Qan auazı



His kötmästän iñ boronğo hizemläüzär

Özä bıuat häm ğäzättär qorşauın.

Tärän yoqolarzan ular uyata la

Yırtqıslıqtıñ ısqındıra tışauın.







I bülek

TÄÜTORMOŞQA

Bek gäzit uqımay, şuğa la üzenä genä tügel, Pyudcet qultığınan San-Diyegoğa tiklem arauıqtağı barsa yılı yönlö köslö yalbır ettärgä bälä yaqınlağanın belmäne. Barıhı la äzäm balalarınıñ qotop qarañğılığı aşa härmänep tigändäy ütep barışlay harı metall tabıuı, ä parohod häm transport kompaniyalarınıñ bıl tabış haqın da häbär taratıuı häm meñdärsä keşelärzeñ Tönyaqqa atlığıuı menän bäyle ine. Bıl keşelärgä ere toqomlo, köslö, auır eşkä yaraqlı, qatı hıuıqtarzan haqlay alırlıq tığız häm ozon yönlö ettär käräk buldı.

Bek Santa Klaranıñ qoyaşlı üzänendäge olo yort ta yäşäy ine. Bıl tiräne «sudya Miller utarı» tip yörötälär. Ağastar menän yarım ışıqlanğan yort olo yuldan qırzaraq urınlaşqan. Ağastar aşa unıñ bötä yağınan da uratıp qorolğan irken häm külägäle verandahı ğına kürenä. Yortqa homğol tiräktär botaqtarı satırı astınan, kiñ aqlandar aşa ütkän qom qatış vaq qırsın tüşälgän huqmaqtar iltä. Yorttoñ arğı yağı tağı la irkeneräk. Bında yarzamsıları menän bergä mäş kilgän unlağan at qarausılı zur at harayı, huca hezmätseläreneñ qırağay yözöm habaqtarı menän ürelep bötkän öyzäre, qätği plan buyınsa tözölgän yort-qaraltıları, ular artınsa yözöm, yımeş-yıläk baqsaları, kötöülektär yäyräp kitkän. Şun da uq artezian qozoğo ösön hıu hurzırıu qorolmahı, sudyanıñ malayzarı eselä kön hayın, şulay uq här irtälä qoyona alhın ösön oloğara yözöü basseynı urınlaşqan.

Bötä bıl kiñ bilämä — Bektıñ batşalığı. Bında ul donyağa kilde, ğümereneñ täüge dürt yılın bında yäşäne. Älbittä, başqa ettär zä bar ine. Şunday irken bilämälä başqasa nisek bulhın, ämmä ularzı isäpkä alırlıq tügel şul. Ular kürenep qala la yuğala, tar ğına et oyahında yäşäy, yä öy esendä küzgä lä salınıp barmay kön kürälär. Yapon mopsigı Tuts, mäsälän, yäihä Meksikanıñ bötönläy yönhöz kösögö İzabel. İbätäyhez bıl yän eyäläre irken saf hauağa hiräk sığa, yort aldında yä baqsala onotqanda ber genä kürenä. Bınan tış utarza — ike tistäläp bulır, his tä käm tügel — izän yıuğıs häm hepertkelär menän qorallanğan hezmätselär hağı astında täzrä aşa qarap tora torğan Tuts menän İzabelgä qatı öröüse fokstererzar öyörö lä bar.

Ämmä Bek bülmä kösögö lä, yort-qura ete lä tügel. Bötä bilämä unıñ qaramağında. Basseyn da la yözä, sudya malayzarı menän hunarğa la sığa. Hucanıñ Molli häm Alisa isemle qızzarın irtä menän yä kiske eñerzä haua hularğa sıqqan mäldärendä ozata yöröy. Qışqı kistärzä sudyanıñ ayaq oson da kitaphananıñ ese börköp torğan kaminı aldında yata. Sudyanıñ yıyändären arqahına ultırtıp yörötä, yäihä ular menän üländä aunay, ularzı, artqı quralağı fontanğa yıtep, unan da arı — yıläkle yalandarğa sığıp, bälägä tarıu ihtimalı bulğan qıyıu şuqlıqtarı mälendä qursalay. Fokstererzar aldınan ul haualı ütä, ä Tuts menän İzabelde iğtibarğa la almay, sönki ul — batşa, sudya Miller bilämähendä şıuışqan, yörögän, osqan, hatta ike ayaqlı yän eyälärenä tiklem — barıhına la ul hökömdar.

Bektıñ atahı, Elmo, uslaptay senbernar qasandır sudyanıñ ayırılğıhız yuldaşı buldı. Bek ta atahına toroşlo varis bula alasağına ömötländerä. Ul atahılay is kitmäle zur tügel, barı yöz qırq funt tarta, sönki äsähe Şen şotland ovçarkahı ine. Ämmä yöz qırq funt auırlıq ta, ägär zä uğa yaqşı tormoş häm barsahınıñ da tärän hörmäte arqahında yaralğan üz bäseñde beleü toyğohon quşqanda, koroldärsä yäşäü hoquğın birä. İs belgän kösök mälenän alıp, dürt yıl buyı Bek tuq aqhöyäk tormoşonda buldı, ğorur, hatta küpmeler däräcälä olo donyanan üz bilämähenä biklänep yäşägän qayhı ber yuğarı qatlam keşeläre şikelle täkäbber ine. Ämmä unı kärägenän artıq irkäläü kürgän bülmä ettäre hälenä töşmäü qotqara kilde. Hunar, saf haualağı şuğa yaqın başqa saralar uğa himerergä birmäne, muskuldarın nığıttı. Ä halqın hıuza yözöü tänen sınıqtırzı, haulığın haqlanı.

1897 yıldıñ közönäsä, Klondaykta tabılğan altın bötä tirä-yün keşelären hıuıq tönyaqqa ılıqtırğanğa tiklem, arlan Bek şulay yäşäne. Gäzit uqımağanğa kürä Bek «altın bizgäge» turahında ber ni zä belmäne. Şulay uq baqsası yarzamsılarınıñ berehe bulğan Manuel menän duslıqtıñ yaqşığa kiltermäyäsägen hizmäy qaldı. Bozoqloq has ine Manuelgä — qıtay lotereyahına samahız birelgäyne. Ul ğına yıtmägän, bıl qomarlı uyınsınıñ, älege uyın sistemahına tulıhınsa ışanıp, şul yomşaqlığı arqahında yänen dä hatıp yıbärä alıuı ap-asıq ine. Bıl sistema buyınsa uynau ösön aqsa käräk, ä kese baqsasınıñ eş haqı qatınınıñ häm küp hanlı bala-sağahınıñ ihtıyacın saq-saq qänäğätländerä kilde.

Manuel hıyanat eşlägän köndѳ sudya Miller şarap qoyousılar yıyılışına kitkäyne, malayzar ihä sport klubın yayğa halıu menän mäşğül buldı. Şuğa la Manuel menän Bektıñ baqsa aşa ğäzättägesä yöröştöröp kileü ösön (Bek şulay uylanı) ütep kiteüyen ber kem dä abaylamanı. Ularzıñ poyızdar käräge sıqqanda ğına tuqtala torğan yarım stantsiya hälendäge Kolledc-parkka kileüyen berzän-ber keşe genä şäyläne. Bıl bändä Manuel menän ni haqındalır höyläşep aldı, quldan-qulğa birgändä aqsalar zıñlap quyzı.

Tanış bulmağan bändä:

— Hin, nimä, tauarzı törmäy-nitmäy genä kiltergänheñ, — tip, qänäğäthez mığırzanğas, Manuel Bektıñ muyının muyınsa astınan ike qatlap işelgän yıuan bau menän uratıp bäyläp quyzı.

— Nıq itep tarthañ, unıñ tını bıuılır, ısqına almas, — tine Manuel, ä tegehe, yat äzäm, rizalıq belderep, nizer möñgörzäne.

Üz bahahın belgängä Bek muyınına bau tağıuzı tınıs qabul itte. Dörösön äytkändä, bıl unıñ ösön yañılıq ine, tik ul tanış keşelärgä, ularzıñ üzenän aqıllıraq bulıuzarın tanığanğa kürä, ışanıp qararğa öyrängäyne şul. Şulay za bauzıñ oso yat äzäm qulına küskäs, ul yanaulı ırıldap quyzı. Üzeneñ ğorurlığına barıp, oşonday rizahızlıq qına la yıtä, tip uylay ine äle ul. Unı aptıraşta qaldırıp, bauzı şunday nıq itep tarttılar: ul saq-saq tonsoqmanı. Kerpek qaqqan arala kütärelgän yarhıu menän ul ränyıteüsegä taşlandı, ämmä tegehe ölgörlök kürhätte: boğazın qatı qıstı la uğata ber yılğırlıq menän ette arqahına äyländerze. Bau Bektı ayauhız räüyeştä qısha la, ul, telen sığarıp, bötä kükräge menän auır häm tauışlı tın ala-ala keşe menän alıştı. Bığasa his kem unıñ menän bıl tiklem dä tupas möğämälä itmäne häm ber qasan da şul tiklem huñğı sikkä yıter däräcälä asıuı qabarğanı bulmanı. Ämmä tizzän ul häldän tayzı, küzzäre bıyalalandı häm, poyızd kilep, ike ir unı tauar vagonına ırğıtqanda ber nimä lä añlarlıq häldä tügel ine. Añına kilgäs tä ul telendä hizeler-hizelmäs kenä auırtınıu toyzo. Artaban helkenep barıu, timer yuldarzıñ kiseşkän urınında parovozdıñ hızğırtqılauın işetep, Bek qayzalığın añlanı. Yış qına ul sudya menän säyähät itkeläne bit. Şuğa la tauar vagonında barıu bildäläre uğa tanış ine. Ul küzzären astı. Ularza äsir alınğan yırtqıstıñ hünmäs näfräte bazlanı. Uğrı unıñ boğazınan almaqsı itte, ämmä Bek bıl yulı ölgörlök kürhätte. Tegeneñ qulına teştären batırzı la, bauzan bıuılıp, añın yuğaltqansı yañaqtarın buşatmanı.

— Bıumalı ul! — tip, qanlı qulın yäşerä-yäşerä añlattı ir, tauış işetep kilep ingän vagon ozatıusığa.— Huca miñä unı Friskoğa yıtkerergä quştı. Unda nindäyzer bik şäp et tabibı bar, tizär. Ul unı daualayasaq.

Bıl töndѳñ vaqiğaların Bektı urlağan bur azaq San-Frantsiskolağı qabaqtıñ iñ töpköl bülmähendä, barsa häläten halıp, nıq fästerep hürätläne.

— Ä bit oşolarzıñ bѳtähe ösön min ni barı yartı yöz alam, — tip zarlandı ul.

— Belgän bulham, meñ täñkäne şunda uq birhälär zä, bıl eşkä his totonmas inem.

Unıñ qulı qanğa buyalğan qulyaulıq menän uralğan, ä salbarınıñ uñ balağı tubıq astına tiklem yırtılğaynı.

— Ä tege mut hinän bıl eş ösön küpme aldı huñ? — tip qızıqhındı qabaq hucahı.

— Yöz. Şunan da kämgä his kenä lä rizalaşmanı.

— Şu lay itep, barlığı yöz ille, — tine qabaq hucahı. — Ä et, başım menän yauap biräm, bıl ğına haqqa tororloq.

Uğrı, qulyaulığın tağatıp, teşlängän yarahın qaray başlanı.

— Qotorğan ğına bulıp quymaha yarar ine. Yuqha, ülep quyıuıñ da bar.

— Qurqma, hin bınan ülmäyheñ. Hineñ näsel yıbeñä elmäkkä asılıu yazılğan, — tip şayarttı qabaq hucahı. Azaq östäp quyzı:

— Äyzä, äzeräk miñä yarzam it tä şunan quzğalırhıñ.

Şaq qatqan, yarım tonsoqqan, tamağınıñ tüzep torğohoz auırtıuınan ğazaplanğan Bek şulay za üzen intektereüselärgä qarşı tororğa ıntılıp qaranı. Ämmä här osraqta la unı izängä yıqtılar häm oloğara baqır muyınsanı bısıp alğansığa tiklem bau menän tamağın hıqtılar. Şunan huñ ğına, bauzı ısqındırıp, sitlekkä oqşağan räşätkäle yäşnikkä törtköläp inderzelär.

Bıl sitlektä ul hürelmägän asıu häm ränyıtelgän ğorurlıq menän yalqıtqıs töndö uzğarzı. Bılarzıñ bötähe nimä añlatqanın ul his kenä lä töşönä almanı. Ularğa, bıl yat keşelärgä, nimä käräk ikän? Nimägä unı bıl tar sitlekkä yaptılar äle? Bek aptırandı, unı nindäyzer bälä yana uın hizemläü yafalanı. Ul ber nisä tapqır şartlap işek asılğanğa ırğıp torzo. Ömötlänä ine ul: sudya, his yuğı malayzar kilgänder, unı qotqarırzar, ämmä gel genä hürän yaqtılıq hirpkän may şäm menän harayğa küz halğılağan qabaq hucahınıñ şeşengän yözön kürze. Bektıñ tamağına tığılğan qıuanıslı öröüye usal ırıldauğa äylänä ine.

Häyır, qabaq hucahı uğa teymäne. İrtä menän genä dürt ir inep yäşnikte kütärep aldı. «Bına tağı yañı yafalausılar», — tip uylanı Bek, sönki bılar nindäyzer şikle, yırtıq äläm-häläm keygän äzämdär ine. Şuğa la ul, bıl bändälärgä yınlänep, räşätkä aşa ırıldanı. Ämmä tegelär, unı tayaq menän törtköläp, köldö genä. Bek tayaqtı teştäre menän eläkterä lä yıbärmäy; şulay za ber azzan añğarzı: tegelärgä şul ğına käräk ikän. Ahırza ul tomha ğına huzılıp yattı la furgonğa teyägänse qımşanmanı.

Bına Bek sitlek esendä kileş quldan-qulğa kitte. Täüzä unıñ menän transport kontorahı hezmätkärzäre bulaştı, unı ikense furgonğa teyänelär zä artaban alıp kittelär. Azaq posılka yäşniktäre menän bergä paromğa teyänelär. Paromdan ul olo timer yul vokzalına barıp eläkte, şunan tağı la tauar vagonına ırğıttılar.

İke kön häm ike tön buyına vagon äse qısqırtıusı parovoz artınan höyrälde. İke kön, ike tön buyına Bek aşamanı la, esmäne lä. Vagon da ozatıp barıusılarzıñ qızıqhınıuına ul qotoronğan ırıldau menän yauaplanı, ä ular, bığa yauap itep, unı qorsota, üsekläy başlanı. Bötä käüzähe menän qaltıranıp, urtı kübeklänep, sitlegendä bärgelängänendä, ular hahıldap kölä, alama kösöktär işe ırıldayzar, örälär, unıñ tanauı aldında mırıldap ta, ätäs bulıp qısqırıp ta quldarın bolğayzar. Bek bınıñ uğata mäğänähez alyotloq bulıuın añlay, läkin tap şunıñ ösön bıl unıñ sämenä bigeräk tä nığıraq teyä häm unıñ asıuı qabarğandan-qabara bara. Aslıqqa tüzergä mömkin dä ul, ä bına hıuhındı qandıra almauzan ayauhız integä häm bıl unı tüzep torğohoz hälgä yıtkerä. Bınday tupas möğämälä unıñ toyğolo häm neskä täbiğätenä yoğontohoz qalmanı, häm ul sirgä habıştı. Temperaturahı kütärelde, hıuhauzan kipkän tamağı menän tele şeşende.

Unı ber genä nämä qıuandıra: muyında bau yuq. Unıñ bulıuı doşmandarğa bay taq östönlök birä bit. Häzer ihä ul, bau bulmağas, ularğa kürhätäsäk! Başqasa uğa bau tağa almayasaqtar! Bını ul qätği häl itte. İke täülek ul aşamanı la, esmäne lä, häm bıl ike täülekkä huzılğan ğazaptar esendä unda şul tiklem asıu yıyıldı: ägär zä beräyhe täügelärzän bulıp uğa qağıla qalha, äse yazmışqa dusar iteläsäk. Bektıñ küzenä qan hauzı, ul ısın mäğänähendä yırtqısqa äylängäyne. Bıl köndär esendä ul şul tiklem üzgärze, hatta häzer sudya üze lä unı tanıy almas ine, moğayın, häm ozatıp kileüselär, nihayät, unı Sietlda buşatıp qotolğas, irken tın aldılar. Yök taşıusı dürtäü törlö haqlıq saraları menän sitlektäge Bektı qoyma menän uratılğan yort aldına inderzelär.

Ularğa muyın ölöşö huzınqı, bäylängän qızıl sviter keygän mıqtı käüzäle ir qarşı sıqtı la, yöksönän kenägä alıp, tauarzı qabul iteüye haqın da qultamğahın quyzı. «Yañı ğazaplausı», — tip qarar itte Bek häm qotoronop sitlek tiräsenä taşlandı. Sviterlı keşe, tomha kölömhöräp, öygä inep kitte lä unan balta menän küsäk alıp sıqtı.

— Sığarırğa teläyhegezme ni? — tip aptıranı yöksö.

— Älbittä, — tip yauaplanı sviterlı keşe häm baltahın sitlek yarığına tıqtı.

Yöksölärzeñ dürtehe lä hä tigänse ergä-tirägä hibelde häm qoyma başına, häüyef-hätärhez urınğa menep, qızıq tamaşa qararğa yıyındı.

Bek balta astında şıtırzağan yäşnik sitenä bärgelände, unı teştäre menän kimerze, bötä käüzähe menän etärenep, tuzındı. Balta sitlekkä tışqı yaqtan huqqan täñgäldä, ul ırıldap ta, sıyıldap ta estän taşlandı. Qotoronqo kösörgäneş menän ul sitlektän tizeräk sığırğa ıntıldı, ä qızıl sviterlı tınıs täüäkkällek menän unı sığarırğa äzerlände.

— Yä, qızıl küzle şaytan! — tine ul, Bek hıyırlıq tişek kiñäygändän huñ. Şunan, baltahın taşlap, küsägen uñ qulına aldı.

Bek bıl mäldä, ısınlap ta, şaytan şikelle qurqınıs ine: hırt yöndären qabartqan, hikerergä äzerlängän, qan hauğan küzzärendä samanan tış dıuamallıq yaltlay, auızınan kübek tama. Ul inde üzeneñ barsa yöz qırq funt auırlığın şul tiklem ozaq tıyıp totou arqahında huñğı sikkä yıtkän is kitmäle acarlıq menän keşegä taşlarğa äzer. Bek öskä ırğıldı häm ülemesle tahıllıq menän doşmanın eläkterep alırğa teläne, tik şul uq mäldä nıq qatı huğıu unı artqa yılgärze. Bek, ğazaplı auırtınıuzan teştären şaqıldatıp, haua la borğolanıp, arqahı menän yırgä barıp tѳştѳ lä qabırğahına äylände. Ul üz ğümerendä ber qasan da tayaqtan tuqmalğanı yuq ine äle — yuğalıp qaldı. Şıñşıu işetelgän ırıldau menän ul hikerep torzo häm qıyırhıtıusığa tağı la taşlanırğa teläne, ämmä unı ikensegä qolata huqtılar. Häzer ul bötä hikmätteñ küsäktä bulıuın añlanı, ämmä totop tıyğıhız asıulı bulğanğa haqlıq käräklegen onotqaynı. Ul unlap tapqır kütärelep ırğıp qaranı — här osraqta la küsäk unı haua la osoşlay uq yırgä yalpaştıra huqtı.

Ayırata ayauhız ber huğıuzan huñ Bek saq-saq torop bastı. Ul şul tiklem häldän tayğaynı — başqasa qarşı tororğa räte qalmanı. Ul sayqala, tanauınan, auızınan, qolağınan qan kilä, matur yönö qanlı helägäygä buyalğan. Qızıl sviterlı äzäm uğa yaqınlanı la halqın qan menän qabalanmay ğına moronona qatı itep huqtı. Bığa tiklem Bek tatığan bötä ğazaptar bınıhı menän sağıştırğanda süp kenä bulğan ikän. Arıslanday ırıldap ul yänä üzen yafalausığa taşlandı. Ämmä tegehe, küsägen uñ qulınan hulına küserep, tınıs qına unıñ asqı yañağınan eläkterep aldı la şunday kös menän äyländerze — Bek hauala tulı tüñäräk yahanı, yänä yarım tüñäräk ütte häm başı, kükräge menän yırgä hemäşte.

Bek keşegä tağı ber ırğını, ämmä tege aldan uylap azaqqa tiklem haqlağan yımerges häräkät yahanı. Bek, tamam qıyralıp, isäñgeräp, auıp kitte.


— Bına mäzräs! — tip hoqlanıp, qısqırıp yıbärze qoyma başındağılarzıñ berehe. — Bıl telägän ber eteñde lä tınıslandırır.

— Mineñsä, bınday et menän eş itkänse, köndä, ä yäkşämbelärzä ike tapqır, kassa yımereü häüyefhezeräk, — tip höylände yöksö kuzlağa meneşläy häm yähätläp atın qıualanı.

Bek añına kilde-kileüyen, ämmä hälhezlektän qolağan yırendä yata birze, küzzäre menän genä qızıl sviterlını küzätte.

— «Bek» quşamatına yauaplay, — tine tegehe San-Frantsiskolağı qabaq hucahınıñ yäşniktäge tere yök haqında häbär yıtkereüse hatın uqıy-uqıy. — Yä, Bek, kügärsenem, — tip küñelle dauam itte ul, — bez hineñ menän bolarışıp aldıq, qızıp ta kittek şikelle, ä häzer iñ yaqşıhı — bıl haqta onotayıq. Hin üz eşeñde belerheñ, ä min — üzemdeken. Tıñlausan bulhañ, bötähe lä maylanğan hımaq kiter, ä inde ğauğa quptarhañ, yäneñde alırmın. Añlanıñmı?

Şulay tip äytä-äytä, ul qurqmayınsa äle genä ayauhız dömbäslägän etteñ başınan hıypanı. Unıñ här ber qağılıuına Bek, hırt yönön qabartha la, qarşılaşmanı, sabırlıq kürhätte. Qızıl sviterlı uğa hıu kilterze, häm ul, qomarlanıp, hıuhının qandırzı, qomağaylıq menän mul hıyzı — sey itte yañı hucanıñ qulınan qabalana-qarhalana hoğondo.

Ul yıñelde (bını añlay ine ul), ämmä hınmanı, başın da eymäne. Ul şuğa töşöndö: küsäk menän qorallanğan keşe unan köslöräk häm bıl habaqtı ul ğümerlekkä isendä qaldırzı. Bıl küsäk unıñ ösön asış ine. Ul unı täütormoş qanundarı hököm hörgän donyağa alıp inde, häm Bek bıl qanundı tiz üzläşterze. Uğa tormoştoñ qırıs döröslögö asıldı, ämmä ul unı qurqıtmanı — Bekta irektäge yırtqıs häyläkärlege uyana başlağaynı.

Vaqıt ütä torzo. Şunday uq yäşniktärzä yä bäyzä başqa ettärze kilterzelär. Beräüzäre bik tınıs häm tıñlausan, ikenseläre Bek hımaq qotoronqo oloy. Ämmä qızıl sviterlı äzäm barıhın da üzeneñ küsäkle kösönä buyhondorzo. Bek tayaq menän yırtqıstarsa öyräteü ısulın küzätä häm yabay ğına häqiqät unıñ añında nığınğandan-nığına bara: küsäge bulğandar buyhondorousı, huca, ularzı motlaq yaratırğa timägän, ämmä tıñlarğa teyışheñ. Häm Bek, tıñlağan häldä lä, tuqmalğan başqa ettär keüyek hucağa ber qasan da irkälänmäne, qoyroq bolğamanı, qulın da yalamanı. Şulay uq ul buyhonorğa, yıñelergä telämägän ber etteñ bıl tartqılaşta ültereleüyen dä kürze.

Vaqıtı-vaqıtı menän yat keşelär kilä. Huca menän ni haqındalır asıulanıp yä yaramhaqlanıp höyläşälär. Bınday höyläşeüzär azağınan, quldan-qulğa aqsa küskändän huñ, ul keşelär üzzäre menän yä ber, yä ber nisä ette alıp kitä. Bek üzenä horau birä, qayza kitä huñ ular, sönki berehe-ber kire äylänep kilmäy. Kiläsäk unı şul tiklem qurqıta: haylap alıusılar uğa teymägän hayın qıuanıs toyğoho kiserä.

Ämmä ahır siktä uğa la sirat yıtte. Unı örkötkän kiläsäk kibep bötkän yıyırsıq bitle keşekäy qiäfätendä kilep bastı. İngliz telen ul vatıp-yımerep höyläşä, mäle menän Bekqa mäğänähe añlaşılmağan nindäyzer säyır, qırqa tauıştar sığara.

— Şaytan alğır! — tip Bekqa küze töşöü menän qısqırıp yıbärze ul. — Bına, ismaham, et! Berense klaslı arlan! Oho! Ä küpme?

— Bötähe ös yöz. Buşlay tiyerlek biräm, — tip bik tiz yauap birze qızıl sviterlı. — Hin hatıulaşıp ta, qarıulaşıp ta tormayasaqhıñ bit inde, Perro? Aqsa hineke tügel bit, qaznanıqı.

Perro tigäne astırtın kölömhöräp kenä quyzı. Ettärgä ğäzättägenän tış ihtıyac zur bulğanğa, ularğa haqtar za hattin aşqaynı şul, şuğa la bıl Bek keüyek bına tigän etkä horağan baha artıq samahız toyolmanı.

Kanada hökümäte bıl tauarzı alğandan yarlılanıp kitmäs, ä poçta aşığıs yörörgä teyış. Perro ettärzeñ räten belä, şuğa la ul ber küz halıu menän ük asıqlanı: Bek keüyek ettär meñgä ber genä osray. «Hatta un meñgä ber», — tip esenän genä üzen tözätte ul.

Bek quldan-qulğa aqsa küseüyen kürze häm yıyırsıqlı keşekäyzeñ unıñ menän yomşaq holoqlo nyufaundlend Kerlizı üzenä alıuına aptıramanı. Başqasa Bek qızıl sviterlını ber qasan da kürmäne. Ä inde ular Kerli menän «Narval» parohodı palubahınan alısta yuğalıp barğan Sietlğa qarağanda yılı Könyaqtı başqasa ğümerzä lä kürä almayasaqtarın belmäyzär ine.

Perro ularzı tübängä alıp töştö lä Fransua isemle qara tänle alpamışağa tapşırzı. Perro — kanada frantsuzı, ä Fransua metis1 bulğanlıqtan ikelätä qararaq. Bek bınday keşelärze täügä kürä (azaq undayzarzı ul yış osratır, ularzı yaratmaha la, teyışensä bahalar häm hörmät itergä öyräner). Tizzän ul şuğa inandı: Perro menän Fransua bik ğäzel häm tınıs keşelär, ğäyıbeñ bula qalha, ber yaqlı ğına häl itmäyzär, teyışle yazahın birälär. Ettärzeñ barsa qılıqtarın da yaqşı belgänlektän, ularzı ber genä et tä alday almay. Parohodta Bek menän Kerlizı yänä ike et yänäşähendä urınlaştırzılar. Berehe zur, qarzay ap-aq, unı kit aulau karabı kapitanı Şpitsbergen utrauınan alıp sıqqan, huñıraq ul Uñdırışhız Yırzä geologik ekspeditsiyala yörögän. Bıl täü qaramaqqa bik yomşaq holoqlo, läkin mäkerle arlan ine, irkäläneügä hälätle, ämmä ber ük mäldä kemgäler etlek äzerläy, — şulay ul täüge rizıqlanıu mälendä ük Bek aşantıhınıñ ber ölöşön eläkterze. Bek teyışensä yauaplar ösön uğa taşlandı, ämmä Fransua ölgöröräk bulıp sıqtı: hauala sıbırtqı şartlap, uğrını hızırzı. Bekqa üzeneñ höyägen alırğa ğına qaldı.

Ul Fransuanıñ ğäzel bulğanın kürze, häm bınan huñ metisqa qarata ihtiramı uyandı.

İkense et ber kemgä lä yaramhaqlanmanı häm ber kemdä lä üzenä qarata yağımlı mѳnäsäbät tıuzırmanı, ämmä yañı kileüselärzeñ ölöşönä lä ürelmäne. Ul qırıs, auır holoqlo, häm berzän-ber teläge bulıuın Kerliğa asıq añlattı — uğa teymähendär, ä teyä qalhalar, nasar bulasaq. Deyv isemle bıl arlan aşay za yoqlay, ä uyau sağında özlökhöz isnäy, unı his ber nämä qızıqhındırmay. Hatta «Narval» parohodı Şarlotta batşabikä qultığın ütkän saqta qotoronqo bäüyelep-bärgelänep ürä torğanda, Bek menän Kerli qurqıştan aqıldan yazır sikkä yıtkändä lä, Deyv iltifathız ğına başın kütärgeläy, ularğa bitaraf qına küz hala la, isnäp, yañınan yoqoğa tala.

Parohod könö-tönö puls keüyek özlökhöz ber ritmda dereldätep eşlägän vinttan totoş qaltıray. Ber kön ikensehenä oqşaş, ämmä Bekqa hıuığıraq bula barğanday toyola. Nihayät, ber irtälä vint tuqıldauı tınıp qaldı häm «Narval»da ığı-zığı başlandı. Bek, başqa ettär keüyek ük, tirä-yündäge bolanı hizze häm nindäyzer üzgäreş bulasağın añlanı. Fransua ularzıñ bötähen dä bergä palubağa alıp sıqtı. Unıñ halqın izänenä basıu menän Bek tabandarınıñ bısraqqa oqşağan nindäyzer butqağa batıuın toyzo. Ul, bırhıldap, artqa hikerze. Şul uq aq yıüyeş butqa östän dä qoyola. Ul,qızıqhınıp, unı yıskäne, azaq yalap ta qaranı. Bıl aq nämä ut keüyek ötöp ala la şunda uq teldä irey. Bıl häl Bektı bik ğäcäpländerze, ul yänä yalanı — şul uq hözömtä. Ergälä şarqıldap kölöp yıbärzelär — häm uğa, keşelärzeñ nimänän kölöüzären añlamaha la, nimägäler uñayhız bulıp kitte. Bektıñ täügä qar menän tanışıuı ine bıl.


II bülek

KÜSÄK MENÄN TEŞ QANUNI


Dayzağı täüge kön Bekqa qot osorğos töş hımaq kürende. Bında ni zä bulha özlökhöz ğäcäpländerä häm qurqıta. Kötmägändä unı mäzäni üzäktän nindäyzer täütormoş donyahına bırğanılar. Könyaq qoyaşı astında bähetle, irensäk kön iteü, ni eşlärgä belmäy häptänläü tamamlandı. Bında yal da, tınğılıq ta yuq, ber genä mälgä lä Bek üzen häüyefhez urındamın tip toya almay. Bında bötähe lä häräkättä häm eş östöndä, his qasan bötmäyäsäk mähşär häm minut hayın ülem yä imgäneü hağalay. Bıl yañı donyala här saq uyau bulırğa tura kilä, sönki ettär zä, keşelär zä qalanıqılarğa bötönläy oqşamağan. Ularzıñ bötähe lä qırağay — küsäk menän teş qanunınan başqahın belmäy.

Bığa tiklem Bek ber qasan da ettärzeñ bındağılay üz-ara talaşıuın kürmäne: bılar ısın bürelär häm täcribäneñ täügehe ük Bek ösön onotolmas habaq buldı. Häyır, täüge özgöläşeüzä ul qatnaşmanı, yuqha unan isän-hau sığa la, bıl habaqtı qullana la almas ine. Ul tügel, ä Kerli qorban buldı.

Ularzıñ ikehen dä kibet ergähendäge bäläkäy ağas öy ergähendä qaldırğaynılar. Kerli här vaqıttağısa büre zurlığındağı buysan, ämmä üzenän ike märtäbä bäläkäy köslö arlan menän vayımhız ğına uynay başlanı. Häm qapıl, ber nindäy iskärteühez, yäşendäy tiz hikereş, timer sıñılay teştär şaqıldauı, şul uq tizlektä kiregä ırğıu — ä Kerlizıñ tomşoğo küzenän auızına tiklem yırtılğan.

Bıl ettärzä şunday büre qılığı — höcüm itä häm şunda uq kire ırğıy. Ämmä eş bınıñ menän genä bötmäne. Şunda uq utızlağan, qırqlap ta bulğandır, eläksendär öyörö özöşöüselärze önhöz, hağayıp uratıp aldı. Bek başta ularzıñ ni ösön önhöz kösörgäneş menän nizeler kötöüzären, qomhoz tamşanıuzarın añlamağaynı. Kerli doşmanına taşlandı, ä tegehe yänä ber teşläne lä kire hikerze. Kerlizıñ ikensegä ıntılışın ul kükräge menän qarşılanı häm şunday yılğırlıq kürhätte: Kerli yırgä täkmäsläp barıp töştö. Talaştı küzäteüse ettär şunı ğına kötkändär ikän. Kerli başqasa tora almanı: sıynau häm ırıldau menän ular unıñ tiräläy öymäkläşte, ülemesle auırtınıu menän şıñşığan Kerli yöntäs tänlelär öykömö astında yuğaldı.

