Ös Tağan


Börkötlö

Hezzeñ Börkötlölä bulğanığız barmı? Yuqmı ni? Donyalağı iñ matur auıldarzıñ berehen kürmäy nisek tüzähegez ikän? Qıyındır, älbittä. Ä bit Börkötlönö küreü genä tügel, şunda tıuıp, şunda üskän keşelär bar. Ularğa rähät, ismaham, tıuzıñmı, rähim it: Börkötlö.

Şulay za keşelärze añlamashıñ. Börkötlölär üz ihtıyarzarı menän qayzağılır alıs qalalarğa, küz kürmäs, qolaq işetmäs ildärgä barıp yöröp qaytalar. Kürgändären märäkä itep höyläyzär. (Min huğıştı äytmäyım. Unda beräü zä märäkä küräyım tip barmağan.)

Yorttan sığa almağandarı limon-äflisundar üskän yıraq yırzär, şaulı diñgezzär, qış bulmay torğan ildär, tön bulmay torğan yaqtar turahında hıyallanalar. "Ih, şularzı barıp kürhäñ ine!" - tizär. Ä bına: "Ih Börkötlönö kürhäñ ine!" - tip uftanğan keşene, niñäler, osratırğa tura kilmäne. Keşelärzeñ şunday qızıqhınmausan bulıuına aptırarhıñ. Qızğanıs, älbittä. Börkötlölä, äytkänemsä, donya kürgän keşelär baytaq. Kürmägändäre lä sey nazan tügel. Aqtı qaranan ayıralar. Ana harıq kötöüsehe Şärifullanı ğına tıñlap qarağız. Altmışqa yıtep, sitkä ayaq atlağanı yuq, ä üze yır şarın biş barmağı keüyek belä. "Qızıl buyauzı Qızıl diñgez hıuınan, qara buyauzı Qara diñgez hıuınan, aq buyauzı Aq diñgez hıuınan yahayzar, yänä harı diñgez, Yäşel diñgez, Zäñgär diñgez bar... - ti ul. - Yılı yaqta şunday tigez dalalar bar, qoyaş sıqqanda yomortqa tägärätep yıbärhäñ, qoyaş batqansı tuqtamay barasaq", - ti.

Ä Börkötlö qarağas, qayın, qarağay urmandarı menän qaplanğan tauzar arahında - Ural itägendä ultıra. Unıñ ike yağında ike zur kül. Berehen - Qalqankül, ikensehen Qılıskül tip atap yörötälär. Qalqanı alısıraq, Qılısı auıl ergähendä genä. Tau bitläüyendä ülän yäşäreügä Qalqandıñ hıuı yılınıp ta ölgörä, ä Qılıstıñ hıuı yäy urtahında la, boz keüyek, halqın bula, inhäñ, tände qurıp ala.

Donyala ber nämä lä üz-üzenän genä yaralmay. Älege küldärzeñ barlıqqa kileüye turahında oşonday äñgämä yöröy. Imeş, boron-boron zamanda, Uraldı ilbasarzarzan haqlağanda, bähleüängä uq teygän. Ul görhöldäp yırgä auğan. Uñ qulındağı qılısı ber yaqqa, hul qulındağı qalqanı ikense yaqqa barıp töşkän. Qalqan töşkän yırzä yılı kül, qılıs töşkän yırzä halqın kül qalqqan. "Ni ösön şulay ike törlö hıu sıqqan?" - tip horahağız, bayağı Şärifulla bılay tip yauap birer: "Sönki qılıs yän qıya torğan yaman qoral, ä qalqan yän haqlay torğan yaqşı nämä",- tiyer.

Börkötlönöñ kürke küldär genä tügel. Unıñ tirähendä kemuzarzan yarışıp kükkä ürlägän tauzar, tau aralarındağı yäşel üzändär, qayalarzan urğılıp sıqqan şişmälär, taştan-taşqa hikerep uynağan qır käzäläre, yazğı şarlauıqtarzan közgö qırauzarğa tiklem tınmay hayrağan qoştar yäm östönä yäm östäy. Yazğı kükräüzär vaqıtında bında tauzar görläp tora. Äyterheñ, ular üzzäre kükte kükrätälär. Urmandarza beläk yıuanlığı köpşälär üsä, aqlandarza turğay başı zurlığı yıläktär beşä. Keşe ayağı basmağan tübälärzä börköttär bala sığara. Ular yış qına sañq-sañq itep auıl östönän osop ütälär. Ana şul börköttär inde bınan bik küp yıldar äüäl auılğa isem birgändär: Börkötlö.

Kükräktauzağı äñgämä

Qılıskül ergähendäge beyık tübäne Kükräktau tip yörötälär. Unıñ tönyaq bitläüyen quyı qarağay urmanı qaplağan, ä könyaq bitläüye tap-taqır sizämlek. Ber qarahañ, ul yartılaş säse alınğan malay başına oqşap quya. Bıl yaqta ul şulay: ağastar tauzarzıñ tönyaq itäktärenä hıyınıp üsälär. Äyterheñ, ular tauzarzı halqın yıldärzän ışıqlar ösön şulay itälär.

Kükräktau başına menep qarahañ, kük site ällä qayza alısqa küsep kitä. Tübändä Yayıq buyına ultırğan Tirmä auılınıñ yorttarı umartalıqtağı umartalar saqlı ğına kürenä. Ä Ural itägendä kötöüselär yaqqan usaqtıñ tötönö Şärifulla töröpkähenän sıqqan tötön hätle genä. Tik ällä qayza yatqan Kirämät kenä ayaz köndärzä qarağan hayın yaqınayğan hımaq kürenä. Tulqın-tulqın bulıp kügärep yatqan bütän tübälär arahında unıñ ğına başı qoyaşta yaltırap ağarıp tora, yäyge sellägä tiklem unda qar yata.

Kirämät başına meneü turahında küp malayzar hıyallana. Läkin unda meneü ösön qara urmandar, tekä qayalar, tärän soqorzar aşa uralıp-uralıp kitkän tar, hätär huqmaq menän ber kön, ber tön barırğa käräk. Irmen tigän keşe Kirämätkä menmäy qalmas, älbittä. Ä häzergä Kükräktauzıñ könyaq bitläüyendä Şärifullanıñ harıqtarı kert-kert ülän aşap yöröy. Tau başında erele-vaqlı biş keşe ultıra. Harı mıyıqlı, as yañaqlı Şärifulla ağay üze inde. Ä qalğan dürtehe turahında hezzeñ hatta işetkänegez zä yuqtır. Ğäcäp tä tügel. Ularzıñ älegä his ni menän dan qazanğandarı yuq şul. Ösöhö kisä genä törlö-törlö bildälär menän bişense klastı tamamlap sıqtı. Tärtip yağı la al da göl genä bulmanı. Şulay za qoyroq-fälän eyärmäne.

Ismala töslö qara quyı säsle, qılıs tanaulı, sandır malay Ğabdulla isemle. Unıñ säsenä qulıñdı teyzerhäñ, barmaqtarıñ satnap yäbeşer hımaq. Yämşek tanaulı, tabaq bitle yıuanı - Väzir, hıuıqta la, eselä lä unıñ ike bit almahı gel qızarıp yanıp tora. Väzirzeñ küzzären sılt-sılt yoma torğan ğäzäte bar. Ber saq yañı kilgän uqıtıusı apay, üsekläşä tip uylap, oşo qılığı ösön unı klastan da qıuıp sığarzı. Üze şunday bulha la rogatkanan häläk märgän ata ul. Ösönsöhö - Börkötlölä berzän-ber yırän säsle, hipkelle malay Ayzar. Unıñ "Qır käzähe" tigän quşamatı la bar. Şäp yügergän ösön şulay tip yörötälär. Dürtensehe saq qına sittäräk ultıra. Unıñ äle yıtehe lä tulmağan. Sısqan qoyroğo keüyek kenä tolomona matur qızıl tasma quşıp ürgän. Iseme lä matur unıñ - Gölnur. Tik alğı teştäre genä yuq. Teş bulmağas, auızında his kenä lä hüz tormay.

Şärifulla ağay bik serle tauış menän nimä turahındalır äñgämä höyläy. Qalğan dürtehe tın da almay tıñlap ultıra. Bayır yaqqa tägärägän qoyaştıñ harğılt nurzarı Şärifullanıñ ıslanğan mıyıq ostarına töşöp yımıldayzar. Yımıldayzar za unıñ asqı irenenä hikerep töşälär. Şuğa kürä unıñ auızınan sıqqan här hüze nindäyzer ber yañı serze asa hımaq.

Nimä höyläy ikän ul? Äyzägez, qolaq halıp qarayıq.

- ...Kirämät başına meneü - börköt osor beyıklekkä kütäreleü tigän hüz ul. Töndären unıñ östöndä, - ti Şärifulla, - usaq tirähendä äylängän kübäläktär töslö, yondozzar hikereşep uynay. Ular tübän ük töşälär - ürel dä tot üzzären! Qayhı ber ütä şuqtarı, yañılış qayağa huğılıp, selpärämä lä kilälär. Ana şunı inde yondoz atılıu tizär.

Ämmä Kirämätteñ zur häsräte bar. Unıñ başındağı keskäy genä küldä äüäl zaman altın-kömöş balıqtar mıcğıp torğan. Bälki yondozzar şular menän şayarır ösön tau tübähenä töşkändärzer zä. Balıqtarzıñ küptän inde zatı qoroğan, ä yondozzar iske ğäzättären haman da taşlamağandar. Balıqtarzı ber yaman keşe häläk itkän. Ul külgä ber genä surtan yıbärgän. Şul surtan azmı-küpme ğümer üteügä altın-kömöş balıqtarzı yotop bötörgän. Tau bığa qayğırğan. Şul qayğınan tübähendäge küle lä kibä başlağan. Ul kibep böthä, Kirämät döm huqır bulıp qalasaq. Qoyaş yaqtıhın da, bolottar aqqanın da, yondozzar yımıldauın da kürmäyäsäk. Tege qomhoz surtan da dömögöüyen dömökkän, tik küldäge yän eyälären bötöröp dömökkän.

Ägär batır yıgettär tabılıp, bezzeñ Qılıstağı töslö altın-kömöş balıqtarzı şunda iltep yıbärmähälär, ul kül kibäsäk. Kirämät häsrätenän işelep töşäsäk. Köndärzän ber köndö anau aq nur säsep torğan beyık tau urınında buşlıq torop qalha, bik küñelhez bulasaq. Şulay tügelme ni, yıgettär?

Egettär öndäşmäne.


Başlıq haylau

Qoyaş alıstağı urmanğa barıp törtölgändä, Şärifulla harıqtarın fermağa taban qıuıp kitte. Malayzar za qaytır yaqqa ıñğaylanı. Başlap Väzir öndäşte:

- Kirämätteñ häle möşköl ikän...

- Ber surtan arqahında... - tip quşıldı Ayzar.

- Surtan tügel, ber yaman keşe arqahında, - tip tözätte Ğabdulla. - Kirämätte bıl häldä qaldırırğa yaramay.

- Küp itep ıuıldırıq yıyayıq ta,- tip käñäş birze Väzir, - iltep halayıq. Balıq ul ıuıldırıqtan yarala.

Ayzar unı qırt kiste:

- Iuıldırıq tügel, tere balıq yıbärergä köräk!

- Qızıl ıuıldırıq magazinda lä bar,- tip häbär itte Gölnur.

Malayzar ber-berehenä qaraşıp aldılar. Şunday zur eş turahında käñäş barğanda bıl "ike qolaqtıñ" artıq bulıuı här kemgä asıq ine. Qarışırğa urın qaldırmaslıq itep, Ayzar heñlehenä boyoroq birze:

- Isqın bınan! Läkin Gölnur qarıştı:

- Isqınmayım.

- Şıl tizär hiñä!

- Şılmayım, üzeñ şıl. Ayzar qatı boyoroqto qapıl yomşaq väğäzägä almaştırzı:

- Tıñlahañ, turğay balahı totop birermen, hılıuım, hatta ikene.

- Antmı?

- Ant!

Gölnur şunda uq auıl yağına torop yügerze. Sıbar küldäge genä yılberläp qaldı. Bezzeñ yaqta keşelär yıtdi nämä turahında ayağöstö basıp höyläşmäyzär. Aqıldı ultırıp yıyalar. Malayzar yäşel ülän östönä aqıl yıyırğa ultırzılar.

"Kirämätte qotqarırğamı, yuqmı?" - tigän horauzı qabatlauzıñ käräge yuq ine. Ul his şikhez qotqarılırğa teyış. Ä qotqarıu yuldarı turahında feker törlösäräk buldı. Ayzar kolhozdıñ balıqsılar brigadahına barıp yarzam horarğa käñäş itte. Väzir unı üseklärgä ük kereşte:

- Yarzam, yarzam, imeş... Bar, bötä auılğa sığıp qısqır, yarzam, hora. Bahır. - Ul teş arahınan sert itep tököröp quyzı.

- Başta uq ant itäyık, - tine Ğabdulla,- bıl - ser. Öndä lä, töştä lä, ashalar za, kishälär zä serze sismästän bulhın. Kem dä kem telen tıya almay, ul hatlıq yän tip atalasaq. Antmı?

Üze quş qulın mañlayına quyıp ant itte:

- Ant!

Unıñ artınan Väzir menän Ayzar qabatlanı:

- Ant!

- Ant!

- Iuıldırıqlıhın haylap qına bezgä däü ber künäk balıq totorğa käräk, - tine Ğabdulla.

Väzir hikerep ük torzo:

- Niñä unı totop tororğa? Min Qılıstağı balıqsılarzıñ balığı qayza torğanın beläm. Eñer töşkäs, ber tügel, ike künäk sälderep kilteräm min hezgä. Tik halıp tororğa murza ğına bulhın.

- Batmay. Tura eşte käkere qul menän eşlämäyzär! - Bıl hüzzärze Ğabdulla äytte. Läkin ular bayağı Şärifulla hüzzäre ine.

Väzir zä tiz genä qoyolop töşmäne:

- Qalayıraq ere sirttergän bula, - tine ul, huza birep, - äyterheñ, başlıq...

- Malayzar! - tip qısqırzı Ayzar. - Bezgä, ısınlap ta, ber başlıq käräk. Kem başlıq bula?

Qalğan ikäü, yänähe töptän uylağan bulıp, baytaq qına öndäşmäy torzo. Sönki käñäş vaqıtında här hüzgä tiz ük quşılıp barıu ir keşegä kileşmäy. Şulay za Ayzar täqdimen iğtibarğa almau mömkin tügel ine.

- Başlıqtı haylarğa käräk, - tine haylau-haylanıuzarzıñ räten yaqşı uq belgän Ğabdulla.

Şul saq Väzir üzeneñ barlı-yuqlı basalqılığın bötönläy yuğaltıp taşlanı. Ul, qısıq qara küzzären sılt-sılt yomop, yalbarırğa totondo:

- Malayzar, ä, malayzar, mineñ ber genä lä başlıq bulğanım yuq...- Hatta unıñ tauışı qaltırandı. - Ayzar qış buyı klasta starosta buldı, Ğabdulla stena gazetahına haylandı, rayon sletına barzı. Ber min genä...

Väzirzeñ uñ küzenän ber börtök yäş bına-bına tägäräp töşäm tigändä, Ğabdullanıñ, tau yıle keüyek, halqın tauışı unı tıyıp qaldı:

- Başlıqtı horap almayzar!

Läkin Väzir ömötönän tiz genä baş tartmanı. Ul üzensä şunday häyläkär yul uylap taptı: - Şıbağa! Kem öskä sığa, şul başlıq bula.

Inde uğa Ayzar qarşı töştö:

- Şıbağanı uyında ğına totalar. Tapqan uyın! Kemuzarzan yarışırğa la, uzğan keşe başlıq bula.

Häzer Väzir arqa teräberäk hüz başlanı:

- Harap ikän. Yügerekte başlıq itergä, imeş. "Başlıq" ul "ayaq" hüzenän tügel, "baş" hüzenän alınğan - belmähäñ, bel. Iñ yäteşe unıñ märgänlektä yarışıu. Kem märgän ata, şul komandir. Ana, Ğabdulla äythen!

Ğabdulla, älbittä, üz fekeren äyteüzän baş tartmanı:

- Iñ dörösön äytäyımme?

- Äyt!

- Iñ dörösö - köräştä kös hınaşıu. Kem alışta yıñä, şul başlıq.

Ğabdullağa qarşı töşöü urınhız bulha la, malayzar ozaq bähäsläştelär. "Qara kös kürhätep kenä başlıq bulıu zamandarı ütkän inde", - tigän ösön Väzirzeñ saq-saq qına yañağına eläkmäne. Şulay za, azaq kilep, ğäzellek yıñde. Ösöhönöñ dä hüze hüz buldı. Başta malayzar üzzäre ultırğan yırzän auıl sitendäge yañğız qarağasqa tiklem yügerep uzışırğa buldılar. Ösöhö lä, balaqtarın töröp, Ayzar tayaq menän hızıp bildälägän hızıqqa bastılar.

Väzir komanda birze:

- Raz, dva, pli!

