz maqsatıñdı
tap»,
«Huñğı
uyın»,
«Qara qumta» isemle povestar bastırıp
sığarzı.



Huñğı
osor Nail Ğäyıtbayiv dramaturg
bularaq
zur tanılıu taptı.



1984
yıl unıñ «Qoyma yamğırza» isemlä
täüge
dramahı Sibay däülät
drama
teatrında quyılğaynı. 1988
yıldan
alıp dramaturgiya ö
lkähendä
eñ hızğanıp hezmät itä.
Häzerge
köndä ul Öfö, Qazan,
Salauat,
Älmät, Stärletamaq, Sibay
häm
başqa qalalar
teatrzarında
barğan tistänän aşıu
pesalarzıñ
avtorı.