Bıl şul tiklem tiz häm kötölmägänsä buldı ki, Bek tamam yuğalıp qaldı. Ul şpitsbergen arlanınıñ nisek qızıl telen hälendereüyen kürze — tegeheneñ kölöüye ine bıl. Fransuanıñ balta menän heltänä-heltänä ettär öyörönä taşlanıuın şäyläne. Ös ir, küsäktär eläkterep, uğa ettärze taratırğa yarzamlaştı. Kerli yığılğandan huñ ike minut üteügä huñğı höcüm iteüse qıuıp yıbärelgän, kisäktärgä tiklem tiyerlek özgölängän Kerli, qanğa butalıp, tapalğan qarza yata. Ä qara tänle metis, uğa eyılep, qatı ärläşä ine.

Bıl küreneş bik yış Bektıñ isenä töşör, hatta töşönä inep yözäter buldı. Bına nindäy ikän tormoş! Unda mihırban häm ğäzellekkä urın yuq ikän. Kem yığıla, uğa — ülem. Timäk, ayaqta nıqlı tororğa käräk! Şpits yänä, telen sığarıp, kölgändäy itte. Oşo minuttan Bek unı ayauhız ber ülemesle näfrät menän küralmas buldı.

Bek Kerlizıñ faciğäle ülemenän aynıp ta bötmägäyne, unı yañı teträneü kötkän ikän: Fransua uğa üzeneñ elekke alpauıt yırendä at qarausılar atqa yıgä torğan nämälärgä oqşağan qayış yıgem keyzerze. Häm tegendä yıgeüle attar nisek eşlähä, uğa bında şulay eşlärgä tura kilde. Fransuanı ul yıñel sanala üzände uratqan urmanğa utınğa alıp kitte. Yıgemdä yörörgä mäcbür iteüzäre Bektıñ sämenä nıq teyze, ämmä baş kütärmäskä aqılı yıtte. Bılar bötähe lä uğa yañı häm ğäcäyıp kürenhä lä, üzen yıñep, yaqşı eşlärgä tırıştı.

Fransua qatı qullı, üzen şunda uq tıñlauzarın talap itä häm bını qamsıhı yarzamında boyomğa aşıra. Bınan tış Bektıñ här ber yañılışqan mälendä töp yıkkeläge ohollo Deyv teştäre menän unıñ botonan eläkterep tä ala. Yıgemdeñ başlığı — Şpits. Ul Deyv keüyek ük täcribäle yıkke ete. Yuldan taypılıp kitkän mäldärendä Bektı eläkterep alırğa mömkinlege bulmaha, ul usal da, şeltäle lä ırılday häm, käüzäheneñ bötä auırlığın yıgemgä halıp, yıldam ğına unı teyışle tarafqa yünältä. Bekqa habaq yıñel birelde, ike yuldaşınıñ häm Fransuanıñ yıtäkselege astında is kitmäle uñıştar yaulanı. Lagerğa qaytqansı ul «ho!» tigän tauıştıñ «tuqta!» tigände añlatıuın, ä «marş» tihälär, alğa yügerergä käräklegen belä ine inde; boroloştarza tizlekte kämet, ä inde yöklö sana tau astına yılä ikän, töp yıkkenän alısıraq bul.

— Ettärzeñ ösöhö lä bik yaqşı, — tine Fransua, qaytıp Perronı küreü menän. — Bıl Bek birelep eşläy. Min unı tiz arala öyrätäsäkmen.

Hökümät poçtahın aşığıs räüyeştä käräkle urınğa yıtkerergä teyış bulğan Perro köndöz Billi menän Dco isemle yänä ike et kilterze. Bıl taza qanlı eläksendär ber ük äsänän, ämmä ber-berehenän kön menän tön hımaq ayırılıp toralar. Billizıñ uğata ber qatlılığı unıñ berzän-ber yıteşhezlege bulğandır, Dco ihä, kirehensä, tomha, yomoq, tiz quzğıusan. Ul här vaqıt bötähenä lä ırılday häm asıulı teksäyä.

Bek Billi menän Dconı iptäştärsä qarşılanı, Deyv ularğa iğtibar za itmäne, Şpits ihä totqarlıqhız berehenä, şunan ikensehenä höcüm itte. Billi başta kileşeüsän qiäfät menän qoyroq bolğanı. Ämmä bıl osraqta, tınıslıqqa ıntılıu yarzam itmäüyen kürep, qasırğa teläne, tik ölgörmäne. Şpitstıñ ütker teştäre unıñ yanbaşına qazaldı. Billi bınıhında la huğışsan tügel, ä yalınıslı häm qızğanıs itep sıynap yıbärze. Unıñ qarauı Dco, Şpits qayhı yaqtan ğına kilep qaramahın, yöndären tırpaytıp, qolaqtarın şımartıp, här vaqıt uğa qarşı borola torzo. Ul usal ırılday, siktän tış yışlıq menän teştären şaqıldata, küzzäre ihä şaytandıqılay yana; bıl — huğışsanlıqtıñ häm dähşätteñ tap üze ine. Unıñ qiäfäte şul tiklem qurqınıs: Şpitsqa unıñ menän bäylänep torouzan baş tartırğa tura kilde. Üzeneñ yıñeleüyen yäşereü ösön ul äle bulha qızğanıs şıñşığan häm yauaphız bulğan Billiğa yänä taşlandı häm unı lagerzıñ sitenä tiklem qıuıp yıbärze.

Kiskä taban Perro yıkkegä yänä ber oloğayğan, sandır, ozon häm hığılmalı käüzäle et alıp qayttı. Unıñ tomşoğo yöy häm yaralarzan ğına tora, ber genä küze bar. Ämmä bıl hıñar küzeneñ usal, qıyıu yaugirlıq menän yaltlauı bötähendä lä uğa qarata hörmät uyata. Arlandıñ quşamatı la Solleks, yäğni Asıulı. Deyv keüyek ük, ul ber kemdän dä ber ni talap itmäy, ber ni kötmäy, ä inde üzen qıyırhıthalar, üpkäläştän bulmahın — teyışensä yauap biräsäk. Häm ul aşıqmay ğına, üz bahahın belep, başqalarğa yaqınlağas, hatta Şpits ta uğa bäylänergä täüäkkällek itmäne. Sollekstıñ berzän-ber yomşaq yağı (bähethezlekkä kürä, Bek unı berense bulıp astı): ber küzgä huqır arlan kürmägän yaqtan kilgände yaratmay ikän. Bıl turala başına la kiltermägän Bek uğa tap şunday uñayhızlıq tıuzırzı häm üzeneñ hatalanıuın Solleks, qırqa borolop, unıñ iñbaşın ös dyuymğa, höyäkkä tiklem ütäläy teşlägäs kenä añğarzı. Bınan huñ Bek Solleksqa ber qasan da tıyılğan yaqtan yaqınlamanı, häm Solleks uğa ber qasan da teymäne. Yañı tanış, Deyv hımaq uq, küräheñ, ber nimä genä teläy — unı borsomahındar. Häyır, Bek tegeheneñ dä, bınıhınıñ da ikense, yuğarıraq, ıntılışqa birelgän bulıuzarına la inandı.

Täüge töndä ük Bek aldında bik möhim bulğan qunır urın mäsälähe kilep tıuzı. Şäm yanğan palatka aq qar yalanında ımhındırğıs yaqtıra. Unıñ urını şunda bulırğa teyışter hımaq. Ämmä ul unda barıp ineü menän Perro la, Fransua la unı ärläp qarşılanı häm ni yıtte şunıñ menän bärgesläp, yuğalıp qalırğa mäcbür itep, mäshäräläp, hıuıqqa qıuıp sığarzı. Bötä tände qaltıratıp, äse yıl isä, ayırıusa yaralı iñbaşqa ayauhız qağıla. Bek qarğa yatıp yoqlau yayın samalap qaranı, ämmä hıuıq unı tizzän ayağına bastırzı. Yıuanıshız ömöthözlök menän ul, yılı urın ezläp taba almayınsa, palatkalar arahında qañğırıp yörönö. Tegendä lä, bında la uğa qotoronqo ettär taşlana, häm ul, hırt yöndären qabartıp, ularğa usal ırılday (bığa ul şulay uq tiz öyrände) häm tegeläre uğa başqasa bäylänmäy.

Nihayät, başında şunday uy yaltlanı: kire barıp qararğa käräk, unıñ yıgemendäge ettär qunalqağa nisek urınlaştı ikän? Ämmä, aptıraq — berehen-ber taba almanı!

Ular qayzalır yuğalğan. Bek yänä barsa lager buyınsa yöröp sıqtı, ämmä hözömtä bulmanı. Palatkala yuqtar mikän? Yuq, bınıñ bulıuı mömkin tügel, — bit bına unı, Bektı, unan qıuıp sığarzılar! Ä qayza bulğandar huñ? Totoşlay qaltıranıp, qoyroğon hälenderep, yañğızı, ber maqsathız aqrın ğına palatka tiräläy uraldı la uraldı. Qapıl ayaq astındağı qar işelep, ul qayzalır asqa töşöp kitä yazzı. Yıtmähä, asta nizer qıymılday. Kürenmägän, belenmägän küreneştän tert itep qalğan Bek, ırıldap, sitkä hikerze, hırt yöndäre qabarzı. Ämmä dustarsa, yomşaq sıyıldap alıu unı şunda uq tınıslandırzı, häm ul tikşerep qarau ösön kire borolop kilde. Tanauına yılı haua bärelde: qar astındağı soqorza, uñaylı ğına bögärlänep, Billi yata ikän. Ul, yaramhaqlanıp, öröp aldı, borğalanıp, üzeneñ Bekqa yaqşı mönäsäbäten belderep, qoyroğon bolğanı häm unı üzenä ılıqtırıu ösön yılı yıüyeş tele menän morononan yalap alırğa la qıyıulığı yıtte.

Yänä ber habaq: timäk, bında hıuıqtan şulay qotolalar ikän! Bek, inde ışanıslı räüyeştä, urın haylanı häm ozaq, zur tırışlıq halıp azaplanğandan huñ qar esendä üzenä öñ eşläne. Ber minut üteügä tän yılıhınan soqor imşene häm ul yoqoğa taldı. Vaqıtı-vaqıtı menän yoqo aralaş, alama töştär ızahınan şıñşıp, örgöläp alha la, ozaylı häm auır köndän huñ qatı häm tämle yoqlanı.

İrtänsäk unı tora başlağan lagerzıñ tauışı ğına uyattı. Täüge minutta ul qayzalığın añlamay torzo. Töndä qar yauğan häm unıñ soqoron tulıhınsa kümep kitkän. Totoş qar qatlamı törlö yaqtan qısa, basa. Bektı qapıl qurqıu toyğoho, qırağay yırtqıstıñ qapqanğa eläkkändäge toyğoho biläp aldı. Bıl unda alıs näseldäşeneñ hizemläüzäre uyanı-uın beldereüse bildä ine, sönki bıl üseşkän, hatta samahız üseşkän et üz tormoşonda tozaqqa elägeüzeñ ni ikänen belmäy häm unan qurqırğa la teyış tügel ine. Ämmä ber ük mäldä unıñ täne qaltıranıp yıyırıldı, muyın häm iñbaş yöndäre qabarzı, ul yırtqıs ırıldauı menän, tirä-yüngä osqonlo qar boloto tuzzırıp, soqorzan tup-tura irtänge yaqtılıqqa ırğıldı. Ämmä aldında aq yalandağı lagerzı küreü menän qayzalığın añğarzı la Manuel menän yöröştörgändän huñ ütkän töngö, qar esendä öñ eşlägängä tiklemge, vaqiğalarzı isenä töşörzö.

Fransua unı qısqırıp sälämläne:

— Yä, min nimä tinem? — tine ul, qıuanıs menän Perroğa borolop. — Bıl Bek hä tigänse bötähenä lä öyränä!

Perro yıtdi qiäfättä baş qaqtı. Ul — Kanada hökümäteneñ kurerı, poçta, qimmätle dokumenttar taşıy, uğa iñ yaqşı ettär käräk. Şuğa la ul Bek hımaq et hatıp ala alıuına uğata qänäğät.

Säğät tä ütmästän üz yıgemenä ul yänä ös et hatıp aldı. Şulay ularzıñ hanı tuğızğa yıtte, häm sirek säğättän, bötähe lä yıkkegä tezelep, Day kanonına ilteüse qarlı yuldan sabalar ine. Bektı yıgemdägelärzeñ qomarğa bireleüye ğäcäp itte, ämmä azağıraq bıl qomar unıñ üzen dä biläp aldı. Ä bötähenän dä bigeräk tañ qaldırğanı Deyv menän Sollekstağı üzgäreş ine. Yıgem ularzı bötönläy başqağa äyländerze — bılar inde bötönläy ikenselär. Äyterheñ, bötä bulğan ilke-halqılıq, ber nigä is kitmäüsän bitaraflıqtarın qul menän hıpırıp alğandar. Qayzan bıl yıtezlek häm kös-qeüät?! Ular, bötä yıgemdä butalış yä totqarlanıu tıuha, yınlänä başlayzar. Bıl hezmät ular bulmışınıñ iñ yuğarı sağılışı, şunda ularzıñ yäşäüyeneñ asılı häm berzän-ber qıuanısı keüyek.

Deyv töp yıkkelä, aldaraq, unıñ menän Solleks arahına, Bektı quyzılar. Başqalar unan aldaraq ber-ber artlı tezelep saba, ä barıhınıñ aldında — başlıq Şpits.

Bektı Deyv menän Solleks arahına öyränhen ösön quyzılar. Ul — ziräk uqıusı, ä bıları unıñ yañılıştarın şunda uq tözätä, käräkhä, ütker teştäre menän teyışensä eşlärgä mäcbür itä alğan yaqşı uqıtıusılar bulıp sıqtı. Deyv ğäzel häm zihenle. Ul buş-yuqqa Bektı ber qasan da qıyırhıtmanı, ä inde yazağa layıq bulha, unıñ teştäre här saq äzer, Fransuanıñ sıbırtqıhı la bınday osraqta şıylap ala; Bek şunday hığımtağa kilä: yañılışmasqa tırışıu ırıldaşıuğa qarağanda otoşloraq ikän. Ber mäl qısqa ğına tuqtalışta ul, misäüzä butalıp, quzğalıp kiteüze totqarlanı. Deyv menän Solleks uğa berzäm taşlandı häm art habağın uqıttı. Bıl ihä butalıştı yänä sıbaltıp yıbärze, unıñ qarauı azaq Bek misäü bauzarın sıualtmasqa tırıştı, kön huñına ul inde üz burıstarın şunday itep ütäne: öyräteüseläre başqasa uğa bäylänmäne. Fransuanıñ sıbırtqıhı unıñ hırtında hirägeräk şartlanı, Perro ihä, ayırım iğtibar kürhätep, unıñ taban, tırnaq araların qayğırtıusan qarap sıqtı.

Täüge kön esendä ütkän ara auır birelde. Ular, kanon buylap, Harıq qasabahı aşa Ülsäü ergähenän häm urman sitenän, bozloqtar, ber nisä yöz fut beyıklegendäge qar hırıntıları aşa sığıp, sösö häm tatır hıulı şişmälär, küldär menän sıbarlanğan, keşehez Tönyaq sigenä qurqınıs haqsılay basqan Böyök Çilkuttı artıldılar. Bötä yuldı hüngän vulkan kraterzarında tuñğan kül sılbırzarı aşa imen-aman ütep, tönlätep kenä yazğı boz kiteü aldınan meñärlägän altın ezläüselär kämälär eşlägän Bennet küle ergähendäge zur lagerğa yıtep yığıldılar. Bında Bek, üzenä qar esendä öñ yahap, haqlı yoqoğa taldı, ämmä uğa tuyğansı yoqlarğa yazmanı, — küp tä ütmästän unı soqorzan sığarıp, qarañğı hıuıq töndä başqa ettär menän bergä sanağa yıktelär.

Ul köndö yul tapalğan bulğanğa qırq mil ütkäynelär. Unıñ qarauı ikense könönä häm artaban ällä nisämä köndär ularzıñ üzzärenä qarza yul halırğa tura kilde, nıq arınılar häm yayıraq barzılar. Ğäzättä Perro yıgemdeñ aldınan töşöp ala, ettärgä üteüye yıñeleräk bulhın ösön sañğıları menän qarzı tapay, ä Fransua alğı sanağa berketelgän ozon yıñel hayğau menän sanalarğa yünäleş birä. Küpmeler vaqıt üteügä ular Perro menän urındarın almaşa, läkin bıl bik yış bulmay. Perro aşığa häm ber ük mäldä ul Fransuağa qarağanda ber küz hirpeüzän bozzoñ qalınlığın yaqşıraq samalay, ä bıl, közgö boz äle bigük ışanıslı bulmağanğa, ayırata möhim. Ağım uğata şäp bulğan urındarza boz bötönläy yuq.

Bek kön hayın (ä ularzıñ ahırı bulmas ta keüyek) yıgemdä. Yalğa tik qarañğı töşöü menän genä tuqtalalar, ä kük yözö saq-saq yaqtıra başlau menän sanalar saqrımdarzı ber-ber artlı artta qaldıra-qaldıra alğa saba. Barı kis menän qarañğıla lager qoralar; ettär üz ölöşönä teygän balıqtarzı ala häm yoqlar ösön qarğa öñölä. Bek aşauğa bürelärsä talımhız. Unıñ könlök ölöşö funt yarımlıq kipterelgän bolan itenän ğibärät. Bıl ihä unıñ ber teşenä genä elägä. Ul ber qasan da tuyğansı aşay almay häm här vaqıt aslıq ğazabı kiserä. Ber ük mäldä käüzägä yıñeleräk bulğan häm bınday tormoşqa nığıraq yaraqlaşqan başqa ettär berär genä funt balıq ala häm nisekter kös-qeüättären haqlay.

Bek tiz arala Könyaqta, üz yortonda, bulğan haylansıqlığın onotto. Unıñ aşıqmayınsa aşau, azıqqa talapsan bulıu ğäzäte bar ine. Ämmä küp tä ütmästän şunı añğarzı: unıñ yuldaştarı üzzäreneñ ölöşön tiz-tiz hoğona hala la unıñ aşap ölgörmägän kisäktären eläkterä. Ölöşön ul haqlay almay — ike yä ös uğrı menän talaşqan arala unıñ balığı başqalarzıñ auızında yuğala. Şuğa ul tegelär keüyek ük yähät aşay başlanı. Şulay za aslıq unı şul tiklem ğazaplay: ul uğrılıq mäshärähenä lä töşörgä äzer. Ul başqalarzıñ bını nisek eşläüyen küzätte häm ularzan öyrände. Yañı kilgändärzeñ berehe, häyläkär Payktıñ nisek Perro borolğan arala ğına it kisägen eläkterep qasıuın şäyläne, ikense könönä şunı uq üze qabatlanı. Qurqınıs butalış quptı, ämmä unan şiklänmänelär, unıñ yazığı här saq bälägä tarıusan, yıbıtqı Dabqa töştö.

Bıl täüge urlaşıu Bektıñ qatı tönyaqta la yäşäy alasağın kürhätte, yañı şarttarğa yaraqlaşa alıu häläten isbatlanı. Ägär zä unıñ bınday häläte bulmaha, uğa tiz arala ğazaplı ülem yanayasaq ine. Bınan tış urlaşıu unıñ ösön ählaqi yuğarılıqtan tübän tägäräüzeñ başı buldı. Unıñ bığa tiklemge ählaqi töşönsäläre yımerelä barzı, sѳnki tere qalır ѳsѳn barğan auhız kѳräştä ular käräkmägän yök kenä ine. Ular höyöü häm duslıq hököm hörgän Könyaqta urınlı, unda başqalarzıñ äyberenä qağılmasqa, üzzärenä qarata märhämätle bulırğa käräk. Ä bında, Tönyaqta, ihä küsäk häm qazıq teş qanunı hököm hörä häm barı tik harmaq qına yäşärgä qamasaulağan namıstı haqlarğa tırışasaq.

Älbittä, Bek bılay uylay almay, — ul instinktiv räüyeştä yañı şarttarğa yaraqlaşa. Ber qasan da ul tormoşta, hatta köstär tigez bulmağanda la, köräştän sitläşmäne. Tik qızıl sviterlınıñ tayağı uğa iñ yabay, ämmä tormoşta iñ käräkle qağizälärze heñderze. Tärbiäle et bularaq, Bek üzeneñ ähläqi idealdarı, äytäyık, sudya Millerzıqı bulğan qamsı ösön ülergä lä äzer ine. Häzer ihä bınday idealdarzı hanğa huqmasqa, tik üzen genä haqlarğa äzer bulıuı unıñ täütormoş hälenä qayta başlauın kürhätte. Urlaşıuğa ul bını yaratqanğa tügel, ä as qarındıñ ayauhız talabına buyhonop totondo. Ul asıqtan-asıq talamanı, ä hizzermäyınsä, bötä haqlıq saraları menän sälderze, sönki küsäk häm qazıq teş qanunın yaqşı üzläştergäyne. Qısqahı, ul eşlämäügä qarağanda eşlärgä yıñeleräk bulğan bѳtä nämäne lä eşläne.

Ul bik tiz kamillaştı (dörösöräge, yırtqıslana barzı). Muskuldarı timerzäy nığındı, häm ğäzäti auırtınıuzarzı bar tip tä belmäy başlanı. Ul yaqşı sınığıu — tışqı häm eske sınığıu — aldı. Häzer ul telähä nindäy, hatta iñ yıränges, auır eşkärteläsäk azıqtı la aşay ala. Unıñ aşqazanı üzenä eläkkändeñ tuqlıqlı bulırzay här ölöşsähen hığıp sığara, ä eşkärtelgän azıq, qanğa äylänep, täneneñ barsa yırenä tarala, nıqlı häm sızamlı muskulğa äüyerelä. Bektıñ küze ütker, yıs hizeü häläte neskä, ä işetä alıuı şunday: hatta yoqohonda la iñ aqrın tauışqa la hizger häm unan qurqınıs yanau-yanamauın añğara. Ul tırnaqtarı arahına tuñıp qatqan bozzo kimerep vatqılarğa öyrände, ä esergä telägänendä, mäke tuñğan bulha, bozzo köslö alğı ayaqtarı menän vatırğa ostarzı. Ämmä Bektıñ iñ ähämiätle häläte yılde toyomlauı bulğandır. Unıñ yünäleşen ul totoş töngölökkä aldan belä. İñ tımıq kistärzä lä üzenä öñdö ağas töböndä yä yar buyında şunday urın haylap qaza: azaq nindäy genä yıl bulmahın — unıñ oyahı här saq yıl ıñğayında, yılı häm rähät.

Bılarzıñ bötähen dä Bek täcribä aşa ğına üzläştermäne — unda ällä qasan uq onotolğan täütormoş instinkttarı qalqındı. Ä qulğa eyäläşterelep, ber nisä bıuından küskändäre, kirehensä, yuğala barzı. Tonoq, işeteler-işetelmäs tauıştar menän unda öyörö-öyörö menän yörögän qırağay ettär osoro, äzäm ayağı basmağan urmandarza tabıştarın häldän tayzırğansı qıualap ültergän däüyerzäge yäşlege tauış birä başlanı. Küp tä ütmästän Bek tırnaqtarın häm teştären teyışensä qullanırğa öyrände, unda sos qına eläkterä torğan büre ğäzäte barlıqqa kilde. Unıñ ällä qasan yäşägän näseldäştäre tap şulay özgöläşkän. Unda iñ boronğo ütkändär uyana, häm näseldäştäreneñ bıuından-bıuınğa küsä kilgän elgärge qılıqtarı unıñ bulmışına äylänä bara. Ularzı Bek ber nindäy qıyınlıqhız, ularza nindäyzer yañılıq yäki ğäcäplänerlek ber ni zä kürmägändäy, üzenä här vaqıt has bulğan sifat hımaq üzläşterä.

Şulay itep, Bek tımıq halqın töndärzä, tomşoğon yondozzarğa kütärep, bürelärsä huzınqı häm ozaylı oloğan mälendä unda küptän tuzanğa äylängän olatalarınıñ olouı qabatlana, yondozzarğa qarap, ular bıuattar buyına şulay oloğan. Bektıñ olouında şul uq notalar — tınlıq, qarañğılıq häm yände qurırlıq hıuıq tıuzırğan hağış ta, başqa toyğolar za sağıla.

Şulay, güyä bezzeñ bötäbezzeñ dä täbiğät qulında uyınsıq qına bulıuıbızzı isbatlau ösön Bek kükrägenän babalarınıñ iñ boronğo yırı urğıla, häm ul aqrınlap qına näseleneñ ineşlängän yırenä yaqınlay. Ä bıl häl keşelärzeñ Tönyaqta altın tabıuına, yänä lä baqsası yarzamsıhı Manueldeñ eş haqı bisäheneñ häm üzenä oqşağan qırım sireüyeläy işle ğailäheneñ ihtıyacdarına saq-saq yıteüyenä bäyle kilep tıuğaynı.


III bülek

TÄÜTORMOŞ YIRTQISI TANTANA İTÄ


Täütormoş yırtqısı Bekta köslö ine häm yañı tormoştoñ qatı şarttarında ul torğan hayın bötönöhönä qarağanda la östönlök itä barzı. Ämmä bıl başqalarğa hizelmäne. Bekta uyanğan yırtqıs häyläkärlege uğa instinkttarına baş bulırğa yarzam itte. Östäüyenä yañı şarttarğa yaraqlaşıu ihtıyacı unı här vaqıt kösörgäneştä tota häm şunday tırışlıq talap itä: ul ğauğa kütäreü yäihä ettär talaşına qısılıu tügel, ä bınday bäreleştärzän, kirehensä, mömkin tiklem sitläşergä ıntıla. Unıñ qılığında nindäyzer haqlıq, iplelek hizelä. Ul aşığıs, dıuamal eş iteü menän mauıqmay. Şpits menän unıñ arahındağı ülemesle doşmanlıq menän küralmausanlıq dörlähä lä, ul ber qasan da yarhıuın kürhätep barmay häm ber qasan da doşmanına başlap qağılmay.

Şpits ihä, kirehensä, yayı sıqqanda teştären kürhätä yörönö, moğayın, Bekta ul qurqınıs yarışmandı hizengänder. Tirehenän sığırzay bulıp, ul Bektı quzğıtırğa häm talaş sığarırğa tırışa, häm bıl talaştıñ motlaq bereheneñ üleme menän tamamlanasağı la bildäle. Bınday alış yuldıñ başında uq bulahı ine, tik kötölmägän osraq qamasaulanı. Ber mäl kön azağında sanalar Le-Barc küle yanında yıldän haqlanmağan şıqhız urında tuqtanı. Tände utta qızzırılğan bısaqtay telgelägän köslö buran häm qarañğılıq keşelärze yal iteü urının ezlärgä mäcbür itte. Bınan da alamaraq urındı tabıuı la qıyın bulğandır, moğayın. Ular artında, stena bulıp, tep-tekä qaya kütärelä; Perro menän Fransuağa tap kül bozo östöndä usaq yağırğa häm yoqo toqtarın tüşärgä tura kil de. Säyähättä yıñel bulhın ösön palatkanı ular Dayza qaldırğaynı. Hıu taşqan da yıyılıp qalğan sıbıq-sabıqtan usaq toqandırzılar, ämmä unıhı, astındağı bozzo iretep, hünep quyzı — şuğa kiskelekte qarañğıla aşanılar.

Bek qayanıñ tap astında, yıldän haqlanğan ölöşöndä, oyalanı. Bında şunday yılı häm tınıs — şuğa la ul Fransua utta yılıtıp alğan balıqtı ettärgä taratıp birä baş lağas, öñönän telär-telämäs kenä sıqtı. Bek, üz ölöşön aşap, kire elekke urınına kilgändä, oyanı kemder bilägäyne. Yanausan ırıldau basıp alıusınıñ Şpits bulıuın añğarttı. Bığa tiklem Bek doşmanı menän bäreleşeüzän taypıla kilde, ämmä bınıhında sızay almanı. Unda yırtqıs uyandı. Ul Şpitsqa ikehe ösön dä, ayırıusa Şpits ösön, kötölmägän yarhıu menän taşlandı, sönki Şpits üzeneñ yarışmanı — huñğı siktäge qurqaq et, unı tik kösö häm auırlığı ğına qotqara, tip bahalarğa künekkäyne. Ular tuzzırılğan öñdän elägeşkän köyѳ tägärläşep kilep sıqqas, hatta Fransua aptırap qaldı, ämmä şunda uq talaştıñ säbäbenä töşöndö.

— Ähä! — tip qısqırıp yıbärze ul, Bek tı därtländerep. — Şulayt hin unı! Qorsañğı burzıñ kärägen bir!

Şpits alışqa ırğıldı. Ul yarhıuzan sızay almay oloy, hikereü ösön uñaylı mäl haylap, Bek tiräläy bötörölä. Bek ta şulay uq yarhığan häm, bötä haqlıqtı onotop, Şpitstı uratıp äylänä. Ämmä şul mäl berenselek ösön alışqa qamasaulağan kötölmägän häl kilep tıuzı. Ülemesle alış ihä küpkä huñıraq, baytaq häldän tayzırğıs auır saqrımdar ütelgäs buldı.

Perronıñ ettärzeñ höyäksän arqahında göpöldägän küsäk tauışı, auır tınıuzan asırğanıp sıyıldau huñğaraq başlanğan tamuqtağılay butalışqa işara yıbärgändäy toyoldo. Lagerza qapıl yöntäs tänlelär qaynanı: lager yısen hizep, yözärlägän as et qayzandır yaqındağı indeetstar auılınan kilep tulğaynı.

Bek menän Şpits üz-ara özöşä başlağan mäldä, lagerğa saqırılmağan qunaqtar ütep inde, ä Perro menän Fransua küsäk totop yügerep kilep yıtkäs, yarhığan ettär ularğa taşlandı. Azıq yıse ularzıñ añın tomalağaynı. Perro, ettärzeñ berehe azıq-tülekle yäşnikkä moronon tıqqanın kürep, unıñ arıq qabırğahına auır küsägen töşörzö. Yäşnik, tägäräp, asılıp kitte — şunda uq as hayuandar, itkä häm ikmäkkä taşlanıp, azıq ösön talaşıp, ber-berehen özgöslärgä totondo. Häzer inde küsäktär tulıhınsa eşkä yıgelde. Ettär küsäktär döpöldäüye astında ırılday, sıynay, şıñşıy, ämmä tabış ösön ülemesle alıştı dauam itep, huñğı valsıqtı qapmayınsa sigenmäne.

Şul arala Perronıñ bötä ettäre, qurqışıp, üz soqorzarınan sıqtı. Qotoronqo kilmeşäktär öyörö, köttöröp tormastan, ularğa taşlandı. Bınday ettärze Bektıñ ber qasan da kürgäne yuq ine. Ularzıñ här qabırğahın hanarlıq. Bılar ısının da la bısraq tire tarttırılğan höldälär genä. Ularzıñ küzzäre yana, tomşoqtarınan kübek ağa; aslıqtan qurqıuzı yuyğanğa ular qurqınıs häm yıñä almaslıq ine. Berense bäreleştä ük yıgem ettäre qayağa kire qaqlıqtı. Bekqa şunda uq ös yat et höcüm itte häm küz asıp yomğan ara la iñbaşın häm moronon teşläne. Qot osorğos mähşär tıuzı. Billi här vaqıttağısa zarlı şıñşıy. Deyv menän Solleks yaralanğan köyö, qanğa tuzıp, yänäşä qıyıu talaşa. Dco, yañaqtarın şaqıldatıp, şaşınıp teşläşä, yat ettärzeñ bereheneñ al ayağına teştären batırıp, höyägen säynäy. Ä häyläkär Payk, yaralanğan etkä hikerep, şunduq unıñ muyının hındırzı. Bek auızınan mul şayığı aqqan doşmanınıñ ğorlahına uqtaldı. Qan urğıldı häm unı totoşlay buyanı. Auızındağı yılı qan täme Bektı tağı la yarhıtıp yıbärze. Ul ikense etkä taşlandı, ämmä şul mäl kemeheneñder teşe muyınına batıuın toyzo. Bıl — Şpits, hıyanatsıl räüyeştä qabırğanan höcüm itkäyne.