Yäyänän ısqınğan uq şikelle, Ayzar şunda uq atlığıp alğa sıqtı. Ih, yügerä lä huñ! Tabandarı yırgä lä teymäy, tik üksäläre genä almaş-tilmäş yaltırap bara. Baytaq ara Ğabdulla la unan artıq qalışmanı. Väzir, inähenä eyärer-eyärmäs barğan yalqau qolon hımaq, artta uq torop qaldı. Unıñ Ayzarğa asıuı kilde: "Erän şaytan! - tine ul esenän. - Boton taş menän bärep hındırahıñmı ni? hörlögöp tä kitmäy bit, ismaham!" Ayzarzıñ hörlögörgä samahı yuq ine. Ul, Ğabdullanı dilbegä buyı artta qaldırıp, qarağastı kilep qosaqlanı. Ğabdulla ikense urındı aldı.

Yartı yulğa yıtkäs, Väzir lap itep yırgä ultırzı. Uñ ayağın kütärep, nimäler soqonorğa totondo. Küräheñ, tabanına süp kergänder. Ber azzan ul, aqhay birep, iptäştären qıuıp yıtte.

- Niñä şul tiklem yän-farman sabahıñ, ayaqtarıñdı qızğanır ineñ saq qına, - tip köldö unan Ayzar.

- Ayağıma süp kerze,- tine Väzir.- Mine yarışta qatnaşmağan tip isäplägez!

Väzirzeñ ayaq tabanına, belgestärsä yıntekläp, tikşereü ütkärzelär. Läkin unda bıltırğı yaralarzıñ yöyzärenän başqa telgä alırlıq his nämä tabılmanı. Väzir, bähäskä inmäy genä, üzeneñ yıñeleü oyatın kütärergä mäcbür buldı.

Eşte ozaqqa huzmay, yarıştıñ yañı törö başlandı. Täüzä ösöhö lä här saq yanda yöröy torğan qoraldarın - rogatkaların salbar kesälärenän hurıp sığarzılar. Ber tauıştan yarıştıñ şarttarı raslandı. Qarağastıñ tübändä genä heräyıp torğan qoro botağına Ayzarzıñ sigelgän tübätäyın quyzılar. Qarağastan utız azım ülsäp, tayaq qazanılar. Oşonan torop atırğa teyıştär. Kesälärzä här saq yöröy torğan zapastan iñ yomoro, iñ şıma ösär taş aldılar. Ös atıuza tübätäygä kem küberäk teyzerä, timäk şul ota. Sirattı alfavit buyınsa bildälänelär. Berense bulıp Ayzar attı. Täüge taş vıclap osop kitte, läkin qayza barıp teygänen beräü zä kürmäne. Ikensehe şap itep qarağastıñ üzenä huğıldı. Ösönsöhön Ayzar bik ozaq tosqanı. Inde bınıhı tübätäyze osorop alıp kitergä teyış ine. Läkin taş üz yulına kitte, tübätäy qımşanmay tora birze.

Ikense bulıp mayzanğa Väzir sıqtı. Başta ul bik yıtdi qiäfät menän ber talay säpkä qarap torzo. Aşıqmay ğına rogatkahın qorzo. Bına ul tosqay başlanı. Tap şul vaqıtta unıñ yälpäk tanauına ber seräkäy kilep qundı.

Läkin Väzirzeñ uğa ise kitmäne. Bını kürep torğan Ayzarzıñ ese boşto: "Qurqaq hin, seräkäy,- tip ärläne ul esenän tege ozon morondo. - Tanauına qunğansı, küzenä kilep inhäñ, ni yıreñ kämer ine, yünhez... Yıtmähä, mineñ sigelgän tübätäygä ata". Ayzar huqranıp ta bötä almanı, tübätäy osop ta kitte.

- Ber qoymaqtı maylanıq, - tine Väzir ere genä. Ğabdulla yügerep barıp tübätäyze kire urınına quyzı. Ikense atıuza tübätäy, yämşäyıp, tağı la kilep töştö. Bıl yulı Ayzarzıñ başı satnap kitte. Taş, äyterheñ, unıñ tübätäyınä tügel, mañlayına kilep teyze. Väzir üzeneken qabatlay birze:

- Ike qoymaqtı maylanıq!

Ösönsö atıu bähäsle bulın sıqtı. Tübätäy töşöüyen töştö, läkin ul botaq helkeneüzän genä töştö. Taş bıl yulı tübätäygä tügel, botaqqa teygäyne. Väzir tağı la tantanalıraq itep yänä qısqırğan buldı:

- Ös qoymaqtı maylanıq!

- Maylamayıraq tor äle... - tine Ayzar, estän höyönöp, - mayıñ yıtmäs!

- Küzeñ qızamı? Eseñ ärneyme?- Ösönsö atıuzıñ buş bulıuın Väzir üze lä belä ine. Läkin mahayğan yügerekte üseklägehe kilde unıñ.

- Bına şulay atırğa käräk, Ayzar mırzam, - tip käpräyze ul. - Bıl hiñä tır-mır yügereü tügel.

- Şul tiklem maqtanıuzan nisek teldäre talmay, - tip boşondo Ğabdulla. - Väzirzeñ ösönsö taşı barıber isäplänmäy. Haramlaşha la!

Väzir zä artıq nıqışmanı. Sönki ul Ğabdullanıñ uza almasın yaqşı belä ine. ısınlap ta, Ğabdulla, ös atıuzan barı ber genä teyzerep, ikense urınğa sıqtı.

Yañğız qarağastıñ külägähe Välizärzeñ kartuf baqsahına barıp yıtkändä, köräş mayzanı asıldı. Şıbağa buyınsa, täüzä Väzir menän Ayzar, ustarına tököröp, qara-qarşı kilep bastılar.

- Alış barmı, yıñeş barmı? - tine Ayzar.

- Alış ta bar, yıñeş tä bar! - tin, Väzir tağı ber tapqır usına tökörzö.

Habantuy mayzanındağı köräşselärgä oqşatıp, ular yaurınğa yaurın huğıp aldılar. Şunan huñ ğına, ber-bereheneñ küldägen arttan borop totop, bildän alıştılar. Ular, orsoq keüyek äylänep, baytaq yörönölär, ikehe lä mışnap töştö. Läkin beräü zä bil birmäy. Malayzarzıñ kös ber sama bulha la, Ayzar kiskä keüyek auır Väzirze kütärep söyörgä isäp totmay ine. Ul ber nisä tapqır, üze qırın yığılıp, Väzirze baş aşa osororğa mataşıp qaranı, ämmä tege görs itep unıñ östönä auıp torzo. Hatta ber vaqıt Ayzarzıñ üpkähe boğazına kilgändäy buldı.

Alış tauışhız-tınhız dauam itte. Ayaq salıu keüyek haramlaşıuğa beräü zä barmanı. Ber saq islämägändä genä Väzir Ayzarzı böröp aldı la, bilen özörzäy qısıp, kükrägenä kütärze. Ayzarzıñ yazğı sebeşkenän yañı ğına qotolop kilgän ayaqtarı yırzän özöldö. Ular, tayanıs ezlägän şikelle, tıbırsınırğa totondolar, tik tayanıs taba almanılar. Väzir, qırın yığıla birep, ozonsa buylı qaqsa Ayzarzı baş aşa ırğıttı. Şul vaqıt nimäler pır-r-r itep yırtılıp kitte.

Tägäräp yatqan Ayzarzıñ ike usında Väzir östöndäge zäñgär küldäkteñ ike itäge ine. Huca östöndä barı ike yıñe menän yağahı ğına elenep qalğan. Väzirzeñ ğäzättän tış batır qiäfäten başta kürgän Ğabdulla qısqırıp kölöp yıbärze. Qabırğahı menän oslo taşqa barıp töşkän Ayzar, auırtınıuın onotop, Ğabdullaga quşıldı:

- Yulbarıs tirehe yabınğan bahadir! Haha-ha!

Älegä ber nämä lä añlamağan Väzir, bitendäge tiren hörtmäkse bulıp, küldäk itägen qapşanı. Läkin qulı yalanğas qorhağına teyze. Ul barı şunda ğına Ayzar qulındağı sepräktärzeñ qayzan yolqop alınğanın töşöndö.

Väzir bına häzer yä qısqırıp ilar, yä Ayzar menän huğışa başlar tip kötähegezzer, bälki. Kötmägez, kötöüyegez buşqa sığasaq. Väzir donyanıñ vaq-töyägenä ise kitep bara torğan malay tügel. Yänä şunı la äytep ütergä käräk. Keyım-halım handığı unıñ bötönläy ük buş ta tügel. Öyzä tağı ber küldäge bar. Tik bına tösön genä häterläüye qıyın. Dörösöräge, unıñ tösö yuq. Kön aşağan.

Şulay za "Yulbarıs tirehe yabınğan bahadir" iptäştärenä quşılıp kölmäne. Niñäler, kölgöhö kilmäne. Tanauın yıyıra birep, ğorur ğına äytep quyzı:

- Baş hau bulha, mal tabılır äle.- Bıl saq ul üzendä deyıüze yıñerlek kös hizze. Avtomobil tägärmäsenä tın örgän şikelle, kemder unıñ beläktärenä kös öröp tultıra, unıñ muskuldarı qabarıp tulışa la taş bulıp qata, imeş.

Köräş äle bötmägäyne. Väzir Ğabdulla qarşıhına kilep bastı:

- Alış barmı, halış barmı?

- Alış ta bar, halış ta bar!

Sämläneüzeñ sigenä yıtkän Väzir yän asıuı menän Ğabdullanıñ salbar qayışınan eläkterep aldı. Läkin Ğabdulla köräşte qabul itmäne. Sönki "doşmandıñ" östöndä küldäge lä, bilendä qayışı la yuq ine. Yıtmähä, salbarı la öltöräp kenä tora. Qısqahı, unıñ totonor nämähe yuq ine. Ayzar üz qayışın sisep Väzirgä birze. Baştarın sayqay-sayqay hözöşörgä kilgän yäş ügezzär keüyek ğäyrätlänep, malayzar ber-berehenä taşlandılar. Alış bıl yulı bayağınan da yamanıraq barzı. Häyläkär Väzir, bil birmäskä tırışıp, osahın huzıp, gel eyılep yörönö. Ul başta Ğabdullanıñ hälen bötörörgä isäp totto. Läkin beşe imän keüyek Ğabdulla tiz genä älheräp töşä torğandarzan tügel ine. Ul Väzirzeñ häylähenä irek quyzı. Bara torğas, ular alışqan yır, üläne tapalıp, tap-taqır bulıp qaldı. Üzängä halqınsa şıyıq eñer töşä başlanı. Ä "batırzar" yän-farman kilep haman alışa birze. Väzirzeñ itläs arqahına börsök-börsök tir bärep sıqtı. Ä Ğabdullanıñ küldägendä äle dım kürenmäy ine. "Uñğan attıñ tire sıqqansı, yalqau attıñ yäne sığır", - tigändäre oşo bulalır inde.

Väzir köyönä yöröp, Ğabdulla yalqıuzıñ sigenä sıqtı. Ul, qapıl tezlänep, Väzirzeñ kükräk astına inde. Küz asıp yomğansı, tegene yaurınına aldı la zırıldatıp äylänergä totondo. Äylänep-äylänep yörönö lä, üze yığılıp, Väzirze baş aşa tägärätep yıbärze. Ozaq barğan qatı alış şulay kinät kenä tamam buldı.

Nimä tip bılay kös hınaşıuzarın malayzar onotop ta ölgörgäyne inde. Arala iñ ziräk isäplängän Ayzar, berense bulıp, bähästeñ başın hätergä töşörzö.

- Haylauzar böttö, - tine ul.- Başlıqqa suqmarzı tapşırırğa vaqıttır inde.

Dürt küz bersä Ğabdullağa töbälde. Iñ küp otoş, älbittä, unıñ yağında ine. Häter qalıuzıñ yäki üs haqlauzıñ nimä ikänen belmäy torğan Väzir täübaşlap Ğabdulla aldına kilep bastı:

- Telähäñ utqa, telähäñ hıuğa alıp in! Bez hineñ toğro yuldaştarıñ.

- Malayzar, - tine Ğabdulla, - äkiättä lä bit batırzar ösäü bulğan: berehe yügerek, berehe märgän, berehe köräşse. Qalay häybät bulıp sıqtı.

- Yuq inde, iptäşkäy, baş beräü genä bula, hin - Başlıq, hiñä - ura! - Ayzar tauzarzı yañğıratıp hörän haldı.

Başlıqqa has yıtdi tauış menän Ğabdulla üzeneñ berense farmanın halıqqa iğlan itte:

- Kirämätte qotqarıu ösön tözölgän otryadqa "Ös tağan" tip isem quşırğa. Rizamı?

- Riza. Artistar beyıy torğan şunday beyıü zä bar hatta, - tip östäne Väzir. Ayzar baş qına qaqtı.

Oşo tarihi farmandı qabul itkändän huñ, malayzar qosaqlaşıp auıl yağına atlanılar. "Ös tağan" bıl mäldä üzen mäñge qaqşamaslıq itep hizä ine.

Väzirzeñ berense häläkäte

Uñ qulı menän Başlıqtı qosaqlap barğanda, märgändeñ küñele üsep kitte. Un ike yäşkä tiklem başlıq bulmay yäşägän ikän, bınan huñ da yäşär. Bına nindäy käräkle keşe ul!

Väzirzeñ kemgäler yaqşılıq işlägehe, kemdeler qıuandırğıhı kilde. Ul salbarınıñ hul kesähendäge halqın ğına tos nämäne qapşap qaranı.

- Malayzar, ä, malayzar, tuqtağız äle, - tine ul. - Başlıqqa qoralhız yöröü kileşmäs. Mä, Ğabdulla, al. - Ul kesähenän höyäk haplı boronğo bäke sığarıp Ğabdullağa huzzı.

Başlıq menän yügerekteñ dürt küze higez buldı. Bınday zatlı nämäne ular berense tapqır kürälär ine.

- Qayzan qulğa töşörzöñ bını?

- Horaşıp torma, birgändä al.

Läkin Başlıq büläkte alırğa aşıqmanı. Bäke oqşanı uğa, bik oqşanı. Tik: "Bıl nämä Väzir qulına yazıp-yañılışıp kilep inmäneme ikän", - tigän şik unı tıyıp qaldı. Sönki märgän qulına unday maldar kerep sıqqılay ine şul.

- Qayzan aldıñ, dörösön äyt. Yuğihä bäkeñä barmaq osomdo la teyzermäyım.

- Dörösö ni inde unıñ... Birgäs, al da quy.

- Qayzan aldıñ tizär hiñä?

- Qayzan tip ni... Dörösö genä... - Väzir qapıl töyölöp qaldı.

- Nimä, dörösö genä?

- Dörösön genä äytkändä, baya min unı Şärifullanıñ sumkahınan sälderzem. Niñä, oqşamaymı ni? - Bıl vaqıt Väzir üzeneñ yaza atqanın hizep qalğaynı inde.

- Urlanıñmı? - Başlıq ike yuldaşın ike yaqqa etärep yıbärze. Küzzärenän unıñ usal osqondar säsräp sıqtı. - Urlanıñmı, et qayışı?

- Urlamanım, sälderzem, - tip aqlandı Väzir, - habı kürenep tora ine.

- Uh, bäke qarağı! - Ğabdulla uğa ber qunıp ta töştö. Ikense heltägändä unıñ qulın Ayzar totop qaldı. -- Qulıñdı bısratma şuğa huğıp, - tine ul.

Başlıq şunda uq üzeneñ ikense farmanın iğlan itte:

- Kötöüse Şärifullanıñ höyäk haplı bäkehen urlağan ösön, qaraq Väzirze "Ös tağan"dan sığarıp taşlarğa. Bınan huñ uğa qul birmäskä, hüz quşmasqa. Mäshärä!

- Qaraqqa mäshärä! - tip qabatlanı Ayzar.

Väzir, üz häleneñ bötä äşäkelegen añlap, başın tübän eyze. Unıñ küzzäre ülän töböndäge üzeneñ bäläkäs kenä öñönän imgäkläp sığıp kilgän quñızğa tuqtaldı. Quñız tişektän sıqqas, tirä-yaqqa hınaulı qaraş taşlağanday, saq qına tuqtap torzo la üz yulına kitep barzı. Unıñ eştäre Väzirzekenä qarağanda şäberäk ine.

Märgän östöndäge zäñgär sälämälärze kiske halqınsa yıl tartqılay. Buy-buy qara ez qaldırıp, mañlayınan tir ağa, küzzäre ğäzättägenän dä yışıraq sıltlap yomola. Tik izeüyendäge zur aq töymä genä, his nämä bulmağanday, üz urınında tınıs ultıra. Bıl minutta Väzirzäge berzän-ber aq tap ana şul töymä ine. Oşo mäldä sittän genä beräy keşe qarap torha, ul bılay tip äyter ine: "Er yözöndä häzer iñ qayğılı keşe Väzir. Qızğanığız unı, ğäfü itegez",- tiyer ine. Läkin märgändeñ elekke iptäştäre uğa sittän genä qaramanılar. Qızğanıu, ğäfü iteü keüyek yomşaqlıqtarğa ular küñelendä urın qalmağaynı.

Bıl kistä "Ös tağan" buyınsa ösönsö farman yañğıranı:

- Bäkene häzer ük hucahına iltep birergä, Şärifullanıñ ayağına yığılıp, ğäfü ütenergä! Ägär qarışha, "qaraq" tigän yamanattı bötä auılğa taratırğa!

Başlıq ikense farmandıñ azağın yañınan qabatlanı:

- Qaraqqa qul birmäskä, hüz quşmasqa! Mäshärä!


- Mäshärä!

"Ös tağan"dıñ ikehe, qapıl borolop, qaytır yaqqa kitte. Ber-ike azım atlağas, ular artqa äylänep, Väzirgä mısqıllı qaraş taşlanılar, häm teş arahınan tököröp quyzılar.

Ösönsö "tağan" heräyıp basıp qaldı. Ozaq torzo ul. Bögön donya böthä, ul Başlıqtıñ huñğı farmanın, bälki, ütämäs tä ine. Läkin irtägä lä kön bar bit. Şunı uylap, Väzir tup-tura ferma yağına yügerze. Şärifulla, eşen bötöröp, qaytırğa sıqqaynı.

- Bına, ağay, Kükräktauza taptım...- tip şıuzırzı ul. Dörösön äytep, ğäfü horarğa unıñ kösö yıtmäne.

- Vät maladis, mırzam! Ğäzel yıget ikänheñ. Rähmät üzeñä, - tine Şärifulla.

Läkin bınday maqtauzar häm rähmättär "ğäzel yıgette" qıuandırmanı. Sönki bıl yulı ber rähmät Väzirze meñ bälänän dä qotqarasaq tügel ine .

Öyzä zarığıp kötkändär, ahırıhı

Häzer malayzarzıñ öy estärenä küz halayıq. Kemdän başlayıq ikän? Başlıqtan başlayıq. Yuğihä hätere qalır. Ğabdullanıñ öy esendä ös keşe. Äsähe yaz başında uq yäyläügä küsep kitte. Ul hauınsı bulıp eşläy. Öyzä ular öläsähe Näğimä inäy menän ikäü genä qaldılar. Atahı huğıştan qaytmanı, "garmunsı Möhämmät" tip, unı auılda äle lä iskä alğılayzar. Möhämmät turahındağı yaman qağız huğış bötörgä un-un biş kön qalğas qına kilde. Unda: "Vatan ösön köräştä batırzarsa häläk buldı", - tip yazılğaynı. Äsähe menän öläsähe hıqtap-hıqtap bik ozaq ilanılar, unan huñ bötönläy şımıp qaldılar. Ozon köndär buyına auız asıp öndäşmägän saqtarı buldı. Ul vaqıtta Ğabdullanıñ yıtehe lä tulmağaynı. Şulay za ul yortqa qot osqos bälä kilgänen üzeneñ bäläkäs kenä yöräge menän añlanı häm ololarğa üz qayğıların qayğırtırğa qamasaulamanı. Atahınıñ iske hırmahın börkänep, köndär buyı qapqa töböndäge yası taş östöndä ultırzı. Yılı kilde ul yaz. Aprel bötmäs boron uq üländär yäşärze, qoştar hayray başlanı, küldä aq sabaqtar hikereşep uynanı. Tik uramdan ütep-hütep yöröüse apayzar ğına, Ğabdulla turahına yıtkäs, uğa tultırıp qarayzar za, baştarın sitkä borop, bışıldayzar: "Bahırqay..." - tip qızğanalar. Qayhıları yıñ oso menän küzzären dä hörtöp alalar. Ğabdulla ul vaqıtta atayzıñ kem ikänen häm unıñ niñä käräklegen belep yıtkermäy ine. Şulay za bala küñelenä auır şom kerze.

Ber azzan huñ Möhämmätteñ "Batırlıq ösön" tigän mizalı kilep töştö. Iptäştäre yıbärgän ikän.

Bına altınsı yıl inde Näğimä inäy här kesazna köndö kis şul mizaldı aqbur menän yaltıratıp ulınıñ stenalağı berzän-ber hüräte astına elep quya.

Ğabdulla qaytıp ingändä, Näğimä inäy älege mizaldı yaltıratıp ultıra ine. Ul auır körhönöp quyzı la yıyänen şeltälärgä kereşte: - Atahız bala - yügänhez at şul inde. Bötönläy baş birmäy başlanıñsı. Töngä saqlı ällä qayza şaytan qıuıp yöröyhöñ. Ana Yaquptan saq qına ölgö alır ineñ. Nisä qarama, öy tirähendä urala. Vaqıtında aşağan, vaqıtında eskän. Ös-başı qıyıp qarağıhız. Ä hin şul Väzirzän totam da qalmay eyärep yöröyhöñ. Ös-başıñ ni eşläp bötkän?!

- Väzir üze miñä eyärä ul, eyärteüse bulha, - tip mığırlanı Başlıq.

Näğimä inäy älegä tiklem yabay ğına malay isäplängän yıyäneneñ "Ös tağan"ğa başlıq bulıuın belmäy ine şul. Belhä, moğayın, başqasaraq höyläşer ine. Ul haman üzeneken tılqıy birze.

- Ana, Yaquptan ölgö alır ineñ...

- Quy äle şul Yaquptı, öläsäy!

Yaqup bötä uramda iñ yıuaş häm tıñlausan malay ine. Otqorloğo samalı bulha la, ul därestä lä tırışlığı menän aldıra ine. Mäktäptä uqıtıusılar, öyzä äsäyzär häm öläsäyzär malayzarzı ärlägändä yış qına Yaquptı ölgö itep quyalar. Özöşöp-tartışıp keyımdären yırthalar za, ızğışıp auız-moron qanatışhalar za malayzar gel şul ber hüzze işettelär: "Ana, Yaquptan ölgö alır ineñ, ismaham..." Şunıñ arqahında Yaqupqa "Ölgö Yaqup" tigän quşamat üzenän-üze yäbeşte lä quyzı. Unı yış qına sitkä tibärzelär, hatta qaqqılap-huqqılap ta alğılanılar. Läkin Yaqup beräügä lä qarşı öndäşmäne, qul kütärep huqmanı. Ğabdullağa eläkkän şeltä şunan uzmanı. Öläsähe östäl yağına işara yahanı. Unda bıuı sığıp torğan ber tustaq tarı butqahı ultıra ine.

- Başta häybätläp qulıñdı yıuıp in,- tip boyorzo Näğimä inäy. Üze tağı la auır körhönöp mizaldı ulınıñ hüräte astına elep quyzı. Bığa tiklem mizalğa Ğabdullanıñ ber zä ise kitmäy ine. Bögön ul aldındağı aşın aşap bötörgänse unan küzen dä almanı. Elektr yaqtıhında kömöş mizal nur säsep tora ine.

Ni tihäñ dä, Başlıqtı öyzä maylı butqa menän qarşılanılar. Ä Väzirze Qorbanbikä yıñgä, bötä auıldı yañğıratıp, yanap qarşılanı. Qorbanbikä yıñgäneñ qılığı ütä qırqıu şul. Ägär hıyırı kötöüzän qaytmaha, uram buylap hörän halıp uza:

- Büre lä bıuıp yıqmay bit şul mälğünde! Büre yıqha, Äcmäğol mullağa häyırzär birer inem!

Tauıqtarı kartuf baqsahına inep tibenä başlaha, kürşe tirä-yaq yänä Qorbanbikä yıñgäneñ äse qarğışın işetä:

- Ülät tä qırmay bit, ismaham, şularzı! Köş! Ülät qırha, yändärem tınır ine! Kö-ö-ş!

Qaytıp iner aldınan Väzir zäñgär küldäkteñ qaldıq-bostoqtarın sisep qultığına qıstırğaynı. Ul qapqanan ineü menän, asıq täzränän äsäheneñ sağıu tauışı yañğıranı.

- Väzir, tim, malay alamahı! Qaytıp qına in! Bärep ülteräm häzer, muyınıñ hınğırı! Yomoş quşhañ, yılkä yoqa, uyın tihäñ, donyahın onota! Anau Yaquptan ölgö alır ineñ saq qına!

Un ike yıllıq ğümerendä yanauzarzı küp işetkän Väzir bıl yulı la, üzeneñ küräsäge aldında baş eyıp, yay ğına öygä taban atlanı. Läkin şunı la äytergä käräk: Qorbanbikä yıñgä telgä usal bulha la Väzirgä his qasan qul kütärmäne.

Elekke zäñgär küldäkte solandağı handıq artına yäşerep, Väzir öygä inde. Atahı qarauılğa kitkäyne, huğıştan ber ayaqhız qaytqan Sämiğulla qarauıldan başqa eşkä yaramay ine. Ös yäşkä kese qustıhı Nasip östäl ergähendä, stenağa höyälep, yoqlap ultıra. Unıñ ike urtı bültäyıp sıqqan. Küräheñ, ul auızındağı ikmägen säynäp bötörmäyınsä oyop kitkän.

- Küldägeñde qayza itteñ, yünhez?

- Min bıyıl yäy küldäk keymäskä buldım, äsäy. Tände sınıqtırırğa käräk, - tip Väzir iple genä yauap birze.

- Sınıqtırırğa tügel, hine sıbıqlarğa käräk! Küldägeñ qayza?

- Ul saq qına hütelep kitkäyne, äsäy, min unı solanda qaldırzım.

- Ana, yörö äyzä, isär Ğabdräfiq keüyek. Iştanıñdı la halıp taşla...

- Miñä bit kükräkte genä sınıqtırırğa käräk, äsäy.

Qorbanbikä yıñgä, qoro halam keüyek, dörläp yana la, qapıl hünä lä ine. Bıl yulı lä unıñ yalqını ozaqqa barmanı.

- Ana, bülterek boros, ultır, aşa, - tine ul, yomşara töşöp.

Ayzarzı öyzä iskä alıusı la bulmanı. Tuğız bala arahında beräüzeñ yuqlığın hizmänelär zä. Ul, alasıqqa inep, körşäktäge qatıqtı kütärep este lä besänlekkä, üz urınına, inep yattı. Yatqas ta yoqlap kitte.

Väzir, boldorğa sığıp, baytaq qına yondozzarğa qarap ultırzı. Aralağı iñ tonoq yondoz - unıñ yondozo hımaq toyoldo. Niñä ber uğa ğına bötähe lä tiskäre kilep tora ikän? Niñä?

Başlıqtı la bıl töndö bik ozaq yoqo almanı. Ber teräüye serek bulıp sıqqan "Ös tağan"dı ayaqqa bastırırğa käräk ine. Ösönsö teräü käräk ine tağanğa. Kemgä ışanırğa? Kemgä tayanırğa?

Ösönsö teräü

Ğabdulla yoqonan uyanğanda, öläsähe öyzä yuq ine. Unıñ qaraşı iñ täüzä qarşı stenalağı yıltır tüñäräkkä töştö. Ul hikerep torzo la mizalğa ürelde. Läkin qapıl tıyılıp qaldı. Sönki Näğimä inäy uğa qağılırğa beräügä lä röhsät itmäy ine. Äsäheneñ muyınsahındağı iñ zur täñkänän dä däüyeräk kömöş tüñäräktäge yazıuzı Ğabdulla yattan belä. Şulay za unı bögön här icegenä basım yahap, tağı ber qat qısqırıp uqını: "Za ot-va-gu". häm malay qapıl bıl hüzzärzeñ olo mäğänähenä töşönöp aldı. Älegä tiklem Ğabdulla ularzıñ mäğänähe turahında uylamağaynı.

"Batırlıq ösön"! Timäk unıñ atahı batır bulğan! Niñä huñ unı "Möhämmät batır" tim höylämäyzär? Küräheñ, belmäyzärzer. Äkiättäge batır ülhä, ul üzeneñ qılıs-qalqanın, uq-hazağın ulına vasıyat itkän. Bälki, Ğabdullanıñ atahı la: "Mizalımdı ulıma biregez, tösöm itep, kükrägenä taqhın", - tigänder. Moğayın, şulay itkänder. Yuğihä ul mizaldı yıbärep tä tormastar ine. Ğabdulla atahı mirasın haqlıq menän genä aldı la kükrägeneñ uñ yağına taqtı. Stenağa berketelep quyılğan tutlı közgö qarşıhına kilep bastı. Başlıq keşegä mizal kileşep tora ikän. Bınan huñ ul gel genä tağıp yörötäsäk unı. Öläsäy menän kileşeü ällä ni qıyın bulmayasaq. Ber huqranır za ber bötör.

Mizalın yaltıratıp Ğabdulla uramğa sıqqanda, qapqa töböndä toğro yuldaşı Ayzar ultıra ine. Küptän kilgän bulha la, öygä inep, Başlıqtı borsomanı. Ul ärhez, sabırhız malay tügel ine. Mizaldı kürgäs tä Ayzarzıñ artıq ise kitmäne. Kirehensä, atay keşeneñ mizalın uyınsıq urınına tağıp sığıuzı ul kileşterep yıtmäne. Läkin, Başlıqtıñ häteren haqlap, bıl turala öndäşmäs buldı. Tik kölömhöräp bılay tine:

- "Batırlıq ösön" mizalın hul yaqqa, yöräk turahına tağalar...

Dusınıñ şaq qatmauına aptırağan Ğabdulla mizaldı hüzhez genä hul yaqqa küserep taqtı. Ayzarğa unıñ hatta ber az asıuı la kilde. "Belmägäne yuq oşonoñ", - tip, esenän huqranıp quyzı.

- Dörösön genä äytkändä, Kirämät yımerelä tip, Şärifulla ağay arttıra. Yırle yuqqa tau yımerelmäy ul, yır teträmähä...


- Nimä hin, "Ös tağan"dı yımerer ösön, qotqo taratahıñmı? - tip qızıp kitte bılay za käyıfe qırılğan Başlıq. - Şörläyheñme, qurqaq?

- Min qurqaqmı?

- Hin!

- Ä hin säbälänmä, - tine Ayzar tınıs qına. - Min sitlätep kenä atayımdan horaştım. Kirämät başında, ısınlap ta, kül bar, ti, tik balığı ğına yuq, ti, balıqhız kül ul huqır küz işe, ti. Beldeñme?

- Nimäne?

- Nimäne, nimäne? Bez şunda balıq yıbärep ürsethäk, qalay häybät bulasaq. Küldeñ esenä yän kerep kitäsäk.

- Hin şulay tip atayıña la äytteñme?

- Äytte ti ana.

Toqtomalğa dusına qatı bärelgäne ösön, Ğabdulla estän ükenep quyzı. Unıñ tauışı yomşaq, yağımlığa äylände.

- Beläheñme, Ayzar, - tine ul, - Kirämät yımerelmähen dä, ti. Ä keşelärgä ber kül tultırıp balıq ürsetep birhäk, ul da yarap qalır. Iñ täüzä bezgä murza ürergä käräk. Totqan balıqtı şunda halırbız. Qılıstıñ arğı başında häläk yäteş qamışlıq bar. Balıq unda ilerep qaba.

- Murzanı min unı hä tigänse ürep taşlayım, - tine Ayzar.

Malayzar bögön ük Qılıstıñ arğı başındağı tallıqqa barıp murza ürergä buldılar. Läkin "Ös tağan"dıñ ikegä qalıuı ularzı haman borsoy ine äle. Eşte bozzo bit tintäk Väzir. Nisek kenä bulha la ösönsö teräüze tabırğa käräk ine. Malayzar köñgör-qañğır höyläşep ultırğanda, Ölgö Yaqup, qulına ozon sıbıq totop, kül yağına qazzar qıuıp bara ine. Unı kürgän Ğabdulla menän Ayzar ber-berehenä qaraşıp aldı.

- Ey, Yaqup, kil äle bında! - tip qısqırzı uğa Ayzar.

- Qazzar qıuamsı, - tine tegenehe, üze nindäyzer mesken yılmayıu menän yılmayzı.

- Qazzar yuldı üzzäre lä belälär. Kil tizär bit hiñä!

Keşe saqırğas, Yaqup tıñlamay buldıra almanı. Sıbığın höyräp, yügerep kilep tä yıtte.

- Ultır! - tip boyorzo uğa Başlıq. Yaqup tubıqlanıp yırgä ultırzı. - Hineñ batır bulğıñ kiläme?

- Kilä lä... Nisek bulırğa huñ? - Yaqup küzzären yıltıratıp Ğabdulla kükrägendäge mizalğa qarap aldı. "Ih, bähetle keşelär bula bit..." tigändäy, körhönöp quyzı.

Başlıq Yaquptı tağı ber qat baştan-ayaq hınap tikşerep sıqtı. Ğabdullanıñ hınaulı ütker qaraşın kürgän Yaqup, börşäyıp, bäp-bäläkäs bulıp qaldı. "Nimä eşläterzär ikän?" - tip tının da almay ultırzı. Ämmä şörläüye buşqa buldı. Ğabdulla, üz tiñdäşe menän höyläşkändäy, uğa yıtdi häm tınıs tauış menän möräcäğät itte.