Perro menän Fransua, lagerzıñ ber ölöşön höcüm iteüselärzän tazartıp, ettärenä yarzamğa taşlandı. Ular küreneü menän as yırtqıstarzıñ qotoronqo ağımı artqa sigende, ä Bek üzenä asılınğan Şpitstı qırqa ğına helkep töşörzö. Ämmä tınlıq ber minutqa la huzılmanı. Perro menän Fransua kire yügerzelär — ularğa azıq-tülekte haqlarğa käräk ine. İndeetstarzıñ ettäre, yıgemgä kire kilep, yañınan höcüm itte. Ömöthözlökkä tiñ qıyıulıq menän Billi aqıldarın yın alıştırğan doşmandar uratımınan atılıp kilep sıqtı la boz östönän alğa yomoldo. Unıñ artınsa Payk menän Dab, artaban Perronıñ bötä ettäre ıntıldı. Bek bozğa hikerergä uqtalğan mäldä küz qırıyı menän Şpitstıñ unı ayaqtan yığırğa bula ırğıy-hikerä yıleüyen kürze. Ägär zä Bek yığıla qalha, unı bastırğan ettär öyörö astında qalasaq häm ul osraqta üleme qotolğohoz. Bek, bötä kösön yıyıp, Şpitstıñ qısırıqlauın kire qağa aldı häm başqalar ıñğayı na kül buylap saptı.

Ber ni tiklem vaqıttan yıgemdäge tuğız etteñ bötähe lä bergä yıyıldı häm, ışıq ezläp, urmanğa yünälde. Ularzıñ artınan inde ber kem dä qıumay, ämmä ular bik qızğanıs häldä: här berehendä dürtär-bişär yärähättän dä käm tügel, ä qayhı berzäre bigeräk tä auır yaralandı. Dabtıñ artqı ayağı nıq imgängän, Dollizıñ (unı Dayza hatıp alğaynılar häm ul yıgemgä iñ huñğıhı bulıp quşılğaynı) muyınında qot osorğos yarıq öñöräyä. Dco küzenän yazğan, ä igelekle Billi tönö buyı şıñşıp häm sıynap sıqtı — unıñ qolağı kisäk-kisäk tetkelängän ikän. Yaqtırıuğa ular kös-häl menän lagerğa qayttılar. Talausılar kürenmäy. Fransua menän Perro tirelärenä hıymay yöröy. Azıq-tülekteñ yartıhı yuqqa sıqqan. Ul ğınamı, as ettär qayış, brezent äyberzärze yırtqılap eştän sığarğan. Azmı-küpme aşarğa yaraqlı ber genä nämä lä ularzıñ teştärenän sittä qalmağan. Perronıñ bolan tirehenän tegelgän mokasinı aşalğan, yıgemdeñ baytaq qayışlı ölöşö säynälgän, hatta Fransuanıñ sıbırtqıhı ike futqa qısqarğan. Ettärze äyzäüse, qamsıhın küñelhez qaraştırıuzan tuqtap, yıgemde küzzän ütkärze.

— Ay-hay-hay, tuğanqayzar! — tine ul aqrın ğına.— Nisegeräk talağandar hezze. Ä qapıl hez qotora başlahağız! Ş-şaytan! Bit bötägezzeñ dä qotorouı mömkin! Perro, nisek uylayhıñ?

Kurer, borsolop, başın sayqanı. Dousonğa tiklem yänä dürt yöz mil ütähe bar — ettärzeñ, hıuzan qurqıp, auırıp kiteüzäre genä yıtmägäyne! İke säğätlek kösörgäneşle eştän häm tozlo-boroslo ärläşeüzärzän huñ yıgem tärtipkä kilterelde. Ettär, hulqıldap hızlağan yaralarına qaramastan, zur qıyınlıq menän bulha la, yuldıñ iñ auır ölöşön qısqarta-qısqarta sanalarzı alğa höyräne. Bıl artılıştağı keüyek qıyınlıqtı ularğa oşoğasa ber qayza la kürergä tura kilmägäyne.

Utız millek yılğa tulıhınsa tuñıp ölgörmägän. Unıñ yıtez ağımı hıuıq menän nıq seräşä, barı tımıq tobalar ğına bozlanğan. Bıl qot osorğos utız milde üteü ösön häldän tayzırğıs kösörgäneş talap itkän altı kön käräk buldı. Här azım da ettärgä lä, keşelärgä lä ülem yananı. Yuldı aldan tikşerep barğan Perro yıgerme tapqır boz astına ubıldı. Unı ozon hayğau ğına qotqara — ul unı şulay yaylağan: qolağan hayın hayğau yılıuğa arqırı yata. Hıuıq tamam qatılana bara, termometr Tselsiy buyınsa nuldän tübän illene kürhätä. Här ber oşonday sumıp sığıuzan huñ Perroğa, ülemesle halqın aldırıuzan haqlanıu ösön, usaq yağıp, keyımde kipterep alırğa tura kilä.

Tik unı ber nimä lä qurqıtmay. Unı hökümät kurerı itep tap şunday qıyıu bulğanı ösön quyğandar za inde. Perro, üzeneñ qaqsa, yıyırsıqlı yözön hıuıqqa quyıp, telähä nindäy dıuamallıqqa la bara, kön dä yaqtınan qarañğığa tiklem törlö qıyınlıqtar menän köräşä.

Ul basqan hayın sayqalğan häm ber mälgä genä lä tuqtalıp qalıu häüyefle bulğan boz sitenän, yılğanıñ ağımhız yarı buylap, atlay. Ber tapqır sanalar Deyv häm Bek menän bergä hıuğa sumdı, ettär saq-saq tonsoqmanı, ularzı yartılaş tuñğan kileş höyräp sığarzılar, ğümerzären haqlap qalıu ösön usaq yağırğa tura kilde. Ular qalın ğına boz şekärähe menän qaplanırğa ölgörgäyne — irehendär ösön Fransua menän Perro ularzı usaq tiräläy utta yöndäre tötäslär yaqınlıqta yügerergä mäcbür itte.

İkense yulı yılımğa Şpits eläkte häm Bekqa tiklemge totoş yıgemde üze menän bergä höyräne. Boz östöndä qalıu ösön Bek bötä kösön haldı häm, boz şartlap vatılıuğa qaramastan, yılım sitenä bötä dürt ayağı menän terälep, sigenä başlanı. Bähetkä kürä, Bek artınsa yıgelgän Deyv ta yän kösönä artqa sigende, ä sanalar artındağı Fransua ularzı şunday itep tarta, hatta bıuındarı şıtırzağanı işetelä.

Ä ber tapqır yar buyındağı boz site sanalarzıñ artında la, aldın da la yımerelde. Qotolou ösön ber genä yul qalğaynı — tekä qaya. Tik unıñ başına menergä käräk ine şul. Tübändä qalğan Fransua, bıl möğcizä boyomğa aşa kürhen inde tip, Allağa hığınğan arala Perro ısınlap ta qaya başına kütärelde. Bötä qayıştarzan, yıkke bäyzärenän ozon ber bau işep, ettärze ber-ber artlı qaya başına kütärzelär. Sanalar häm bötä qalğan yök öskä alınğas, iñ huñğıhı bulıp, Fransua kütärelde. Azaq qayanan töşöü mömkinlegen ezläy başlanılar. Ahır siktä şul uq bau yarzamında töşörgä tura kilde häm töndö ular yänä yılğala qarşılanı. Bıl köndö ular ni barı sirek mil genä ütä aldılar.

Hutalinkvağa yıtkän mäldä boz nıqlı yattı, ämmä Bek aruq yonsono. Başqa ettärzeñ dä häle şul sama. Şuğa qaramastan, Perro, buşqaraq ütkän vaqıttı qaplau maqsatın da, tizlekte arttırırğa tırıştı. Täüge kön ular utız biş mil ütep, Olo Hömbaşqa kilep sıqtılar. İkense könönä yänä şul sama artılıp, Bäläkäy Hömbaşta, ösönsöhöndä — qırq mil häm Biş Barmaq şarşıhına yaqınlanılar.

Bektıñ ayaqtarı Tönyaq ettäreneke menän sağıştırğanda ulay uq nıqlı häm sızam tügel ine äle. Qırağay näseldäştäreneñ berehe mämeryä keşehe yäki qağıp ultırtılğan büränä qorolmalar eyähe tarafınan qulğa eyäläştergändän huñ ütkän vaqıt esendä unıñ toqomo bıuından-bıuınğa yıñeleräk bula barğan tormoşta artıq yomşarğan.

Bek, ayauhız auırtınıuğa sızarğa tırışıp, satanlay-satanlay könö buyına barzı la barzı. Kisenä, tuqtalışta, ülektäy yırgä qolanı. Balıq öläşkändä unı hatta asığıuı la urınınan quzğata almanı. Fransuağa unıñ ölöşön alıp barırğa tura kilde. Şul uq Fransua här kis, aşap alğandan huñ, yartı säğät buyına unıñ ayaqtarın ıuğılanı häm üzeneñ mokasinınan Bektıñ dürt täpäyınä lä keyım yaraştırzı. Bıl ayaq keyıme etteñ ıza sigeüzären küpkä yıñeläytte. İrtälärzeñ berehendä Fransua Bekqa bıl «mokasin»darzı keyzerergä onotqas, arqahına hurzayğan Bektıñ dürt ayağın da hauala helkkeläp, keyındermäyınsä yulğa quzğalmayasağın beldereüyen kürep, hatta Perronıñ da qoroşqan yözö yılmayıuzan yazılıp kitte. Aqrınlap unıñ täpäyzäre tupaslandı, sınıqtı häm inde tuzıp bötkän mokasindarzıñ käräge qalmanı.

Ber saq irtänsäk, Pellizağı tuqtalı şta ettärze yıgä başlağas, kötmägändä oşoğa tiklem ber nindäy zä şik tıuzırmağan Dolli qotorondo. Qapıl ul bürelärsä qotto osororloq, yän özgös itep olop yıbärze lä (qurqıştan bötä ettärzeñ yönö közöräyze) Bekqa taşlandı. Bek, qotorğan et menän üz ğümerendä täügä osraşqanğa, unan qurqırğa käräklegen belmäy ine äle. Şulay za, instinktiv quzğıp, sitkä ırğıldı. Ul tup-tura alğa osa, ä ber hikerem arauıqta unı auır häm tauışlı tın ala-ala, tomşoğonan kübek tamğan Dolli qıua. Bektı — qurqıu, ä Dollizı qotoronouı alğa qıualay, häm berehe — qasıp, ikensehe qıuıp yıtä almay. Bek, qıuaqlıqqa hikerep, utrauzıñ tübänge osona kilep sıqtı, bozzar tığılışqan nindäyzer qultıq aşa yözzö, ikense utrauğa, ösönsöhönä ütte. Tüñäräk yahap, yılğanıñ töp yırzahına kire äylänep kilde häm qauşauın basa almay boz östönän saptı. Äylänep qaramayınsa la artında, ber hikerem arauıqta, Dollizıñ özlökhöz mışnauın işetä kilä. Şulay sirek mil yügergäs, Fransuanıñ saqırıuın işetep, uralta bireberäk kiregä boroldo. Tını qısıla-qısıla, hauanı auırlıq menän auızına yalmap, Dollizı älege şul ber hikerem arauıqta qaldırıp, Fransuağa taban yılä. Bötä ömöt şunda: qotqarha, unı ettärze äyzäüse genä qotqara alasaq. Ergähenän Bek yalt itep üteü menän Fransua äzer totqan baltahın qotorğan Dollizıñ başına töşörzö.

Tamam hälhezlängän Bek, özök-özök tın alıp, sanalar ergähenä tänteräkläne, şul mäl unıñ möşköl häldä qalıuınan fayzalanıp, Şpits uğa taşlandı häm, qarşılıq kürmäyınsä, teştären uğa batırzı. Ul ike urından höyäkkä tiklem ütte häm Fransua kilep yıtkängäsä Bektı oypalanı. Şpitstıñ baş osonda sıbırtqı şıylanı, häm Bek qänäğätläneü menän şunı kürze: oşoğasa ber genä et tä bıl tiklem ük tuqmaq alğanı bulmağandır.

— Şaytan bıl Şpits, — tine Perro. — Ul qasan da bulha Bektı talap ülteräsäk.

— Nisaua, Bek ta ber tügel, ike şaytan bar! — tip yauaplanı Fransua. — Ular artınan min gel küzätä yöröyöm, häm beläheñme, hiñä nimä äytäyım? Könö kiler, Bek şul tiklem yırtqıslanasaq, hineñ Şpitstı säynäp kenä tököräsäk. Min äytte tiyerheñ!

Bınan huñ Bek menän Şpits arahında asıqtan-asıq ızğış başlandı. Başlıq häm yıgemdeñ öyöröüsehe itep qabul itelgän Şpits Könyaqtıñ bıl säyır kilmeşägendä üzeneñ berenselegenä yanau hizze. Bek uğa şunıñ ösön säyır toyoldo: bığa tiklem Könyaq ettäreneñ berehe lä — ularzı Şpits küp kürze — bındağılar menän tuqtalışta la, yulda la tartqılaşa almanılar. Ularzıñ bötähe lä uğata nazlılar häm kös yıtkehez eştän, hıuıqtan häm aslıqtan ülä torzolar. Bek — ularzan ayırılıp torğan berzän-beräü. Ul bötähenä lä sızanı, yañı tormoşqa yaylaştı; kös, usallıq häm qıyıulıq yağınan tönyaqtıqılarzan his qalışmayınsa yıñeüzärgä genä ireşä barzı. Bınan tış ul östönlök yaratıusan, ä qızıl sviterlınıñ küsäge, unıñ baştağı alabarman qıyıulığın häm qızıulığın yuqqa sığarıp, unı ayırıusa qurqınıs yanuarğa äyländergäyne. Ul ğäzäti bulmağansa häyläkär häm berenselekkä ıntılıuında uñaylı mälde qırağay yänlektärgä genä has sızamlıq menän kötöp ala belä.

Berenselek ösön alış bulırğa teyış ine, häm Bek unı teläp yörönö. Ul unı üzeneñ täbiğäte şulay bulğanğa häm añlap yıtä almaslıq, yıkke ettären huñğı hulışqasa yulğa qıualağan, qıuanıs menän yıgemdä yörörgä mäcbür itkängä häm yıkkenän qıuılğan osraqta hağıştan ülem sigenä yıtkergän ğorurlıq toyğoho bulğanğa teläy. Bınday ğorurlıq, töp yıkkegä quyğas, Deyv ta la uyandı, ul Sollekstı, bötä kösön halıp, sanalarzı tartırğa mäcbür itä. Yulğa quzğalırğa vaqıt yıteü menän ğorurlıq toyğoho bötä ettärze därtländerä, tomha, qızıp barıusandarın köskä tulışqan, sämle, arıu belmäs eşsändärgä äyländerä. Bıl toyğo ularzı kön huzımına qayızlay, tik kis yalğa tuqtağas qına añlaşılıp bötmägän tınğıhızlıq häm rizahızlıq menän alışına. Şpits, başlıq bularaq, tap ana şul hönäri ğorurlığı bulğanğa yöröştären qulaylay almağan, yıgem bauzarın sıbaltqan häm irtän yıkkegä vaqıt yıtkändä yäşerenergä tırışqan ettärze teşläy. Şul uq ğorurlıq toyğohonan Şpits Bektı başlıq itep quymahındar tip qurqa, ä Bek başlıq bulırğa ıntıla.

Häzer inde Bek asıqtan-asıq başlıq urınına daulaşa. Ul añlı räüyeştä Şpits yazalarğa tırışqan hälkäüzärze qursalay. Ber töndä baytaq qar yauzı la yıl tanıraq Payk sanalar yanına kilmäne. Ul qar astına tärän qazılğan öñönä yäşengäyne. Fransuanıñ saqırıp ezläüye buşqa ğına buldı. Şpits yınlänä başlanı. Ul lager buyınsa bärgelänä, här ber şikle urındı yıskäy-yıskäy aqtara häm şunday usal itep ırılday, Payk, bını işetep, öñöndä qurqışınan der-der kilä.

Nihayät, tabıp sığarğas, Şpits unı oypalap alırğa taşlanğaynı, qapıl Bek şunday uq yarhıu menän ular arahına tığıldı. Bıl şul tiklem kötölmägän häm yılğır hikereş buldı — artqa alıp taşlanğan Şpits ayağında basıp qala almanı. Qurqışınan yıränges qaltıranğan Payk ta, bınday asıqtan-asıq bolanı kürep, batıraya töştö häm yığılğan başlıqqa höcüm itte. İnde namıslı alış qağizälären onotqan Bek ta yänä Şpitsqa ıntıldı. Ämmä Fransua, bıl häl unı mauıqtırha la, tınıslıq urınlaştırıuzı burısı hanap, bötä kösönä sıbırtqıhı menän Bekqa tarttı. Bıl da unı qarza aunausı doşmanınan ayıra almanı. Ahır siktä Fransua sıbırtqı habın eşkä quştı. İsäñgerägän Bek sitkä osto häm ozaq qına unıñ östöndä sıbırtqı şıylanı, ä Şpits şul arala yıterlek gonahqa batqan Payktıñ eşen kitärze. Ämmä huñıraq ta Dousonğa ilteüse yulda Şpits ğäyıple ettärze yazalarğa tırışqan här mäldä Bek arağa tığılıuın dauam itte. Bını ul häzer bik häyläkär räüyeştä, Fransua yaqın-tirälä bulmağan da, eşläne. Bektıñ yäşerten oyoştorğan bolahı Şpitsqa buyhonorğa telämägändär ösön bik qulay, häm yıgemdä tärtip yuğalğandan-yuğala bara. Deyv menän Solleks qına üzgärmäne, ä qalğan ettär holoqhozlanğandan-holoqhozlandı. Bötähe lä käkregä bökrö kitte. Talaştıñ häm ızğıştıñ azağı kürenmäne. Mönäsäbättär torğan hayın qıza — häm bığa Bek qına säbäpse. Unıñ arqahında Fransua, bılar ülemesle talaş başlayasaq tip, tınğılıq tapmanı. Yıgemde äyzäüse añlay: bıl irtäme-huñmı motlaq bulasaq. Töndären ul ällä nisämä märtäbä, talaş tauışı işetep, Bek menän başlıq talaşalır tip qurqıp, yoqo toğonan sığa.

Ämmä bığa säbäp tabılmağaynı häm bolotlo köndärzeñ berehendä Dousonğa kilep yıtkändä zur alış alda ine äle.

Dousonda keşe küp, ä ettär tağı la küberäk, häm Bek bötä ettärzeñ dä eşlägänen kürze, küräheñ, bında bıl täbiğizer. Könö buyına ozon et yıgemdäre töp uram buylap uza, hatta töndä lä qıñğırau sıñı tınğanı yuq. Ettär tözölöş ösön büränä taşıy, utın, priiskığa başqa käräk-yaraq kilterä. Ular Santa-Klara üzänendä attar başqarğan bötä eştärze lä atqara. Ular arahın da könyaqtıqılar za osray, ämmä küberäge — urındağı toqom, büre näsele. Qarañğı töşöü menän, daimi säğät tuğızza, un ikelä, töngö östä ular üzzäreneñ serle, qot osormalı töngö yırın başlay. Bek, qänäğätlänep, ularğa üzeneñ tauışın quşıp yıbärä.

Baş osonda bozlo şäfäq bulıp tönyaq hazağayı balqığan häm halqın küktä yondozzar beyıgän, ä yır qar astında qoroşop tuñğan bınday töndärzä ettärzeñ olouı, ägär unda hağışlı, ükheügä oqşaş huzınqı häm boyoq bѳgѳldär bulmaha, tormoş auazı bulıp qabul iteler ine. Yuq, unda, kübehensä, tormoşqa, yafalanıp yäşäü auırlığına zar işetelä. Ul elekke, ularzıñ yırzäge toqomo keüyek ük boronğo yır, şul mäldäge yäp-yäş donyanıñ bar auazdarı la hağışqa tulı bulğan. İsäphez-hanhız bıuındarzıñ hağışı menän tulı bıl hıqtau Bektı ğäcäp häm säyır itep tulqınlandıra. Başqa yat ettär menän bergä ul da qasandır qırağay näseldäştäreneñ, hıuıq tön sere aldında qottarı osop, yäşäü auırlığınan hızlanıp olouın qabatlay. Bıl boronğo toyğolarzıñ tınğıhızlauı Bektıñ bögöngö tormoştan totop tıyğıhız räüyeştä kire, keşe mämeryä usağına hıyınğan bıuattarğa, bıl olou yaralğan qırağay täütormoş däüyerenä qaytıuın kürhätä ine.

Dousonğa kilep, yıte kön ütkäs, ular, tekä yar buylap, yañınan Yukon bozona töştölär häm qaytıu yulına, Day menän Tozlo Hıu yünäleşenä, sıqtılar. Perro häzer Dousonğa kiltergän poçtağa qarağanda la aşığısırağın alğaynı. Yıtmähä, ul yıllıq tizlek rekordı quyıu qomarına birelde. Häldärzeñ toroşo bığa ıñğay buldı. Ettär, azna buyına yal itep, köstären yarayhı nığıttı. Qarza ular halğan ez başqalar tarafınan yaqşı tapalğaynı. Şuğa östäp, bıl yulda politsiya ike-ös urında ettär häm keşelär ösön azıq-tülek urındarı asqaynı. Şuğa ular qaytıuğa yıñeleräk yök menän quzğaldı.

Täüge köndö ük ular Yukon buylap ürgä ille mil üttelär, ä ikenseheneñ kisenä Pelliğa yaqınlanılar. Ämmä bıl häybät tizlek Fransuağa küp mäşäqät häm borsolou tıuzırzı. Bek quzğıtqan bola yıgemdeñ berzämlegen yımerä. Ettär häzer beräüzäy bulıp yügermäy. Bektıñ yaqlauına arqalanıp, ular yış qına eş boza. Häzer ular Şpitstan başlıqtan qurqırğa teyış bulğan räüyeştä qurqmayzar. Unıñ aldındağı elgärge şörläü yuqqa sıqtı, Bek qına tügel, başqalar za unıñ berenselegen tanımay başlanı. Ber töndѳ Payk Şpitstıñ yartı balığın şıldırzı häm Bek hağı astında şunda uq aşap ta quyzı. İkense yulı Dab menän Dco üzzärenä teyışle oypalanıuzan qotolou ösön Şpitsqa başlap höcüm itte. Hatta yıuaş Billi za, huş küñelle bulıuın qaldırıp torop, elekkesä yaramhaqlanıp örgölämäy. Bek ihä här vaqıt Şpits ergähenän üteşläy ırılday häm usal közöräyä. Ğömümän, ul ısıntılap bäylänsekkä äylände, oyathız räüyeştä Şpitstıñ moron töböndä yöröüze ğäzät itep aldı.

Tärtipteñ bötöüye ettär arahındağı möğämälälä sağıldı. Ular äüälgegä qarağanda yışıraq teşläşä häm äldän-äle lager ısın mäğänähendäge tamuqqa äüyerelä. Tik Deyv menän Solleks qına üzzären elekkesä tota, häyır, ular za tınıs tügel — ularzı ergä-tiräläge bıl özlökhöz teşläşeü tamam yıkhenderä başlanı. Fransua añlayışhız hüzzär menän ärläşä, köshözlöktän ürtälep, urınında auır tapana, sästären yolqa. Unıñ sıbırtqıhı daimi räüyeştä ettärzeñ arqahında uynay, ämmä bınan hözömtä az. Fransuanıñ borolouı bula — häl yañınan qabatlana. Ul Şpitstı yaqlay, ä Bek — qalğandarzıñ bötähen dä. Fransua yaqşı belä: bötähenä lä Bek säbäpse, Bek unıñ bını beleüyen dä yaqşı añlay. Ämmä ul şul tiklem häyläkär — unı etlege mälendä totouı mömkin tügel. Yıgemdä ul nıq tırışa, sönki eş uğa qänäğätlek birä. Şu lay za yuldaştarı arahında yäşerten talaş sığarıp, ez hepereü bınan da zurıraq qänäğätläneü tıuzıra başlanı.

Ber mäl Tehkin tamağındağı tuqtalışta kiskelekkä aşap alğandan huñ Dabber quyandı örköttö, ämmä unı eläkterep ölgörä almanı. Küz asıp yomğansı bötä öyör tabıştı qıuırğa taşlandı. Lagerzan yöz yard alıslıqta tönyaq-könbayış politsiyahınıñ illeläp et totqan stantsiyahı bar ine, ularzıñ bötähe lä hunarğa quşıldı. Quyan yılğa bozo östönän saptı häm, tuñğan ineşkä borolop, tärän qar östönän yıñel genä hikerä-hikerä artaban yılderze, ä ettär, auırıraq bulğas, azım hayın qarğa bata. Bek, ber-ber artlı yılımdarzı uray-uray, altmışlap ettän torğan öyörzöñ aldınan saba, quyandı qıuıp yıtä almay. Ul huzılıp saba häm kinänes menän sañqıldap quya. Unıñ hoqlanğıs käüzähe aqhıl ay nurına qoyonğan hauala yäşendäy yaltlay. Hıuıq töndöñ aq şäülähe keüyek, quyan da şunday uq tizlektä alğa osa.

Yıldıñ bildäle mizgelendä tere yändärze qurğaş töyörsöktär menän ülterer ösön şau-şıulı qalanan keşelärze urman häm yalandarğa qıuğan boronğo instinkttar häzer Bekta la terelde, häm qanğa hıuhau, hunar qomarı unda, qırağay däüyerzärgä ıñğaylağan yırtqısta, küpkä täbiği ine. Tabışqa, tere itkä teştäre menän qazalıu, tomşoğon küzenä tiklem yılı qanğa batırıu ösön yınlänep qıualağan öyör aldınan ıntıla.

Yäşäüzeñ iñ beyık nöktähe, yäşäteüse köstärzeñ iñ yuğarğı kösörgäneşe — läzzättä onotolou bar. Şunıhı ğäcäp: bıl mäl — yäşäüze tulıhınsa toyou häm üz-üzeñde lä, ergä-tiräñde lä tulıhınsa onotou. Bınday üz-üzeñde kinänestä yuğaltıu kimälendäge ilhamlı mäl icadsı-rässamğa kilä. Ul yaugirzı yau yalanında biläp ala häm ul, haqlanırğa käräklegen onotop, ülemgä lä yıñeüse toyğoho menän bara. Bek tap oşonday kisereştär solğanışında, bürelärzeñ boronğo yıñeü oranı menän tabış artınan, ay nurına kümelep, öyör aldınan saba. Bıl histär, unı vaqıt töpkölönä qaytarıp, üzenä lä bildäle bulmağan eske bulmışınan kilä. Unda tormoş qaynay, yazğı taşqın bulıp yäyılä, häm här muskulı, här taramışı ut bulıp uynay, yäşäü qıuanısı häräkätkä, yondozzar astında hıuıqtan tuñğan ülek yır östönän oşo yarhıulı sabışqa äylänä.

Hatta iñ qırqıu mäldärzä lä halqın qanlı häm haq bula alğan Şpits, öyörzän ayırılıp, yılğa bögölönä qaray quyan yünäleşenä arqırı yılde. Bek bını şäylämäne, bögöldö uratqanda alda yıltlağan aq quyan şäülähen genä kürze. Qapıl täügehenän zurıraq ikense aq şäülä tekä yarzan quyan aldına hikerze. Bıl Şpits ine. Quyan artqa borola almanı. Şpits hikergän ıñğay unıñ arqahına teştären batırzı häm quyan, auırtınıuzan keşe nisek qısqırıp yıbärhä, şunday uq ta uış sığarzı. Yäşäü ösön alıştıñ iñ kösörgäneşle mälendä ülemdeñ timer qosağına eläkkän yän eyäheneñ bıl auazın işetkän Bek artınan ıntılğan bötä öyör şaşınıp olop yıbärze.

Bek qına tauış sığarmanı. Ul tuqtalıp ta tormastan Şpitsqa, boğazınan eläkterergä niätläp, yäşen taşınday yomoldo, tik eläkterä almanı. İkehe ber yomğaq bulıp, qar tuzzırıp, tägärläp kittelär. Şpits berense bulıp şunday tiz ırğıp torzo, äyterheñ, yığılmanı la, — ber ıñğayzan Bektıñ iñbaşınan teşläne häm sitkä ırğını. Unıñ yañaqtarı şul arala qapqan timereläy ike tapqır ülemesle qısılıp ölgörzö, yänä hikereü ösön arauıq qaldırıp, artqa tayşandı häm, öskö irenen kütärep, teştären ırcaytıp, ırıldap yıbärze.

Bek häl itkes mäl yıtkänen, bıl alış yäşäü menän ülem sigendä bulasağın yaqşı añlanı. Ular, qolaqtarın şımartıp, ırılday-ırılday, höcüm ösön uñaylı mäl kötöp, ber-berehe tiräläy äylängändä, Bek ösön qapıl bılar bötähe lä tanış, ergä-tiräläge aq urman, ap-aq yır, ay nurı häm alıştan isereü qasandır bulğan keüyek toyoldo. Tirä-yündäge aq tınlıqta hizeler-hizelmäs nimäler bar hımaq. Ä ber nindäy häräkät, ber nindäy qıştırlau yuq, ağastarza ber genä qatqan yapraq ta qaltıranmay, tik hıuıq hauala ettärzeñ tın alışınan sıqqan bıu ğına öskä huzıla. Ular, bürelärzeñ qulğa nasar eyäläşterelgän toqomo, quyan menän eşte tiz bötörzö, häm häzer kösörgäneşle, tauış-tınhız kötöü halätendä alışqa taşlanğan ikäüze tüñäräkkä aldı. Bötäheneñ dä küzzäre yana, asıq auızzarınan bıu kütärelä. Bıl qasanğılır täütormoş däüyerenän bulğan küreneş Bek ösön yañı la, säyır zä tügel. Oşolay här vaqıt bulğan häm uğa aptırarğa la yaramayzır hımaq.

Şpits — täcribäle huğışqaq. Şpits ber gendan bötä Arktika, Kanada häm Üle Yır aşa ütkän yulında ul törlö ettärze küp kürze, bötähen dä yıñep, üzenä buyhondorzo. Unıñ qotoronouı qurqınıs, ber ük mäldä unıñ bınday osraqta la küze tomalanmay. Tetkeläü häm bötöröü teläge menän yanğanda la doşmanınıñ da şunday uq utta yanıuın his ber onotmay. Yauap höcümenä äzer bulmayınsa ul ber qasan da üze başlamay, uñıştı aldan uq hästärlämäyınsä doşmanğa ırğılmay.

Bek tıñ bıl uslaptay aq etteñ muyınına teştären qazarğa tırışıuı buşqa ğına ine. Haqlanmağan urınğa teştäre qağılıp ta ölgörmäy, ularzı Şpitstıñ teştäre qarşılay. Teştärgä teştär bärelä, ikeheneñ dä morono qanda, Bek ber nisek tä doşmanınıñ hizgerlegen alday almay. Ul qıza başlanı häm Şpitstı öyörmäläy yabırılıuı menän şaq qatırzı. Ul qat-qat yäşäü tibeşe işe telgän qarzay aq muyınğa ıntıldı, tik Şpits här osraqta la, unı teşläp, sitkä taypıla barzı. Şunda Bek ikense alım qullandı: Şpitstıñ ğorlahına ıntılğan buldı la, qapıl başın artqa taşlap, boroldo häm Şpitstı qolatır ösön uğa yaurını menän taranday huğıldı. Ämmä Şpits unıñ yaurının teşläp ölgörzö häm yıñel genä sitkä hikerze.

Şpits äle bulha yaralanmağan, ä Bek qanhıray häm auır tın ala. Alış torğan hayın ayauhızıraq bula bara. Ularzı uratqan ettär tulı tınlıqta, yıñelgände botarlarğa äzerlänep, ikeheneñ berehe tägärägän mälde tüzemhezlänep kötä. Bektıñ tını qısıla başlağas, Şpits haqlanıp yöröüzän höcümgä küste häm uğa yal itergä mömkinlek birmäy başlanı. Bek inde sayqala. Ber tapqır ul tägäräp tä kitte — häm barlıq altmış et hä tigänse ayaqtarına bastı. Ämmä Bek ber hikereştä torop bastı, häm tüñäräk yañınan tauış-tınhız qatıp qaldı.

Bekta keşene lä, yırtqıstı la böyök itä ala torğan nämä — faraz itä alıu häläte bar ine. Alışta ul instinktqa buyhona, ämmä meyıhe lä

eşläüzän tuqtamay. Doşmanına ul elekke alım — iñbaşı menän bäreleüze qabatlarğa telägändäy ırğını, tik iñ huñğı mäldä yırgä eyılde häm Şpitstıñ hul alğı ayağın teştärenä eläkterze. Hınğan höyäk tauışı işetelde häm aq et ös ayaqta ğına torop qaldı. Bek unı ös tapqır yığırğa tırıştı, ahırza şul uq alım menän alğı uñ ayağın da säynäne.

Auırtınıuğa häm ayanıs hälenä qaramastan, Şpits ayağında qalıu ösön kösörgäneşle tırışlıq haldı. Ul tüñäräk yahap torğan tauış-tınhız ettärze, ularzıñ yanğan küzzären, hälberägän teldären häm haua hulağanda sığarğan bıuzarınıñ yuğarı kütärelgänen kürä. Unıñ ergähendä tüñäräk yänä taraya töştö. Elek yıñeleüse tiräläy tüñäräkteñ tamam qısılıuın nisämä tapqırzar kürgäyne bit! Bıl yulı ihä yıñeleüse üze ine.