- Hineñ, Yaqup, Kükräktauğa mengäneñ barmı?

- Niñä, bar.

- Ağarıp torğan Kirämätte kürgäneñ barmı?

- Niñä, bar.

- Ana şunıñ başında tüñäräk kül bar. Ä küldä balıq yuq.

- Quy, balıqhız kül bulmay za ul.

- Bula şul. Bez - "Ös tağan" tigän otryad - şunda balıq yıbärep ürsetergä buldıq. Ösönsö bulıp bezgä quşılahıñmı? Otryadtıñ başlığı min.

- Qalay irmäk! - Yaqup kölöp ük yıbärze. Başlıq horauın qabatlanı:

- Quşılahıñmı?

- Äsäyımdän horap qararmın.

- Mämäy hin, Yaqup. Bıl ser. Belep tor: ashalar za, kishälär zä, bıl turala his kemgä äytmäskä! Ğabdulla burıstı yaylap qına añlatıp birze:

- Başta küp itep ıuıldırıqlı balıq totabız za murzağa yıyabız. Unan huñ künäktärgä yartılaş hıu, yartılaş tere balıq halıp Kirämätkä şılabız, hıu alıştıram tihäñ, yulda azım hayın şişmä. Qurqır bulhañ, başta uq äyt!

- Ärlämästärme huñ?

- Kemdär?

- Äsäyzär.

- Ärlärzär. Ber ärlärzär zä ber tuqtarzar. Zur eş başqarğan keşelärze elek tä añlap yıtkermägändär.

"Ös tağan" aldındağı maqsattıñ bötä böyöklögön Yaqup ta añlap yıtkermäne, älbittä. Unı ikense nämä qızıqhındırzı. Gel sitkä tibärelep yörögän malayzıñ üz tisterzäre arahında bulğıhı, bergä uynağıhı, şayarğıhı kilde. Şuğa kürä ul, ser haqlarğa ant itep, üze teläp "Ös tağan"ğa inde. Başlıq uğa yänä şunday şart quyzı:

- Ös kön esendä üzeñdeñ ölgölögöñdö bötör! Märgän atırğa, ağas başına ürmälärgä, qayanan qayağa hikerergä, hıuza yözörgä, işkäk işergä öyrän! Bötähe lä käräk bulasaq.- Ğabdulla kisätep yänä östäp quyzı. - Väzirgä qul birmäskä!

- Ä niñä?

- Bınıhın häzergä belmäy torhañ da yarar.

- Rizamı şularğa? Antmı?

- Riza, ant! - tine "Ös tağan"dıñ yañı teräüye. Iñ huñınan Başlıq tağı şunday kisäteü yahanı:

- Bılarzıñ könö miñä qalğan ikän tip mahayma. Bez hine äzäm itergä samalaybız. Bel şunı.

- Yaray, - tip, Yaqup baş qaqtı. Oşo säğättän alıp zur säyähätkä äzerlek başlandı. Höyläşep kileşeü buyınsa, Ğabdulla menän Ayzar Qılıstıñ arğı başındağı tallıqqa murza ürergä kitergä buldı. Ä Yaqup, üzeneñ ölgölögön bötöröü ösön, auılda qalırğa teyış ine. Uğa birelgän ös köndöñ täügehe küptän başlanğaynı.

Dan käpäs tügel

Ayzar uramda torop qaldı. Ğabdulla, yügerep, öygä inep kitte. Ber qıyırsıq ikmäk menän öläsäheneñ halma kisä torğan bısağın eläkterep boldorğa sıqqas qına, Näğimä inäy qaytıp inde. Ğabdulla bısaqtı tiz genä artına yäşerze. Öläsähe hizmäy zä qaldı, ahırıhı. Läkin yıyäneneñ kükrägendäge mizaldı ul şunda uq kürze. Nägimä inäyzeñ yözö qapıl üzgärep kitte. Unıñ yörägen sänseü aldı, bıuındarı taraldı. Läkin ul säpsälänmäne, qısqırınmanı. Ğabdullanıñ arqahınan yomşaq qına höyzö lä öygä saqırzı:

- Äyzä, ulım, öygä inäyık äle.

- Bez ni, öläsäy, Ayzar menän Qılıs başına...

- Häzer kiterhegez, Ayzar bäläkäs kenä sabır iter.

Öygä ingäs, Näğimä inäy yıyänen ergähenä ultırttı la arqahınan tağı ber qat höyöp aldı.

- Mizal kileşep tora tağı üzeñä.

- Isınlapmı, öläsäy?

- Öläsäyıñ buştı höylämäs. Bına hin, biş qış habaq uqığan keşe, öläsäyıñä töşöndöröp birse: mizaldı ni ösön birälär?

- Batırlıq ösön. Bında şulay tip yazılğan da, öläsäy. Russa.

- Yaray, bınıhın añlattıñ, rähmät.

- Ä kemgä birälär unı?

- Batırzarğa.

Näğimä inäy yıyäneneñ kükrägenä eyäge menän işara yahanı. (Bezzeñ yaqta izge hanalğan nämägä barmaq menän törtöp tügel, eyäk menän ımlap kürhätälär.)

- Ä bını kemgä birgändär?

- Beläheñ dä inde, öläsäy... Atayıma.

- Şulay bulğas, unı kem tağırğa teyış ine?

- Atayım da... Ul qaytmanı labaha. Min ni unı, öläsäy, atayımdıñ tösö itep kenä taqqaynım.

Näğimä inäy baytaq öndäşmäy torzo. Ğäzätensä, tärän itep körhöndö. Bälki, ul qasandır oşolay yalan ayaqtarın urındıqtan hälenderep ultırğan Möhämmätte isenä töşörgänder. Ğabdulla atahına oqşağaynı. Unıñ qılıqtarı, höyläşeüye, tıynaqlı yılmayıuı Möhämmätteñ bala sağın häterlätä. Näğimä inäy yıyänenä qarap bersä qıuana, bersä qayğıları yañırıp, ese özölöp kitä. Ğabdulla la bını añlay häm şunday saqtarza öläsähenä tağı la yağımlıraq bulırğa tırışa. Näğimä inäy özölgän hüzze aşıqmay ğına yänä yalğanı:

- Ulay bulğas, tıñla. Batır ülhä, ulına qılısı qala, märgän ülhä, uq-hazağı qala. Käräk saqta, il quşqanda, ata qoralın ulandarı qulğa alğandar. Atanan miras qalğan haban menän uldarı yır hörälär. Unıñ sükeşe menän timer sükeyzär, köräge menän yır qazıyzar. Atanan qalğan köpö-käpäste balaları keyä. Ana hineñ başıñda la atayıñ märhümdeñ käpäse. Ämmä atanan qalğan dan-şöhrät käpäs tügel. Balaları unı almaş-tilmäş keyıp yöröy almay. Möryänän sıqqan tötön donyanı yılıtmağan keüyek, ata danı la balanı bizämäy. Bına üzeñ, atayıña layıqlı bulıp, il hoqlanırlıq, keşelär hayran qalırlıq eştär başqarhañ ikän...

- Bez başqarasaqbız, öläsäy. Kür zä tor bına. Üzeñ dä şaq qatırhıñ hatta.

- Kürergä nasip bulhın, - Näğimä inäy yänä östäp quyzı: - Üzeñä oqşaha, tağıp yörö mizaldı äytäm. Min qarşı tügel. Ğabdulla öndäşmäne. Kükrägendäge mizaldı aldı la hürät astına kire elep quyzı. Şul saq uramda äse itep Ayzar hızğırıp yıbärze. Hatta unıñ da sızamlığı böttö, ahırıhı.

- Häzer bar inde, - tine Ğabdullağa öläsähe. - Bısaqtı yuğalta kürmä berük! - Halma bısağına başqa vaqıt totonorğa röhsät itmähä lä, bıl yulı ul yıyänenä hüz äytmäne. Ber qatarzan ike nämä menän unıñ küñelen töşörgöhö kilmägänder inde.

- Yaray, öläsäy, - tine lä Ğabdulla atılıp sığıp kitte.

Eyäne sığıp kitkäs, Näğimä inäy mizaldı usına alıp, ber talay qarap torzo. Yıñ oso menän unı haq qına hörtöp aldı la kire elep quyzı.

"Ölgö"lär qıyrala başlanı

Öygä qaytqas, üzeneñ ölgölögön bötöröü turahında Yaqup baytaq baş vattı. Eşte nizän başlarğa?

Kese yäştän ük Yaqup här azımın ülsäp atlarğa öyrängäyne. Ul üzen här vaqıt tar ğına basmanan atlağan hımaq his itte. Bına-bına yaza basır za qolap töşör keüyek buldı. Sönki äsä üzeneñ berzän-ber balahın artıq haqlap, qäzerläp üsterze. Bäläkäs Yaqupqa yırzäge nämälär menän tanışıu totoş "yaramay"zan başlandı. Boldorzan yırgä hikerep uynarğa yaramay, qoyma başına menergä yaramay, taş ırğıtırğa yaramay, kürşe Sabirzarzıñ Alabayın hıypap qararğa yaramay. Bılarzı uğa äsähe gel şulay tılqıp torzo. Torğan hayın "yaramay"zar arta barzı. Malayzar menän urmanğa barırğa yaramay - azaşırhıñ; küldä hıu kerergä yaramay - batırhıñ; tauğa menergä yaramay - qayanan yığılıp töşörhöñ; yäy käpäseñde halma - başıña ese qabır; yaz tunıñdı halma - tımau töşör. Bına şunday "yaramay"zarzıñ oso la, qırıyı la bulmanı. Ä bit ularzıñ ber sige bulırğa teyış ine. Äsä ulınıñ ählağı haqında la küp qayğırttı. Tegeneñ menän uynama, bınıñ menän dus bulma, tegene öygä saqırma, bınıñ öyönä barma. Tora-bara Yaqup menän beräü zä aralaşmas buldı. Elegeräk tisterzäre unı yış qına üsekläy, hatta yıñel-elpe törtköläp tä ala torğaynılar. Huñıraq uğa bötönläy iğtibar za itmäy başlanılar. Barmı Yaqup donyala, yuqmı - bıl ber kemde lä qızıqhındırmay ine. Tik äsäyzär yäki öläsäyzär genä ğäzät buyınsa unı üz balalarına haman da ölgö itep quya birzelär. Läkin qatı başlı malayzar Yaquptan ölgö alırğa telämänelär.

Ğabdulla menän Ayzar üz ergälärenä saqırqas, Yaqup başta ğäcäplände, huñınan qurqtı. Sönki unı küptän inde beräü zä hanğa huqmay ine. Kilgäs, Yaqup şunı töşönöp aldı: timäk, äle tisterzäre unan bötönläy qul heltämägändär ikän. Ämmä beräüzeñ bähethezlege ikensegä qıuanıs kiltergände ul belmäy ine. Väzir şunday hurlıqqa töşmägän bulha, Yaqup haman "ölgö" bulıp yöröy birer ine.

Bına häzer unıñ "ölgö"lögö üzeneñ huñğı minuttarın kiserä. Tik nizän başlarğa? Moğayın, rogatkanan başlarğa käräkter. Yuğihä ul hätär qoral bötä malayzarzıñ da kesälärendä yörömäs ine. Ul, bısaq alıp, utınlıqqa sıqtı. Ike yäple ağas ezläp taptı. Häzer tamanlap kisergä lä, maturlap yunırga ğına qaldı. Kiskägä sabılğan baltanı kös-häl menän hurıp alıp, ike yäpte tamanlap qısqartırğa totondo. Läkin ikense sabıuza ber yäpte yañılış töbönän ük qırqıp taşlanı. Bütän ağas ezläp tabırğa tura kilde. Bınıhın arıu yäteş kenä saptı. Inde bısaq menän rogatkanıñ habın, yäptären yunıp şımartırğa ğına qaldı. Rogatkahı şäp bulırğa oqşay.

Başta unı ul ap-aq itep yışqılar, unan Väzirzeke keüyek qızıl buyauğa buyar. Yaqupta buyauzar yıterlek. Şunan atahınıñ iske velosiped kamerahınan matur ğına itep rezinka telep alır, iske itek quñısınan tüñäräk kenä itep kün uyıp alır. Älbittä, unıñ älegä tiklem bıl qoraldı yahağanı yuq. Şulay za unıñ rogatkanı kürgäne, hatta totop qarağanı bar. Başqalar yahağandı ul yahay almas, tihegezme? Yahar, şikhez yahar. Yahar za, yomoro ğına taş quyıp, anau alasıq başında ultırğan besäygä tosqap atıp ta yıbärer. Şunday tatlı uyzarğa batıp, ağasın yuna ğına başlağaynı, ütker bısaq, keskäy genä ber botaqtı kisep, hul quldıñ baş barmağına kilep tä teyze. Barmaqtan atılıp qan sıqtı. Yaqup sarbaylap qısqırıp yıbärze:

- Äsäy!

Ul şunda uq üzeneñ hatahın añlap aldı. Ayaq-qulı qanağanda, malayzarzıñ berehe lä äsähenä yügerep qaytmay, tota la ağas sörögö hibä. Ana bit oşo utınlıqta uq serek büränä başı yata. Ul arala Yaquptıñ äsähe, säsräp, boldorğa kilep sıqtı:

- Ni buldı, balaqayım?!

Äsähenän yällätep tororğa bıl elekke Yaqup tügel ine inde. Ul qulın tiz genä artqa yäşerze.

- Min hiñä tügel, ana besäygä "besäy!" tip qısqırzım.

- Qottarımdı aldıñsı, - tine lä äsä kire inep kitte.

Büränänän sörök alıp, Yaqup yärähätenä hipte, küp itep hipte. Qan başta sörök aşa la harqıp sıqtı, läkin ber azzan tuqtanı. Başlanğan eşte bötörörgä käräk ine. Äle genä bälä kiltergän yaman bısaqtı Yaqup yañınan qulına aldı. Şulay za eş barmanı. Kiselgän barmaq hulqıp hızlarğa kereşte.

Yaqup "ölgö"löktö bötöröüzeñ planın üzgärtte. Bögöngä qul eşkä yaramay ikän, ayaqtar bar. Ul häzer Kükräktauzıñ oslayıp torğan qayalı yırenä barır za taştan-taşqa hikerergä, öyräner. Başlıq quyğan burıstı ütär. Äsäheneñ hizger küzzäre şiklänep qaramahın tip, ul başta yay ğına qapqa töbönä kilde. Qoyma buyında yatqan tuptı alıp, qapqağa bärep uynağan buldı. Ber azzan huñ tubın qapqa astınan uramğa tägärätep sığarzı. Ürelep, bäläkäy qapqanı astı. Qapqa şığırlap quyzı. Bını işetkän äsähe şunda uq asıq täzrä ergähenä yügerep kilde:

- Yaqup, tim, qayza barahıñ?

- Tubım uramğa tägäräp sıqtı, äsäy, - tip, Yaqup dörösön äytte.

Äsähe täzrä yanınan kitkänse, Yaqup, tubın qapqağa bärep, uram yaqta uynanı. Yuramalmı, ısınmı - tup tau yağına sığa torğan tıqrıqqa taban tägäräne. Yaqup unı qıua kitte. Tup tägäräy - ul yügerä, tup tägäräy - ul yügerä. Läkin tup yomşaq üländä ozaq bara almanı, tuqtanı. Ä Yaqup ber yügerä başlağas, tiz genä tuqtay almanı. Kükräktauğa tiklem barıp yıtte. Ul, ürmäläp, oslo qaya ergähenä mende. Unda handıq däümäle, hatta unan da ereräk taştar berehe östönä ikensehe öyölgän. Bütän malayzar, "huğış uyını" uynağanda, oşo taştar arahına bosop atışalar ine. Bıl yırzä bik hätär. Yaza bashañ, yığılıp, başıñ tişeleüze köt tä tor. Yaqup başta bäläkäseräk taştar arahında hikergeläp yörönö. Ber tapqır, hörlögöp, tubığın bärze. Ämmä bireşmäne, haman hikereüyen belde, huñıraq ul ere taştar yatqan yaqqa küste. Auıl yağınan küz halıusı bulha, qursaq zurlığı ğına ber nämäneñ qaya itägendä hikerep uynauın kürep, ğäcäpläner ine. Ämmä uğa küz halıusı bulmanı. Ulınıñ bınday yaramağan eş eşläüye äsäheneñ hatta uyına la kilmäne. Yaqup haman hikerze lä hikerze. Bıl unıñ ösön uyın tügel, ä iñ qıstau eş ine. Malayzıñ, yığılıp, beläge hızırıldı, sikähe sıyıldı, mañlayı qabarıp sıqtı. Yarahı kübäygän hayın unıñ säme arttı, yöräge yarhını. Şärifulla äytmeşläy, bälki unıñ yörägenä lä börköt oyalağan bulğandır. Tik älegä tiklem qanat qına yäyä almağandır.

Yaqup menän mauığıp, kisä bezzän bik alama häldä qalğan Väzirze onotop yıbärzek bit. Äyzä, Yaqup üz eşen eşläy torhon, bez Väzirzär yağına qağılıp ütäyık. Ular Yaquptarğa qıyğas qına uram aşa tora.

Yomoro-yomoro yomğağım...

Huğış yıldarında la, huğıştan huñ da Väzirzär ğailähe, başqalar keüyek ük, aşau-eseügä naqıs, bik naqıs yäşäne. Şuğa kürälerme, Qorbanbikä yıñgälä ber säyır ğäzät buldı. Ul ikmäk-tozon, säy-şäkären, may-qaymağın irenän, balalarınan yıyıp, yäşerep totto, handıq, şkaf, kelät, alasıq asqıstarın här vaqıt üze menän yöröttö. Ul ğäzäten yıldar imenlänä töşkäs tä quymanı. Bötä aşamlıq zatın yıyzı, yäşerze. Ämmä sepräk-sapraq zatına unıñ ise kitmäne.

Öyzä bötä nämä yozaqlı bulğanlıqtan, Väzir bäläkäyzän ük aqtarınırğa, härmälänergä öyrände. Dürt-biş yäşlek saqta uq äle mendär arahına yäşerelgän arış kölsähen taptı. Yuq, qomhozlanıp, ber üze genä aşamanı. Näq yartıhın bülep, qustıhı Nasipkä birze, huñıraq, alasıq yozağın qazau menän asıp, ikäüläp höt estelär, handıqqa la asqıs yarattılar. Unan "qunaq ösön" genä haqlanğan ös şaqmaq şäkärzeñ berehen sälderzelär. Balta menän sabıp, şaqmaqtı ikegä büldelär. Bäläkäyıräge Nasipkä eläkte. Malayzar bötä yozaqtarzıñ da teldären tiz töşönöp aldılar. Tora-bara yozaqtar üz hezmättären ütäüzän bötönläy baş tarttılar.

Bını Qorbanbikä yıñgä lä bik tiz hizze. Isäphez hıyzarı yuq ine şul unıñ. Malayzarzıñ başına küp qarğıştar yauzı. Läkin ular nıqış buldılar, ezläneüzären dauam ittelär. Qorbanbikä yıñgä lä üzeneñ häylähen üzgärtte. Nämälären ul handıqqa yäki solanğa biklämäy başlanı. Şäkär, känfit keüyek nämälär öyzäge iske tun kisägenä, osormalağı bıyma quñısına yäki kelättä ğümer baqıy buş elenep torğan tubalğa yäşerelde. May-qaymaq alasıq mögäräbenän yımerek munsa meyısenä küserelde. Ämmä bıl saralar za kötkän näticäne birmäne. Malayzar ber ser artınan ikensehen asa barzılar. Äytergä käräk, ular ber nämäne lä umırıp almanılar. Yäşerelgän äyberzärze tabıu üze ber irmäk uyınğa, qızıqlı käsepkä äylände.

Bıl uyından aqsa tigän zat ta sittä torop qalmanı. Äytäyık, meyıs qıuışında ultırğan huqır lampa astındağı biş hum aqsanı tabıp, uğa peränik hatıp alıu, ul peränikte malayzar menän büleşep aşau qızıq tügelme ni? Väzir unı qızıqqa hananı häm şulay eşläne lä. Ärläüzär, qarğauzar, öy tübähenä yauğan borsaq keüyek hikereşep, sitkä tägäräp torzolar. Şulay za yäşerelgän aqsanı tabıu yıñel eş tügel ikän. Ber taptılar, ike taptılar, läkin ösönsögä ularzıñ härmäneü hälätlege yıtmäne. Bögön Väzir ezläneüzären yañınan başlanı. Uğa aqsa bik käräk ine. Kisäge hurlıqtı, iptäştäre menän kileşep, yaqşılıq menän genä yuyırğa mömkin. Unıñ başında bik yäteş ber plan tıuzı. Aqsa tabıp, lavkanan peränik hatıp alırğa la, iptäştärze hıylap, ğäfü ütenergä. Ololar za bit bezzeñ yaqta nahaqqa häteren qaldırğan keşehen saqırıp hıylayzar za ğäfü iteüyen horayzar. Väzir zä şulay eşläyäsäk.

Qarauıldan qaytqan atahı solanda yoqlap yata. Äsähe eşkä kitkän. Artıq şahit bulmahın tip, Väzir Nasipte kül buyına bäpkä haqlarğa qıuıp yıbärze lä, aulaq qalğan öyzöñ astın-öskä kilterep, aqtarınırğa kereşte. Kitap estären, toz hauıttarın, işek-täzrä baştarın totoş tentep sıqtı. Ämmä ezlägänen taba almanı.

Unıñ küz qaraşı älege meyıs qıuışındağı zur ğına yön yomğaqqa tuqtaldı. Väzir yomğaqtı alıp qısqılap qaranı. Ul aşıq-boşoq qına sırmalğanğa oqşay. Ütä yomşaq ine. Väzir yomğaqtı qolağına kilterep tağı la qısqılanı. Yomğaq esenän qıştırlau işetelde. Bıl yomğaqta nindäyzer ser bar ine.

Väzir yomğaqtıñ oson tabıp aldı la hütep sırmarğa kereşte. Unıñ yöräge, ayıu ezenä töşkän hunarsı yöräge hımaq, yarhıp tibergä totondo. Üze yomğaqtı hütä, huzıp-huzıp köyläy:

- Yomoro-yomoro yomğağım, kürmäneñme aqsamdı? - ti. Şunda uq yomğaq ösön yauap ta qaytara:

- Yomoro-yomoro yomğaqmın, hütelep bötkäs, äytermen...

- Äytmähäñ dä, belermen...

Hütä torğas, yön yıp ikense yomğaqqa sırmalıp böttö. Väzir qulında qat-qat böklängän yäşkelt qağız ğına torop qaldı. Väzir unı aşıqmay ğına hütte. Bıl ör-yañı ille humlıq aqsa ine. Unıñ esenän tağı ber yıgerme bişlek, ber bişlek kilep sıqtı. Väzirgä küp käräkmäy ine.

- Ata-äsähenä teymäyık, bezgä balahı la yıtkän, - tip bişlekte alıp salbar kesähenä tıqtı. Qalğandarın elekkesä kire bökläp, ularğa yomğaqtı yañınan hütep sırmarğa totondo. Üze sırmay, üze huzıp-huzıp höyläy:

- Yomoro-yomoro yomğağım, ni kürzeñ dä ni beldeñ? Yomğaq ösön yauaptı üze qaytara:

- Ay kürze, qoyaş aldı, min ber ni zä kürmänem...

Yomğaqtı elekke hälenä kilterep urınına quyğas ta, Väzir lavkağa yügerze. Biş humlıq peränik ülsätep, ike salbar kesähenä tultırzı. Tik niñäler hatıusı apay uğa ber az şiklänep qarap qaldı. Äyterheñ, Väzir biş hum aqsa tabırlıq malay tügel. Yuq, hatıusı apay uğa şiklänep qaramanı. Ul bötönläy başqa nämä haqında uylanı: "Äsähe ker yıualır, küräheñ. Bahırzıñ almaş küldäge yuqmı ikän ni?" - tip boşondo ul. Väzirzeñ tän sınıqtırıp yöröüyen belmäy ine şul. Väzir peränikte qaytarıp azbar sitäne arahındağı halamğa yäşerze. Yayı kilgäs, tegelärzeñ qolağına töşörör zä, şunan ular ösäüläp tauğa menerzär. Iptäştäre: "Ni bulır ikän?" - tip kötöp torğanda, ul kesälärendäge higez peränikte beräm-beräm sığarıp, ülän östönä quyır, unan öläşergä totonor. Iptäştärenä ösärze birer, üzenä ikene alır. Üzenä hatta beräü qalmaha la, riza. Qunaq hıylauzıñ yolahın belä ul. Oşo uyzarzan unıñ tübähe kükkä teyze. Bıl minuttarza unan da şatıraq, unan da bähetleräk keşe yuq ine. Väzir, ere genä atlap, uramğa sıqtı. Quldarın artqa quyıp, yalangas qorhağın kirä birep, baytaq qına tirä-yaqqa qaranğılap torzo. Ul üzenän siktän tış riza ine.

Şul arala tau tıqrığınan, bılt itep, Yaqup kilep sıqtı. Unıñ qabarmağan, sıyılmağan yıre yuq ine.

- Ey, Ölgö, qayza barzıñ? - tine uğa Väzir.

- Min Ölgö tügel, min - Yaqup,- tip qarıulaştı tegehe.

- Ällä ayıu menän alıştıñmı, bähleüän?

Yaqup, iptäştärenä birgän antın şunda uq häterenä töşöröp, üz yulına kitä başlanı. Läkin ul bit "qul birmäskä" ant itte. Höyläşeü ul qul bireü tigän hüz tügel dä. Väzir ergähenän mahayğan keşe hımaq ütep kiteüze ul kileştermäne.

- Min bızau ezlänem,- tip şıldırzı ul.

- Mañlayıñdı taşqa ora-ora ezläneñme ni ul bızauzı?

- Buldı inde, - tine Yaqup. Bäynä-bäynä höyläp bireüze käräk tapmanı.

- Nu bizängänheñ, äy... Nisaua, tözäler äle. Yamauı östöndä,- tip tınıslandırzı Väzir. Unıñ bögön küñele kütärenke ine. Kemgä bulha la beräy yaqşılıq eşlägehe kilep kenä tora. Şuga kürä ällä qasan küzzän töşkän Ölgö Yaqupqa la, tiñ kürep, hüz quştı, iğtibar kürhätte, unıñ yärähättären kürep, hatta qızğanıp ta quyzı. Läkin bıl ğına azıraq toyoldo uğa. Yaquptı nimä menänder qıuandırğıhı kilde unıñ. Ä Yaqup ihä bıl minutta başqasaraq uyza ine: ul Väzirgä säläm dä birmäy ütep kitähe urında, häter haqlap, unıñ menän höyläşep tora, tübänselek kürhätä.

Ägär Yaquptıñ oşo uyzarın Väzir hizep qalha, his şikhez, Ölgönöñ mañlayına tağı ber-ike oro östäler ine. Yuq, ber ni zä hizenmäne Väzir. Rähätlek kisereüselär şulay huqır bulalar inde. Kirehensä, Yaqupqa qarata unıñ yaqşılığı artqandan-arta barzı. Ozaq köttörmäyınsä, salbar kesähenän rogatka kilep sıqtı. Bıl - bötä uramda dan totqan tege qızıl haplı rogatka ine inde.

- Oqşaymı hiñä? - tine Väzir.

- Niñä, oqşay za...

- Käräkme hiñä?

- Käräk tä...

- Käräkhä, al. Min hiñä bötönläygä biräm.

Yaquptıñ qapıl başı äylänep kitkändäy buldı. Küz aldında nindäyzer keskäy genä qızıl şäülälär hikereşep uynanı. Bıl vaqıt Väzir qızıl haplı rogatkanı uğa huzıp tora ine.

- Birgändä, al!- tip boyorzo Väzir. Unıñ tupas tauışı Yaquptı aynıtıp yıbärze.

- Ä min hiñä rezina tup, yänä velosiped zvonogı birermen, häläk irmäk şıltıray ul,- tip bışıldanı Yaqup.

- Käräkmäy. Büläkte hatıp birmäyzär. Rogatkalar mindä ber qumta ul...

Yaqup qıyır-qıymas qına rogatkağa ürelde. Aldatmaymı ikän tip şiklände ul. Läkin kiñ küñelle, yomart Väzir unday vaqsıl şayarıuzarzan östön ine.

Yaqup rogatkanı alıp, qaltırana-qaltırana, salbar kesähenä tıqtı.

- Min dä hiñä... - tip nimäler väğäzä itergä kereşkäyne, Väzir unı şıp tuqtattı:

- Käräkmäy. Bar, qayt ta atırğa öyrän!

- Yaray! - tip tege şunda uq öyönä yügerze.

Yaquptıñ kiteüye buldı, auızı qolaq artına yıtkän Gölnurzıñ Väzir qarşıhına kilep basıuı buldı. Ul qultıq astına säskäle qızıl sitsa töröp qıstırğaynı.

- Abau, mäshärä, küldäk tä keymägän! - tip säreldärgä totondo Gölnur.

- Bar, yulıñda bul.

- Baram şul. Min tübän os Yämlihä apayımdarğa sitsa iltäm, ul miñä matur küldäk tegä, - tip häbär haldı qız. - Ayzar menän Ğabdulla Qılıstıñ arğı başına kitte. Mine eyärtmänelär. Ular miñä turğay balahı totop qaytalar. Ikene. Gölnur üz yulına kitep barzı. Väzirzeñ qobarahı osop, ese ärnep qalıuın ul hizmäne lä. As qäzeren tuq belmäy şul inde. Äle genä quqırayıp basıp torğan Väzir qapıl börşäyıp qaldı. Unıñ kisäge qayğıhı yañırıp kitte: timäk, tegelärzeñ Väzirzän bötönläy qul heltäüzäre ras. Unıñ Ölgö Yaqup hälenä töşöüye, küräheñ, oşolor inde. Bögöndän alıp Yaquptıñ yondozo yuğarığa ürläy başlauın belmäy ine şul ul. Belhä, üz qulı menän üz qoralın uğa tottorop ta yıbärmäs ine.

"Nisek tä yayın tabıp, bögön kis ük iptäştärze hıylap, ğäfü ütenergä käräk. Yuğihä donyanıñ qızığı qalmanı..." - tip uylanı ul. "Ölgö"lär sıltırap qıyrala

Yaqup qaytıp kürengäs, äsähe ber ağarzı, ber kügärze. Tamağına töyör tığılıp, başta ul baytaq öndäşä almay torzo, unan äse itep qısqırıp yıbärze:

- Ültergändär balaqayımdı! Ültergändär! Ilarlıq ta häle qalmağan bit. Qayhı, qotorğan ete talanı şulay, balaqayım?

"Ülergä" samahında la bulmağan Yaqup tınıs, hatta ber az tantanalı tauış menän yauap qaytarzı:

- Min qaya taşta hikerep uynanım, äsäy. häläk irmäk buldı. Şunda yaza basıp...

Gölyımeş apay unı tıñlarğa la telämäne, haman säreldäy birze:

- Älege Väzirzer inde, yözö qara! Känsägä başırıp, aqılğa ultırtmahammı şunı:

Äle genä, şunday yomartlıq kürhätep, rogatka birgän Väzirzeñ ğäyıphez ärläneüyen Yaqup tınıs qına tıñlap tora almanı. Unıñ hatta ese ärnep quyzı.

- Väzirgä tel teyzermä, äsäy. Ul mineñ dusım häzer. Min üzem yığıldım. Üze yığılğan - ilamas.

Äsä torğan hayın yarhıy ğına barzı:

- Hin üze yığıla torğan bala tügel, höylämä buştı! Nisämä äyttem, şul Väzirzärgä ayaq basma, tip. Nisämälär äyttem...

Äsähen ışandırırğa ämäl tapmay torğan Yaquptıñ başına şunday hätär ber uy töştö:

- Ulayha, äsäy, - tine ul, - bına kür zä tor. Anau qaramanıñ iñ osona menäm dä hikerep töşäm. Ih ta itmäyım.

Şulay tip äyteüye buldı, qoyma buyındağı yañğız qaramağa taban yügereüye buldı. Yaqup iñ tübändäge botaqqa ürelergä lä ölgörmäne, äsähe unı kilep qosaqlap ta aldı. Äytergä käräk, küpme tırışıp qaramahın, bığa tiklem ul qarama başına Yaquptıñ ber tapqır za menä alğanı yuq ine äle. Bıl yulı la meneüye bik şikle ine.

- Isärlänmä, balam, - tine Gölyımeş apay. Häm üz hüzenän täne esele-hıuıqlı bulın kitte. Unıñ küñelendä ber şik yaraldı: "Ällä ber-ber törlö şauqım qağıldımı bıl balağa? Aqılına zäğiflek kildeme yuğihä?" - tip qoto osto. Isınlap ta, bığa tiklem här azımın äsähe quşqansa ğına atlap öyrängän Yaquptıñ bıl qılığına is kiterlek ine. Yaqup äsäheneñ qosağında tıpırsınırğa totondo:

- Yıbär, tim, äsäy! Hikeräm tigäs, hikeräm...

Gölyımeş apay tamam qauşap, hälhezlänep qaldı. Bıl balanıñ bolarıuı tiktäskä tügel ine.

- Hikererheñ, ulım, hikererheñ. Tik irtägä, yäme? - tip tınıslandırzı ul Yaquptı. - Ä häzer öygä inäyık. Üzeñde qaymaq menän hıylarmın. Säksäk tä birermen.

Şunday tämle nämälärzeñ isemen işetkäs, Yaqup başqasa tulamanı. Äsähe unı öygä şul qosağında kileş kütärep inderze. Malay, älbittä, äsäheneñ qurqınıs uyzarğa batıuın hizmäne. "Äsäyze barıber ışandırzım", - tip kenä uylanı. Öygä ingäs, Yaqup ber sınayaq qaymaq menän arıu ğına öyöm säksäkte tiz ük heltäp quyzı. Bulha, tağı la aşar ine, tik horarğa ğına qıymanı. Gölyımeş apay ulınan küzzären almay qarap ultırzı. "Atahı la kitte lä olaqtı. Qayza barıp huğılmaq käräk häzer?"- tip estän özgölände ul. Ä Yaqup, rähätlänep tuyınıp alğas, ultırğan yırendä hatta ber talpınıp quyzı.