Unıñ yazmışı häl itelgäyne. Bek ayau belmäy. Rähimlelek yomşaq klimatta ğına urınlı. Ul huñğı bäreleşkä äzerlände. Ettär häzer şul tiklem yaqın — ularzıñ ul yılı tının qabırğaların da hizä. Şpits artın da ul yırgä yata bireberäk hikerergä äzerläneüselärze, unıñ här ber häräkäten yıntekle küzätkän qaraştarzı şäyläy. Tınlıq urınlaştı. Bötä ettär urındarında torataştay qatıp qalğan. Şpits qına bötä käüzähe menän qaltıray häm sayqala, yöndären közöräytep, yaqınlaşqan ülemde qurqıtırğa telägändäy, usal ırılday. Bına Bek uğa taşlandı häm şunda uq kire ırğını. Bıl yulı iñbaş menän bäreleü üz eşen eşläne.

Şpits yığıldı. Ettärzeñ qara tüñäräge ay nurında yaltırağan qarza ber nöktägä yıyıldı häm Şpits yuqqa sıqtı. Ä Bek yıñeüse bulıp basıp tora häm öyörzö küzätä. Ültereştän kinänes tabıp, tantana iteüse täütormoş yırtqısı ine bıl.


IV bülek

BERENSELEK ÖSÖN KÖRÄŞTÄ KEM YıÑDE?


— Yä, min nimä tinem? Bıl Bekta ike şaytan ultırıuı dörös bulmanımı ni?

İkense kön irtänsäk Şpitstıñ yuğalıuın, ä Bektıñ totoş yaralı bulıuın belgändän huñ üzeneñ toyğoların Fransua şulay belderze. Ul Bektı usaqqa yaqın kilterze häm ut yaqtıhında Perroğa yanbaşın häm arqahın kürhätte.

— Bıl Şpits qırağay yırtqıs keüyek alışqan, — tine Perro, öñöräyıp torğan yaralarzı häm teşlängän urındarzı qaray-qaray.

— Ä Bek ike yırtqıs keüyek, — tip yauaplanı Fransua. — Nıu, häzer bezzeñ eştär ıñğayğa kitäsäk. Şpits bulmağas, talaşqa la urın qalmanı.

Perro sanalarğa bötä äyberzärze yäteşläp halğan arala äyzäüse ettärze yıkte. Här saq Şpitstı yıkkän urınğa Bek kilep bastı. Fransua uğa iğtibar za itmäyınsä bıl urınğa Sollekstı kilterze: ul başlıq urınına yaraqlı itep unı kürä ine. Ämmä Bek, yarhıp, Solleksqa taşlandı la, unı qıuıp yıbärep, Şpits urınına üze bastı.

— Bına hiñä käräk bulha, — tip tañ qalıuzan bottarına huğa-huğa qısqırıp yıbärze Fransua. — Bekqa qara äle! Şpitstı talanı la häzer başlıq bulırğa teläy.

— Kit bınan, yulbasar, — tip qısqırındı ul Bekqa, läkin tegehe ber ni bulmağanday tora birze.

Fransua unı, yılkähenän eläkterep, usal ırıldauına qaramastan, sitkä höyräne häm başlıq urınına yänä Sollekstı quyzı. Tegehenä bıl bötönläy oqşamanı: kürenep tora — olo et Bektan qurqa. Fransua la kiregä bötkän — üzeneken itte, ämmä borolouı buldı, Bek tağı ber nindäy qarşılıqhız Sollekstı qıuıp yıbärze.

Häzer inde Fransua nıq asıulandı.

— Bına min hineñ art habağıñdı uqıtayım äle! — tip qısqırzı la yügerep barıp auır küsäk alıp kilde.

Bek qızıl sviterlını häterläne häm aqrın ğına artqa sigende. Başqasa ul, Sollekstı haman da alğa quyğas, unı qısırıqlap mataşmanı, tik küsäk yıtmäslek alıslıqta urala başlanı.

Usal häm üpkäsel örgöläp, ägär zä Fransua yılgärä qalha, taypılıp qalıu ösön ber mälgä lä küsäktän küz yazlıqtırmay sittäräk yöröy birze, sönki bıl nämäneñ ni ikänen, üz täcribähenän sığıp, bik yaqşı üzläştergäyne.

Äyzäüse üz mäşäqättäre menän buldı häm siratı yıtkäs kenä Deyv aldınan quyıu ösön Bekqa öndäşte. Bek ber nisä azım artqa sigende. Fransua uğa taban bara başlanı, ämmä et tağı la artqaraq şıldı. Bıl ber nisä tapqır qabatlandı, nihayät, Fransua, Bek şunan ğına qurqalır tip, küsägen sitkä taşlanı. Läkin hikmät küsäktä tügel ine — Bek başlıq bulıu ösön asıqtan-asıq bola quptarzı. Haqlı räüyeştä bıl urın unıqı, ul uğa layıq häm unan da kämgä rizalaşmayasaq.

Perro Fransuağa yarzamğa aşıqtı. Säğät buyına ular Bektı bastırzı, tayaqtar menän bärgeläne, ämmä et yäteş yaltana kilde. Tegelär unıñ ata-äsähen, olatay-öläsälären, donyağa kiläsäk ällä nisämä bıuının, tirehendäge här ber qılın, tamırzarındağı här ber tamsı qanın ärläp-hügep sıqtı. Bek ihä ärläşeüzärgä ırıldap yauap birze häm üzenä yaqın yıbärmäne. Ul qasıp kitergä lä yıyınmay, tik keşelärgä, ägär zä ul telägänsä bulha, tıñlayasağın belderep, lager tiräläy yöröy birä.

Fransua, aptırap, ni eşlärgä belmäyınsä qarğa sügäläne häm yılkähen tırnanı. Perro, säğätenä küz halıp, hügenep quyzı. Vaqıt ütä, ular ber säğät elek ük quzğalırğa teyış ine. Fransua, yänä yılkähen tırnaştırıp, başın sayqanı la, kurerğa qarap, uñayhızlanıp, kölömhöräne. Tegehe, yauap itep, üzzäreneñ yıñeleüyen tanığanday, yaurındarın yıyırzı.

Fransua, Solleks yanına kilep, Bektı saqırzı. Bek üzensä, ettärsä, kölöp yauaplanı, ämmä äle bulha yarayhı ğına arauıqta qala birze. Fransua, Sollekstı tuğarıp, kire üz urınına quyzı. Bötä yıgem, totoş sılbırğa tezelep, äzer hälgä kilterelde. Bekqa häzer aldağı başlıq urınınan başqa urın da qalmağaynı. Fransua unı tağı saqırzı, ä Bek yänä kölöp kenä quyzı, tik saqırıuğa haman kilmäne.

— Küsägeñde taşla, — tip ämer birze Perro.

Fransua bını eşlägäs kenä Bek tantanalı qiäfättä yıgem aldına kilep bastı. Uğa qayıştarzı keyzerzelär, sanalar tuñğan yırzän quzğatıldı, häm ular hä tigänse yılğağa sıqtı, ä irzär sañğıla yänäş yügerze.

Äyzäüse Fransua elek tä, Bekta ike şaytan ultıra tip, uğa qarata yuğarı fekerzä ine, ämmä ber kön dä ütmäne, bıl ette ul tulıhınsa bahalay almağanına töşöndö. Bek şunda uq başlıq rolenä inde, üzeneñ ziräklege, yılğırlığı, täüäkkällege menän hatta Şpitstı, Fransua qasan da bulha kürep belgän iñ yaqşı başlıqtı, uzzırzı.

Ämmä iñ iste kitärgäne unıñ başqalarzı buyhondora alıu häläte ine. Ul, başlıq bularaq, şunda uq bötähen dä talaptarın ütärgä mäcbür itte. Deyv menän Solleks yañı başlıqqa ber nindäy zä däğüä beldermäne. Ularzıñ burısı eşläü — kös yällämäy sanalarzı höyräü; ularğa qamasaulamağanda, bıl ikäü bötähenä lä riza. Başlıq bulıp hatta Billi torha la yaray, tik tärtip kenä buldırhın! Läkin başqalar huñğı arala bäyzän ısqınğaynı. Ularğa Bektıñ qatı talapsanlığı oqşap yıtmäne. Yıgemdä Bek artınsa barğan yalqau Payk elek qayıştı qotolğohoz osraqta ğına, köstö ber genä tamsığa la artıq israflamay tarta ine. Häzer Bek unı azım hayın tiyerlek törtköläy, häm Payk berense köndä ük yöktö ğümerzä bulmağansa tırışıp tarta başlanı. Ä Dco täüge kistäge tuqtalışta uq nıqlı yaza aldı — bıl hatta Şpitsqa la ber qasan da mömkin bulmağaynı. Bek uğa bötä auırlığı menän taşlandı häm tegehe yällätep şıñşıy başlağansı oypalanı.

Bötä yıgem şunda uq küpkä yaqşıraq eşläy başlanı. Häräkät iteüzäge köylölök yayğa halındı, ettär yöktö ber yängä äylängändäy höyräne. Rink Repide şarşıhında Perro yänä ike kanada säñkeldägen — Tik menän Kunanı hatıp aldı. Bek ularzı şul tiklem tiz öyrätte — Fransua ah itte, ğäcäpläneüzän tıyıla almanı.

— Köndöz sıra yandırıp ezlähäñ dä, Bek hımaq başqa beräy ette taba almayasaqhıñ, — tip täqrarlanı ul. — Bınday ösön, vallahi, meñ dollar za yäl tügel! Perro, yuq, tiyerheñme? Perro kileşä. Bıl mälgä ul, tizlek rekordın uzıp, kön hayın yöröştö qızıulata bara. Yul häybät, qatı, yaqşı taqırlanğan, unıñ östöndä sana şıuıuın qıyınlaştırğan käüşäk qar yuq. Östäüyenä ul tiklem hıuıq ta tügel. Temperatura ille gradusqa tiklem töştö lä şul köyönsä qaldı. Perro menän Fransua, almaşlap, yä sanala, yä sañğıla bara, ä ettär, qısqa ğına tuqtalıştar yahap, ber tigez hikerep sabalar.

Utız mille yılğa inde yarayhı qatı boz menän qaplanğaynı, häm ular ber kön esendä Dousonğa un kön buyı barğan aranı üttelär. Şunan ular tuqtalışhız Le-Barc külenän Aq Alaşa şarlauığına tiklem altmış mil saptılar. Marş,Tagiş häm Bennet (yıtmeş mil) küldäre aşa ettär şunday tizlektä yılde: irzärzeñ sañğıla barğanı sanağa bäylängän yıpkä totonop şıuırğa mäcbür ine. Häm, nihayät, ikense aznanıñ huñğı kisendä ular, Aq artılıştı sığıp, diñgezgä, Skagueya häm qultıqta torğan karap uttarı yımeldägän urınğa töşä başlanı.

Rekordlı sabış ine bıl. İke azna esendä ular könönä urtasa qırqar mil ütte. Tulı ös kön Perro menän Fransua, Skagueyanıñ töp uramı buylap, kükräktären kirep yörönö, häm törlö yaqtan ularzı esergä saqırğan tauıştar yañğırap torzo, ä ularzıñ yıgeme här vaqıt yıkke ettären bahalay beleüselär häm hatıp alıusılarzıñ, tañ qalıp, tel şartlatıusı törkömö menän uratılıp alınır buldı.

Küp tä ütmästän Könbayıştıñ ber nisä baş kisäre qalanı talap sığırğa ıntılıp qaranı, häm bıl dıuamallıqtarı arqahında boros hauıtınday tişkelängäs, tamaşasılar yañı şaq qatırğıs vaqiğağa äüräne. Perro şul mäl yañı boyoroq aldı. Unı belgäs, Fransua Bektı saqırıp aldı la, unı ike qullap qosaqlap, ilap yıbärze. Bek bıl eşlekle irzär menän şulay huşlaştı. Bığa tiklemge başqa keşelär keüyek ük, ular za unıñ tormoşonan mäñgegä yuyıldı. Unı häm başqa ettärze qatnaş qanlı nindäyzer şotland keşehenä birzelär, häm ular tistäläp ettän torğan yıgemdä yañınan şul uq yalıqtırğıs yulğa — Dousonğa iltkän yulğa — sıqtılar. Häzer ularzıñ yögö yıñeldän tügel, şuğa kürä rekord turahında uylarğa la yaramay. Yuq, ular al-yalhız, könö-tönö eşläne, auır äyberzär halınğan sanalarzı höyräne. Bıl poçta ılauı Yır şarınıñ bötä yağınan Tönyaq qotop tarafında altın ezläüselärgä häbär iltä ine.

Bekqa bıl oqşamay, läkin Deyv menän Sollekstı ruhlandırğan eş qomarı uğa la has, häm qalğan yuldaştarı yöktö sämlänep höyräyzärme-yuqmı — iñ möhime yıgärle bulıuzarın talap itä. Tormoş, toqandırıp yıbärgän maşinalay, ber törlö bara. Köndär, ike tamsı hıuzay, ber-berehenä oqşağan. İrtä menän bildäle ber säğättä aşnaqsılar eşkä totona. Usaq yağalar, irtänge täğäm äzerläyzär. Azaq ular sanalarğa palatkalarzı häm bötä qalğan äyberze teyäy, ikenseläre ettärze yıgä. Yulğa, tañ beleneü bildähe bulıp, tön yaqtıra başlauğa ber säğät qalğas sığalar. Kis menän yalğa tuqtayzar. Keşelär palatkalar qora, utın yara häm tüşäk ösön qarağay botaqtarı hındıra, aşnaqsılarğa hıu yäki boz taşıy, ettärze aşata. Bek häm yuldaştarı ѳsѳn köndöñ bıl iñ qıuanıslı vaqıtı. Häyır, huñıraq ta küñel le bula: ölöşöñä teygän balıqtı aşağas, ber-ike säğät başqa ettär tirähendä (ä ular bında yözzän artıq) häptäñläp alahıñ. Ular arahında hätär huğış suqmarzarı osray, ämmä iñ usaldarı menän ös alıştan huñ Bek tanılıu yaulanı. Bötähe lä yul birhen ösön uğa, teştären ırcaytıp, hırt yöndären qabartıu za yıtä ine.

Şulay za Bek, moğayın, nığıraq usaq ergähendä yatıuzı yaratqandır. Artqı ayaqtarın esenä tartıp, alğı ayaqtarın alğa honop, başın kütärep utqa qaray za uyğa tala. Bıl minuttarza sudya Millerzıñ Santa-Klaranıñ qoyaşlı üzänendäge yorto, üze yözgän beton basseyn, yönhöz meksikan İzabel, yapon mopsigı Tuts isenä töşä. Läkin Bek qızıl sviterlı, Kerlizıñ üleme, Şpits menän tiñdäşhez alış häm qasandır aşağan häm aşarğa hıyallanğan tämlekästär haqında yışıraq uylay. Ul tıuğan yaq tip hağışlanmay. Qoyaşlı il unı artıq borsomay torğan tonoq häm alıs hätirä genä bulıp qaldı. Unı ikense, alıs näseldäştäreneñ tormoş vaqiğaları nığıraq biläy. Şularğa bäyle uğa ber qasan kürmägän nämälär zä tanış hımaq toyola. Ä elek belenmägän hizemläüzäre (ular za iñ boronğo näseldäştäreneñ qan auazınan başqa ber ni zä tügel ine) häzer kilep terelde häm buyhondorousı tauışqa äylände.

Vaqıtı-vaqıtı menän şulay usaq yanında yatqanında häm yoqomhorap utqa küzzären qısqanda uğa bıl yalqın üze qasandır yılınğan ikense usaqtıqı keüyek häm ergähendä aşnaqsı metistı tügel, ä bötönläy ikense keşene kürgändäy bula. Unıñ ayaqtarı qısqaraq, ä quldarı ozonoraq, muskuldarı şıma tügel häm may menän qaplanmağan, ä töyörlö bau hımaq. Unıñ sästäre ozon häm yalbırap tora, küzzärenän alıp tübähenä tiklem başı oslayğan. Bıl keşe ğäcäyıp tauıştar sığara häm, küräheñ, qarañğılıqtan nıq qurqa, sönki tubığınan tübäneräk töşöp torğan quldarına zur taş bäylängän tayağın qısıp totop, äylängän hayın şunda qaray. Ul şır yalanğas tiyerlek — arqahında ğına utta ötölgän yırtıq tire yarpıhı yılpeldäy. Täne totoşlay yön menän qaplanğan, ämmä kükrägendä, yaurındarın da, qulınıñ eske yağında häm bottarın da ul bigeräk tä quyı. Bıl keşe tura ğına tormay, ä käüzähen alğaraq iñkäytkän häm ayaqtarın tubıqtan bögä töşkän. Unıñ tänendä nindäyzer is kitmäle, besäyzärgä has hığılmalılıq, här vaqıt kürenep häm kürenmäy torğan, qurqınıs astında yäşärgä mäcbür itelgändärzä genä bula torğan kösörgäneş hizelä. Qayhı berzä bıl yöntäs yän eyähe usaq ergähendä sükäygän kileş, başın tübän hälenderep, oyop kitä. Ul osraqta terhägen tubıqtarına teräy, yamğırzan haqlanğanday, quldarı menän başın qaplay. Ä usaq artında, alısta, qarañğılıqta bik küp quzzar yana; Bek belä: bılar ayauhız yırtqıs küzzäre. Ular qıuaqtar aşa ütkändä qoroğan botaqtarzıñ şartlap hınğanın, yaqınlaşqandarın beldergän bötä tauıştarzı işetä.

Bektıñ Yukon yarında, utqa yalqau ğına qarap, hıyalğa birelep yatqan mälendä ikense donyalıqtağı bıl tauıştar häm küreneştär unı şul tiklem tınğıhızlay: hatta hırt yöndäre qabara häm ul şım ğına sıyılday, tonoq qına itep ırılday başlay. Ul sağında aşnaqsı-metis qısqırıp yıbärä: «Ey, Bek, uyan!» Küreneştär qayzalır yuğala, küz aldına yänä ısınbarlıq kilep basa, häm Bek, isnäp, kirelä-huzıla, ısınlap ta yañı ğına yoqohonan uyanğanday, torop basa.

Yul bik azaplı ine: yök auır, unı höyräü ettärze nıq yonsota. Ular yabıqtı häm, nihayät, Dousonğa ingändä ütä lä yällätkes hälgä yıtkäynelär. Ularğa un kön, his yuğı beräy azna yal käräk ine. Ämmä ike kön üteügä ular, Kazarmdan hattar teyäp, tübängä, Yukon bozona, töştölär. Ettär talsıqtı, äyzäüselär rizahız mığırzana, östäüyenä kön dä qar yaua. Ä tapalmağan yomşaq yuldan barıu uğata auır, sana tabandarı nığıraq ışqıla häm ettärgä höyräüye qıyın. Şulay za keşelär bötä auırlıqtı la kütärä, ettärze lä ihlas qayğırta.

Kis hayın lager qorğanda äyzäüselär, täüge eş itep, ettärze qaray. Kiske azıqtı la ular keşelärzän aldanıraq ala, äyzäüselärzeñ berehe lä, ettärzeñ ayağına küz halmayınsa, yoqo toğona inergä aşıqmay. Şulay za ettärzeñ kösö äzäygändän-äzäyä bara. Bıl qışta ular, auır yök teyälgän sanalar höyräp, meñ higez yöz mil samahındağı yalıqtırğıs, ızalı yul ütte. Ä meñ higez yöz mil iñ nıqlı, sızam ette lä ayaqtan yığa. Älegä Bek bireşmäy, başqalarzı la eşlärgä mäcbür itä, yıgemdä tärtip tota, läkin ul da nıq yonsono. Billi tönö buyına şıñşıp sığa häm yoqo aralaş ıñğıraşa. Dco qara yanğan, ä Solleksqa küzhez yağınan tügel, küzlehenän kileü zä qurqınıs. Ämmä bötähenän dä bigeräk Deyv yafalandı. Unıñ häle nasarlandı. Tiz qızıp bara, tomha; töngölökkä tuqtau menän üzenä soqor qaza la inep yata hala, — äyzäüse azıqtı uğa şunda kilterä. Tuğarılğan minuttan alıp, irtän yıkkängäsä urınınan quzğalıp ta qaramay. Qayhı saq yulda sanalar qapıl tuqtağanda köslö bäreleüzän, yäihä ularzı urınınan quzğatıu ösön kösänergä tura kilgändä auırtınıuzan yalınıslı ıñğıraşa.

Äyzäüse unı ällä nisämä tapqır qarap sıqtı, tik ni bulğanın añlay almanı. Ahır siktä bınıñ menän başqa äyzäüselär zä qızıqhındı. Ular hälde aşağanda la, yoqo aldınan huñğı töröpkäne tartqanda la tikşerzelär, ä ber kis ısın mäğänähendäge konsilium oyoştoroldo. Deyvtı usaq ergähenä kilterzelär zä şul tiklem ihlaslap, törlösä totqolap oypalanılar, hatta ul auırtınıuzan ber nisä tapqır sıy nap quyzı. Hınğan-nitkän yır tabılmanı, ber ni zä asıqlay almanılar. Küräheñ, unıñ esenä nizer bulğan.

Kasyar haylığına yıtkändä Deyv şul tiklem hälhezlände, — azım hayın tiyerlek qolay başlanı. Şotland tuqtalırğa işaralanı häm, unı tuğarıp, urınına Sollekstı quyzı. Deyv sanalar artınan, yıgemdä bulmayınsa barhın, şulay yal ithen tip, eşlängäyne bıl. Läkin Deyv, auırtınıuına, hälhez bulıuına qaramastan, unı eştän buşatıuzarı menän kileşä almanı. Qayıştarzan ısqın dırğas, ırıldap, örgöläp aldı, urınında Sollekstı kürgäs, olop yıbärze. Ülemesle auırıha la, säme quzğalğanğa üzen başqa menän alıştırıuğa qarşı sıqtı. Sanalar quzğalğas, batqıl qarğa suma-suma, ergäläp saba başlanı häm Sollekstı teşlärgä yä, uğa taşlanıp, unı qarğa, yuldıñ ikense yağına yığırğa tırıştı; yıgemgä, Solleks menän sanalar arahına tığılırğa mataştı, auırtınıuzan, ğärläneüzän şıñşıp, özök-özök örgöläne. Şotland unı sıbırtqıhı menän qıuıp yıbärergä tırıştı, läkin Deyv tänen köyzöröp alğan qamsığa iğtibar itmäne, ä äyzäüseneñ nığıraq huğırğa qulı barmanı. Et sanalar artınan tınıs qına taqır yuldan üz yayına yügerergä telämäne — yomşaq qarza bata-suma yıgem ergähenän sabıuın dauam itte. Tik küp tä ütmäy, bötönläy häldän tayıp, yığılıp kitte. Tägärägän yırendä yatqan köyönsä yanınan ütkän sanalar tezemen yamanhıu şıñşıp ozattı. Azaq, barlıq qalğan kösön yıyıp, sanalar ezenän ılau tuqtalğan urınğa tiklem tänteräkläne. Şulay itep, Deyv üzeneñ elekke urınına, Solleks ergähenä, yıtep tuqtanı. Unıñ äyzäüsehe, başqa sanalar yanına barıp, töröpkähenä kürşehenän ut aldı. Ber minuttan ul kire äylänep kilde häm quzğalırğa quştı. Ettär nisekter ber kösäneühez ğäcäyıp yıñel atlanı häm qapıl bötähe lä, borsoloulı borolop, tuqtanı. Äyzäüse lä aptıraşta — sanalar urınınan quzğalmağan. Ä Deyv Sollekstıñ ike yağınan da qayıştarzı säynäp özgän häm üze elekke urınına, sana aldına basqan.

Ul, qıumağız, tip bötä qaraşı menän yalbara. Äyzäüse yuğalıp qaldı. Yuldaştarı ette yıgemdän sığarıu (eştäre is kitmäle auır häm yafalı bulha la) — ular ösön zur ğärlek ikänlege haqında gäpläşte, törlö häldärze — qartayıuzan yä auırıuzan yıgemdä qala almaha, hağıştan üleüzären istärenä töşörzö. Döyöm fekergä kildelär: Deyvqa şunday yazmış yazğan ikän, uğa üz urının da, yän tınıslığı tabıp, ülergä mömkinlek birer käräk.

Deyvtı yañınan sanağa yıktelär, häm ul, mäle-mäle menän bildähez eske auırtınıuzarzan irekhezzän ıñğıraşıp yıbärhä lä, elekkesä ğorur quzğalıp kitte. Ber nisä märtäbä ul yığıldı häm ettär unı yıkke menän bergä höyräne. Ä ber tapqır sanalar unıñ östönä kilep mende häm Deyv artqı ayağına satanlanı. Şulay za ul tuqtalışqa yıtkänse sızanı. Äyzäüse uğa usaq ergähenän urın birze. İrtängä Deyv şul tiklem hälhezlängäyne, — artaban atlarlıq ta tügel ine. Yıgergä vaqıt yıtkäs, äyzäüse ergähenä auırlıq menän şıuışıp kilde. Kösörgäneşle qaltırau menän ayağına torop bastı, läkin sayqala-sayqala qolap kitte. Ber azzan, aqrın ğına esendä şıuıp, yuldaştarına qayış keyzergän yırgä kilde. Ul alğı ayaqtarın alğa şıldıra häm, etenep, bötä tänen ber-ike dyuymğa küserä, tağı-tağı şunı uq qabatlay. Läkin ozaqlamay unıñ kösö bötönläy qalmanı. Kiteşläy ettär Deyvtıñ, auır hulap, qarza yatıuın häm ularzı yamanhıu qaraş menän ozatıuın kürzelär. Ä unıñ töşönkö olouı yar buyı ağaslıqtarına ışıqlanğansı işetelep torzo.

Urman artında ılauzı tuqtattılar. Şotland auır azımdar menän äle genä qaldırıp kitkän lagerğa kire boroldo. Keşelärzeñ berehe-ber his ni öndäşmäy. Tege yaqta pistolet tauışı yañğıranı. Şotland, şäp-şäp atlap, sanalar yanına kilde, sıbırtqılar şartlanı, sanalar quzğaldı, qıñğırauzar nindäyzer bildähez köygä zıñlanı. Ämmä Bek ta, başqa ettär zä tegendä, yar buyındağı urman artında, ni bulğanın yaqşı belä ine.



V bülek

YuLDAĞI QIYINLIQTAR HÄM EŞ


Dousondan sığıp, ber ay üteügä başında Bek yıgeme barğan poçta ılauı Skagueyğa inde. Ettär huñğı sikkä yıtep yonsono häm häldän tayzı. Bek häzer yöz qırq tügel, yöz zä un biş funt tarta. Yıñeleräk ettär uğa qarağanda la nığıraq bötöröndö. Äyzäüselärze här vaqıt osta häyläläy alğan Payk häzer yurıy ğına tügel, ä ısınlap hıltıqlay. Solleks ta satanlanı, Dab ihä qalaq höyäge sığıuzan nıq yafalana.

Bötäheneñ dä tabandarı is kitmäle qırılğan, hığılmalılığın häm häräkätsänlegen yuğaltqan, ettär şunday auır basa: hatta bötä tändäre helkenä häm ular şul arqala ikelätä arıy. Bötä bälä bına oşo ülemesle arıuza. Qısqa ğına kösörgäneüzän huñ arıu ike-ös säğät esendä ütep tä kitä. Bıl arıu ihä ozaylı, ber nisä ay buyına auır eştän fizik köstöñ aqrınlap yuğalıuı menän bäyle ine. Ettärzeñ häzer kös nığıtırğa ber häle, ber mömkinlege lä qalmağaynı: kös huñğı tamsıhına tiklem fayzalanılğanğa, tändeñ här muskulı, här taramış, här küzänäk ülemesle arığaynı. Başqasa nisek bulhın? Biş ayzan da äzeräk vaqıt esendä ettär ike meñ yarım mil ara ütte, ä huñğı meñ higez yöz milde artılğanda biş kenä kön yal ittelär. Ilau Skagueyğa ingändä ularzıñ sıqmağan yändäre genä bar ine. Ular bik zur auırlıq menän genä yıgemde tarta, ä tübängä töşkändä sanalar östärenä menmähen ösön saq-saq ölgörälär.

— Yä, mineñ mesken aqhaq-tuqhaqtarım, yänä saq qına tırışığız! — tip därtländerze ularzı äyzäüse Skagueyzıñ töp uramınan höyrälgän mäldärendä. — Kilep yıttek tiyerlek, tizzän kärägensä yal itäsäkbez. Eyı-eyı, ozaq yal itäsäkbez.

Keşelär bındağı tuqtalıştıñ ozaylı bulırına nıqlı ışana ine. Bit ular za sañğıla meñ ike yöz mil üttelär, yulda ike genä kön yal ittelär, ğäzellek buyınsa la, häldeñ toroşona bäyle lä teyışensä yalğa layıq inelär. Ämmä Klondaykqa bötä yır yözönän şul tik lem irzär yıyılğaynı, ä tıuğan yırzärendä şunsa uq qatın-qız, höygän yärzäre, zakonlı qatındarı häm Klondaykqa kilä almağan başqa tuğandarı qalğaynı. Ularğa yazılğan hattar öyömö Alp hırttarı beyıklegenä tiñ bulğandır. Hökümät tarafınan käräkle urındarğa yıtkerelergä teyışle qağızzar za baytaq. Şunıñ ösön yaraqhız tip tabılğan ettärze yañıları menän alıştırırğa häm tiz arala yulğa sığırğa ämer alındı. Yıgemdän sıqqan ettärzän qotolorğa käräk, ä dollar här vaqıt ettän qimmäteräk bulğas, ularzı aşığıs qına hata haldılar.

Skagueyza ös kön yal itkän osorza Bek häm unıñ yuldaştarı nisek arıp-yonsoğandarın toya aldı. Dürtense köndöñ irtähenä Ştattan kilgän ike amerikan ularzıñ yıgemen yuq qına haqqa hatıp aldı. Ular ber-berehen Çarlz häm Hel tip atay. Çarlz — aq tänle, töshöz, yäşlänenkeräp torğan küzle, halınqı irendären qaplau ösönmölör mıyıqtarı borop quyılğan urtasa yäştärzäge ir. Helğa, yözönä qarap, un tuğız yä yıgerme yäş birergä bula. Bil qayışına oloğara kolt häm hunar bısağı tığıp alğan. Patrondar menän tulı bil qayışı unıñ iñ küzgä bärelgän yıre bulğandır. Hucahınıñ ul yäşel, täcribähez yäşlegen kürhätep tora. Ularzıñ ikehe lä bınday şarttarza üz urındarında tügel häm ni yullap Alıs Tönyaqqa täüäkkälläneüzären añlauı qıyın ine.

Bek bıl ikäüzeñ hökümät agentı menän hatıulaşqandarın işette, ularzıñ uğa aqsa birgändären kürze häm şotlandtıñ, şulay uq ılauzağı başqa äyzäüselärzeñ unıñ tormoşonan, Perro menän Fransua häm ularğa tiklemge başqalar nisek yuğalğan bulha, şulay mäñgegä yuğalasaqtarın añlanı. Unı häm yıgemdäge başqa ettärze yañı hucalarzıñ lagerına kiltergäs, Bek bındağı bısraqqa häm tärtiphezlekkä iğtibar itte. Palatka yartılaş qına qorolğan, qaşığayaq yıuılmağan, bötä äyber telähä qayza aunap yata. Bında ul yäş qatındı la kürze. İrzär uğa Mersedes tip öndäşä. Ul Çarlzdıñ bisähe, Heldıñ heñlehe bulıp sıqtı, küräheñ, bıl ğailä ekspeditsiyahı bulğandır.

Ularzıñ palatkanı yıyıuın häm äyberzär teyäüyen Bek auır hizemläü menän küzätte. Ular bik tırışa, läkin bötähen dä iphez başqara. Palatkanı nisekter kilbäthez itep urap quyzılar, ul ös tapqır küberäk urın biläne. Qurğaş hauıt-habanı yıuılmağan köyö haldılar. Mersedes gel genä yuqqa butalandı: irzärgä qamasaulay, ber tuqtauhız höylänä yä urınhız käñäşe, yä bötmäs ögöt-näsihäte menän baştarın qatıra. Keyım tultırılğan toqto sana aldına halğas, yuq, unıñ urını alda tügel, artta tip iğlan itte. Toqto küserzelär, östönä ber nisä başqa äyber halındı, şunda Mersedes qapıl nindäyzer onotolop qalğan nämälären isenä töşörzö, unıñsa, ularzı tap oşo toqqa tığırğa käräk ine. Sananı yänä buşatıp teyänelär.

Kürşe palatkanan ös ir kilep sıqtı la bılarzı, kölömhöräp, ber-berehenä küz qısışıp, küzätä başlanı.

— Äyberzäregez hezzeñ — Allam haqlahın! — tine ularzıñ berehe. — Älbittä, hezze öyräteü mineñ eş tügel, şulay za hezzeñ urında min palatka alıp tormas inem.

— Küz aldına la kilterä almayım! — Mersedes qılansıq aptıraşta quldarın saptı. — Palatkahız min ni eşläyım?

— Uramda yaz, hıuıqtar başqasa bulmayasaq, — tine kürşehe.

Mersedes qırqa baş sayqanı, ä Hel menän Çarlz huñğı töyönsöktärze tauzay öyölgän yök östönä urınlaştırzı.

— Quzğala alırzar tip uylayhığızmı? — tine tamaşasılarzıñ berehe.

— Ä ni ösön yuq huñ äle? — tip kisken qarşı töştö Çarlz.

— Yaray-yaray, min bılay ğına, — tip, hüzze ozonğa huzmasqa bula iple yauaplay haldı tegehe. — Tik miñä hezzeñ sana ber az artıq teyälgän hımaq.

Çarlz, uğa arqahı menän borolop, qayıştarzı tırışa-tırışa, ämmä qulayhız nığıta başlanı.

— Älbittä, yararlıq, — tip kütärmäläne unı ikensehe häm qamsığa ımlanı. — Bıl bulğan da ettär könö buyı na saba ala.

— Ber hüzhez, — tip yauaplanı ber qulına qamsı, ikensehenä hayğau totqan Hel bozzay äzäplelek menän.

— Nu! Quzğaldıq! — tip, qamsıhı menän heltänep qısqırzı ul. — Alğa!

Ettär, kösänep, alğa ıntıldı, läkin şunda uq tuqtanılar. Ularzıñ sananı quzğatırğa köstäre yıterlek tügel ine.

— Yalqau hayuandar! — tip acğırzı Hel. — Bına min hezze häzer! — Ul ettärze hızırırğa bula qamsıhın kütärze.

Tik Mersedes qısılıp ölgörzö.

— Teyähe bulma, Hel! — tip qısqırıp qamsığa yäbeşte häm unı tuğanınan tartıp aldı. — Mesken ettär! Yul da hin ularzı ber qasan da qıyırhıtmam tip hüz bir, yuqha min bınan ber azım da atlamayasaqmın.

— Küpte beläheñ, — tip telläşte Hel. — Ettär menän nisek eş itergä käräklegen belmäyheñ ikän — tığılma! Ular yalqau, şul ğına. Qamsını ğına tıñlayzar. Telähä kemdän hora. Äytäyık, bınau torğandarzan!

Mersedes yalınıs menän kürşelärenä qaranı. Unıñ matur yözöndä ıtırğanıs yazılğaynı — hayuandarzı ızalağandı küreü qıyın ine uğa.

— Isının belergä telähägez, bıl ettärzeñ sıqmağan yäne genä bar, — tine, unıñ qaraşına yauap itep, irzärzeñ berehe. — Ular nıq yonsoğan, bına hikmät nizä. Ularğa yal käräk.

— Nindäy yal ti ul, şaytan alğırı, — tip rizahız mığırzandı mıyıq ta sığıp ölgörmägän Hel.

Ä Mersedes, unıñ şaytandı telgä alıuın işetep, qayğılı körhöndö. Läkin unda tuğanlıq hise köslö ine, şuğa kürä aşığıs räüyeştä ağahın yaqlaştı.

— İğtibar itmä, — tine ul qırqa ğına. — Bılar — bezzeñ ettär, ular menän nisek telähäñ, şulay eşläy alahıñ.

Heldıñ qamsıhı yänä ettär östöndä uynanı. Ular, ayaqtarı menän tapalğan qarğa terälep, yän köstärenä, yulğa yatıp tigändäy yöktö quzğatırğa kösände. Tik sana qımşanırğa uylamanı la. İke tapqır uqtalıp qarağan ettär, auır hulap, tuqtap qaldı. Qamsı haua la yıl keüyek hızğırzı, häm tağı la Mersedes ettärze qursalanı. Ul Bek yanında tubıqlandı häm, küz yäşenä mansılıp, unı qosaqlap aldı.

— Bahırzar hez, bahırqayzarım! — tip, tauışı qaltıranıp, yälläü qatış höylände ul. — Yä, ni eşläp tırışıp qaramayhığız inde? Ul sağında hezze hızırmastar za ine bit!

Bekqa Mersedes oqşamanı, ämmä, yonsouı yıtkänlektän, uğa teyışensä yauap birerlek häldä tügel ine. Qatındıñ irkäläüzären ul bögöngö köndöñ qotolğohoz kirelektäreneñ bereheläy qabul itte.

Teştären qısıp, asıulı hüzzären auırlıq menän saq tıyıp torğan tamaşasılarzıñ berehe, ahır siktä, sızamay hüz başlanı:

— Hezgä min, dörösön äytkändä, tökörör inem, läkin ettär yäl. Şuğa min ularğa yarzam iteü ösön hezgä ni eşlärgä käräklegen äytäyım. Sanağızzıñ tabandarı bozğa tuñğan. Bozzo aqtarığız. Urınınan quzğatıu ösön, bötä kösögöz menän sanalarğa terälep, ularzı uñğa-hulğa helketegez.

Ösönsögä uqtaldılar. Bınıhında Hel, töplö käñäşkä qolaq halıp, bozzo vatqılanı häm yulğa quşa tuñğan sana tabandarın yırzän ayırzı. Kärägenän tış teyälgän oloğara sana aqrın ğına quzğalıp kitte, Bek häm unıñ yuldaştarı qamsınan yarıla-yarıla is kitmäle kösörgäneş menän atlanı. Tuqtalıştan yöz yard arauıqta yul borola häm töp uramğa tekä töşöp kitä. Bınday urında auır yöktö täcribäle äyzäüse genä totop qala ala, ä Heldıñ qulınan kilerlek tügel. Boroloşta sana halıulanı, bauzar yaqşılap tarttırılmağanğa kürä yöktöñ yartıhı yulğa hibelde. Ettär ihä tuqtarğa uylamanılar za. Yıñeläygän sana, qabırğahına yatıp, ular artınsa hikergeläne. Rähimhez möğämälä menän şunday auır yök höyrärgä mäcbür itkängä asıuzarı qabarğan ettär sabıuzarın belde. Bek, äyterheñ dä, yınlängäyne. Ul yän-farman saba, yıgem dä unan qalışmay. Heldıñ: “Tuqta! Tuqta!” — tip qısqırınıuı buşqa ğına, ular tıñlarğa uylamay za. Hel tayıp yığıldı. Tüñkärelgän sana unıñ aşa osto, häm ettär, qalğan yöktö säskeläp üteüzäre menän tamaşasılarzıñ iğtibarın biläp, Skagueyzıñ töp uramı buylap saptı.

Qalanıñ nindäyzer märhämätle äzämdäre ettärze tuqtattı häm sananan qoyolop qalğan äyberzärze yıyıştırıştı. Ber ıñğayzan ular käñäşkä lä haranlanmanı. Hel menän Çarlzğa ular bılay tine: «Ägär zä nisek tä Dousonğa yıtergä telähägez, yöktöñ yartıhın ırğıtırğa, ä ettärzeñ hanın ikelätä arttırırğa käräk». Hel häm unıñ keyäüye menän heñlehe käñäştärze rizahız ğına tıñlanı. Palatka quyzılar za äyberzären barlarğa totondolar. Äzäm köldöröp, känsir bankaların ırğıttılar, sönki Böyök Tönyaq Yulında säyähätse ösön ular iñ käräklehe ine.

— Hezzeñ yurğandar totoş qunaqhanağa yıterlek, — tine Hel menän Çarlzğa yarzam iteüselärzeñ berehe, estän kölöp. — Yartıhı la küberäk äle. Hezgä ularzan qotolorğa käräk. Palatkanı taşlağız, hauıt-habalarzı la — yulda unı kem yıuıp yöröhön?! Allam haqlahın, hez bında pulman vagondarında yörörböz tip uylağaynığızmı ni?

Şulay täcribäle keşelärzeñ kürhätmäläre menän beräm-beräm artıq äyberzärze taşlanılar. Äyberzären, toğonan helkep, ber-ber artlı sitkä ırğıta başlağas, Mersedes ilap yıbärze. Barıhı ösön dä häm här berehe ösön ayırım-ayırım da küz yäşe tükte. Tubıqtarın quldarı menän qosaqlap, qara qayğıla alğa-artqa sayqaldı. Ber Çarlz ösön tügel, unıñ hımaq unarlağan ösön dä ber azım atlamayasaqmın, tip nıqını. Bötähenä ber yulı la, här berehenä ayırım da yaluarıp qaranı, ahırza, yäştären hörtöp, yul da hatta iñ käräkle bulırzay äyberzärze lä taşlarğa totondo. Üzeneñ toğo menän eşte bötöröp, başqalarzıqına totondo häm, qomarğa birelep, bıl äyberzär östönän öyörmäläy ütte.

Baytaq mataşqandan huñ, sanala yöktöñ yartıhı ğına qaldı, ämmä ul da tau hımaq ine. Kiskä Çarlz menän Hel et hatıp alırğa kittelär häm altauzı, yırlelärze tügel, ä sittän alınğandarzı, kilterzelär. Häzer yıgemdä un dürt et ine — Perronıñ täüge yıgemenän qalğan altau, rekordlı sabış aldınan alınğan Tik menän Kuna häm yañı altau. Häyır, bıl yañılar, sittän kilterelgän ettär, öyrätelgän bulhalar za, bik şäptän kürenmäyzär. Ularzıñ ösäühe şıma yönlö poynter, berehe — nyu faundlend, qalğan ikäühe— bildäläüye qıyın bulğan qatnaşma. Yañılar, küräheñ, bötönläy täcribähez ine. Bek häm başqa olo ettär ularğa mısqıllı qaranı. Bek şunda uq nimä eşlärgä yaramağanın kürhätte, ämmä ularzı nimä eşlärgä käräklegenä öyrätä almanı. Ularğa yıkke ettäreneñ eşe oqşamanı. Poynterzar häm nyufaundlend üzzäre ösön bötönläy yat bulğan qırağay tönyaq şarttarında häm ayauhız möğämälä iteüzär arqahında tamam töşönkölökkä birelgän häm nıq qurqıtılğan. Ä tege ike näselhez et bötönläy belekhez, ularzıñ höyäktären genä hındırğılarğa mömkin.

Küreneüyensä, yañılar ber nigä lä yaraqhız, ä elekke yıgem, al-yalhız ike meñ yarım mil ütep, armanhız bulğanğa kürä, ularzan yaqşını ömöt iteüye qıyın ine. Ämmä Hel menän Çarlz kütärenke käyıf häm ğorurlıq menän tulışqaynı. Uylap qara, häzer ularzıñ eşe maylağan keüyek kitäsäk— äytereñ barmı, yıgemdä un dürt et! Keşelärzeñ nisek Dousonğa artılğanın häm äylänep qaytqanın ular kürze bit— säyähätselärzeñ berehendä lä şul tiklem ettär yuq ine.

Isınında, Arktikağa säyähät iteüselärzeñ ber sanağa un dürt et yıkmäs ösön yıtdi säbäptäre bar ine: ber sanala bıl tiklem etkä aşarğa yıterlek azıq-tülek alıu mömkin tügel. Tik Hel menän Çarlz bını belmäne. Ular qäläm menän qağızza isäpläne: şunsa et, etkä şunsa azıq-tülek, yulda şunsa kön — yämğehe… Qäläm qağız östönän yügerä, ä Mersedes, ireneñ yaurını aşa qarap, beldekle genä baş helkä — bötähe lä yabay häm asıq.

İrtägähenä Bek huñlap qına ozon yıgemde Skaguey uramı buylap alıp kitte. Ul da, başqa ettär zä artıq zur tırışlıq häm kös kürhätmäne. Yulğa ular nıq arığan köyö sıqtı. Bek Tozlo Hıu menän Douson arahın häzer inde dürt märtäbä ütkäyne. Nıq yonsoğan, arıuı siktän aşqan, şuğa yänä oşo auır yulğa quzğalırğa mäcbür iteleüye asıuın kilterä. Bıl säyähät unıñ küñelenä lä, başqalarzıqına la yatışlı tügel. Yañı ettär barıhınan da qurqa, ä elekke täcribäleläre älege hucalarğa ışana almay. Bek tomanlı bulha la küzallay: bıl irzärgä häm qatınğa tayanıu mömkin tügel. Ular ber ni zä belmäy, häm kön hayın asıqlana bara — his nämägä öyränä lä almayzar. Bötä nämäne ular ilke-halqı ğına başqara, tärtip tigände hanlamay. Yartı kis lager qorouğa kitä, ä irtäneñ yartıhı — yulğa yıyınıuğa. Sana ihä nisek yıtte şulay teyälä, azaq, äylängän hayın tuqtalıp, yöktö küsergelärgä tura kilä. Qayhı ber köndärzä ular un mil dä ütmäy, ä qayhı berzä bötönläy quzğala almayzar. Ber qasan da ular könönä Tönyaqta säyähätselär urtasa norma hanağan häm şunan sığıp azıq-tülek alğan arauıqtıñ yartıhın da ütä almanı. Hel menän Çarlzğa yulda ettärenä aşantı yıtmäse başta uq asıq ine. Östäüyenä ular ettärze bükkänse hıylanılar, şunıñ menän häläkätte tizlättelär. Yat ettär äz aşauğa künekmägängä as kernä, ä urındağılar nıq yonsoğanğa yay bara. Bınan sığıp, Hel aşantınıñ ettärgä bildälängän ğäzäti küläme az tip uylanı häm unı ikelätä arttırzı. Yıtmähä, Mersedes, matur küzzären yäşländerep, tauışın qaltıratıp, ettärgä küberäk bireüze ütenä, Hel tıñlamağan osraqta, toqtağı balıqtarzı urlap, ettärze yäşerten aşata. Läkin Bek menän yuldaştarına aşauzan da bigeräk yal käräkkäyne. Şäp barmahalar za, ular höyrägän yöktöñ auırlığı häldären nıq bötörzö.

Huñınan bığa aslıq östälde. Ber köndö Hel şunday asış eşläne: ettär ösön alınğan aşantınıñ yartıhı yuq, ä yuldıñ ihä sirege genä ütelgän, bında bit ber nindäy aqsağa la azıq alırmın timä. Şunda ul azıqtı urtasa köndälek normağa qarağanda la kämette häm tizlekte arttırırğa qarar itte. Heñlehe lä, keyäüye lä unıñ menän kileşte. Ämmä bınan ber ni zä kilep sıqmanı: sanağa küp teyälgän, ä keşelär bigeräk täcribähez. Ettärgä aşarğa äzeräk bireü iñ yabayı, ä ularzı şäberäk sabırğa mäcbür itä almanılar. Yıtmähä, irtälären, hucalarzıñ mäşäülege arqahında yulğa huñ quzğalğanğa, vaqıt buşqa ütä. Bıl keşelär ettärze lä, üzzären dä tärtiptä tota belmäne.

Berense bulıp Dab yığıldı. Här vaqıt burlıqta totolop tuqmala torğan, beşmägän uğrı şulay za yıgemdä häylähez ine. Unıñ qaymıqqan qalaq höyägen urınına la quymanılar, yal da birmänelär. Unıñ häle nasarlanğandan-nasarlandı. Ahır siktä Hel unı üzeneñ zur koltınan atıp kitte. Tönyaqta bötähe lä yaqşı belä: başqa yırzän kilterelgän ettär, ägär zä ularzı säüyektärzeñ normahına quyhañ, astan ülä. Hel ihä hatta bıl külämde lä yartılaş qaldırğanğa kürä, sittän kilgän altı et tä his şikhez häläk bulasaq ine. Berense bulıp nyufaundlend sänselde, unıñ artınsa — poynterzarzıñ ösöhö ber yulı. Ular menän sağıştırğanda ike säüyek yäşäügä nığıraq yäbeşep qaranı, ämmä ahırza uları la yän birze.

Bıl mälgä säyähätselär könyaqtıqılarzıñ yomşaqlığın häm iltifatlılığın tamam yuğaltqaynı. Arktikağa säyähätteñ tañ qaldırğıs romantikahı tomanday taraldı, ısınbarlıq uğata qırıs bulıp sıqtı. Mersedes ettärze yälläp ilauzan tuqtanı — häzer ul üzen yälläüzän genä ilay häm ire, ağahı menän ärläşeüzän buşamay. Talaşıuzan ular ber qasan da arımanı. Auırlıqtar arqahında yän köyöüzär artqandan-arta ğına barzı. Bıl ike ir häm qatın Böyök Tönyaq Yulı qıyınlıqta la igelekle, itäğätle bulırğa töşöndörgän sabırlıqqa öyränä almanı. Bektıñ yañı hucalarında bıl sabırlıqtıñ tamsıhı la yuq ine. Ular hıuıqtan böröştö, bötä yırzäre lä auırta: muskuldarı, höyäktäre, hatta yöräktäre. Şuğa ular mıcıqqa äylände, irtänän kiskä tiklem tupaslıq häm sänskeläşeü teldärenän töşmäne. Mersedes Çarlz menän Heldı tınıs qaldırğan sağında, tegelär üz-ara ızğışa başlay. Här qayhıhı üzen eşteñ iñ küben başqaram tip isäpläy häm uñayı sığıu menän bıl turala äytmäy qalmay. Ä Mersedes ihä yä ağahınıñ, yä ireneñ yağın ala häm azağı kürenmägän ğailä talaşı başlana. Äytäyık, usaq ösön utındı Çarlzmı, ällä Helmı äzerlärgä teyış tip hüz quzğala häm ikehe lä meñ mil alıslıqtağı bötä tuğandarın, atay-äsäyzären, ike tuğan ağay-apayzarın häm hatta qäberzä bulğandarzı la barlap sığa. Usaq ösön ağas qırqıuğa Heldıñ sänğätkä qaraşınıñ, yäihä äsäy yaqlap ağahı yazğan pesalarzıñ nindäy qısılışı bulıuın añlauı mömkin tügel. Ämmä bähäskä bılar bötähe lä, Çarlzdıñ säyäsi qaraştarı keüyek ük, yış östälä. Çarlzdıñ heñleheneñ telsänlege menän Yukonda usaq toqandırıu arahında nindäy bäyläneş bulğandır — bınıhı ireneñ tuğandarınıñ başqa kileşhez sifattarın soqop sığarırğa torğan Mersedesqa ğına bildäle. Ä vaqıt ütä, usaq yağılmay, töngölökkä äzerlek yuq, ettär aşatılmağan.

Rizahızlıq ösön Mersedestıñ ayırım säbäptäre— qatın-qızğa has bulğan däğüäläre lä bar. Ul — sibär, irkä, irzär unıñ artınan rıtsarzarsa yöröy torğaynı. Häzer ihä ire menän ağahınıñ mönäsäbäten ber nisek tä rıtsarzarsa tip äytep bulmay! Mersedes här vaqıt üzeneñ köshözlögönä hıltanırğa künekkäyne. Bıl ihä Çarlz menän Heldı sığırınan sığara. Ä Mersedes här saq üzeneñ töp östönlöktäre menän isäpläşmäügä qarşı töşä häm barıhınıñ da tormoşon ağıulay. Ul arığan, ul üzen auırıu toya, şuğa ettärze başqasa yälläp tormayınsa, gelän sanala bara. Ämmä bıl yomşaq häm kürkäm zat yöz yıgerme funt tarta — auır yök höyräp arığan häm yarım as ettär ösön yarayhı hizelerlek östämä. Mersedes kön buyına, ettär hälhezlektän yığılıp, yıgem tuqtamayınsa, sananan töşmäy. Çarlz menän Hel unı töşöp ber az sañğıla barırğa yaluarıp, dimläp qaray, qatın ihä, ilap, irzärzeñ qanhızlığına küp hüzle zar tügep, Allanı bimazalay.

Ber tapqır unı, sananan töşöröp, qarğa bastırıp ta qaranılar, läkin şunda uq ükenergä tura kilde häm artaban bılay mataşmasqa täübä ittelär. Mersedes, üz hüzle bala hımaq, yuramal aqhay başlanı häm qarğa ultırzı. İrzär arı kitte, ä ul urınınan quzğalmanı. Ös mil ütkäs, ular kire borolorğa mäcbür buldı, yöktöñ ber ni tiklemen buşatıp, unı kös menän sanağa menderzelär.

Üzzäreneñ azabı bıl ösäüze ettärzeñ yafalanıuzarına vayımhız itte. Sınığıuzı Hel käräkle tip isäpläne, ämmä bıl teoriyanı kübehensä başqalarğa qarata qullandı. Başta ul unı heñlehe menän keyäüyenä väğäzläp qaranı, ämmä uñışhızlıqqa osrağas, küsäk yarzamında ettärgä heñderergä mataştı. Bıl mälgä, Biş Barmaqqa yıtkändä ettärzeñ aşantıhı bötkäyne, häm teşhez indianka äbey ber nisä funtlıq tuñ yılqı tirehen Heldıñ hunar bısağı menän bergä bil qayışın bizäp torğan koltqa almaşırğa rizalaştı. Nindäyzer ber malsınıñ aslıqtan qırqılıp yığılğan atınan yartı yıl elek hızırıp alınğan bıl tire iñ huñğı siktä genä qullanırğa mömkin bulğan, ettärgä aşarğa yaraqlı qızğanıs ber nämä ine. Hıuıqtan ul timer qalayğa äylängän, ä inde et auırlıq menän yotop yıbärgäs, iregändän huñ da tuqlığı yuq tiyerlek häm aşqazandı barı quzğıta ğına.

Bek, bötähenä lä sızap, bik alama töştäge keüyek, yıgem aldında bara, qeüäte yıtkändä sana höyräy, ä kösö qalmaha, tägäräy zä qamsı yä küsäk menän torğozğansı yata birä. Unıñ matur ozon yönö üzeneñ quyılığın häm yılqıldauın küptän yuğalttı. Ul oyoşqan häm bısraq, Heldıñ küsäge tirehen yırtqan urındarza qanğa uqmaşqan. Bektıñ muskuldarı nindäyzer töyörlö yıpkä äylängän, häm ul şul tiklem yabıqtı — tauşalıp, börmälänep asılınğan tire astında qabırğaları häm höyäktäre asıq belenep tora. Bıl telähä nindäy yöräkte lä bötörörlök, ämmä Bektıñ yöräge, qızıl sviterlı küptän isbatlağansa, timerzän ine.

Başqa ettärzeñ häle lä Bektıqınan yaqşıraq bulmağandır. Bötähe lä höyräleüse höldälärgä äylängäyne. Ular häzer, Bektı la quşıp, yıtäü. Şul tiklem yonsonolar, hatta küsäk, qamsı menän huğıuğa la istäre kitmäy başlanı. Yazalauzarzan auırtınıuzı la bitaraf qabul itälär, bötä nämäne lä alıstan ğına kürgändäy-işetkändäy häldälär. Bılar yartılaş ülem hälendäge yän eyäläre, yäşäü saq-saq qına hizelgän, toqqa tultırılğan höyäktär genä. Tuqtalıştarza tuğarıuzı la kötmäyınsä, yulda uq tägäräyzär; häm huñğı yäşäü osqono hüngändäy toyola. Ä inde küsäk menän qamsı uynay başlaha, bıl osqon qabınğanday itä: ular yänä, auırlıq menän torop, arı atlayzar.

Huş küñelle Billiğa la huñğı kön kilde: yığılğandan huñ tora almanı. Heldıñ revolverı yuq ine, Billizı ul, başına balta töyzähe menän huğıp, eşen bötörzö häm yuldan sitkä höyräne. Bek ta, başqa ettär zä bını kürze häm añlanı: oşonday uq häl tizzän ular menän dä bulasaq. İkense könönä Kunağa sirat yıtte. Häzer ular bişäü genä qaldı: yauaplap ırılday za almağan, integeüzeñ sigenä yıtkän Dco, üzeneñ bötä häyläkärlegen häm mutlığın onotqan satan Payk, äle lä eşkä birelgän, ämmä sana höyräügä kösö yıtmägänlektän hağışlanğan Solleks, bığa tiklem bıl qıştağı keüyek alıs yörömägän, bötähenä qarağanda la täcribähezeräk bulğanğa küberäk häm nığıraq tuqmalğan Tik häm äle bulha başlıq urının bilägän, läkin häzer inde tärtip totouğa häläthez, häyır, bığa ıntılmağan da Bek. Häle bötkängä kürä ul huqırzarsa tänteräkläy, tirä-yünde toman aşa ğına kürä, ayaqtarı ğäzät buyınsa ğına, qatı yırze toyğanğa kürä yuldan taypılmay.

Ğäcäyıp yaz kilä, läkin keşelär zä, ettär zä unı iğtibarlamay. Kön hayın qoyaş irtäräk sığa häm huñıraq bayıy. Säğät östärzä yaqtıra, ä eñer kiske tuğızza ğına quyıra başlay. Kön ozonona, küzze sağıldırıp, qoyaş balqıy. Qıştıñ tonoq tınlığı uyana başlağan tormoştoñ yazğı şau-şıuı menän alışına bara. Yañınan tıuıu qıuanısınan bötä yır telgä kilä; ozaylı hıuıq ayzar buyına ülek keüyek häräkäthez bulğan barıhı la häzer terelä häm qıbırzay. Qarağayzarza hut kütärelä. Taldarza häm usaqtarza börölär şartlap yarıla. Qıuaqtar yäşeldän keyınä başlanı. Töndären siñertkälär söröldäy, ä köndözön şıuışıusı, yügereüse, osousı — bötähe lä, qoyaşta yılınıp, mıcğıp tora. Urmanda ağunalar tauış birä, tumırtqalar tuqılday, teyındär hikereşä, yırsı qoştar moñlana, ä beyık küktä könyaqtan kileüse keyık qazzar tubı haua yarıp osa.

Här ber bäläkäy genä qalqıulıqtan da hıu yügerä, tirä-yündä küzgä lä kürenmägän görläüyektär yırı sıñlay. Bötä nämä irey, şaulay, yazğı yıldä helkenä, yäşärgä aşığa. Yukon üzen yapqan boz yapmahın vatırğa tırışa. Ul bozzo astan yıua, ä östän qoyaş qızzıra. Yılımdar barlıqqa kilä, bozzar yarığı kiñäyä bara häm yoqarğan urındarı hınıp ağa. Küzze sağıldırğan qoyaş häm nazlı yıl astında yazzıñ kösönä ingän, uyana başlağan tormoş aşqınıulı qeüätlängän ber mäldä ike ir, ber qatın häm ettär, ülemgä barğanday, kös-hälgä qıymılday.

Ettär azım hayın tägäräy, Mersedes sananan töşmäy ilay, Hel ni eşlärgä belmägänlektän asıulı ärläşä, Çarlzdıñ yäşlängän küzzärenän häsrät erkelä.

Oşo häldä ular Aq yılğa tamağındağı Dcon Tornton tuqtalışına yıttelär. Tuqtalıu menän ettär ülek keüyek yığıldı. Mersedes yäştären hörtä-hörtä Dcon Torntonğa qaranı. Çarlz büränägä yal itergä ul tırzı. Auırlıq menän, yay ğına ultırzı — täne, äyterheñ, ağas keüyek qatqaynı.

Hüzze Hel başlanı. Dcon Tornton qayın ağasınan balta habı ostalay. Ul eşenän ayırılmay ğına, ara-tirä yabay hüz qıstırğılap, horağan mäldärendä käñäş birgeläp tıñlanı. Bınday keşelärze yaqşı belgängä ikelänmäne: unıñ käñäştäre barıber ütälmäyäsäk.

— Bezgä yılğa ürendä ük äytkäynelär: yul ışanıslı tügel, artaban yörömägez tip, käñäş tä birgäynelär, — tine Hel, Torntondıñ häzer bozzoñ ışanıshızlığına bäyle iskärteüyenä yauap itep. — Aq yılğağa yıtä almashığız za tigäynelär — ä bit yıttek! Huñğı hüzzär astırtın kölöp häm yıñeüse tantanahı menän äytelde.

— Hezgä dörös käñäş birgändär, — tine Dcon Tornton. — Boz bına-bına quzğalırğa tora. Töptö alyot qına yılğa aşa sığırğa täüäkkälläyäsäk. Alyottarğa ıñğay bulğılauı la bildäle. Tik min hezgä dörösön äytäm — hezzeñ urında yazmış menän şayarmas häm Alyaskanıñ bötä altındarı bäräbärenä lä bıl bozğa basmas inem.

— Älbittä, hez bit alyot tügel, — tip hüz ırğıttı Hel. — Ä bez şulay za Dousonğa quzğala bız.

Ul qamsıhın heltäne:

— Bek, tor! Yä! Tor, tizär hiñä! Alğa marş!

Tornton küzzären kütärmäyınsä yunıuın belde. Ul añlay: dıuamaldarzı ahmaqlıqtan tuqtatıu fayzahız. Ahır siktä, donyala ike-ös alyot kämegändän ber ni zä üzgärmäyäsäk. Läkin ettär, törlösä qısqırınıuzarğa qaramastan, tormanı. Ular küptän inde tuqmalıp qına qalqına alıu hälenä yıtkäyne. Qamsı, yauız eşen başqarıp, tegendä-bında hızğırıp yıltıldanı. Dcon Tornton teşen qıstı. Berense bulıp, auırlıq menän Solleks torop bastı. Unıñ artınsa Tik, Tiktan huñ, auırtınıuzan şıñşıp, Dco qalqındı. Payk ğazaplı kösörgäneş menän ayağına basırğa tırıştı. Alğı ayaqtarına kütärelä birgäs, ul tägäräp kitte, ikensegä qolanı, ösönsö ıntılışta ğına telägenä ireşte. Bek ihä tororğa mataşmanı la. Ul tägärägän yırendä önhöz-tınhız yata birze. Qamsı tänen qayızlay, ä ul şıñşımay za, qarşılaşmay za. Tornton ber nisä tapqır nizer äytergä uqtaldı, ämmä öndäşmäne. Unıñ küzzärenä yäş erkelgäyne. Ä Hel Bektı hızırıuın belä. Tornton urınınan qalqtı la, ni eşlärgä belmäy, arı-bire huğıldı.

Bek berense tapqır buyhonorğa telämäne häm bıl Heldı şartlarzay kimäldä asıulandırzı. Qamsıhın taşlap, ul küsäkkä totondo. Läkin uğata auırıraq dömbäsläü zä Bektı ayağına bastıra almanı. Unıñ başqa ettär keüyek torop basırlıq ta räte qalmağaynı, ämmä bınan tış, ularzan ayırmalı, añlı räüyeştä tororğa telämäne. Ul ülemdeñ tamam yaqınlaşqanın tomanlı ğına bulha la añlay. Häläkätkä dusar itelgänlek toyğoho sananı yarğa höyrägändä ük yaralğaynı, häm ul Bektı şunan birle taşlamanı. Könö buyına ul ayaq astındağı bozzoñ bına-bına yarılırğa torğan yoqa ikänen hizep kilde häm yaqında ğına, huca qıualağan yırzä, bälä hağalauın toyomlanı. Şuğa la ul tororğa telämäne. Yafalanıuzarzıñ şul tiklem sigenä yıtkäyne: huğıuzan auırtınıuzı hizmäne lä tiyerlek. Tuqmau ihä dauam itte häm Bekta huñğı yäşäü satqıhı hünä barzı. Ülem sigendä ine ul. Bötä tänendä nindäyzer ğäcäyıp qatıp qalğanlıq toyzo. Auırtıuzı hizeü yuğaldı, ul tuqmalğanın töş aralaş tigändäy genä belä, tänenä küsäk teyıüyen alıstan işetäler hımaq. Tik bıl tän unıqı tügelder häm bılar bötähe lä qayzalır alısta baralır keüyek.

Şul mäl, kötmägändä, Dcon Tornton nindäyzer añlayışhız, hayuan ükereüyen häterlätkän hörän menän küsäkle keşegä taşlandı. Hel, qırqılğan ağastan basılğanday, arqahına qolanı. Mersedes sıyıldap yıbärze. Çarlz ihä bıl küreneşkä qaraşında qatıp qalğan şul uq häsrät menän, yäşläneüse küzzären hörtä-hörtä qaranı, läkin urınınan quzğalmanı, sönki täne ağastay qatqaynı.

Dcon Tornton, üzen qulğa alırğa tırışıp, Bek östönä eyılde. Qabarğan asıuı uğa höylärgä qamasaulanı.

— Ägär zä hin etkä tağı ber huqhañ, min hine ülteräm,— tine ul ahırza, tını qısılıp.

— Et mineke, — tip qanlı irenen hörtä-hörtä qarşılaştı Hel. — Kit bınan, yuqha min hine urınıña huzıp halıp quyam. Bez Dousonğa kitäbez!

Ämmä Tornton, yul birergä uylap ta qaramay, unıñ menän Bek arahında tora birze. Hel bil qayışına qıstırğan ozon hunar bısağın hurıp sığarzı. Mersedes qısqırıp ilay, hahıldap kölöp ala, ber hüz menän äytkändä, ısın mäğänähendäge öyänäk hälenä yıtkäyne. Tornton, balta habı menän Heldıñ barmaqtarına huğıp, unıñ bısağın yırgä töşörzö. Hel eyılep bısaqtı alırğa mataşqanda, Tornton ikensegä unıñ barmaqtarına eläkterze, eyılep, bısaqtı üze aldı la Bektıñ qayış bauzarın qırqtı.