- Yärähättäreñ hızlaymı, balam? - tip horanı äsä.

- Yuq, - tine ulı. Üze mañlayındağı kükhel qara orono hıypap quyzı. Gölyımeş apayzıñ yöräge cıu itep kitte. "Sire şulay uq qatımı ikän ni? - tip ärnene ul. - Şul tiklem hızlauzarzı la hizmäy bit bıl bala!"

- Yatıp al, balam, arığanhıñdır, - tine äsä, şunda uq urın tüşärgä totondo. Üzeneñ "ölgö"lögönä qarşı irtänän birle köräşkän Yaqup baytaq yonsoğaynı. Şuğa kürä ul qarışmanı. Tüşägän urınğa barıp yattı. Yatqas ta uñ botona nindäyzer qatı nämä teyze. Yaqup unı härmäp qaranı. Bıl bayağı qızıl haplı rogatka ine. Timäk, ul kesälä yata. Yaquptıñ bötä arığanlığı ber yulı ällä qayza osop yuğaldı. Ul qapıl hikerep tormaqsı bulğaynı la... tormanı. Yoqlağan keşe bulıp, küzzären yomdo, ä ber azzan kileşterep hırıldap ta yıbärze. Ulınıñ yoqlap kiteüyenä tamam ışanğan Gölyımeş apay şım ğına işekkä taban yünälde. Ul auıldan ber saqrım samahı sittäräk yäşägän urman qarauılsıhına barırğa qarar itkäyne. Qarauılsı qarttıñ qalalağı vraç qızı elekke köndö genä bala-sağahı menän yalğa qaytqaynı. Gölyımeş apay şul vraçtı saqırmaqsı buldı.

Äsä solanğa sıqtı. Bına aqrın ğına işek asılıp yabıldı, unan qapqa şığırlap quyzı. Yaqup şularzıñ bötähen dä işetep yattı. Ul ırğıp urınınan torzo la, izängä töşkäs, ber-ike qat ürä hikerep aldı. Unan huñ tışqa torop yügerze. Qoyma buyına kilep bosto la äsäheneñ qayhı yaqqa kitkänen yarıq aşa küzätep torzo. Äsähe Väzirzärgä lä inmäne, kantselyariya yağına la borolmanı, tıqrıq aşa auıl sitenä sığıp kitte.

Yaqup qızıl haplı rogatkanı kesähenän hurıl sığarzı la uğa baytaq ara hoqlanıp qarap torzo. Yıget qulına nindäy genä maldar töşmäy! Häzer eşkä totonahı ğına qaldı.

Öy aldına vaq taş qatış qom hibelgän. Başta Yaqup furackahına küp itep vaq taş yıyzı. Unan yaylap qına boldorğa menep ultırzı. Häzer atır ösön yäteş säp tabıp alırğa käräk ine. Aq kelät ergähendäge bağana yäbenä tüñkärep elep quyılğan yäşel künäktän dä şäberäk säpte ezläp tä taba almashıñ. Yaquptıñ qaraşı şul künäkkä tuqtaldı. Ul, yomoro ğına ber taş menän rogatkahın qorop, tosqarğa totondo. Ozaq tosqanı. Rogatkanıñ rezina kereşe, huzıla torğas, näp-näzek bulıp qaldı. Yaqup kereşte ısqındırzı. Taş üz yulına osop kitte, ä qapıl ısqınğan kereş baya ğına kiselgän baş barmaqqa kilterep huqtı. Yaquptıñ küz aldında qızıl tüñäräktär hikereşep uynarğa kereşte. Elegeräk şunday häl bulha, Yaqup rogatkahın atıp bärer zä ilay-ilay öygä yügerer ine. Häzer unday saqtar ütte şul.

Bıl täüge bälä malayzıñ barı sämen genä arttırzı. Auırtqan barmağına ber-ike tapqır öröp aldı la yañınan üz eşenä totondo. Ber attı, ike attı, biş attı, ämmä yäşel künäk ise lä kitmäy elenep tora birze. Zıñlap ta qaramanı. Yaqup, boldorzan töşöp, ber-ike azım kelätkä yaqınlaştı. Ul basıp atırğa totondo. Ösönsö taş yäşel künäkteñ qabırğahına barıp teyze. Künäk zıñ itep qaldı. Yaqup Väzirzän küp tapqırzar işetkän hüzzärze qabatlap quyzı:

- Ber qoymaqtı maylanıq!

Läkin "ikense qoymaq" bik ozaq "maylanmay" yafalanı. Inde teyzerzem tip kenä atqanda, yäşel künäk qımşanmay za torop qaldı, ä aq kelät täzräheneñ ber ölgöhö sıltırap qoyolop töştö. Bıl vaqıt şığırlap qapqa asıldı. Ämmä Yaqup unı işetmäne. Ul, sämlänä töşöp, künäkkä yänä atıp yıbärze. Bıl yulı bayağı täzräneñ tübänge ölgöhö selpärämä kilde. Qapqanan kilep ingän Gölyımeş apay menän vraç, ni tiyergä lä belmäy, başta aptırap qaldı. Äsä üzäk özgös tauış menän qısqırıp yıbärze.

- Balaqayım!- Ul, yügerep kilep, Yaquptı yıtäkläp aldı. Bıl arala Yaqup rogatkanı kesähenä yäşerergä ölgörgäyne. Läkin äsälä rogatka qayğıhı yuq ine.

- Auırıu balağız oşomo? - tip horanı vraç.

- Oşo şul. Mineñ berzän bergenäm ul.

Yaquptı öygä alıp indelär. Vraç unıñ tamağın, küzzären qaranı, yatqırıp qorhağın qapşanı. Ike qolağına ike rezina esäk tığıp, ul malayzıñ arqahın, kükrägen tıñlanı, şunan huñ tağı ber tapqır küzzären qaranı.

- Balağız sälämät. Säp-sälämät, - tine.

- Sälämät bala şulay bulamı ni? Yanmağan, kügärmägän yıre yuq bit.

- Sirle bulha, ırğımas, hikermäs ine. Hikermähä, yığılmas ta ine. Şulaymı, yıget keşe? - tine vraç.

"Eget keşe" baş qaqtı.

Äsä haman üzeneken tılqıy birze:

- Bınau orolarına, uyılğan-sıyılgan yırzärenä nindäy darıu hörtäyım huñ?

- Darıu hörtöp torahı yuq, tözäler.

"Esendä yäne yuqtır bıl doktorzıñ",-tip ilanı Gölyımeş apay. Ä doktorzıñ esendä yäne bar ine. Läkin yuq sirze bar itep hörän halıusılarzı unıñ yıne höymäy ine. Vraç, äyberzären yıyıp, keskäy qumtahına haldı la huşlaşıp sığıp kitte.

- Yaray inde, ulay bulğas, - tip torop qaldı Gölyımeş apay.

Kiskä tiklem äsä ulın tışqa sığarmanı, hağalap ultırzı. Tik kötöü qaytır aldınan ğına, bızau ezläp alıp qaytırğa tip, tau yağına sıqtı. Unda la ulın kisätep kitte: "Tışqa ayaq atlayhı bulma!" - tine. Üz hüzzäreneñ kösönä ışanıp yıtmäy, işekte tıştan elep tä quyzı. Işekte elmähä, Yaqup, bälki, öyzä lä ultırır ine. Azbarğa yabılğan käzä bäräse keüyek, nisek bik astında ultırhın inde ul? Täzränän hikerep, Yaqup tışqa sıqtı. Ul başlanğan eşen ber tiklem oslap quyırğa buldı. Sönki uğa birelgän ös köndöñ berehe ütep bara ine. Äsähe qaytqansı, ul munsa möryäheneñ osona quyılğan qalay torbanı atıp töşörörgä lä, uñ kürşe Sabirzarzıñ nigez öyömöndä torğan balsıq körşäkte vatırğa la, hul kürşe Yomabikä qarsıqtıñ ülän östöndä ultırğan yız qomğanın yämşäytergä lä ölgörzö. Yaza atıuzan tügel, ularzıñ här berehenä tosqap attı ul. Yomabikä qarsıq işetmäne lä, kürmäne lä, ämmä Särbi apay Yaquptıñ tetmähen tette. "Ikense Väzir buldıñmı ällä, azğın malay?! Yaqşınan yaman tıuğan! Tärtipteñ nimä ikänen belmägän yünhez! Bına äsäyıñ genä qaythın äle..."

Yaqup ğümerendä berense qat "tärtiphez" tigän hüz işette. Yuq, bığa ul boşonmanı. Timäk, häzer unı beräü zä "Ölgö Yaqup" tip üsekläy almayasaq.

Kül östöndä balıq uynay

Kön kiskä auışıp bara. Kül östöndä irtänän birle yügereşep uynağan vaq tulqındar, yarğa hıyınıp, tınıp qalğandar. Talsıqqandarzır, küräheñ. "Bılar yal ithendär äle", - tigän hımaq, yıl dä tau yağına kitep olaqqan. Bıl mäldä ul, moğayın, qarağay botaqtarın helketep yöröyzör äle. Unıñ eşe ber vaqıtta la bötmäy.

Ä bına qoştar, ismaham, mizgelen belep kenä hayrayzar. Kön esehendä ular hayrau yağına bik äüäs bulmayzar, halqın töşä başlağas, ularzı totop ta tıya almashıñ. Qılıs buyındağı här qıuaq yır moñ säsep tora. Tıñlap qına ölgör.

Balıqtar za irtäle-kisle şayanıraq bulalar. Äle lä bına, hıu östöndä isäphez-hisaphız tüñäräktär yahap, balıq uynay. Qayhı ber ütä şuqtarı öskä hikerep sığalar za, üzzäreneñ täñkälären yıltıratıp, maqtanğan bulalar. Yänähe: "Küregez, bez nindäy hılıubız!"- tizär. Şulay za tämhezzär ular, balıqtarzı äytäm. Äle külde ber itep uynap yörögän sabaqtarzıñ häm qızılğanattarzıñ baytağına ber nisä köndän, üz küldären taşlap, Kirämät başındağı yat külgä küsergä tura kiläsäk. Häm ular ber qasan da Qılısqa kire äylänep qayta almayasaqtar. Bıl haqta balıqtar ber nämä lä belmäyzär. Hatta uyzarına la kiltermäyzär. Saq qına hizenhälär zä, şul tiklem ük uyınsaq bulmastar ine.

Qoştarzıñ eşe bötönläy başqa. Ularzı hin ällä qayzağı urmandarğa iltep taşla, barıber telägän saqtarında üz qıuaqtarına qaytalar za kilälär. Bına bit ul yır östöndä yäşäü nisek häybät, hıu astında yäşäü işe tügel inde. Äyzä, balıqtar hikereşä, qoştar hayraşa torhon. Bez yar buyındağı tal qıuaqtarı arahına küz halayıq. Iñ täüzä bez unda ber söm-qara, ber yırän baş kürerbez. Käüzälären qamış qaplay. Şulay za ul baştarzıñ kemdärzeke ikänen tanıuı qıyın tügel. Qarahı: "Min Ğabdulla", yıräne "Min Ayzar",- tap ällä qayzan qısqırıp tora.

"Ös tağan"dıñ ike teräge tauışhız-tınhız murza ürep ultıra. Häzer eş bötöügä bara inde. Läkin şunı äytergä käräk, Ğabdullağa, Başlıq bulha la, barı qara iştärze genä başqarırğa, dörösöräge, Ayzarzıñ yarzamsıhı ğına bulırğa tura kilde. Ul öläsäheneñ halma bısağı menän sıbıq qırqıp, ularzı botaqtarzan ärsep, Ayzar aldına halıp torzo. Bıl saqta ul üzeneñ Başlıq ikänen bötönläy onotop yıbärze. Kirehensä, Ayzarğa hoqlanıp, unı östön itep qaranı. Hatta ber saq: "Nu osta ikänheñ, malay", - tip iptäşe aldında yaramhaqlana birep tä quyzı. Qulıñ hönär belmägäs, şulayıraq bula şul.

Ayzarzıñ yarılıp bötkän yügerek quldarına ısınlap ta hoqlanıp tuymaslıq ine. Neskä, ozon tal sıbıqtarı unıñ bäläkäs barmaqtarında, yıbäk tasma urınına, bögölöp-hığılıp uynay. Äyterheñ dä, ul tal sıbıqtarınan murza tügel, ä yıbäktän seltär ürä ine. üzeneñ buldıqlılığı menän ul ber genä tapqır za şapırınmanı, unıñ yözöndä quqırayıuzıñ äsäre lä sağılmanı. Ara-tirä tanauın tartqılap, barı eşläy birze. Isın ostalar ana şunday bulalar za inde.

Balıqtar hikereşeüyendä, qoştar hayraşıuında, malayzar murza üreüyendä buldı, här kem üz hönäre menän mäşğül ine. Şuğa kürä ular yar başındağı tar huqmaq buylap bosa-qasa ütep barıusı küldäkhez malayğa iğtibar za itmänelär. Malayzıñ yalanğas beläktärenä teyıp qalğan tal yapraqtarı nimäler şıbırlarğa itep qarahalar za, ularğa qolaq halıusı bulmanı. Ber az uza birgäs, älege malay yöztübän yatıp, qamış arahındağı ikäüze küzätergä kereşte. Unıñ sılt-sılt yomolop torğan küzzäre bötähen dä kürze, bötähen dä şäyläne. Ber azzan huñ ul qamış töböndäge yäş kürände şälkem itep usına yıyıp totto la, at qoyroğo töynägän keüyek, töynäp quyzı. Bezzeñ urman yağında keşelär ez yuğaltmas ösön şulay bildä qaldıralar. Küräheñ, bıl malay za älege urındı bildäläp ütergä buldı. Sönki Qılıs buyı zur. Qayza qarama, yırıp sıqqıhız qamışlıq.

Yäy könö, tän yandırıp, küldäkhez yörögän malayzar hiräk osramay. Läkin bınıñ keüyek yıtez häm haq häräkät iteüselär Börkötlölä küp tügel. Unıñ här qıymıldauı: "Min Väzir!"- tip qısqırıp tora. Üzenä käräkteñ bötähen dä barlap, tikşerep sıqqas, Väzir, aqrın ğına şıuışıp, artqa sigende. Artta urman. Urmanğa inep alğas, ul, quyı ülän arahındağı büzänä keüyek, yılt itep kenä qaldı. Bıl arala Ayzar menän Ğabdulla la murzanı ürep bötörzö. Isınlap ta matur nämä kilep sıqtı. Şulay za Ayzar hönär eyälärenä genä has ber yınteklelek menän üz eşen tağı ber qat tikşerep sıqtı, qapqasın ber yabıp, ber asıp qaranı. Şunan huñ ğına malayzar salbarzarın sisep ırğıttılar. Ike-ös künäk balıq hıyışlığı auzıñ esenä zur ğına ike taş halıp, unı kül esenä, qamıştar arahına kütärep inderzelär. Murza tiz genä batırğa telämäne. Unı, tübän tarttırıp, qamış habaqtarı menän bäyläştergelärgä tura kilde. Qısala-fälän inmähen tip, murzanıñ qapqasın yabıp, nığıtıp quyzılar. Sönki bezzeñ balıqsılar ber qatlı tügeldär. Ular balıqsılau käsebeneñ räten belälär. Bıl mizgeldä murzağa yazıp-yañılışıp ingän balıqtı kötöp torou yünhezlek bulır ine. Unday azaşqan sabaqtarzı ğına añdıp ultırhañ, yäy ütep kiter. Irtägä ük käm tigändä dürt qarmaq menän eşkä totonorğa tura kiläsäk. Ana bit hıu östöndä küpme balıq sirtä. Malayzar ozaq itep külgä qarap torzo. Ularzıñ küz aldında hikerep uynağan balıq tik qarmaqqa qabır ösön genä aşqına. Bälki, ular üzzäreneñ yañı külgä kitäsäktären hizep şulay qıuanışalarzır. Il gizeüze, donya küreüze kem genä yaratmay huñ?

- Uynağız, uynağız, - tine Ğabdulla, - uynar könögöz alda äle.

Häm ütä möhim eş başqarğan malayzar, salbarzarın keyıp, auıl yağına ıñğaylanı.

Irtä yamğırlı buldı

Bezzeñ yaqta hatta yäyge yamğırzar za ultırıp yaua. Ber başlaha, täülek buyına talğın ğına şıbırlay birä. Şuğa kürä unı: "Ultırıp yaua", - tizär. Bıl saqta inde yır, maylı butqa aşağan malay irendäre keüyek, yıltırap, rähät sigep yata. Tön urtahında başlanğan yamğır irtä menän dä tuqtamanı. Läkin barıber dürt öyzäge dürt malay qul qauşırıp tik ultırmanı. Qızıl tuqaldı kötöügä qıuıp qaytqan ıñğayza uq Ğabdulla Ayzarzarğa inde. Ular alasıqta bınamın tigän dürt qarmaq rätlänelär. Iske auzı qırqıp, seltär toq yünättelär. Ul toqtoñ niñä käräklegen balıqsılar üzzäre genä belä. Unan azbar artına sığıp konserva qalayına seläüsen yıyzılar. Yır yıüyeş bulğas, bögön seläüsendär teremektär ine. Qomhoz balıqtı ular üzzäre ük saqırıl torasaq.

- Yığa huqtı bıl yamğır,- tine Ğabdulla, uftanıp. - Taptı yauır vaqıt!

Här nämäne yaqşığa yurarğa öyrängän Ayzar dusın tınıslandırırğa kereşte:

- Yauhın äyzä. Igendär üser. Yauır, yauır za tuqtar. Irtägä lä kön bezzeke bit. Yamğırzan huñ balıq häläk şäp qaba ul.

- Hiñä bötähe lä şäp inde, üz başıñ menän uylamağas, - tip Ğabdulla üzeneñ Başlıq ikänen hätergä töşöröp aldı. - Ä bına qayzan kämä tabırğa? Kämä! Hineñ uyıña kergäne barmı şul?

- Ä niñä käräk ul? Yar başınan da tupıldap qabıp tora.

- Yuq inde. Selbärä aulağan ıbır-sıbır malayzar keüyek, yar başınan qarmaq halıp yöröp bulmas, - Ğabdulla ere genä östäp tä quyzı: - Ul zamandar ütkän.

Isınlap ta, üzen "balıqsımın" tigän keşe bezzeñ Qılıs buyında yar başınan qarmaq halıp yörömäs. Balıqtıñ erehe - kül esendä, balıqsınıñ yünlehe - kül östöndä bulır.

- Yaray, tabılır äle, - tip kileşte Ayzar.- Ölgönöñ olatahı qalala qunaqta yöröy. Tik kämähen häläk zur yozaq menän yozaqlap kitkän. Asqıs yaratıp bulha...

Başlıq yañı farmanın iğlan itte:

- Kämä tabıuzı Ölgö Yaqupqa yöklätergä!

Bıl vaqıt Väzirzär öyöndä oşonday küñelle höyläşeü bara ine:

- Tañdan torop, bögön qoymaq izgäynem. Balalarımdı ber hıylayım äle, ismaham, - tip tezep kitte Qorbanbikä yıñgä. - Häzer dörlätep meyıs yağıp yıbäräm.

- Äsäy, - tine Nasip, - qoymaqtıñ şıma yağın maylarhıñmı ällä şazra yağınmı?

- Şıma yağın da, şazra yağın da maylarmın, ulım. Bar äle yügerep kenä alasıqtan qoro utın alıp in.

- Ih, tämle bula ikän! - tip Nasip hatta säpäkäy itep aldı. Ul hä tigänse, qosaq tultırıp, utın da kertep taşlanı. Väzirgä lä eş qalğaynı äle:

- Ä hin, Väzir, yügerep kenä Yämlegöl inäyzärzän taba alıp qayt. Ike taba menän sıclatıp qına beşerep alırmın. Qara unı, ber ayağıñ unda, ikensehe bında bulhın!

Bütän yomoş bulha, Väzir, bälki: "Ana, Nasibeñ barhın", - tip qarışıp ta toror ine. Ämmä bıl yomoş qarışa torğan yomoş tügel ine. Ul atahınıñ olo itektären quñaltaq keyıp kenä tışqa atıldı.

- Qoyop yamğır yaua bit. Yalanğas yörömä şulay äzäm köldöröp, yünhez! Ana hırmañdı bulha la elep al! - tip qısqırıp qaldı Qorbanbikä yıñgä.

Väzir äylänep tä qaramanı. Ağahı ösön yauaptı Nasip qaytarzı:

- Tän sınıqtıra bit ul, äsäy. Väzir ağayım bahadir keüyek köslö bulasaq. Bına kür zä tor. Anau usal ügez bar bit äle, ana şunı sätäkäy barmağı menän genä törtöp osorasaq ul.

- Bik osoror äle, halqın teyzerep, anau Kaşaf keüyek, qıh-qıh qıhılday başlaha...

- Bahadirğa halqın teymäy zä ul, äsäy.

- Bına tağı ikense ber isäüän. Hiñä genä yıtmägäyne tağı, täteldäk.

Qorbanbikä yıñgäneñ bögön küñele kütärenke ine. Öfönöñ üzenän kilgän küzlekle ağay kisä unıñ eşen maqtap kitte:

- Tauıqtarıñ yırlap tora, eşeñ ırap tora ikän, kilen. Rayonda aldınğılar rätenä sığıp barahıñ bit, - tine.

- Yaqşı hüzeñ - yän azığı, rähmät, ağay, - tip qıuanıp qaldı Qorbanbikä yıñgä. Şulay itep, bögöngö qoymaqtıñ äsetkehe kisä ük halınğaynı. Eşenä maqtau işetkän äsä, qoymaq menän hıylap, balaların da qıuandırırğa buldı.

Meyıskä ut ta yağıldı. Kümer zä töştö. Yañğız taba küp tapqırzar sıclap meyıskä lä kerep sıqtı. Tik Väzir genä kitte lä battı.

Kämäne yözörgä öyrätäm...

Bötä yorttar uramğa tezeleşep ultırğan. Ber Yämlegöl inäyzeñ genä keskäy öyö, kötöüzän ayırılğan käzä bäräse hımaq, kül tıqrığınıñ arğı başına yar sitenä sığıp basqan. Unıñ ike täzrähe kül yağına qarap tora. Ällä ber-ber nämägä üpkäläp, bıl öy şulay auılğa artı menän äylängän inde? Ulay tihäñ, bötä Börkötlö Yämlegöl inäyze ah itep tora. Kürşe-tirä unı aş-hıuzan qaldırmay. Bıl öyzöñ üz tarihı, üz yazmışı bar. Öyzöñ töp hucahı Mırzabay ataqlı balıqsı ine. "Balıqsı urını hıu yanında bulırğa teyış", - tip ul nigezen yar buyına qorzo. Bik matur ğümer ittelär, uldar üsterzelär. Kül östö tıp-tın ber köndö Yämlegöl inäyzeñ örlök keüyek ike ulı ber yulı oşo öyzän huğışqa sığıp kitte. Ikeheneñ berehe äylänep qaytmanı. Huğış basılır aldınan ğına Mırzabay qart üze lä ülep kitte. Donyalar imenlänä başlağas, kolhoz idarahı Yämlegöl inäyzeñ öyön auıl urtahındağı buş urınğa küserep halırğa qarar sığarzı. Läkin ul riza bulmanı: "Uldarımdıñ nigezenän quzğalmayım", - tine. Ägär Yämlegöl inäy tege saqta öyön küserep halırğa rizalaşqan bulha, baya taba alırğa sıqqan Väzir şunda uq äylänep qaytır ine. Ä ul kitte lä olaqtı.

Väzir, qıptır-qıptır yügerep, tıqrıq başına kilep sıqtı. Yämlegöl inäyzeñ uram qapqahın inde ürelep astım tigändä genä, unıñ yılğır küzzäre yamğır seltäre aşa kül östön qapşap sıqtı. Yar sitendä qazzar küşegep ultıra. Ä estäräk kemder kämälä işkäk işep bulaşa.

Bäy, bıl Yaqup tabaha!

Yaquptıñ kämälä yöröüyen Väzir yaqından qarap kitmäy buldıra almanı, älbittä. Bığa unıñ kösö yıtmäne. Qoyop yamğır yauğanda Ölgö Yaqup kämälä yöröhön dä, hin şunı isäpkä almay uzıp kit, imeş. Yuq inde. Bınday märäkälär hiräk bula ul. Väzir kül sitenä yügerep kilde. Başta ber az öndäşmäy qarap torzo. Yaqup unıñ kilgänen dä, torğanın da kürmäne. Üz mäşäqäte üzenä yıtkäyne unıñ. Nisek kenä işep qaramahın, kämä alğa la kitmäy, artqa la sikmäy, ber urında äylänep tik tora. Ä yar yağınan iskän yıl unı aqrın-aqrın ğına eskä qıua.

Väzir sızamanı:

- Ey, Ölgö, ni eşläyheñ unda?- tip qısqırzı.

Yaqup qapıl tertläp kitte. Läkin üzen tiz ük qulğa aldı:

- Olatayımdıñ yañı kämähen yözörgä öyrätäm, - tip- yauap qaytarzı.

- Ih, hin. Ber işkäkle kämäne ultırıp işälärme ni? Unı ayağürä basıp işälär. Bas häzer ük! - tip boyorzo Väzir.

Yaqup, kämä sitenä ürelä birep, hıuğa qarap aldı:

- Hıu tärän bit...

- Qurqma, yünhez, bında hay, hine lä buylamay.

- Min qurqmayım da ul.

Yaqup kämäneñ näq urtahında ultıra ine. Şul ultırğan yırenä ayağürä bastı. Väzir uğa yañı komanda birze:

- Artqa küs! Urtağa basıp kem işkäk işä, ä?

Yaqup haq qına artqa sigende.

- Bına şulay, - tip huplanı unı Väzir. - Häzer işä başla. Başta uñ yaqtan iş! Uñ yaqtan tim bit! Uñ menän huldı ayırmayhıñmı ni? Ämmä bıl yulı Väzir uñ menän huldı üze butanı. Uğa qarşı basqan Yaquptıñ uñ yaqtan işeüye hul bulıp kürende. Bını Väzir üze lä hizep aldı. Tik ser genä birmäne.

- Yaray, äläyhä, belgäneñde iş, - tigän buldı. Yaqup işä birze, ä yar başınan komanda qabatlana torzo: "Aryaqtan iş, şulay, şulay! Biryaqtan iş! Aryaqtan iş!" Äylänep-tulğanıp bulha la, kämä yarğa yaqınlaşa başlanı. Läkin bıl ğına Väzirze qänäğätländermäne. Ul, ike qulın almaş-tilmäş heltäy birep, boyoroq östönä boyoroqto yauzırıp qına torzo: "Işkägeñde batırma! Kiñeräk heltä! Kiñeräk! Niñä säğät tele keüyek helkenep torahıñ? Tura basıp iş! Ana şulay!"

Yaqup här ber boyoroqto teüäl ütärgä tırıştı. Tik inde öyränep böttöm tigändä genä, kötölmägän bälä kilep sıqtı. Yaquptıñ kiñ genä heltäp, hul yaqtan işep yıbäreüye buldı, kämäneñ qırınayıp kiteüye buldı. Tegeläy sayqaldı kämä, bılay sayqaldı. Kämänän bılayıraq Yaqup sayqaldı. Väzir: "Ultır!" - tip qısqırırğa la ölgörmäne, Yaqup göpört itep hıuğa la sumdı. Qurqıuınan höränlärgä lä onotto. Qolap töşkäs, Yaqup ber talay bötönläy kürenmäy torzo. Tulqın östöndä unıñ şaqmaqlı kepkahı ğına torop qaldı. Lısma yıüyeş kepka bata başlauğa, Yaquptıñ başı qalqıp sıqtı.

Väzir, rogatkanan atılğan taştay, külgä taşlandı. Hıuğa ineü menän, unıñ itektäre üzenän-üze töşöp qaldı. Yaquptıñ başı küreneügä, Väzir kämä ergähenä barıp ta yıtte. Bıl urında kül ısınlap ta tärän tügel. Şulay za Yaquptıñ qolağına yıterlek ine. Yözä belmägän keşene batırırğa küp käräkme ni?

Väzir, beşmägän işkäkseneñ yağahınan eläkterep, yarğa taban höyräne. Ber nisä azımdan huñ unı bastırıp quyzı. Yaquptıñ yözö borğan sepräk töslö ap-aq ine.

- Kül hıuı tämleme? - tip şayartmaqsı buldı Väzir. Tegehe baş qına sayqanı. Küräheñ, bik ük tämle tügelder.

- Bar, sığa tor, - tine Väzir.- Min sumıp, kepkañdı ezläyım.

Şunda ğına Yaqup telgä kilde.

- Käräkmäy, - tine ul, qaltırana-qaltırana, - baş hau bulha, käpäs tabılır äle.

Kepkahı - kepka. Ä bına kämä menän işkäk ikehe ike yırzä, tulqın östöndä aqrın ğına bäüyelgän bulıp, eskä taban ıñğaylarğa samalay tügelme? Şulay şul. Yuq inde. Bınday baş-baştaqlıqqa yul quyıp bulmay. Väzir, qolas halıp, yañınan külgä yözöp inde. Başta ul işkäkte barıp totto. Unan, kämäneñ qoyroğona sığıp, ber ıntılıuza menep tä bastı. Yaquptıñ häle möşkäleräk bulha la, saya iptäşenä hoqlanmay buldıra almanı ul. "Ih, şulay yözä belhäñ ine", - tip esenän könläşep quyzı.

Kämä morono yarğa törtölgäs tä, Väzir hikerep töştö. Kül sitendä quñıstarı ğına kürenep yatqan itektärze tabıp, ularzıñ esendäge hıuzı tükte. "Atayımdıñ itektäre yıuıldı. Häybät bulıp qaldı äle, - tip, bıl mäşäqättärgä yaqşı hözömtä lä sığarıp quyzı ul. - Bılay bulğas, yalanayaq qına qaytırğa tura kilä inde".

Yaqup basqan urınında quzğalmay qatıp tik torzo.

- Hinän rät sığasaq,- tip yıuattı unı Väzir.- Tik älegä tasıl yağı ğına samalıraq. Ä rät sığasaq.

- Isınmı?

- "Isınmı?" "Isınmı?", imeş... Min qasan buştı höylägänem bar?

- Yuq ta.

- Ä häzer ni eşläybez?

- Älläse. Olatayımdıñ kämähen urınına iltep quyayıq.

Malayzar kämäne yañınan hıuğa etärep töşörzölär.

- Al işkäkte, tülke aşıqmay iş! - tine osta üzeneñ öyränsegenä.

Kül sitenän genä Yaqup kämäne üz urınına alıp kitte. Väzir uğa üz käñäştären haman birä barzı. Ber sirqanıs alğan Yaqup üze lä bıl yulı işkäk menän qıyıuıraq eş itte. Utız-qırq azım aranı ütkänen hizmäy zä qaldı.

Kämäneñ sılbırın bağanağa urap, yozaq elep torğanda ğına, tıqrıq osonan Yaquptıñ äsähe säreldäp kilep sıqtı.

- Utqa la hala, hıuğa la batıra bit bıl bala mine! Älege Väzirzeñ eşeler inde! Köşöl keüyek bulğanhıñ bit, balaqayım! Bögön ük känsälärgä barıp başırmahammı - isemem Gölyımeş bulmahın. Qayza itteñ unıñ käpäsen? Niñä şul balağa qanıqtıñ hin! Torğanı menän ber yulbasar üsä bit!

Gölyımeş apay Yaquptıñ belägenän totmaqsı itte. Läkin Yaqup sitkä tayşandı.

- Ägär, äsäy, Väzirgä tağı la tel teyzerhäñ, häzer uk oşo kämägä ultıram da kül esenä inäm dä kitäm. Ber inhäm, mäñge sığasaq başım yuq. Bel dä tor.

Hüzhez genä başın eyıp torğan Väzirgä zähärle qaraş taşlap aldı la Gölyımeş apay hüzen qapıl ikensegä borzo:

- Yaray, yaray, tel teyzermäm; äyzä, hineñsä bulhın, - tip ulın yıtäklärgä ıntıldı.

- Yıtäklämä mine,- tip qarıştı Yaqup.- Yıtäklämähäñ dä qaytırmın... Tik Väzirgä tel teyzermästän bulhın. Yuğihä...

- Yaray, yaray, böttö tim bit inde.

Äsä menän ulı qaytır yaqqa kitte. Ike itegen ike qultıq astına qıstırıp, Väzir kül sitendä basıp qaldı. Unda taba qayğıhı la, qoymaq şatlığı la yuq ine inde.

Yamğırzan huñ

Kön buyı yauğan yamğır kiskä qaray qapıl tuqtanı. Kitmäskä kilgändäy tüşälep torğan bolottar ällä ni arala taralıp ta ölgörzö. Yamğırza yıuılıp tazarğan asıq zäñgär kükkä qoyaş yañınan huca buldı. Tik qayzalır beyıktä azaşıp qalğan vaq tamsılar ğına hiräk-hayaq tamğılap quya. Ere tamsılar yırgä töşkän saqta, ular, uyınğa mauığıp, hauala torop qalğandar, küräheñ. Ni tihäñ dä, bäläkästär şul. Uyınğa ber kereşep kithälär, donyaların onotalar.

Ul keskäy tamsılar şunday yılı, yağımlı bulalar. Qulıñdı huzıp torhañ, usıña hikerep irkälänälär, şayaralar. Usıñdı yomhañ, barmaq aralarınan sığıp qasalar. Qalay şayandar!