Heldıñ ätäsläneüye şunda uq yuqqa sıqtı. Östäüyenä uğa qulına auğan, dörösöräge, yaurınına terälgän heñlehe menän bulaşırğa tura kilde häm ul, Bektıñ häzer käräge yuq, barıber üläsäk, sananı la tarta almayasaq, tigän hığımta yahanı.

Ber nisä minuttan sana yarzan yılğa bozona töştö. Bek, quzğalıusı sana tauışın işetep, başın kütärze. Unıñ urınında, yıgem başında Payk bara, töptä Solleks, ä ular arahına Dco menän Tik yıgelgän. Bötähe lä aqhay häm hörlögöp kitä. Sana östöndä Mersedes ultıra, Hel alda, hayğau alıslığında bara. İñ arttan Çarlz tänteräkläy.

Bek ular artınan qaray, ä Tornton, unıñ ergähenä tubıqlanıp, üzeneñ qatı quldarı menän haq qına, beräy yırzä höyäk hınmağanmı tip, unı qapşay. Ul etteñ barı qatı tuqmalğanın häm aslıqtan nıq yabıqqanın

añlanı. Bıl mäldä sana sirek mil alıslaşırğa ölgörgäyne. Et menän keşe ularzıñ boz buylap barıuın küzätä. Qapıl küz aldarında sananıñ artı, soqorğa töşkändäy, hıuğa sumdı, ä Hel totqan hayğau hauağa tosqaldı. Äse auaz yañğıranı. Arttan barğan Çarlz borolop kiregä, yarğa qaray, yügerergä telägäyne lä, ämmä şul saq ular astındağı boz totoşlayı menän hä tigänse bata başlanı häm bötähe lä — ettär zä, keşelär zä hıu astında yuğaldı. Ular urınında oloğara yılım tulqındı. Tornton menän Bek ber-berehenä qaraştılar.

— Ah hin, bahırqayım, — tine Dcon Tornton. Ä Bek unıñ qulın yalanı.


VI bülek

KEŞENE YaRATQANĞA


Dekabrzä ayaqtarın tuñdırğas, iptäştäre Dcon Torntondı, arıulanğansı tip, qışlauza qaldırıp torğaynı. Üzzäre, Dousonğa ağızasaq büränälärze äzerläü ösön, yılğa ürenä kütärelde. Tornton Bektı qotqarğan mäldä aqhay ine äle, ämmä köndär yılınıu menän bıl hıltıqlau za ütte. Bek ihä yazğı ozon köndärzä yar buyına sığıp yata la yılğa ağışın yalqau ğına küzätä, qoş hayrauın, yaz şauın tıñlay häm aqrınlap qaytanan köskä tulışa.

Kem ös meñ mil sabıp ütkän, uğa yal ayırıusa tatlı. Dörösöndä, yaralar uñalğan, muskuldar nığınğan, höyäktärgä yañınan it ürelgän mäldä Bek torğan hayın nığıraq hälkäülänä barzı. Häyır, bında bötähe lä — Bek qına tügel, Tornton üze lä, Skit ta, Nig ta, Dousonğa kitäsäk haldı kötöp, eşhezlektän integä. Skit, irland setterzarı toqomonan sıqqan bäläkäy genä käntäy, Bek menän tiz duslaştı. Ni üle, ni te re hälendä ul unıñ irkäläüzären, qayğırtıuzarın kire qağa almanı. Skit, başqa qayhı ber ettär keüyek ük, yaralarzı häm auırtınıuzarzı instinktiv räüyeştä daualay alıu hälätenä eyä ine. Üzeneñ balaların yalağan besäy keüyek, ul Bektıñ yaraların yalay. Här irtä hayın, Bek aşap alğas ta, ul üze teläp alğan burıstarın ütärgä totona. Nihayät, Bek, Torntondıñ qayğırtıuzarın qabul itkän keüyek ük, unıqın da qabul itä başlanı. Ezärmän menän şotland burzayı quşıldığı bulğan, şulay uq dustarsa mönäsäbätle, ämmä tıynağıraq Nig şatlıq erkelep torğan küzle, bötmäs-tökänmäs igelekle zur qara arlan ine.

Bek ösön şunıhı ğäcäp: bıl ettär unı hucağa könläşmäne. Äyterheñ, ularğa Dcon Torntondıñ igelekle häm kiñ küñelle bulıuı küskän. Bek nığınğas, ular unı küñelle oypalaşıuğa yälep itä başlanı. Qayhı saq, tıyıla almayınsa ularğa Tornton üze lä quşılğılap kitä.

Şulay itep, Bek üze lä hizmästän şäbäyze häm yañı tormoş başlanı. Täüge tapqır ul ısın mäğänähendä ilertkes höyöü tatını. Ber qasan da, hatta Qoyaşlı Üzändä urınlaşqan Santa-Klaralağı sudya Miller yortonda la his kemde şul tiklem yarata almağaynı ul. Sudyanıñ hunarğa häm alıs yörömdärgä bergä sıqqan uldarına la ul iptäştärsä, bäläkäy yıyändärenä östän häm qurğausan, ä sudyağa üzeneñ yuğarı abruyın his kenä lä töşörmäslek dustarsa mönäsäbättä buldı. Barı Dcon Torntonğa ğına unda yandırğıs, aqıldan şaştırır, tabınır siktäge höyöü uyata alıu yazğan ikän.

Tornton unı qotqarzı — bıl üze küpte añlata ine şul. Unan kilep, bıl keşe äüliäläy huca. Başqalar üz ettären burıstarı buyınsa, bıl ularğa fayzalı bulğanğa ğına qaray. Tornton ihä ular haqında, balaların qayğırtqan atayzay, ber nindäy hisaplaşıuhız hästärlek kürä. Täbiğäte şunday. Ul ğına la tügel — yağımlı, därtländerges hüzzär äytep, ette qıuandırırğa ber qasan da onotmay, ular menän äñgämäläşergä yarata (ul bını «höyläneü» tip atay) häm bıl «äñgämälärzän» üze lä ettän käm şatlanmay. Torntondıñ şunday ğäzäte bar: ike qullap Bektıñ başınan totop ala la, mañlayına teräp, etkä iñ yağımlı bulıp toyolğan ärläü hüzzäre menän qoyondora-qoyondora, unı tegeläy zä, bılay za helkkelärgä totona. Bek ösön ärläü menän huğarılğan bıl tupasıraq irkäläüzän dä zurıraq qıuanıs bulmağandır. Hucahı unı oypalağan mäldärzä unıñ yöräge his-toyğolarğa tulışa la, urınınan qubarılıp, kükrägenän atılıp sığırzay bula. Nihayät, Tornton unı ısqındırıu menän ul, auızın qıuanıslı yäyılderep, ırğıp tora, qaraşı hüzzärzän dä märtäbäleräk, üñäse belderep bötä almağan toyğolarzan qısılğan. Dcon Tornton ihä, urınında qatıp qalğan etkä qarap, hörmät menän: «Yä Hozay! Bıl et — keşe hımaq, tik höyläşä genä belmäy!..» — tip şı bırzay.

Bek ni menän bötörö bildähez bulğan möğämälä aşa la yaratıuın belderep quyğılay. Bına ul teştäre menän Torntondıñ qulın eläkterep ala la yañaqtarın qatı itep qısa — tirelä ozaq haqlanırlıq ez qaldıra. Huca unıñ yuramal usallaşıuın yaqşı añlay, bıl — üzeneñ ärläü hüzzäre keüyek ük, toyğolarzıñ taşıp tügeleüye.

Bektıñ histäre kübehensä hüzhez tabınıu aşa sağıla. Tornton uğa qağılğan, unıñ menän höyläşkän mäldärzä bähettän tınıp qalha la, bınday eskerhezlekkä üze başlap däğüäläşmäy. Torntondıñ qulı astına başın tığıp, unı hıypağanğa tiklem tomşoğo menän törtölgölängän Skittan yäki, hucağa ıntılıp, üzeneñ ğälämät zur başın unıñ tubığına hala torğan ğäzäte bulğan Nigtan ayırmalı räüyeştä, Bek uğa alıstan qarap hoqlanıu menän genä qänäğätlänä. Ul säğättär buyı Torntondıñ ayaq osonda, güyä unı öyrängändäy, kösörgäneşle iğtibar menän unıñ yözönä qarap yata. Yänle qızıqhınıu menän unıñ yözöndäge här ber hızattı, unda yılpengän här ber üzgäreşte küzätä. Qayhı saq alısqaraq, ergänän yä artqaraq yata la hucanıñ tän häräkättären iğtibarlay. Keşe menän et arahında şunday yaqınlıq urınlaştı: Tornton yış qına, Bektıñ qaraşın hizep, borola la öndäşmäy genä uğa tekläy. Häm här qayhıhı ikenseheneñ küzzärendä toqanğan his-toyğolarzı abaylay.

Ülemdän qotolğandan huñ ergähendä Torntondı ozaylıraq kürmägän mäldärendä Bek tınıshızlana torğaynı. Tornton yapma esenän sıqqan mälenän alıp unda kire inep kitkängäsä et unan ber totam da qalmay. Tönyaqta ber nisä tapqır hucahı alışınğanğa ul, daimi huca bulmay ikän tigän uyğa kilep, Tornton Perro häm Fransua, azaq şotland keşehe keüyek unıñ tormoşonan yuğalıp quymahın tip qurqa. Hatta yoqlağanda la bıl uy unı ezärlekläy. Ul uyana la, urınınan torop, yapma ergähenä ütä, eskä ingän yırzä hucanıñ tın alışın tıñlay.

Şulay za Dcon Torntonğa qarata uyanğan oloğara toyğolarğa qaramastan, ular unı yomşartırğa, qulğa nığıraq eyäläşterergä teyış bulha la, unda qırağay ata-babalarınıñ Tönyaq uyatqan hızattarı hünmäne. Toğroloq häm birelgänlek — hil tormoşta tıuğan hızattar menän bergä unda yırtqıslıq häm qırağaylıqtıñ mäkerlelege lä haqlana ine. Häzer inde bıl iräüän könyaqtıñ qulğa eyäläşterelgän nisämä bıuın varisı tügel — yuq, bıl Dcon Tornton usağına qarurmandan kilgän täütormoş yırtqısı. Torntonğa bulğan tärän toyğolar Bekqa unıñ azıq-tülegen urlauzan tıyzı, ämmä lagerzağı başqa beräyheneken ul uyhız-nihez, yıtmähä üzeneñ yırtqıslıq häylähe menän ber nindäy ezemtähez alıp kitä.

Unıñ tomşoğo häm täne küp urında et teştäreneñ ezen haqlay. Başqa ettär menän sıualışta ul äüälgegä qarağanda la nığıraq ayauhızlıq häm tağı la küberäk yılğırlıq kürhätä. Skit menän Nig — tınıs häm igelekle ettär. Bek ular menän teşläşmäy, unan kilep ular Dcon Torntondıñ ettäre bit äle. Ä inde beräy yat et kilep yulıqha — nindäy toqom, kösö qayhılayıraq — barıber — ul şunda uq Bektıñ östönlögön tanırğa teyış, kirehensä ikän, uğa yäşäü ösön tügel, ülem ösön alışırğa tura kiläsäk. Bek ayau belmäy. Ul küsäk häm qazıq teş qanunın yaqşı üzläşterze lä, ber qasan da, ber kemgä lä taşlama yahamay, doşmanın his nigä qaramayınsa bötöröp taşlau ösön artqa sigeneü tigände belmäy. Ul bığa Şpitstan, huğış suqmarzarı bulğan politsayzarzan, poçta ettärenän öyrände. Ul belä: yä yıñäheñ, yä yıñeläheñ — urtalıq yuq, doşmandı qızğanıu ihä — yomşaqlıq bildähe. Täütormoş eyäläre şäfqätte belmäy. Ular unı qurqaqlıq tip qabul itä häm unıñ artınsa ülem kilä.

Ülter, yä üzeñ üläheñ, aşa, yäki hine aşayasaqtar — yäşäyışteñ täütormoş qanunı şunday. Häm Bek bıuattar töpkölönän kilgän bıl qanunğa buyhona.

Ul üze yäşägän däüyerzän, ergä-tirälä qaynağan tormoştan oloraq. Unda boronğoloq menän bögöngö totaşa häm mäñgelekteñ qeüätle basımında diñgez tulqındarınıñ qabat-qabat yarğa bärelep kire kiteüye, yıl mizgeldäreneñ alışınıp torouı keüyek ük, almaş-tilmäş, äldän-äle sıñlap tora. Dcon Torntondıñ usağı yanında kiñ kükräkle, ozon yönlö, ap-aq teşle et ultıra, ämmä unıñ artınsa yartılaş eyäläşterelgän häm bötönläy qırağay başqa ettärzeñ şäüläläre qaynaşa. Ular nıqışmal räüyeştä üzzären iskä töşörtä, uğa üz añdarın yıtkerä, ul aşağan itte tämläy, ul eskän hıuğa tamşana, ul tıñlağandı tıñlay häm uğa qırağay urman auazdarın añğarta. Ular uğa üzzäreneñ käyıfen häm ıntılıştarın yıtkerä, häräkättären qabatlay, yoqlağan da yänäş urınlaşa, ular menän ber ük töştär kürä häm üzzäre ük unıñ töştärenä inä.

Bıl şäülälärzeñ saqırıuı şunday buyhondorousan: keşelär, ularzıñ talaptarı Bek añında torğan hayın nığıraq artqa şıla bara. Qarurman töpkölönän serle häm ımhındırğıs ön kilä, — Bek unı tıñlağanda uttan häm tapalğan yırzän his kisektermäyınsä, qayza häm ni ösön käräklege bildähez bulğan qasıu zarurlığın toya.

Häyır, ul qayza häm ni ösön turahında uylanmay za, sönki bıl saqırıuğa qarşı torou mömkin tügel. Ämmä Bek urmandıñ yäşel satırı astında, yomşaq häm yörölmägän yırzä qalğanda, Dcon Torntonğa bulğan höyöü östönlök ala häm unı kire hucanıñ usağına alıp kilä.

Barı Dcon Tornton ğına unı tota. Başqalar Bek ösön yuq. Yulda osrağandar unı qayhı saq irkäläy häm maqtay, läkin ul bınday möğämälägä bitaraf qala, ä kemder tamam bizzerhä, urınınan tora la kitep tä bara. Ozaylı kötkän halda Torntondıñ kompanondarı Gans menän Pit qaytqandan huñ, Bek başta ularğa ber nindäy zä iğtibar bülmäne, ä huñğaraq, ular Torntonğa yaqın keşelär ikänlegen añlağas, ergälä bulıuzarına tüzä, yaqın mönäsäbättären, äyzä, mineñ kiñ küñellelektän fayzalanığız inde, tigändäy genä qabul itä. Gans menän Pit — Dcon Tornton keüyek ük häylähez, ber qatlı, ütker küzle, täbiğätkä yaqın keşelär. Dousonğa yıtmästän, taqta yarıu tsehı ergähendäge bolğansıq hıuğa üz haldarın indermäs boron uq ular Bektı, unıñ qılıqtarın belep ölgörgäyne, häm unan Nig menän Skit kürhätkän yaqınlıqtı talap itmänelär.

Ämmä Dcon Torntonğa Bek torğan hayın nığıraq eyäläşä barzı. Yäyge yul-arauıqtarza üzenä qayhı ber yöktö artmaqlatırğa ul barı ber genä keşegä — Torntonğa ğına röhsät itä ine. Huca boyoroğo buyınsa ul bötähenä lä äzer. Ber mäl (ul häl, haldı aqsağa äyländerep, azıq-tülek alıp, Dousondan Tanan ürenä quzğalğas buldı) keşelär häm ettär tep-tekä qırlas qaya yanında, ös yöz fut beyıklegendäge yalanğas taş mayzansıqta urınlaşqaynı. Dcon Tornton iñ qırıyza, ä Bek, yaurınğa-yaurın teräp, unıñ ergähendä. Qapıl Torntonğa osraqlı uy kilde häm Gans menän Pitqa ber täcribä ütkäräsägen belderze.

— Bek, hiker, — tine ul, upqınğa qulı menän izäp. Kerpek qaqqan arala ul eten upqın sitendä nisek tä bulha totop qalıu ösön unıñ menän oypalaşa, ä Gans menän Pit ularzıñ ikehen dä kiregä, häüyefhez urınğa höyräy ine.

— Bıl ğäzättän tış, — tine Pit, köllöhö lä tınıslanğas.

Tornton baş sayqanı:

— Yuq, bıl is kitmäle, ämmä, min hezgä äytäyım, qurqınıs ta. Işanırhığızmı?! Vaqıtı-vaqıtı menän unıñ toğroloğo mine qurqıta la.

— Eyı, unıñ aldında hiñä qağılırğa uylağan keşe hälendä bulırğa telämäs inem, — tip, Bekka işaralap, yomğaqlap quyzı Pit.

— Hozay menän ant itäm — min dä, — tip östäne Gans.

Şul uq yıldı Serklela bulğan häl Pittıñ haqlılığın raslap ta quyzı. Ber mäl usal häm qırıs holoqlo Qara Barton hıra barında urındağılarzıñ tärtip-nizamın belmägän kem menänder ızğış quptarzı, Tornton ihä, üzeneñ ber qatlılığına barıp, ularzı ayırırğa totondo. Bek här vaqıttağısa möyöştä, tomşoğon ayaqtarına halıp, hucahınıñ här häräkäten küzätä ine. Kötmägändä Barton, qısqa kizänep, bar kösönä huğıp yıbärze. Tornton ber yaq sitkä osto häm barı tik prilavkanı ayırıp torousı yandauğa totonop ölgörgängä genä ayağında basıp qala aldı.

Bıl hälde küreüselär öröü zä, ırıldau za tügel, ä qırağay ükereü işette. Küz asıp yomğan arala Bek öskä ırğını häm Bartondıñ üñäsenä ıntıldı. Tegehe, üze lä hizmästän, quldarın alğa honop ölgörgängä genä älegä isän qalğandır. Ämmä Bek, unı yığıp, östönä menp kitte. Teştären Bartondıñ qulınan ısqındırzı la yänä üñäsenän eläkterergä yasqındı.

Bıl yulı Barton uñaylı ışıqlana almanı, häm Bek unıñ muyın tirehen yırtıp yıbärze. Şul saq ergälägelär barıhı la yarzamğa taşlandı häm ette sitkä qıuzılar. Ämmä tabip, qan säptereüyen tuqtatırğa mataşıp, Barton menän bulaşqan arala, Bek, usal ırılday-ırılday, ergä-tirälä uraldı. Ul yänä Bartonğa yaqınayırğa ıntılıp qaranı, ämmä tayaqtar qoymahı aşa doşmanına ütä almanı. Altın ezläüselär oşonda uq ütkärgän yıyılışta etteñ asıulanırğa nıqlı nigeze bar ine tigän qarar sığarıldı häm Bek aqlandı. Bınan huñ ul üzenä kiñ bildälelek yaulanı häm unıñ iseme bötön Alyaska qasabalarında qabat-qabat telgä alına başlanı.

Huñıraq, şul uq yıldıñ közöndä, bötönläy başqa şarttarza Bek Torntondı ülemdän qotqarzı. Ös iptäşkä Qırqınsı Mildäge qurqınıs hikältäle şarşılarzan ozon näzek kämäne ütkärergä käräk ine. Gans menän Pit, yar buylap, süs arqan yarzamında kämäne höyräy, ä Tornton kämälä haldau menän etenä, yarzağılarğa kürhätmälär birä. Bek, kämä yänäşläp, qoro yırzän bara. Ul hucahınan küz almay häm nıq borsola.

Hıuzan taş qırazdar tezmähe sığıp torğan ayırata qurqınıs ber urında Gans arqandı ber az buşata töştö häm, Tornton haldau menän kämäne yılğa urtahına yünältkän arala, qayanı üteü menän kämäne tartıu ösön, arqan oson qulında totqan kileş, yar qırlap tübängä yügerze. Kämä ağım ıñğayına alğa yomoldo. Gans, arqandı tartıp, unıñ tizlegen aqrınayttı, ämmä bını qırqaraq eşläne. Kämä qapıl tartılğan ıñğayı tüñkärelde lä şul kileş yarğa ıqlanı, ä Torntondı köslö ağım telähä nindäy yözöüselärgä lä ülem menän yanağan hikältälärzeñ iñ qurqınıs yırenä alıp kitte.

Mälendä ük Bek hıuğa hikerzeQotoronop urğılğan hıuza ös yöz yard samahı yözgändän huñ ul Torntondı qıuıp yıtte häm, hucahınıñ qoyroğona totonouın hizgäs tä, qeüätle ayaqtarı menän yän kösönä işä-işä yarğa yözzö. Ämmä ırata almanı: bıl yünäleştä ğäzäti bulmağansa köslö ağım yözöügä nıq qamasaulay ine şul. Tübändäräk hıu şomlo ükerä — unda buryaq taşqın oloğara taraq teştäre keüyek sosayıp torğan taştarğa bärelep säsräy. Huñğı iñ tekä hikältäneñ başlanğan yırendä hıu şul tiklem köslö höyrägängä Tornton yarğa yözöp yıtä almasın añlanı. Ul ber taşqa barıp bärelde, ikensehenä huğıldı, şunan yımerges kös unı ösönsöhönä bıraqtırzı. Bektıñ qoyroğon ısqındırıp, ul taştıñ tayğaq osona quşqullap yäbeşte lä hıu ükereüyen yıñergä tırışıp boyorzo:

— Bek, marş! Alğa!

Ağım Bektı tübängä äyzäne. İnde et unıñ menän köräşä häm kiregä borola almay. Hucahınıñ ike tapqır höränlägän boyoroğon işetep, uğa tağı ber qat qararğa telägändäy hıuzan kütärelä birep başın sañqayttı la tıñlausan ğına yarğa yözzö. Pit menän Gans Bektı tamam hälhezlängän, tını bıuıla başlağan mäldä hıuzan tartıp aldılar.

Gans menän Pit yaqşı añlay: köslö ağım özlökhöz hıu säsrätep torğan şıuğalaq taşta Tornton küp tigändä lä ös-dürt minut qına yäbeşep tora alasaq. Ular Tornton asılınıp torğan taş täñgälenä yäntäslim yügerzelär. Barıp yıteü menän, Bektı qısmaslıq, häräkätlänergä qamasau itmäslek itep arqan menän bäylänelär zä hıuğa etep töşörzölär. Bek qıyıu ıntıldı, ämmä taş qırazğa tura ğına yözä almanı. Üzeneñ yañılışıuın ul nıq huñlap kürze: Tornton menän tiñläşep, ayaqtarı menän ber nisä tapqır işhä, taşqa tiklemge aranı ütä ala ine, ämmä ağım unı sittän ütkärze.

Gans şunda uq arqandı tarttı, äyterheñ, Bek et tügel, ä kämä. Qapıl tartılıuzan Bek hıu astına kitte häm yarğa tartıp sığarğansı hıu astında qaldı. Unı öskä kütärgändä, sıqmağan yäne genä bulğandır. Gans menän Pit unı, aşığa-aşığa yahalma tın aldırıp, saq huşına kilterzelär. Bek torop bastı la yänä qolanı. Ämmä kinät Torntondıñ hälhez genä tauışı işetelde, hüze kilep yıtmähä lä, uğa kisektergehez yarzam käräklegen, yuqha ul häläk bulasağın añlanılar. Hucahınıñ tauışı Bekqa elektr togı keüyek täsir itte. Ul hikerep torzo la yar buylap saptı, Gans menän Pit unıñ artınan qalmanı. Ular Bektı täüge tapqır hıuğa töşörgän yırgä aşıqtı.

Unı tağı la arqan menän bäylänelär häm ul bıl yulı inde tup-tura yılğa urtahına yözöp kitte. Bektıñ ber genä yañılışıuı bar, ike tügel. Gans aqrın-aqrın, här saq tartılıñqırap tororloq itep kenä, bauzı tağata, ä Pit arqandı yäteşläp birep tora. Bek Tornton menän ber hızatta bulğanğa tiklem ber yünäleştä yözzö. Unıñ tapqırına yıtäräk qırqa boroldo la kurer poyızı tizlegendä uğa ırğını. Tornton, unı kürep, Bek köslö ağım ıñğayına bötä käüzähe menän taran hımaq uğa huğılıuğa, quşqullap, unıñ yalbır yallı muyınınan qosaqlanı. Gans, ağasqa eläkterep, arqandı tarttı häm Bek menän Tornton hıu astına sumdı. Säsäp, bışlığa-bışlığa, taşlı yılğa töbönän höyrälep, hıu astındağı taştarğa, lapılarğa elägä-elägä, vaqıtı-vaqıtı menän hıu östönä kütärelep, yä Bek Tornton astında, yä Tornton Bek astında qala-qala, nihayät, ular yarğa kilep sıqtı.

Tornton, huşına kilgäs, yılğa sitkä taşlağan büränälä yöztübän yatıuın, ä Gans menän Pittıñ unı, alğa-artqa häräkätländerep, yahalma tın aldırıuzarın kürze. Ul täü siratta qaraşı menän Bektı ezläp taptı. Bek ülektäy yata, unıñ yän barlığı toyolmağan käüzähe östöndä Nig şıñşıy, ä Skit yıüyeş tomşoğon häm yomoq küzzären yalay. Üze totoş yaralı häm hälhez bulha la, Tornton añına kileü menän Bektıñ tänen yıntekläp qapşap sıqtı häm unıñ ös qabırğahı hınğanın asıqlanı.

— Timäk, häl itelde, — tip belderze ul. — Bez qalabız.

Ular Bektıñ qabırğaları yünälep, atlarlıq hälgä yıtkänse şunda qaldı.

Ä qış Dousonda Bek ällä ni qaharman da bulmaha la, uğa olo dan kiltergän yänä ber batırlıq eşläne. Bıl batırlıq bik vaqıtlı buldı, sönki ös hucahına küptän teläp yörölgän, altın ezläüselärzän ber kem barıp yıtmägän, äzäm ayağı basmağan köntıuışqa säyähät ösön ular mohtac bulğan käräk-yaraqtı tabışırğa yarzam itte.

«Eldorado» barındağı höyläşeüzän başlandı ul: ir-yıgettär yaratqan ettäre menän maqtanırğa totondo. Bek bildäle bulğanğa bäylänsektär ösön ber säp ine, Torntonğa unı nıqlı yaqlarğa tura kilde. Yartı säğät tä ütmäne, äñgämäselärzeñ berehe, mineñ et biş yöz funtlıq yöklö sananı urınınan quzğata häm hatta yörötä ala, tip iğlan itte. İkensehe üzeneñ ete altı yöz funtlı yöktö lä tartasaq, ösönsöhö— yıte yöz, tip şapırındı.

— Bıl nimä ul! — tine Dcon Tornton. — Mineñ Bek meñde lä urınınan quzğatasaq.

— Häm yöz yard bulha la şul yök menän bara alasaqmı?— tip horanı Bonanda koroldäreneñ berehe, mineñ et yıte yöz funtlı yöktö yörötä alasaq tip ışandırırğa tırışqan Mettyuson.

— Eyı, sananı quzğatasaq häm yöz yard ütäsäk, — tip tınıs qına raslanı Dcon Tornton.

— Yaray, — tine Mettyuson, barıhı la işethen ösön tuqtay tuqtay, anıq itep. — Meñ dollarğa bähäskä inäm: bını ul eşläy almayasaq. Bına aqsa.

Ul bolan kolbasahı yıuanlığındağı altın qomo tultırılğan toqsayzı prilavkağa ırğıttı.

Bıl hüzgä ber kem dä yauap birmäne. Torntondıñ beldereüyen bötähe lä buş şapırınıu tip qabul itte. Tornton bitenä qan hikereüyen hizze: nisek bınıñ telenän ısqınıuın ul üze lä belmäy qalğaynı şul. Meñ funtlı yök teyälgän sananı Bek quzğata alırmı? Yartı tonna bit! Bıl handıñ is kitmäle bulıuı qapıl Torntondıñ qoton osorzo. Bektıñ kösönä ul bik nıq ışana häm yış qına, telähä nindäy yöktö lä tarta alasaq, tip uylay. Ämmä ber genä tapqır za bını hınap qarau unıñ başına inep sıqmağaynı, — ä bında unarlağan keşeneñ küzzäre uğa töbälgän, bötähe lä öndäşmäyınsä kötä. Yänä tağı şunıhı: unıñ da, Gans menän Pittıñ da meñ dolları yuq.

— Tışta mineñ sanala on bar, yıgerme toq, här berehendä illeşär funt, — tip nıqışmal ärhezlek menän dauam itte Mettyuson. — Şulay itep, ber nindäy zä totqarlıq yuq.

Tornton yauaphız. Ul ni äytergä lä belmäy. Yä berehenä, yä ikensehenä feker tuplay almağan keşeläy iğtibarhız tekläy. Qapıl unıñ qaraşı urındağı bayza, qasandır unıñ menän iptäş bulğan Dcim O’Brayında tuqtaldı. Bıl uğa etärges hımaq täsir itte häm Torntondıñ başına la kilmägän qarar qabul iteü yulın kürhätte.

— Miñä ber meñ birep tora alahıñmı? — tip şıbırlap tiyerlek horanı ul.

— Älbittä, — tine O’Brayın, häm prilavkağa, Mettyuson toqsayı ergähenä, altın qomlo ikense hälmäk kenä moqsay şap itep kilep yattı. — Şulay za min, Dcon, hineñ eteñ bıl eşte atqara alır tip ışana almayım.

«Eldorado»la bulğandar bötähe lä bıl qızıq tamaşanı kürmäy qalmas ösön uramğa hibelde. Kärt östäldäre artında ber kem qalmanı, bar uyınsılar za bähästä kem yıñeren qararğa yä üzzäre lä, käpäs taşlap, bähäsläşergä sıqtı. Tire keyımle ber nisä yöz keşe, yarım tüñäräk yahap, bigük alısqa kitmäyınsä, sananı uratıp bastı. Mettyusondıñ meñ funt tartqan ono bında ike säğätläp qatı hıuıqta torğanğa (termometr nuldän tübän altmış gradustı kürhätä ine) sana tabandarı tapalğan tığız qarğa quşa nıqlap tuñğan. Bähäs yaratıusılar Bektıñ sananı quzğata almasına ışanğanğa «ikegä — ber» — tigez bulmağan zaklad täqdim itte. Äkämäteräk häl kilep tıuzı: «sananı quzğatıu» tigände nisek añlarğa? O’Brayın, Torntondıñ sana tabandarın bozzan aqtarırğa haqı bar, Bek şunan huñ ğına yöktö urınınan quzğatırğa teyış, tip isäpläne. Mettyuson ihä, bähäs şartı buyınsa Bek üze sana tabandarın bozzan aqtara tartıp alırğa teyış, tip nıqını. Şahittarzıñ küpselege bähäste Mettyuson fayzahına häl itte häm Bekqa qarşı isäp «öskä — ber» nisbätenä kütärelde.

Ämmä bähäste qabul itergä teläüse tabılmanı: Bektıñ bınday batırlıq eşläy alırına ber kem dä ışanmanı. Torntondıñ üzen häläkätle kileşeügä yälep itkäne asıq ine. Ul üze lä bıl sanağa, qar östöndä bögärlänep yatqan un ettän torğan yıgemgä qarap, bınday batırlıqtıñ mömkinlegendä torğan hayın ikelänä bara. Ä Mettyuson tantana itä.

— Öskä — ber! — tip qısqırzı ul. — Yänä meñde quyam, Tornton! Häl ittekme inde?

Izalı şik-şöbhäläre Torntondıñ yözönä ük sıqqaynı, ämmä barsa isäp-hisaptarzan yuğarı torğan, bäreleş şauınan başqağa hañğırau itkän yän quzğıtır bähäs qomarı unı yalmağaynı inde. Bıl ilertkes toyğono yıñä alırzay ber ni zä yuq. Ul Gans menän Pittı saqırzı. Ularzıñ aqsa yansıqtarı bötönläy tiyerlek buş: ösäühe kös-hälgä ike yöz dollar yıya aldı. Huñğı osorza ularğa fartı sıqmağaynı şul: bıl ike yöz dollar — ularzıñ barlıq mölkäte. Ämmä ular ber nindäy ikeläneühez bıl aqsanı Mettyusondıñ altı yöz dollarına qarşı quyzı.

Mettyusondıñ un eten tuğarzılar za üz yıgeme menän sanağa Bektı quyzılar. Ergä-tiräläge kösörgäneş etkä lä küste, ul Dcon Torntonğa nindäyzer bik möhim nämä eşlärgä käräklegen hizemläne. Bıl möhabät yän eyähen küreügä halıq arahında hoqlanıulı şıbırlau işetelde. Bek bik yaqşı häldä — ber untsiya la artıq mayı yuq, unıñ yöz ille funt auırlığı yöz ille funtlıq ğäyyär köstän genä ğibärät. Tığız yönö yıbäk keüyek yılqılday. Muyın häm yılkä yönö yaldı häterlätä häm hatta tınıs qına torğanda la az ğına häräkätläneü menän, urğılıp torğan yäşäü kösön belderep, tırpaya başlay. Unıñ här ber qılı kös menän tulışqan hımaq. Kiñ kükräk häm qeüätle alğı ayaqtarı bötä hınına tep-teüäl tap kileşle, ä tire astındağı muskuldarı, äyterheñ, tığız yomğaq. Yaqın kilep, bıl muskuldarzı härmäp qarausılar, ularzı timerzänder, tip belderä. Bekqa qarşı isäp «ikegä — ber» nisbätenä töştö.

— Mäzräs ul, ser, mäzräs! — tip mığırzandı yañı dinastiyanıñ ber korole Skukum-Bença. — Unıñ ösön min hezgä higez yöz biräm — hınauğa tiklem, ser, iskä alığız. Higez yöz qulığızğa häm nisek bar — şul köyönsä alam.

Tornton, yuqtı belderep, baş sayqanı häm Bekqa yaqınlanı.

— Yuq, unan sitkä kitegez, — tip Mettyuson rizahızlıq belderze. — Unı üz irkenä quyığız — şulay ğäzel bulır.

Halıq tınıp qaldı, özök-özök kenä bergä qarşı ikene täqdim iteüselärzeñ ömöthöz tauışı işetelep quya. Bötähe lä kileşä: eyı, Bek is kitmäle yıkke ete, ämmä illeşär funtlıq yıgerme toq on bigeräk kire qaqqıhız qarşılıq bulıp alğa öyölgäyne häm tamaşasılar yansıqtarın sisergä baznat itä almanı.

Tornton Bek ergähenä tubıqlandı, quş qullap unıñ başın qosaqlanı häm yañağı menän uğa hıyındı. Bögön ul unı, şayartıp, ğäzättägesä helketkelämäne, törtkölämäne, yaratıp är hüzzären qabatlamanı. Yuq, ul unıñ qolağına barı nizer şıbırzanı.

— Ägär zä mine yarathañ, Bek... Ägär zä yarathañ... — bına ul nimä tip şıbırzanı. Häm Bek, saq-saq tıyılıp, şıñşıp quyzı.

Ergälägelär bıl küreneşte qızıqhınıp küzätä. Unda nindäyzer serlelek bar — ul arbauğa oqşağan. Tornton qalqınğas, Bek teştäre menän unıñ qulın eläkterze lä ber az teşläp totqandan huñ aqrın ğına, telär-telämäs ısqındırzı. Bıl unıñ hüzhez yauabı ine, ul şulay hucahına üzensä höyöüyen belderze. Tornton artqa taban yarayhı alıs atlanı.

— Yä, Bek, — tip boyorzo ul.

Bek misäü bauzarın tartıldırzı, unan ber nisä dyuymğa ularzı buşattı. Bıl unıñ ğäzäti alımı ine.

— Quzğal! — Kösörgäneşle tınlıqta Torntondıñ tauışı nisekter ayırata asıq häm kisken yañğıranı.

Bek uñğa yantayzı, hıuğa sumğanday eyılde, misäü bauzarın kösörgänep tartıldırzı häm yöz ille funtlıq käüzähen kisken qatırıp, qapıl tuqtanı. Sanalağı yök qaltırandı, tabandarı astında nizer zıñlap şıtırzanı.

— ! — tip yänä qısqırzı Tornton.

Bek şul uq häräkättärze, bıl yulı inde hulaqayğaraq qayırılıp, tağı qabatlanı. Şıtırzau köslö şartlauğa äylände, sana bäüyelde häm, tabandarı şığırzap, ber nisä dyuym sitkä şıuzı. Ul ezgä quşa tuñğan bozzarzan arındı.

Halıq irekhezzän tının qıstı.

— Häzer marş!

Torntondıñ boyoroğo pistolettan atqanday yañğıranı. Bek, misäü bauzarın nıqlı tartıp, alğa uqtaldı. Unıñ bötä täne qurqınıs kösörgäneş menän yıyırıldı, muskuldarı töyör-töyör bürtep sıqtı häm yön astında tere yändäy tägärläne. Kiñ kükräge menän ul qarğa yattı tiyerlek, başın alğa hondo, ä ayaqtarı, nıqlı tapalğan qarza yänäş ızandar qaldırıp, küz eyärmäs yıtezlektä, tägärmästäy qotoronop äylände. Sana helkenä häm qaltırana, yartılaş urınınan quzğalırğa la ölgörzö. Kinät kenä Bektıñ ber ayağı tayıp kitte, halıq arahınan kemder, qısqırıp, ahıldap quyzı. Ämmä sana inde tağı la qızıuıraq qaltırandı häm başqasa urınında totqarlanmayınsa, helkengeläp, alğa barzı— başta yartı dyuym, artaban dyuym... tağı ikäügä. Helkeneü hizelerlek tigezlänep, tizlek arta başlağas, Bek sananı häüyetemsä alıp kitte.

Halıq, minut elgäre tın da almay torğanın hizmästän, irken tın alıp yıbärze. Tornton ihä, küñelle tauıştar menän Bektı qeüätläp, sana artınan yügerä. Ara aldan ülsängäyne, Bek yöz yardlıq arauıqtağı ber qosaq utın halınğan yırgä yügerep barıp yıteü menän, hoqlanıulı tauıştar yañğıranı. Bıl tauış, Bek utındı ütep, Torntondıñ boyoroğo buyınsa tuqtağas, qıuanıslı geüläügä äylände. Bötähe lä, hatta Mettyuson da, tañ qalıuzan, pır tuzıp şaşına. Hauağa bürektär, beyäläyzär osa. Keşelär tanış bulha-bulmaha la, beleştermäyınsä, ber-bereheneñ quldarın qısa, häm barsa şat lıqlı auazdar nindäyzer bäyläneşhez sır-sıu tıuzıra.

Ä Tornton Bek aldına tubıqlanğan häm, unıñ mañlayına mañlay teräp, unı tartqılay häm helketä. Alğaraq yügerep sıqqandar unıñ Bektı ärläüyen işette. Ul unı ozaq häm qänäğätlänep, yaratıp häm nazlap ärläne.

— İs kitmäle, ser! İs kitmäle! — tip mığırzanı korol Skukum-Bença. — Min hezgä unıñ ösön meñde biräm, totoş meñ, ser... Nıu, telähägez meñ dä ike yöz?

— Yuq, ser, — tine Tornton korol Skukum-Bençağa.

— Yuq, telämäyım. Şaytanıma kitegez, ser! Bına min hezgä nindäy genä käñäş birä alam.

Bek teştäre menän Torntondıñ qulın eläkterze. Tornton unı yänä tegeläy-bılay äyländergeläy başlanı. Ber ük his-toyğolo tamaşasılar häüyefhez arağa sigende häm başqasa ularzıñ möğämälähen bozorğa baznat iterzäy möräüäthez keşe tabılmanı.


VII bülek

AUAZDI AÑLAU


Bek biş minut esendä Dcon Torntonğa meñ altı yöz dollar eşläp birgäs, tegehe üzeneñ burıstarın tüläp, kompanondarı menän könsığışqa, ul tѳbäkteñ üze keüyek ük boronğo legendalarğa bay altın hibelmähe yatqılıqtarın ezlär ösön yulğa sığa aldı. Küptär ezlände, hiräktäre genä tapqılanı, bay tağı üzzäreneñ säyähättärenän qayta almanı. Äkiättägeläy hibelmä sergä uralğan häm küp häläkättärzeñ säbäpsehe ine. Unı berense bulıp asıusını ber kem dä belmäy. Hatta iñ boronğo legendalarza la bıl haqta äytelmäy. Keşelär şunı ğına belä: ul urında bik iskergän, yartılaş yımerek bäläkäy genä öy torğan. Qayhı ber altın ezläüselär üzzäreneñ ülem säğätendä unı häm altın hibelmähen küreüzäre turahında ant itkelägän häm äytkändären raslau ösön bötä Tönyaqta tiñe bulmağan ere altın kisäktären kürhätkelägän. Ämmä terelär arahında bınday baylıqtıñ nindäyzer ölöşönä huca bulğan ber kem dä yuq, ä ülelär — üle inde. Dcon Tornton, Pit häm Gans, üzzäre menän Bektı häm yänä biş-altı et alıp, tanış bulmağan yul buylap, keşelär zä, ettär zä ayaq basmağan yırgä yıtergä ömötlänep, könsığışqa qaray quzğaldı. Ular Yukon buylap ürgä yıtmeş mil ütte, huñınan Styuart yılğahı ıñğayına hulaqayğa qayırıldı, Meyonı häm Mak-Kveşendı sıqtılar za Styuarttıñ materiktı uratıp alğan tau hırttarınıñ beyık qayaları tiräläy sıltırağan şişmägä äylängän yırenä tiklem kittelär.

Dcon Tornton keşelärzän dä, täbiğättän dä küpte talap itmäy. Äzäm ayağı basmağan qırağay urmandar unı qurqıtmay. Kesähendäge ber ni tiklem toz häm yaurınındağı mıltığı menän ul urman töpkölönä tiklem ütep inä häm qayza telähä, şunda, küpme käräk — şunsa yöröy. Ul indeets hımaq yäşäy, ber qasan da, ber qayza la qabalanmay, säyähät mälendä azıqtı hunar itep taba. Ägär ber nindäy zä tabış osramaha, ul şunday uq tınıslıq häm irtäme-huñmı unı tabırına nıqlı ışanıs menän yulın dauam itä. Könsığışqa säyähättärendä ularzıñ rizığı hunar itep tabılğan ittän, sanalağı äyberzäre başlısa iñ käräkle qoral häm qoramaldarzan tora, ä niättäre vaqıttı siklämäyınsä qaralğaynı.

Bek bınday tormoştan — hunarzan, balıq totouzan, tanış bulmağan yañı urındarzı qızırıuzan zur läzzät ala. Ular yä rättän ber nisä azna buyı bara la bara, yä qayza la bulha lager qorop, aznalar buyı yal itä; ettär ber ni eşlämäy, ä keşelär tuñ yırze soqop, yä tau toqomon şartlatıp, usaq ergähendäge ulaqta unı yıuıp, altın ezläy. Qayhı berzä ular asığa, qayhı berzä rizıqtı irken totonalar— bötähe lä yulda tabış osrauına, hunarzıñ uñışına bäyle.

Yäy kilde. Yöktären artmaqlap, käşmäktä tauzağı küldärze yözöp sıqtılar, bildähez yılğalar buylap, ağas olononan ırıp eşlängän bäläkäy kämälärzä yä tübängä aqtılar, yä ürgä kütäreldelär.

Ayzar ütte, ä ular haman yırzeñ tikşerelmägän, keşelär äle bulmaha la, taşlandıq öy turahındağı legendalarğa yaraşlı, qasandır yäşägän qırağay urındarza yöröy birzelär. Yılğalarzı ayırıp torğan tau hırttarın artıldılar, ällä nisämä tapqır unda ularzı qar burandarı qarşılanı. Urman menän mäñgelek qarzar sigendä töngö qoyaş astındağı yalanğas tübälärzä hıuıqtan qaltırandılar. Bolot keüyek läpäkäyzär basqan yılı üzändärgä töştölär, bozloqtar külägähendä beşkän yıläktär häm maturlığı buyınsa könyaqtıñ iñ kürkämdäre menän yarışa alırzay säskälär yıyzılar. Közgä ular tauış-tınhız yatqan tılsımlı boyoq küldär ilenä kilep yulıqtı. Qasandır bında yänlektär zä bulğandır, ämmä häzer tormoş bildähen beldereüse ber ni zä yuq — hıuıq yıl genä hızğıra, ışıq urındarza hıu tuña başlağan häm şıqhız yarzarğa moñhou tulqındar qağıla.

İkense qıştı la ular üzzärenä tiklem bulğan bildähez keşelärzeñ küptän yuyılğan ezzären yullap ütkärze. Ber mäl ular qarurman esendä ağarıp kürengän huqmaqqa kilep sıqtı. Bik boronğo huqmaq ine bıl. Ularğa tege taşlandıq öy qayzalır yaqında hımaq toyoldo. Läkin huqmaqtıñ başı la, oso la tabılmanı. Unı kem häm ni ösön halıuı la asıqlanmay qaldı.

İkense yulı ular hunarsılarzıñ vaqıt ğäli yänäptäre qıyratqan qıuışına tap buldı. Serep bötkän yurğan qaldıqtarı arahında Dcon Tornton ozon köbäkle saqma mıltıq tabıp aldı. Bınday mıltıqtarzı Gudzon Qultığı Kompaniyahı tönyaq-könsığışqa bötähe ıntılğan täüge yıldarza sığarğaynı. Ul saqta ber mıltıqqa unıñ beyıklegendä tığız itep öyölgän qondoz tirehe birälär ine. Alam-halam arahında bıl qıuıştı tözögän häm yurğan arahında mıltığın qaldırğan keşe turahında beldergän başqasa ber ni zä tabılmanı.

Yañınan yaz kilde. Ozaq qına yırzär gizgändän huñ ahırza ular taşlandıq legendar öyzö tügel, kiñ üzändeñ östöndä genä yatqan hibelmäne taptılar. Bında şul tiklem altın küp: ulaq töbö harı may keüyek yaltıray. Ös iptäş başqasa ezlänmäskä buldı. Bında ular ber kön esendä (yal köndärhez eşlänelär) meñ dollarlıq altın qomo yıua başlanı. Altındı bolan tirehenän tegelgän toqtarğa illeşär funt tultıralar za şırşı botaqtarınan ürgän qıuış ergähenä utın ärzänäheläy öyä baralar. Auır eş menän mauığıp, köndärzeñ ber-ber artlı ütkänen dä hizmänelär. Köndär töş hımaq alışınıp torzo, ä baylıq öyömö üskändän-üsä barzı.

Ettärgä bötönläy eş yuq, barı vaqıtı-vaqıtı menän Tornton atqılağan tabıştı ğına kilterergä käräk. Şuğa kürä Bek ozaylı säğättärze usaq ergähendä uylanıp ütkärä. Bıl eşhez mäldärzä qısqa ayaqlı yöntäs keşe unıñ küz aldına torğan hayın yışıraq kilep basa. Bek, utqa küzzären qısıp, üzen bıl keşe menän tomanlı ğına islängän başqa donyala yöröyöm tip his itä.

Bıl başqa donyala dähşät hakimdır, küräheñ. Usaq ergähendä başın tubığına teräp häm quldarı menän qosaqlap yoqlağan yöntäs keşene küzätkändä, unıñ tınıshız yoqlağanın, yoqo aralaş qaltıranğanın, ä uyanğas, qurqınıp, qarañğılıqqa tekälgänen häm utqa botaqtar taşlağanın kürä. Diñgez yarı buylap yöröhälär, yöntäs unda qabırsaqtar yıya la şunda uq unıñ esendägehen aşay, yügerek küzzäre tirä-yünde yılğır küzätä, beräy yırzä häüyef yuqmı tip qarana, ä ayaqtarı şom bildähe küreneü menän sabırğa äzer. Urman aşa ular tauış-tınhız ğına uza — yöntäs— aldan, Bek — unıñ artınan. Häm ikehe lä haqlıq kürhätä, ikeheneñ dä qolaqtarı helkenä, tanau yapraqtarı dereldäy, sönki keşeneñ dä Bektıqı keüyek ük işeteüye häm hizemläüye bik neskä. Yöntäs yırzä bik şäp yörögän keüyek ük, ağasqa la yıtez menä. Botaqtarzıñ äle berehenä, äle ikensehenä totonop, qayhı berzä ul ağastan-ağasqa un-un ike funt arauıqtı ber qasan da qolap töşmäyınsä, hauala osqanday, hikerep ütä. Ağasta ul üzen yırzäge keüyek ük irken hizä. Bek şunday töndärze häterläy: yöntäs ağas başında unıñ botaqtarına sat yäbeşep yoqlağan mälendä, ul ağas töböndä unı haqlay.

Yöntäskä bäyle küreneştärgä elekkeläy qarurman töpkölönän kilgän saqırıusı tauış bik yaqın. Ul Bekqa köslö borsolou hala, nindäyzer bildähez teläktär tıuzıra. Bek tulqınlana, añlayışhız qıuanıs, nimägäler bäyle köslö yuqhınıu toyğoho kiserä. Qayhı berzä ul saqırıu auazı işetelgän urmanğa saba, unı kürerlek nämäläy itep ezlänä häm, käyıfenä qarap, yä şım ğına, yä qotoronqo örörgä totona. Morono menän ul urman mügenä yä beyık ülän menän qaplanğan yıüyeş yırgä törtölä lä, ularzıñ

yısenän kinänep, bırhılday. Yä dauıl auzarğan, bäşmäklänep bötkän ağastar ışığında, haqtağılay qolağın şımartıp, küzzären zur asıp, säğättär buyına yata, här ber tauıştı işetä, här häräkätte kürä. Bälki, bında yatqanında ul üzenä tınğılıq birmägän tege bildähez saqırıu auazın hağalağandır. Ul üze lä bını ni ösön eşlägänen belmäy. Barı üzenän köslöräk bulğan nimägäler buyhona häm bını üzenä hisap birmäyınsä eşläy.

Häzer ul tulıhınsa yıñeleü belmägän instinkttar ihtıyarında. Lagerza, yılılıqtan izeräp serem itkänendä, qapıl başın kütärä, kösörgäneşle tıñlağanday qolaqtarın qarpayta la ırğıp tora häm sabıp sığıp kitä. Säğättär buyına urmanda yöröy yä asıq tigezlekte qızıra. Qoroğan yılğa üzändäre buylap yügereü, urman tormoşon tikşereü uğa ayırıusa oqşay. Ozon köndär buyına, üländä qupım ğına yöröp yatqan, qanattarın şapıldatıp, urından-urınğa osqan ağunalarzı küzätep, qıuaqlıqtar esendä yata. Şu lay za Bekqa yäyzeñ şıyıq qına yarım qarañğı töndärendä sabıp yöröü häm urmandıñ yoqolo, hañğırau bışıldauın tıñlau, keşe kitaptı nisek uqıha, şulay unıñ tauışın, bildälären añlau, serle nämäne ezläü nığıraq yaqın.

Ber mäl ul töndä yoqo aralaş qurqıp hikerep torzo, küzzären kiñ asıp, tanau yapraqtarın qaltıratıp, haua hurzı. Bötä yönö qabarıp, yıl astındağı tulqın keüyek yöröy başlanı. Urmandan his qasan bulmağansa şunday asıq saqırıu auazı kilä ine. Bıl yıgem ettäreneñ olouına oqşağan da, bik oqşap ta yıtmägän huzınqı olou ine. Bekqa ul tanış toyoldo, eyı, ul unı qasandır işetkäyne bit! Yoqolo lagerzı ul ber-ike hikereüzä artta qaldırzı, tauış-tınhız häm aşığıs räüyeştä urmanğa toqoyzo. Olou qayzalır yaqında işetelä başlağas, zur haqlıq menän qabalanmay atlanı. Nihayät, asıq aqlanğa kilep sıqtı häm ağastar ışığınan moronon kükkä söyöp oloğan arıq qına zur bürene kürze.

Bek ber nindäy zä tauış sığarmanı, ämmä büre unı hizze häm olouınan tuqtanı. Hauanı yıskäp, doşmanınıñ qayzalığın asıqlarğa tırıştı. Tulıhınsa yıynaqlanıp, qoyroğon tayaqtay quyıp, Bek üzenä has bulmağan baznathız azım menän aqlanğa sıqtı. Unıñ här ber häräkätendä ber yulı yanau za, duslıq täqdim iteüse tınıslıq ta bar ine. Urman yırtqıstarı tap şulay osraşa. Tik büre Bektı küreü menän sabıp sığıp kitte. Bek ere azımdar menän hikerä-hikerä, qıuıp yıtergä teläp, artınan töştö. Unı sığır urın totoş qıuaqlıqtar menän qaplanğan qoroğan şişmä yırzahına qıuıp inderze. Büre, borğolanıp, tegeläy-bılay äylände, sığır urını bulmağan yırgä eläkkändä Dco häm başqa ettär nisek artqı ayaqtarına sügälähä, şulay qılandı. Ul, ırıldap, yöndären qabartıp, tuqtauhız teştären şaqıldattı.

Bek höcüm itmäne, ä üzeneñ dustarsa mönäsäbäten belderep, büre tiräläy öyöröldö. Tik büre unan şiklänä häm qurqa, sönki Bek unan öslätä zurıraq häm ber başqa beyık. Uñaylı mäldän fayzalanıp, büre tağı ısqındı, yänä sabış başlandı. Qayhı berzä Bek unı qayzalır qıuıp inderä, häm bötähe lä yañınan qabatlana. Büre nıq yabıqqan, yuğihä Bekqa unı qıuıp yıteü yıñel bulmas ine. Ul saba, yanbaşına Bektıñ başı yıtä başlaha, haqlanırğa telägändäy, qapıl borola, ämmä tağı la artaban sabırğa totona.

Nihayät, Bektıñ nıqışmallığı yıñde. Büre, unıñ teläktäre zıyanhız ikänenä ışanıp, ıqlanı häm ular yıskäşep aldı. Şulay duslıq mönäsäbäte buldırğandan huñ ular qırağay yırtqıstar üzzäreneñ usallığın yäşergän kösörgäneşle häm örkäk haqlıq menän uynay başlanı. Bek menän uynap alğandan huñ büre yıñel genä artaban yurttı. Bötä toroşo menän ul Bekqa aşığıuın häm unı üz artınan äyzäüyen kürhätergä tırıştı. Ular quyı qarañğılıqta, töböndä şişmä aqqan yırza buylap, ürgä, artaban ul baş alğan boloqhou tauzar aşa yänäş yurttı.

Hıuayırğıstıñ qarşı yaq bitläüyenän ular quyı urmandarı, küp yılğaları bulğan tigezlekkä töştölär, häm bıl urmandar buylap, artaban yügerzelär zä yügerzelär. Säğättär uzzı, qoyaş ta yarayhı aualanı, hizelerlek yılındı. Bek qırağay läzzät toyğoho kiserä. Häzer ul belä: üzeneñ urmandağı tuğanı menän yänäş öndä lä, töştä lä işetelgän tege auaz kilgän yırgä sabalar. Bekta nindäyzer boronğo hätirälär uyana häm ul ularğa, qasandır ısınbarlıqtıñ külägähe bulğan hätirälärgä, yauap birä. Eyı, bögön bulıp yatqandıñ bötähe lä unıñ isenä tomanlı ğına töşkölägän ikense ber donyala qasandır bulğan: ul bına oşolay irekle yügergän, ayaq astında — yörölmägän yır, ä baş östöndä — iñläy almaslıq kük.

Ular hıuhın qandırır ösön yılğa buyında tuqtanı, häm şunda Bek Dcon Torntondı isenä töşörzö. Ul ultıra töştö. Büre tegendä, his şikhez tege auaz kilgän yırgä, uqtaldı la, Bektıñ quzğalmauın kürep, kire boroldo, morono menän tanauına törtköläp, unı törlösä üzeneñ artınan äyzärgä tırıştı. Ämmä Bek, unan sitkä borolop, kire yulğa sıqtı. Säğät samahı tiyerlek unıñ qırağay tuğanı şıñşıy-şıñşıy yänäş yügerze. Huñınan ultırzı la, moronon kükkä söyöp, olop yıbärze. Bıl moñhou olou, alıslaşa barıp, işeteler-işetelmäs bulğansı Bektı ozata kilde.

Dcon Tornton, Bek lagerğa qaytıp uğa taşlanğanda, töşkölökkä aşap ultıra ine. Höyöüyenän iserep, ul hucahın yırgä yıqtı, östönä ırğını, biten yalanı, qulın teşlägeläne— qısqahı, Dcon Tornton äytmeşläy, «alyotlandı», hucahı üz siratında ette, başınan totop, oypalanı häm, yaratıp, iñ huñğı hüzzär menän ärläne.

İke täülek buyına Bek lagerzan sıqmanı häm Torntondan ayırılmanı. Ul unıñ artınan ber totam da qalmay, altın yıuğan yırgä eyärep bara, aşağanın küzätä, kisen yurğan astına ineüyen, ä irtänsäk kilep torouın hağalay. Tik bıl ike täülek ütep kiteü menän urmandan kilgän tege auaz Bek qolağında ütkändägenän dä nıqışmalıraq häm talapsanıraq yañğıranı. Ul yänä tınıshızlandı, unı tauzıñ tege yağındağı küñelle üzängä, urmandağı tuğanına, unıñ menän bergäläşep ikhez-sikhez urman buylap sapqan mäldärgä bäyle hätirälär ezärläne. Ul yänä urmanğa qasa başlanı, ämmä qırağay tuğanın başqasa osratmanı. Ozon töndärzä ni saqlı birelep tıñlaha la, unıñ hağışlı olouın işetä almanı.

Lagerzan ul, töngölöktö telähä qayza ütkärep, ber nisä köngä yuğalıp tora. Ber yullanğanında, tanış hıuayırğıs aşa sığıp, yänä urman häm yılğalar ilenä yulıqtı. Bında ul, qırağay tuğanınıñ ezzären fayzahızğa ezläp, azna buyına yörönö. Ul yulında osrağan tabış menän tuqlana, arıu belmäy, yıñel, ozon hikeremdär menän yügerä lä yügerä. Qayzalır alısta diñgezgä qoyğan olo yılğala hömbaştar tota. Şul uq yılğala ul qara ayıuzı boğazlanı. Tege unıñ hımaq uq hömbaştar tota ine. Seräkäyzärzeñ ayauhız talauınan küzenä aq-qara kürenmäy, täqäthez qotoronop, urmanğa taşlandı. Ayıuzıñ möşköl hälenä qaramastan, alış ayauhız buldı, Bek ta yoqomhorağan yırtqıslıq şunda nıqlap uyandı. İke köndän huñ ul ayıu üläkhähe yatqan yırgä yañınan kilgänendä yıgermeläp qononoñ tabış ösön özöşöüyenä tap buldı. Bek ularzı käbäktäy ırğıtqılanı, ä qasırğa ölgörmägän ikäühe mäñgegä şunda yatıp qaldı.

Bek yäşäü ösön terelärze ültergän, başqalarzan yarzam kötmäyınsä yañğızı, barı üzeneñ kösönä häm aybarlığına tayanıp, qırağay täbiğät qosağında yıñeüse tantanahı kiserep, köslölär genä isän qalırlıq yırzä qanğa hıuhağan yırtqısqa äylänä bara. Üzeneñ kösön añlau unda ğorurlıq toyğoho uyata. Bıl toyğo unıñ här ber häräkätendä, här ber muskulınıñ uynap torouın da hizelä, bigeräk tä qılığında asıq kürenä, bıl ğorurlıq hatta unıñ qabarınqı yönönä yañı balqış häm qupşılıq birgändäy. Ägär zä tomşoğon da häm küzzäre östöndä körän törtkölär, kükrägendä aq hızatlı yön bulmaha, unı uslaptay büre tip qabul itergä mömkin. Atahı senbernarzan ul üzeneñ ülsämen häm auırlıqtı alğan, ä bötä qalğanı — äsähe ovçarkanan. Unıñ tomşoğo bürelärzekesä ozon, hatta ularzıqınan ozonoraq ta, baş höyäge kiñeräk häm zurıraq bulha la, tözölöşö yağınan büreneken häterlätä.

Ul bürelärgä genä has häyläkärlekkä, qırağay yırtqıstıñ mäkerle häylähenä eyä. Bınan tış uğa ovçarka aqılı häm senbernar ziräklege halınğaynı. Bılarzıñ bötönöhö qırıstarzın-qırıs tormoş täcribähe menän quşılğanğa Bektı qırağay urman qızırıusı telähä nindäy yırtqıstan da qurqınısıraq itä. Sey it menän genä tuqlanğan bıl burzayzıñ tamam köskä ultırğan sağı, yäşäü säme häm därt unda taşqın hälendä. Tornton unıñ arqahınan hıypağan saqta, Bektıñ yönö, här ber qılı köslö energetika täsirenän sırtlap tora. Unda bötähe lä — täneneñ häm meyıheneñ här ber küzänäge, här yıpsähe häm nervıhı kösörgäneşle tormoş menän yäşäy, ber-berehe menän tulıhınsa yaraşıp, tigez eşläy. Yauap bireüze kötkän, kürgän häm işetkän küreneştärzeñ bötönöhönä lä Bek yäşen tizlegendä yauap qaytara. Tönyaq toqomlo ettär tiz höcüm itä häm höcümdän aşığıs haqlana, Bek ihä bılarzı ikelätä şäberäk başqara. Häräkätte küreü, tauıştı işeteü menän başqa ettär ni bulğanın añğarıp ta ölgörmästän, ul eşen bötörä. Bek ber yulı añlay, häl itä häm eşläp quya. Bıl ös ğämäl: añlau, häl iteü, eş-häräkät, bildäle bulıuınsa, ber-ber artlı kilä. Ämmä Bekta ularzıñ arauığı şul tiklem qısqa, hizelerlek tügel, bötähe lä ber yulı başqarılğanday toyola. Unıñ muskuldarı yäşäü kösö menän tulı, timer prucina keüyek tiz häm teüäl eşläy. Qıuanıusı, baş birmäüse yäşäü qeüähe unda taşqınday yäyılä, bıl taşqın qotoronğan mälendä hatta unı kisäktärgä bülgeläp, tışqa atılıp sığır häm bötä donyanı qaplap alır töslö.

— Bınday et yır yözöndä yuq häm bulmağan da! — tine ber vaqıt Dcon Tornton iptäştärenä, Bektıñ lagerzan sığıp barıuın küzätkän mälendä.

— Unı qoyğan mäldä formahı, moğayın, hırzarı buyınsa yarılğandır za başqasa qullanılmağandır, — tip şayarttı Pit.

— Vallahi, min dä tap şulay uylayım, — tip yѳpläne Gans.

Ular Bektıñ lagerzan nisek sıqqanın küzätte, ämmä urman unı keşelär küzenän ışıqlağas ta että hä tigänse qurqınıs üzgäreş bulğanın kürmäne. Urmanda Bek möhabät atlauın üzgärtte, şunda uq qırağay yırtqısqa äylände häm tauış-tınhız, hizzermäy, besäy keüyek, ağastar arahına yäşenep, urman külägälärendä üze lä yıñel genä külägäläy yıltlap qına häräkätlände. Telähä nindäy urında la ul üzenä ışıq urın taba, qorhağında yılan hımaq şıuışa, qapıl höcüm itä häm yıñä. Ağunanı ul yıldam ğına oyahınan tartıp sığara, yoqlap yatqan quyandı urınında basa, ber genä sekundqa huñlağan teyındärze osop barışlay eläkterä. Tuñmağan hıuzarza unan balıqtar za, hatta bıua tözöüse haq qondozzar za qasıp qotola almay. Bek ayauhız yauızlıq menän tügel, ä tamağın tuyzırıu ösön ülterä. Tik ul üze totqandı ğına aşarğa yarata. Unıñ hunarında uynap alıu ğäzäte lä bar. Mäsälän, teyın ergähenä haqlıq menän barıp yıtep, inde teşenä eläkterer saqta ğına uğa, qoto osop qurqqan yän eyähenä, ağas başına yän-farman atılırğa mömkinlek bireü bigeräk qızıq.

Közgö urmanda mışılar kübäyze, ular qabalanmay ğına qışqılıqqa, artıq hıuıq bulmağan tübändäge üzändärgä küsenä. Bek ber tapqır kötöüzän qalğan mışı bızauın qıuıp totqaynı, häzer ihä unı zurıraq tabış qızıqtırzı, häm bığa ul tauza, şişmä başında osranı. Yıgermeläp baştan torğan mışı öyörö urman häm yılğalı yırzän kilä, baş yağında — beyıklege altı futtan da küberäk bulğan zur ügez. Ul bik yarhığan, häm Bekqa unan da qurqınısıraq doşmandı tabıuı mömkin bulır ineme ikän?! Mışı un dürtkä tarmaqlanğan is kitmäle zur mögözön helkkeläy. Unıñ bäläkäy küzzärendä asıulı ut yana. Bektı kürgäs tä ügez ükerep yıbärze.

Unıñ kükrägenä yaqın iñbaşına qaurıylı uq qazalğan, şuğa la unıñ asıuı nıq qabarğan ikän. Täütormoş däüyerendä urmanda hunar iteüse näseldän kilgän instinkt Bekqa başlıqtı kötöüzän ayırıp alırğa öndäne. Yıñeldän tügel ine bıl. Arı kitä lä almağan ügez bıl ırcayğan teşle qurqınıs zatqa arqahı menän borola la huñğı sikkä yıtep acarlana. Uğata yarhığan mäldärendä ul Bekqa höcüm itä, läkin tegehe yılğır tayşana, yarzamsıhız qalğanday bula, şunıñ menän mışını qızıqtırıp, öyörönän alısqaraq alıp kitergä tırışa. Tik här osraqta la qart ügez kötöüzän ayırılıu menän ike-ös yäş ügezäk, Bekqa höcüm itep, yaralanğan başlıqqa başqalarğa qabat quşılırğa mömkinlek birä. Yırtqıstarğa üzenä başqa, tormoştoñ üze keüyek ük arıu-talıuzı belmägän, nıqışmal, kösörgäneşle sızamlıq has. Bınday sızamlıq ürmäksegä — üzeneñ auında, yılanğa— düñgäläkkä bögärlänep, sıbar qaplanğa haqta säğättär buyına qatıp qalırğa yarzam itä. Bınday sızamlıqtı tere yän artınan hunar itkän här kem kürhätä. Häzer Bek unı qullana ine. Ergänän kilep, yäş ügezäktärze üsekterep, inälären, bızauzarzı qurqıtıp, yaralı başlıqtı köshözlöktän şaşınır sikkä yıtkerep, kötöüze totqarlay. Bıl yartı kön buyı barzı. Bek, här yaqtan höcüm itep, kötöüze qurqınıs öyörmäläy öyöröltöp, äyterheñ dä, ikegä bülende, qorbanın tağı-tağı ayırğılanı, ezärläneüselärzeñ tüzemlegen (ä ul här vaqıt ezärläüselärzekenän äzeräk) qaqşata barzı.

Kön azağına, qoyaş bayıuğa taban ıñğaylağas (köz üzeneñ hoquğın daulay başlağaynı: qarañğı irtäräk töşä, tön ihä häzer altı säğätkä huzıla), yäş ügezzär başlıqqa yarzam iteü ösön öyörzän telär-telämäs kenä ayırıla başlanı. Qış yaqınlay, ularğa üzängä vaqıtında töşöp yıtergä käräk, ä bında arıu-talıu belmägän, ularzı totqarlağan yırtqıstan qotolor ämäl yuq. Unan kilep, qurqınıs bötä kötöügä, ularğa, yäştärgä tügel, ä barı qart mışınıñ ğına ğümerenä yanay. Ularğa üzzäreneñ ğümere qimmäteräk, şuğa ahır siktä ular başlıqtı qorban itergä äzer ine.

Eñer töştö. Qart mışı, başın eyıp, öyörönä, üze yaratqan inä mışılarğa, bızauzarına, üzenä buyhonğan yäş ügezzärgä qaranı. Ularzıñ hüränäyä barğan kön yaqtıhında qabalana-qabalana kiteüzären küzätte. Ular menän bergä kitä almay ine şul, sönki unıñ aldında yälläüzeñ ni ikänen belmägän yırtqıs bötörölä häm yulına arqırı töşä. Unıñ auırlığı yartı tonnanan artığıraq, ul köräş häm qıyınlıqtarzan torğan ozon ğümer kiserze, häm bına unı töyörlö zur tubıqtarına saq-saq yıtep torğan, ütker teşle nindäyzer yän eyähenän ülem kötä!

Bınan huñ Bek köndöz zä, töndä lä tabışın yañğız qaldırmanı, yaralı mışığa ber minutqa la tınğılıq birmäne. Uğa ul yäş qayındarzıñ häm qızıl taldıñ yapraqtarın yäihä ürendelären yalmarğa mömkinlek qaldırmay, kiskän şişmälärzän hıu za esermäy häm mışı ѳtѳp alıp barğan sarsauın da qandıra almay. Yış qına ul, ömöthözlökkä birelep, sabırğa totona. Bek unı tuqtatırğa tırışmay, tik ber totam da qalmay, üze ösön bıl uyından olo qänäğätlek tabıp, tınıs qına artınan yurta. Mışı ber urın da torğan sağında, Bek yırgä yata, ä inde tegehe aşarğa yä esergä telähä, yarhıp uğa taşlana.

Mışınıñ ağas hımaq tarmaqlanğan mögözlö başı tübängä hälengändän-hälenä bara, atlağanda la aqrınıraq atlay. Häzer ul, moronon yırgä töşöröp, bälterägän qolaqtarın halındırıp, ozaq tora, häm Bektıñ yügerep hıu esep kilergä, yal itep alırğa vaqıtı küberäk. Auır hulap, telen sığarıp, oloğara mışınan küzen dä almay yatqanında uğa tirä-yün başqa qiäfät alğanday toyola. Ul hizä: bötä donyala nindäyzer yañı üzgäreş bara. Mışılar menän bergä bında küzgä kürenmägän başqa tere yän eyäläre lä kilgänder hımaq. Urman da, hıu za, haua la ular bulğanğa dereldäy. Bıl turala Bekqa küze lä, işeteüye lä, yıs hizeü ağzahı la tügel, ä nindäyzer eske, hatalanmay torğan toyomo belderä. Ul ber nindäy zä ğäzättän tış nämäne kürmäne häm işetmäne, ämmä belä: üzen solğap alğan donyala nindäyzer üzgäreş bara, qayzalır añlayışhız säyır nämälär häräkätlänä. Häm ul bıl donyanı älege eşen bötöröü menän tikşerep sığasaq.

Nihayät, dürtense köngä ul qart mışını ayaqtan yıqtı. Rättän kön häm tön buyına üzeneñ tabışı yanında buldı: ğarıq bulğansı aşanı, yoqohon tuyzırzı, tirä-yünde äylänep sıqtı. Yal itep, kösön nığıtqas, Dcon Torntondı isenä töşörzö lä lagerğa taban yıñel genä hikerep sabıp kitte. Ul küp säğättär buyına tanış bulmağan urındarza la yünäleştän ber genä tapqır za yazlıqmayınsa, kompaslı keşene oyatqa qaldırırzay ışanıs menän saptı la saptı.

Yul buyınsa Bek tirä-yündä nindäyzer häüyefle yañılıq bulıuın torğan hayın köslöräk töşönä bara. Bötä yırzä lä häzer ul belgändägenän ayırmalı bildähez başqa tormoş qaynay. Bıl haqta unıñ serle eske toyomlauı ğına höylämäy. Yuq, bıl turala qoştar häbärläşä, teyındär üz-ara bıtılday, uğa hatta bıl tura la yıl şıbırzay. Bek, ber nisä tapqır tuqtalıp, irtänge saf hauanı kösörgäneşle yıskägändä unı şäberäk sabırğa mäcbür itkän häbärze añlanı. Unı kötölmägän bälä kileüyen hizemläü hiskänderze. Häm ul, huñğı hıuayırğıstı ütep, lager bulğan üzängä töşkäs, haqlıq kürhätep, sabışın aqrınayttı.

Ös mil yügergäs, küptän tügel halınğan ezzär kürze, häm unıñ yılkä yöndäre qıbırzanı. Ezzär tura lagerğa, Dcon Torntonğa alıp bara! Bek şäberäk, läkin tağı la tauış-tınhızıraq saba başlanı. Unıñ bötä toyğoları kösörgäneşle häldä, bik küp nämälärze neskä iğtibarlay. Ular küpte añğarta, läkin azağınasa belergä nizer yıtmäy qala. Yıs buyınsa üze sapqan huqmaqtan yat keşelär üteüyenä ul häzer şiklänmäy. Tın qalğan urman küptän tügel genä qılınğan ayauhız yauızlıqtı yäşerä. Qoştar tauışlanmay, teyındär kürenmäy, Bek küzenä ularzıñ beräühe genä salındı: unıñ yaltırap torğan kük tirehe qoroğan botaqqa şul tiklem lıpın yäbeşkäyne — unı ağastıñ ber ölöşö, quşa üskän ber nämäler tip uylarğa mömkin.

Bek şäüläläy yıñel häm tauış-tınhız yılä, häm qapıl unıñ tomşoğo nindäyzer sit kös menän qayırğanday ikense yaqqa boroldo. Ul yañı, tanış bulmağan yıskä yünältelgäyne. Ul qıuaqlıqta Nigtı kürze. Et qabırğahında üle yata. Küräheñ, ul şıuışıp kilgän häm bında yän birgän. Yanbaştarınıñ ike yağında la qaurıylı uq heräyä. Yänä yöz yard üteügä Bek Torntondıñ Dousonda hatıp alğan ettäreneñ ikensehenä yulıqtı. Ul ülem ğazabı menän huqmaq ergähendä genä yırzä aunay. Bek tuqtap tormay ğına unı urap uzzı. Lagerzan bersä kösäyıp, bersä hüränäyä töşöp tonoq tauıştar işetelä — ber tondağı yır ritmı ine bıl. Bek, qorhağında şıuıp, qırqıntı osona yıtte häm unda yöztübän yatqan häm küp uqtar qazalğanğa terpene häterlätkän Gansqa tap buldı. Şul uq minutta elek ularzıñ şırşı botaqtarınan qorolğan qıuışı torğan yırgä borolop qarağas, yöndären qabartqan küreneşte şäyläne. Unı totop tıya almaslıq yarhıu taşqını solğanı. Üze lä añlamastan ul qalın tauış menän, yırtqıstarsa usal ırıldap yıbärze. Ğümerendä huñğı tapqır unda yandıraylıq häyläkärlektän häm ayıq aqıldan östönlök aldı. Bek başın yuğalttı, häm bınıñ säbäbe Dcon Torntonğa bulğan höyöüzä ine.

Qıuış qaldıqtarı tiräläy beyıgän ihettar qapıl qurqınıs ırıldau menän ularğa ğümerzä lä osramağan yırtqıs sabıp kilgänen kürze. Bek, üs alırğa teläü yarhıuınan aqılın yuyıp, ularğa ğäräsät hımaq yabırıldı. Ul iñ yaqın torğandarzıñ berehenä (ul ihettarzıñ qor başı ine) taşlandı, häm teştäre menän ğorlahın şunday itep yırtıp yıbärze— venahınan qan fontan bulıp atıldı. İndeets qolağas, Bek, başqasa uğa teymäyınsä, sirattağıhına ırğını häm unıñ da ğorlahın säynäne. Unı ber nindäy kös tä tuqtata almayasaq. Ul halıq urtahına uqtaldı, üzenä osqan uqtarğa iğtibar za itmäyınsä, yırtqılanı, yolqqolanı, özgöläne. Ul şunday añlata almastay tizlek menän atılıp yöröy, ä indeetstar şul tiklem tığız öymäkläşkän — uqtarı menän unı tügel, ä ber-berehen yaralayzar. Ber yäş hunarsı Bekqa höñgöhön ırğıttı, ämmä ul ikense hunarsınıñ kükrägenä şunday kös menän barıp teyze: qoraldıñ oso ütäläygä ütep arqanan kilep sıqtı. Şunda ihettarzı qot osormalı şaşınıu solğanı häm inabathız eştäre ösön üzzären bildähez yän eyähe bastı tip qısqırına-qısqırına urmanğa yügerzelär. Bek totam da qalmayınsa, ağastar arahında ularzı bolan qıuğandağılay ezärleklägändä ısınlap ta şaytanğa oqşağaynı. İhettar ösön bıl kön qurqınıs töştöñ ısınğa äyläneüye ine. Ular ergä-tiräläge urmandarğa hibelde, häm isän qalğandarı azna uzğas qına, alıs üzändä yıyılıp, yuğaltıuzarzı hananı. Ä Bek, ularzı qıuıp arığas, buşap qalğan lagerğa äylänep kilde. Pittı ul yoqlap yatqan yırendä üle kileş taptı. Yurğan astınan sığıp ta ölgörmägän. Bıl tiräläge tapalıp ölgörmägän ezzär Torntondıñ tiñdäşhez alışın tasuirlay. Bek bıl bildälärzeñ bötähen dä, iñ huñğıhına tiklem yıskäp sıqtı. Ular unı tärän bıua yarına alıp kilde. Unıñ iñ sitendä başı häm alğı ayaqtarı menän hıu esendä toğro Skit yata. Ul hucahın iñ huñğı minutqasa taşlamağan. Mäğzän yıuıuzan bolğansıqlanğanlıqtan häm töbön läm basqanlıqtan üzendä nimä yatqanın bıua yaqşı yäşergäyne. Ä unda Dcon Tornton yata. Bek, unıñ azımdarın hıuğa tiklem yullap, kiregä ber qayza la ez yuqlığın asıqlanı.

Könö buyına Bek bıua ergähendä ultırzı yä, lager buylap, qañğırıp yörönö. Ul ülemdeñ ni ikänen belä: keşe häräkät iteüzän tuqtay häm terelär arahınan bötönläygä yuğala. Ul Dcon Torntondıñ ülgänlegen añlanı, ul yuq häm bulmayasaq, — häm esendä nindäyzer buşlıq toyzo. Asığıuğa oqşaş ine bıl, läkin bınıhı auırtınıu tıuzıra häm ber nindäy zä rizıq menän unı tultırıp bulmay. Bıl auırtınıu, tuqtalıp, ihettarzıñ mäyıttären qarağanda ğına onotolop tora. Ul sağında Bekta olo ğorurlıq toyğoho qalqına, — ber qasan da ul üze menän şulay ğorurlanğanı yuq ine! Ul bit keşene, küsäk menän teş qanunına yaraşlı iñ yuğarı zattı, ülterze. Ul añlayışhız qızıqhınıu menän mäyıttärze yıskäy. Keşene ültereü bik yıñel ikän däbaha! Ğäzäti ette ültereügä qarağanda la anhatıraq. Uqtarı, höñgöläre häm küsäktäre bulmaha, ular kös, tahıllıq yähätenän unıñ menän — Bek menän — tiñläşä almay! Timäk, quldarında uqtarı, höñgöhö, küsäge bulmaha, artaban ularzan qurqırğa yaramay.

Tön kilde, ağastarzan beyıgeräk bulıp tulı ay kütärelde häm yırze tonoq yaqtılıqqa sornanı. Bıl töndä, bıua yarında boyoq ultırğanında, Bek asıq hizende: urmanda unıñ ösön nindäyzer yañı tormoş bara. Ul torop bastı, qolaqtarın qarpayttı, hauanı yıntekläberäk yıskäne. Alısta köshöz, läkin bik asıq olou işetelde, toraraq uğa totoş hor quşıldı. Olou köslöräk işetelä, minut hayın yaqınaya bara. Bek unı yänä ikense donyala, hätere töpkölöndä yäşägän donyala işeteüyen häterläne. Ul asıq urınğa sıqtı häm nıqlabıraq tıñlanı. Eyı, bıl tege saqırıusı auaz, törlö tauışlı auaz! Ber qasan da bıl tiklem ük nıqışıp, älege keüyek bıl tiklem dä äürätkes itep işetelgäne bulmanı häm Bek uğa buyhonorğa äzer ine. Dcon Tornton ülde. Huñğı yıptär özöldö. Talapsan häm buyhondorousan keşelär Bek ösön başqasa yuq.

Tere tabışqa hunar iteüse bürelär öyörö, indeetstar keüyek ük, küseneüse mışılar artınsa urman häm yılğalarzı ütep, Bek üzänenä kilep sıqqaynı. Ay nurında qoyonğan aqlanğa ular kömöş tulqın bulıp ağıldı, ä aqlan urtahında torataştay häräkäthez Bek basqan häm ularzı kötä. Bıl möhabät häm häräkäthez yırtqıs bürelärzä qurqıu tıuzırzı, tik minut samahı ikelängändän huñ ularzıñ iñ qıyıuı Bekqa ırğını. Bek yäşendäy bärelde häm unıñ muyın höyäktären hındırzı. Baştağı keüyek ük ber ni tiklem vaqıtqa häräkäthez qaldı, artında ihä ülemesle yaralanğan büre yırzä bärgelänä. Ber-ber artlı yänä ös büre höcüm itep qaranı, häm här berehe, qanğa batıp, aqtarılğan ğorla yä qanğa tuzğan iñbaş menän artqa sigende.

Ahır siktä bötä öyör ber yulı Bekqa taşlandı. Bürelär, tabıştı tizeräk qulğa töşöröü tüzemhezlege menän öymäkläşep, ber-berehenä qamasaulap, uğa ıntıldı ar. Ämmä Bekqa is kitmäle yıldamlığı häm yılğırlığı yarzam itte. Artqı ayaqtarına terälep, barsa yaqqa la borğalanıp, teştäre häm tırnaqtarı menän ul ber yulı köllöhönöñ dä höcümenän haqlana ine. Arttan ütep ineüzärenä qamasaulau ösön ul aqrınlap qına sigenä. Bıuanı ütkänse sigengäs, qoroğan şişmä üzänenä yulıqtı, unan beyık hırtqa kütärelde. Bında Bektıñ hucaları altın yıuıu ösön qom alğaynılar, äz genä arıraq qomlo yarlauza eskäräk inep torğan ışıq urın yahalğaynı. Bında Bek ös yaqtan da haqlaulı, şuğa qarşıhına kileüse doşman menän genä alışırğa qala.

Ul bını şul tiklem uñışlı başqarzı, yartı säğät üteügä bürelär, tulıhınsa bälteräp, sigenergä mäcbür buldı. Ularzıñ aq teştäre ay nurında tağı la ağıraq bulıp yaltıranı. Qayhı berzäre, morondarın huzıp, qolaqtarın şımalap, qorhaqtarına yattı. İkenseläre torğan kileş Bektı küzätte, ä qayhı berzäre bıuanan hıu esergä totondo. Zur, yabıq kük büre haq qına alğaraq sığıp bastı. Kürenep tora: ul dustarsa añlaşırğa teläy — Bek tege vaqıt urmanda täülek buyı bergä yügergän qırağay tuğanın tanıp aldı. Büre aqrın ğına sıynap quya, Bek ta uğa şulay uq yauap birgäs, ular, ber-berehenä yaqınayıp, yıskäştelär.

Ber azzan Bekqa ikense, talaş-tartıştarzan bötä tänen yöy basqan qart büre kilde. Bek täüzä teştären ırcaytha la, azaq unıñ menän dä yıskäşte. Yaqınlaşıu yolahı ütälgändän huñ qart büre, art ayaqtarına ultırıp, moronon ayğa honop, huzıp olop yıbärze. Olouğa qalğandar za quşıldı. Bek üzen ozon töndär buyı tınğıhızlağan auazdı tanını. Ul da, art ayaqtarına ultırıp, oloy başlanı. Bötähe lä tınğas, üzeneñ ışığınan sıqtı. Öyör unı uratıp aldı, yartılaş dustarsa, yartılaş hağayıp unı yıskänelär. Öyör başı, yänä olop alğas, urmanğa saptı. Ular artınsa oloy-oloy qalğan bürelär zä quzğaldı. Üzeneñ qırağay tuğanı menän Bek ta quşıldı. Oloy-oloy saba ine ul.

Oşo yırzä Bek haqındağı hikäyätte tamamlarğa la bulır ine.

Ber nisä yıl ütte häm ihettar şuğa iğtibar itte: urman büreläreneñ toqomo ber ni tiklem üzgärze. Baştarında häm tomşoğonda körän miñle, kükräktäre aq hızatlı bürelär osray başlanı. Tağı la şunıhı qızıq ine: ihettarzıñ höyläüyensä, bürelär öyörö başın da Et Yäne yügerä. Ular bıl ettän nıq qurqa, sönki ul bürelärzän häyläkäreräk. Icğır qıştarza ul indeetstarzıñ haqlıq azıq-tülegen taşıy, qapqandarınan tabıştarın alıp kitä, ettären talay häm iñ qıyıu hunarsılarzan da qurqmay.

Bınan qurqınısıraqtarzı la höyläyzär: qayhı saq hunarsılar urmanğa kitä lä qışlaqqa kire qaytmay, qayhı berzären boğazzarı säynälgän kileş ülek häldä tapqılanılar. Mäyıtteñ tirä-yağı ihä bürenekenän ereräk ezzär menän sıbarlanğan bula.

Közzären, ihettar mışılar artınan qıua sıqqanda, ular ber üzände här vaqıt urap ütä. Usaq ergähendä Yauız Yän Eyäheneñ nisek bıl üzängä kileüye, unı üzenä yäşäü urını itep haylağanı turahında riüäyättär başlanıu menän qatın-darzıñ yözön qayğı basa. Yäyzären bıl üzängä ber urman yırtqısınıñ kilep yöröüyen ihettar belmäy. Bıl is kitmäle qabarınqı yönlö zur büre. Başqa bürelärgä ul oqşağan da, oqşamağan da hımaq. Ul urman töpkölönän yañğızı ğına kilä häm üzängä, ağastar arahındağı aqlanğa töşä. Bında bolan tirehenän tegelgän serep bötkän toqtar yata häm ularzan yırgä altın qomo ağılğanday, ä altın qomon aralap, ularzı qoyaştan yäşerep, beyık üländär üsä.

Bında säyır büre küpmeler vaqıt şım ğına ultıra, ozaylı häm bäğerzärze telerzäy itep hağışlı oloy za urmanğa inep yuğala.

Qayhı berzä bıl yırgä ul näselen dä eyärtep ala. Ozon qışqı halqın töndär başlanğas, bürelär, tabış ezläp, üzängä ıqlağas, unı totoş öyör başında la kürergä mömkin. Ayzıñ aqhıl nurında yäihä tönyaq hazağayı yımeldäüye astında başqalarzan ul zurlığı menän küpkä möhabäteräk bulıp ayırılıp kilä häm üzeneñ qeüätle tamağı menän donyanıñ iñ yäş sağındağı yırzı — bürelär öyörö yırın— başqara.


HUÑĞI HÜZ

Dcek London (Jack London; tıumışı buyınsa Dcon Griffit Çeyni, John Griffith Chaney) (1876–1916) — Amerika yazıusıhı. Ul — proza häm publitsistik äsärzär, novellalar icad itkän, üzeneñ yazıu alımın «keşegä häm unıñ ıntılıştarına tärän ışanıs menän huğarılğan ilhamlı realizm» tip bildälägän donya äzäbiäte klassigı. Ayırım ber şiğri tel me nän yazılğan äsärzärendä London keşene auır hälgä qalğan osraqtarza, yazmıştıñ kisken hınılış alğan vaqıttarında kürhätä häm ısınbarlıqtı romantika häm macara ruhı aşa hürätläy. Unıñ küp hanlı hikäyäläre, sağıu häm ähämiätle romandarı — «Diñgez bürehe» (1904), «Timer üksä» (1908), «Martin İden» (1909) — bına şunday alım menän yazılğan.

Dcek London — XIX bıuat azağı häm XX bıuattağı ingliz häm amerika äzäbiättäreneñ küsägileşle bäyläneşen tämin itkän ifrat zur ähämiätkä eyä bulğan yazıusı. Ul ingliz yazıusıları R. Stivenson menän R. Kiplingtı äzäbi ostazdarı itep isäpläy, ä üz prozahınıñ stile ingliz yazıusıhı Dc. Oruellğa, Amerika yazıusıları E. Heminguey, N. Meyler, Dc. Keruak häm başqalarğa kѳslѳ yoğonto yahağan.

Dcek London hezmät yulın bik irtä başlarğa mäcbür bula. Bala sağın isenä tѳşѳrѳp, ul: «Un yäşemdä min uramda gäzit hata inem inde. Eşläp tapqan här ber tsenttı ğailä ihtıyacdarına biräm, ä üzem mäktäpkä barğanda başlığım, ayaq häm ѳs keyımdärem ѳsѳn oyala torğaynım. Gäzit alır ѳsѳn irtänge säğät ѳstä ük toram, unan tura mäktäpkä yullanam. Mäktäptän huñ — kiske gäzit…» — tip yazğan. Dcek başlanğıs klastı un dürt yäşendä tamamlay häm konserva fabrikahına eşse bulıp urınlaşa. Artaban ul rѳhsäte bulmağan kileş ustritsalar aulay, balıqsılar patrulendä eşläy, Bering diñgezenä diñgez besäyzäre aularğa barğan şhunala matros bula, ker yıuıu ostahanahında ker ütekläy, elektr stantsiyahında meyıs yağa, qayza tura kilä şunda eşläp tamaq asrağan osoro la bula, nihayät, «altın bizgäge» başlanıu menän Klondaykqa bähet ezläp sığıp kitä. Oşonda, Alyaskala, Yukon häm Styuart yılğalarınıñ quşıldığında, ozon-ozaq polyar qışı ütkärep, ul keşelärzeñ ayauhız tѳnyaq şarttarı menän batırzarsa kѳräşendä qatnaşa. Bıl qırıs hezmät mäktäbendä qıyıulıqqa imtihandı uñışlı tapşırğan yıget üzeneñ kiläsäktä yazasaq äsärzäreneñ geroyzarın osrata, hürätläyäsäk vaqiğalarğa şahit bula, feker tuplay. Klondayktağı kѳnitmeşe yazıusığa ayırıusa küpte birä: ul altın tapmay, unıñ qarauı ğäyät mauıqtırğıs häm teträtkes häl-vaqiğalarza qatnaşa. Alyaskala tuplanğan ruhi häm icadi hazinahı London ѳsѳn bahalap bѳtkѳhѳz qimmätkä eyä, ul osorzağı kisereştäre, täsorattarı yazıusınıñ icadın bik ozaq yıldar buyı huğara. Häyır, unıñ äzäbiättäge yulı başlanıuına la başınan ütkän häldärze hudocestvolı icad aşa tѳşѳnѳü teläge säbäp bula. 1890-sı yıldarza Amerika gäzit-curnaldarında unıñ Alyaska turahındağı hikäyäläre basıla başlay. Artaban ular «Büre ulı» (1900), «Unıñ ata-olataları allahı» (1901), «Halqın balaları» (1902), «İrzär toğroloğo» (1904) tigän yıyıntıqtarza tuplanıp donya kürä. Ularğa yѳkmätkehe häm temahı buyınsa «Qan auazı» (1903) häm «Aq qazıq teş» (1906) povestarı yaqın tora.

Täüge kitaptarı uq Londondıñ isemen Amerikala ğına tügel, donyanıñ bik küp ildärendä danğa kümä. Bıl kitaptarza kütärelgän üzäk temalar — hınau häm batırlıq. Sѳnki Tѳnyaq keşeneñ bѳtä mѳmkinlektären dä asıp hala. Tѳnyaqta äzäm balahı üz ğümerendä berense tapqır «duslıq», «aslıq», «ışıq», «yäşäü», «ülem» keüyek tѳşѳnsälärzeñ asılın ısın mäğänähendä añlay başlay. Bında keşe üz-üze menän yapa-yañğız torop qala häm ğümerenä yanağan auır şarttar menän kѳräşkän saqta üzen hınap qararğa mѳmkinlek ala. London mäğrür täbiğät yırlegendä kisken qapma-qarşılıqlı situatsiyalar käüzäländerä; ularzı häl itkän vaqıtta bulmıştarı qeüätle bѳtѳn şähestär üzzäreneñ bar täränlegendä asıla.

Äzipteñ täüge hikäyä häm povestarınıñ ısın geroyı — termometr ille gradus hıuıqlıqtı kürhätkän saqta la vıcdanı «tuñmay» torğan, duslıqtıñ mѳqäddäs qanundarın yuğarı bahalağan, saf mѳhäbbät toyğolarına hälätle fizakär keşe. Halıq mihırban, keşeleklelek, namıs, ihtıyar kѳsѳ, yauaplılıq häm duslıq mäsälälären nisek añlay, Londondıñ geroyzarı ana şul qaraştarğa tulıhınsa tap kilä. Yazıusı üzeneñ äsärzärendä Amerikanıñ qırağay Tѳnyağı haqında yañı epos buldırıuğa ѳlgäşä. Bında la, boronğo zamandarzağı hımaq, keşe menän täbiğät bergä ber, küzmä küz bäreleşä. Bıl ülemesle alış-ta iñ mѳhime altın tügel, ä keşeneñ bulmışı, keşe küñele. Ägär bändä, altın yıltırauına qarap, üz-üzen onota ikän, ul yırtqısqa äylänä. Klondayktağı Tѳnyaq küreneşe, London ѳsѳn üzeneñ bѳyѳk qanundarı menän yäşägän güzällek häm ısınlıq idealın käüzäländergänlektän, elekkesä hikäyäläü qısımı ѳsѳn ütä yuğarı häm kamil. Bındağı tragediya häm dramalarzıñ epik kiñ qolası, kѳsѳrgäneşle qapma-qarşılıqtar häm kisereştär donyağa romantik küzlektän qarauzı talap itä häm Dcek Londondıñ üzensälekle poetikahı bına şul arqala yarala. Bıl alım här detaldeñ teüäl hürätläneüyenä, ısınbarlıqqa tap kileüyenä hudocestvolı fantaziya quşılıuzan barlıqqa kilä, ä yabay ğına kѳndälek mäşäqättärze hürätläü ikense, fälsäfäüi-allegorik mäğänä ala.

Kѳnyaqtan Tѳnyaqqa barıp eläkkän häm Ѳnhѳzlѳk tѳbägeneñ ayauhız qırıslığına yaraqlaşa alğan Bek quşamatlı etteñ tarihına arnalğan «Qan auazı» povesına la bına şunday şiğriätlek has. Sudya yortonan — üzen bѳtähe lä yaratqan häm irkälägän mѳhittän — alıphatarzar qulına barıp eläkkän aqıllı, kѳslѳ häm qaharman Bek ayauhız häsrät mäktäbendä habaq ala başlay. Ul keşelek tsivilizatsiyahında la, qırağay täbiğät şarttarında la hakimlıq itkän «küsäk häm qazıq teş qanunı» keşelärzeñ dä, ettär häm bürelärzeñ dä donyahına has bulğanın tѳşѳnä. Tѳnyaqtağı yañı tormoşonda Bekqa tѳrlѳ hucalarğa hezmät itergä tura kilä, ul qılanıştarı häm ğäzättäre menän keşelärze häterlätkän yıkke ettär menän, ber kemgä lä buyhonmağan bürelär menän tanışa. Bѳtkѳhѳz eştän torğan ayauhız şarttarza, aslıq häm kämheteleü ğazaptarın kiserep, Bek bik tiz ѳlkänäyä häm üze ѳsѳn ѳr-yañı asış yahay: tormoşta namıs häm ğäzellekkä urın yuq, hѳyѳü häm duslıq qanundarı ѳstѳnlѳk alğan Kѳnyaqta urınlı bulğan ählaqi tѳşѳnsälär yäşäü ѳsѳn kѳräşkändä zıyanlı; märhämät barı tik yomşaq täbiğät şarttarında ğına kileşä. Yäşäü turahında oşonday fälsäfäüi hığımtalarğa kilgän osoronda ul aslıqtan ülmäs ѳsѳn berense tapqır aşamlıq urlay häm täüge märtäbä urmandıñ häm qırağay ata-babalarınıñ saqırıu auazın işetä. Bıl motiv äsärzä unıñ geroyı üzenän eyäläşterelgän häm yaqşı tärbiälängän etteñ ruhın hığıp sığara-sığara qırağay yırtqıstıñ täütormoş hälenä qayta barğan hayın ѳstѳnlѳk ala bara. Bıl qotolğohoz üzgäreşkä hatta Bektı ülemdän yolop alğan huñğı hucahı Dcon Torntonğa qarata hѳyѳüye lä qamasaulay almay. Unıñ menän mѳnäsäbättärzä Bek üzen qırağay urmandan Dcon Torntondıñ usağına kilgän täütormoş yanuarı itep toya. Torntondıñ indeetstar tarafınan ültereleüye Bektıñ tulıhınsa qırağaylanıuın tağı la tizlätä tѳşä. Ul üze ѳsѳn tormoştoñ tѳp qanunın bılay tip bildäläy: yä hin yıñäheñ, yä hine yıñälär; doşmandı qızğanıu — kѳshѳzlѳk bildähe; ülter yäki ültereläsäkheñ, aşa yäki hine aşarzar — bında urtalıq yuq. Qarañğı urmandıñ saqırıuına yauap itep täbiğätkä kire qaytqan Bek üzenä büre ѳyѳrѳn buyhondora häm bürelärzeñ yañı toqomon başlap yıbärä. «Qan auazı» povesınıñ geroyı Tѳnyaqta üzläşterergä mäcbür bulğan qanundar biologiya ğına tügel, evolyutsiya qanundarı la, geroy täbiğät häm tormoş şarttarı menän tuqtauhız auır kѳräştä holqonoñ kѳsѳ, aqılı, sızamlığı arqahında yıñep sığa, yäğni biologik haylanış räüyeşendä üzensälekle ruhi haylanış ta kilep sığa — äsärzeñ azağında bez ana şuğa şahit bulabız.

HH bıuat başındağı Amerika äzäbiätendäge iñ mѳhim fälsäfäüi-etik ezläneüzär bezzeñ berebezze lä bitaraf qaldırmaslıq itep hürätlängän et yazmışı turahındağı tarihta bına şunday sağılış tapqan.

Galina İşimbayiva



YÖKMÄTKE

I bülek. Täütormoşqa

II bülek. Küsäk menän teş qanunı

III bülek. Täütormoş yırtqısı tantana itä

IV bülek. Berenselek ösön köräştä kem yıñde? 

V bülek. Yuldağı qıyınlıqtar häm eş

VI bülek. Keşene yaratqanğa

VII bülek. Auazdı añlau

Huñğı hüz