- Ähä, qaptıñmı qarmaqqa, eläkteñme barmaqqa! - ti Gölnur, usına tamğan tamsını yomarlap. - Üze qalay yılıqay... Unda, qoyaş ergähendä, yılılır şul. - Ul yañınan usın asa la bütän tamsını saqıra. - Yä, tam inde, tağı ber genä tam! Qızzıñ keskäy usına tamsı tağı tama. Ul şarqıldap kölöp yıbärä.

Gölnur qoyma buyındağı yıuan büränäneñ ber başına atlanğan da yamğır tamsıları menän höyläşä. Ä büränäneñ arğı osonda Ayzar menän Ğabdulla baytaqtan birle hüzhez ultıra. Malayzarzıñ käyıfe hürän kürenä. Eşe qalğan keşelär şundayıraq bula inde. Ular bötä uramdı ber itep şarlauıq esendä sabışıp uynausı vaq malayzarzıñ sır-sıuına la, Gölnurzıñ özlökhöz hayrauına la iğtibar itmäyzär. Üz mäşäqättäre üzzärenä yıtkän.

- Bıl Ölgönän dä uñmanıq, - tine Ayzar, nindäyzer fekerzärenä yomğaq yahap. - Käräkmägändä gel ergälä urala, käräk saqta küzgä lä kürenmäy, mämäy.

Hüzgä quşılıu urınına Ğabdulla teş arahınan tököröp kenä quyzı. Bıl inde asıuzıñ sigen añlata ine. Ber azzan Ayzar tağı hüz quzğattı:

- Yä ul şörlägänder äle... Ä qarttıñ kämähe ber tigän. Tamsı la hıu kermäy.

Malayzarğa Yaquptan bigeräk kämä käräk ine.

- Mine Başlıq tip hanayhıñmı? - tine Ğabdulla qapıl ğına.

- Hanayım.

- Hanahañ, bar häzer ük Ölgönö bında saqırıp kilter.

- Äsähe mine kürep qalha, ğümerzä yıbäräsäk başı yuq. Häzer säreldärgä totonor.

Näq şul saq Ayzarzıñ qolağına Gölnur tauışı sağılıp qaldı. Ul inde aq taş ergähendä üsep ultırğan ülän qıyağı menän höyläşä ine. Ayzar heñlehen üz ergähenä saqırıp aldı:

- Gölnur hılıuım, - tine ul, yaramhaqlanıp, - hiñä turğay balahı käräkme?

- Käräk tä... Hin bit tota belmäyheñ.

- Beläm. Bına kür zä tor. Hineñ tätäy küldägeñde qotlap, ber yulı ikene totop birermen, yäme. Yä tip, Gölnur üz yulına kitmäkse itte. Unıñ bayağı ülän qıyağı menän höyläşer hüze bötmägäyne äle. Läkin ağahı unı tiz genä qotqarmanı.

- Ul turğay balalarına min sitlek tä yahap birermen, zäñgärgä buyap. Yäme.

- Yä, - tip baş qaqtı Gölnur. - Min ularğa yım hibermen. Eyıme?

- Hiberheñ. Şunıñ ösön hin dä mineñ yomoşomdo tıñla. Hin üskän bit inde. Bıl yulı "üskän" bulğıhı kilmähä lä, Gölnur qarşı öndäşmäne. Sönki uğa turğay balahı bik käräk ine. Älfiä isemle qızzıñ turğayı bulhın da, Gölnurzıqı bulmahın, imeş. Ul, telähä nindäy yomoşto tıñlarğa äzer ikänen belderep, ağahınıñ küzzärenä qaranı.

- Bar, hılıuım, tiz genä Yaquptı saqırıp kil, - tine Ayzar. - Tik qara unı, äsähe kürep qalmahın. Ärläşä ul.

Yalanayaqtarı menän bısraqtı säpeldätä-säpeldätä, Gölnur Yaquptar yağına qaray yügerze. Barıp yıtkäs tä, ul döbörlätep qapqanan kilep inmäne. Qoyma yarığınan başta yort aldın küzätep sıqtı. Unıñ qaraşı utınlıqta nimäler yunıp ultırğan Yaqupqa tuqtaldı. Tegehe üz eşe menän şul saqlı mauıqqan, hatta kütärelep tä qaramay. Qısqırhañ, äsäheneñ işeteüye bar. Küp uylap-nitep tormay, Gölnur yozroq zurlığı taş alıp qoyma aşa ırğıttı. Taş säp itep batqaqqa kilep töştö. Yaqup hiskänep kitte. Şunda uq qoyma yarığınan keskäy genä barmaq kilep sıqtı. Yaqup, älbittä, alıstan barmaqtı kürmäne. Şulay za ul, nimäler hizenep, qoyma ergähenä kilde. Bayağı barmaq qıtır-qıtır qoymanı tırnarğa kereşte.

- Kem unda? - tip bışıldanı Yaqup. Uram yaqtan Gölnur sipıldap yauap qaytarzı:

- Min. Ayzar ağayım menän Ğabdulla hine saqırzı. Tiz ük kilhen, tinelär. Bıl Ölgönän dä uñmanıq, tip asıulanırzar, yuğihä. Ular bezzeñ büränä östöndä ultıra.

- Yarar, küp teleñä halınma, bar, ısqın!

- Isqınırmın şul!

Ämmä Gölnur qaytır yaqqa "ısqınmanı". Qapıl unıñ isenä tegelep yatqan küldäge kilep töştö. Yañı küldäkteñ hälen belergä tip, ul Yämlihä apayzarına torop yügerze. Unı bit ber yulı ike şatlıq kötä: tätäy küldäk tä, küldäkteñ höyönsöhö lä! Yaqup iptäştären ozaq köttörmäne. Kartuf baqsahı aşa başta ul kül yağına sıqtı, unan tıqrıq buylap uramğa mende. Urauıraq bulha la, bıl yul qurqınıshız ine. Sönki şığırzıq uram qapqahı här ingän-sıqqandı Gölyımeş apayğa oşaqlap qına tora. Ğabdulla menän Ayzarzıñ Yaquptı ike kön kürgändäre yuq ine. Bıl arala Yaqup ber az tartıla töşkän. Mañlayı qara köyöp kügärgän, sikäläre, yañaqtarı qutırlap bötkän. Ä şulay za ul elekkegä qarağanda nisekter üsep, turayıp kitkän hımaq kürenä.

- Kem üzeñde şulay kileşterep bizäne? - tip qarşılanı unı Başlıq.

- Üzem.

- Şıttırma!

- Ikmäk östö. Min qayanan hikerergä öyrändem. Üzeñ quştıñ da. Mineñ ölgölök böttö inde. Tik yözä genä belmäyım.

- Ber-ike künäk kül hıuı eshäñ, öyränerheñ äle.

- Öyränermen dä ul... - irtän urtlağan kül hıuınan unıñ äle lä küñele bolğana ine. Bıl ike kön esendä nimälär eşlägänen Yaqup beräm-beräm höyläp birmäkse ine lä, Başlıq üze horamağas, sabır itergä buldı.

- Olatayıñ qasan qayta? - tip horanı Ayzar.

- Olatay ni ul tiz genä qaytmas äle. Ä niñä?

- Unıñ kämä asqısı qayza?

- Ällä.

- Hin küp ällälämä äle, - tine Başlıq qırqa ğına, - irtägä tañdan külgä töşörgä käräk. Yaqtırır-yaqtırmas Yämlegöl inäyzeñ munsahı artında yıyılışabız. Kämäñ kistän ük äzer bulhın.

Iptäştäreneñ yomoşo töşöügä Yaqup siktän tış şatlandı. Bığa tiklem gel sitkä tibärelep yörögän keşegä "Ös tağan"dıñ Başlığı üze eş yökläthen dä, şatlanırhıñmı, yuqmı? Yaquptıñ aqhıl yözönä qızıllıq yügerze, küzzärendä bığasa kürenmägän yaqtı nur balqını. Tiñdäştäreñ arahında üzeñde tiñ hizeü bik rähät bula ikän.

- Kämä ni ul äzer!- Yaqup qısqırıp uq yıbärze. - Hıt häzer ük ultır za sıq ta kit.

- Äzer, imeş, unda beyäläy däümäle yozaq elenep tora.

- Däü bulha la, aldaq yozaq ul. Zahittarzıñ alabayı hımaq, örmäy zä, teşlämäy zä. Olatayım unı bılay ğına elep quya.

- Olatayıñ azaqtan ärlämäsme huñ? - Tip Ayzar art yaqtı qayğırtıp quyzı.

- Ärlämäs. Olatayım üzemdeke äle.

"Ös tağan"dıñ ös teräüye şunday möhim nämä haqında höyläşep ultırğanda, ike qulın kesähenä tığıp, uramdıñ aryağınan Väzir ütep kitte. Üze nindäyzer köygä hızğırğan bula. Yänähe, unıñ bılarğa ise lä kitmäy. Yänähe, unıñ eşlänähe eşe eşlängän, donyahı tigez, uramğa la ul bılay ğına, tän sınıqtırıp yöröü ösön genä sıqqan.

Arı ütte Väzir, bire ütte. Läkin uğa äylänep qarausı la bulmanı. Dörösöräge, äylänep qaranılar, tik ser birmänelär. Büränä östöndägelärzeñ berehe lä Väzir isemen telgä alıp hüz başlarğa baznat itmäne. Äyterheñ, uramda ularzıñ elekke dusı tügel, ä iner qapqahın tapmay azaşqan harıq bäräse yöröy ine. Yuq, azaşqan bäräs bulha, unı här qayhıhı qapqa asıp inderer ine.

Yuğarı ostan urap qaytqanda, Väzir uramdıñ bıl yağına sıqtı. "Ös tağan"ğa yaqınlaşa başlağas, hızğırıuzan tuqtanı, kesälärenän quldarın aldı, mömkin tiklem meskeneräk qiäfätkä inergä tırıştı. Ä mesken bulıu uğa şul tiklem auır ine. Üz-üzen qızğanıuzan hatta küñele tulıp kitte. Ämmä, tübänhenep bulha la, uğa iptäştäre menän yañınan aralaşırğa käräk ine. Yañğızlıqqa sızay torğandarzan tügel ine Väzir. Malayzar turahına yıtkäs, ul, bötä kösön yıyıp, hüz quştı:

- Ğabdulla, - tine ul üzäk özgös qızğanıs tauış menän, - tege bäkene min şunda uq... ışanmahañ, Şärifullanıñ üzenän barıp hora. Bınan huñ keşe äyberenä teyhäm, qulım qorohon. - Uğa iñ täüzä Ğabdullanıñ küñelen iretergä käräk ine. Ayzarı ihä Başlıq hüzenän sığasaq tügel.

Ğabdulla, tupas qına yauap qaytarırğa äzerlänep, Väzirzeñ yözönä kütärelep qaranı. Läkin äyter hüzen äytä almanı. Unıñ aldında küzzären sılt-sılt yomop torğan Väzir bötä qiäfäte, qaraşı Başlıqtıñ barlıq asıuzarın bersä taratıp yıbärze. Unıñ beläktärenä, kükräktärenä qaz täne qalqqan, öskö irene der-der qaltıray, qorhağında buy-buyğa sıyılğan ez yata, - ul ez irtän küldä Yaquptıñ kämähenä ürmäläp mengän saqta halınğaynı.

Ğabdullala qızğanıu toyğoho uyandı tiyeü genä az bulır. Malayzıñ yörägen nimäler, ärneterlek itep, semtep aldı. Unıñ küz qaraşına älege Väzir tügel, elekke dus, bäläkästän bergä üskän Väzir kilep bastı. Şunday saqta bötähe lä ber yulı hätergä töşä bit ul... Äle mäktäpkä lä yörömäyzär ine, buğay. Ber saq urmanda käpäs söyöp uynağanda, Ğabdullanıñ kepkahı iñ östäge qoro botaqqa elenep qaldı. Küpme tayaq, taş ırğıttılar ular, läkin kepkanı bärep töşörä almanılar. Ä ağas başına ürmälärgä Väzirzän başqa beräüzeñ da holo yıtmäne. Kepkanı ul menep aldı. Töşkän saqta yaza basıp, üze lä qolap töştö. Hatta şıñşıp ta qaramanı ul. "Yörömägän yığılmas", - tip kenä quyzı.

Ğabdulla menän Väzir bergäläp küpme balıqqa yörönölär. Ğabdullanıñ balıqtan bähete gel samalı buldı. Väzir ike-östö qaptırğanda, ul berze lä eläkterä almay yonsono. Şulay za Väzir, kis qaytqanda, balıqtı, erehen eregä, vağın vaqqa ayırıp, här vaqıt qap urtağa bülde.

Ä bıltır şunday häl buldı. Qayhılır ber yamanı kül tıqrığındağı tärän qozoqqa besäy balahı taşlap kitkän. Besäy hıuğa batmağan, ä iñ tübändä sığıp torğan ber burağa menep ultırğan. Töşkä tiklem qısqırzı bisara. Dilbegägä künäk bäyläp töşöröp qaranılar. Besäy balahınıñ künäkkä küsep ultırırğa başı yıtmäne. Ololar za, malayzar za ällä ni saqlı bulaştılar, tik eş sığara almanılar. Şul saq, ozon arqan höyräp, Väzir kilep yıtte. Ber oson bağanağa bäyläne lä, arqanğa totonop, tärän qarañğı qozoqqa töşöp tä kitte. Başta tege künäkkä ultırtıp besäy balahın menderep yıbärze, unan üze mende. Bına şul malay häzer, ğäyıple başın tübän eyıp, iptäştärenän hüzhez genä ğäfü ütenä. Ğabdulla la, Ayzar za unı ğäfü itergä äzer ine. Ämmä "Ös tağan"dıñ namısına tap töşörgän keşegä qarata tiz ük siselep kiteüze Başlıq urınhız taptı. "Bınday saqta neskä toyğolo bulırğa yaramay", - tip uylanı ul, şuğa kürä lä Ğabdulla ğämhez, halqın tauış menän horau birze:

- Nimä käräk hiñä?

- Käräkmäy.

- Käräkmägäs, niñä bıl tirälä uralahıñ?

- Hez käräk miñä, - Väzirzeñ hatta tauışı qaltıranıp kitte.

Väzirze yälläp, Yaqup saq-saq ilap yıbärmäne. Yıgetlektä, sayalıqta här saq ölgö bulğan malayzıñ şunday hälgä töşöüye unıñ başına hıymay ine. Bötä uramdı der helketep torğan Väzirgä ni buldı ikän? Iptäştäre niñä unı sitkä tibärälär? Dusına hörmät yözönän ul kesähendäge qızıl haplı rogatkanı qapşap quyzı.

- Telähägez ärlägez, telähägez tuqmağız,- tine Väzir,- tik ber hüzemde genä tıñlağız, malayzar.

- Yä, hal häbäreñde. Yuğihä bezzeñ vaqıt yuq.

- Bezzeñ azbarza ber irmäk nämä bar. Irmäk tip ni inde, ällä ni irmäk tä tügel. Äyzägez şunı barıp qaraybız.

- Yä beräy häyläler äle, - tip şik belderze Ayzar.

- Häylä tügel ul.

- Ä nimä?

- Barğas, kürerhegez.

"Ös tağan"dıñ ös teräüye ber-berehenä qaraşıp aldı. Täüge hüzze, älbittä, Başlıq äytergä teyış ine. Häm ul äytte lä:

- Barhaq ta, hine hınar ösön genä barabız. Qara unı, häylä-mäylä qorop mataşhañ, azaq üpkäläştän bulmahın... - Başlıq üzeneñ tos yozroğon kürhätep aldı.

- Äytäm bit, telähägez asırhığız, telähägez kiserhegez...

Ğabdulla "Ös tağan"ğa komanda birze:

- Äyzägez, qarap qarayıq äle.

Yaquptı saqırıu Väzirzeñ samahına tura kilmäy ine. Unan da bigeräk, bıl urında Ölgö bötönläy artıq ine. Äzäm arahına kerergä uğa irtäräk äle.

- Ä hiñä, Yaqup, eyärmähäñ dä bula,- tine ul. Yaqup küzzären möldörätep Ğabdullağa qaranı. Unıñ ösön yauaptı Başlıq üze birze:

- Eyärhen! Ul bezzeñ ösönsö tağan.

Väzirzeñ yöräge cıu itep kitte. Ämmä ser birmäne.

- Barhın äläyhä, - tigän buldı. Şunda uq uyında yañı isäp sığarıp aldı: "Ğabdulla menän Ayzarğa ösär peränik teyhä, Yaqup menän üzemä berär zä yıtkän. Ägär ulay tura kilmäy ikän, keşe başına ikeşär sığasaq..." Väzirzeñ ikense häläkäte

Azbarğa kilep ingäs, Väzir üzen huca itep hizze. Unıñ tauışı la häzer köröräk yañğıray başlanı. Ni tihäñ dä, bögön ul tabın hucahı bulasaq.

- Malayzar, - tine ul tantanalı tauış menän, - hezzeñ ösön bäläkäs kenä hıyım bar. Az bulha la küp itep qabul itegez.- Bıl hüzzärze tabın yıyğan saqta unıñ atahı yış qına äytä torğaynı.

"Nindäy hıy bulır ikän?" - tip malayzarzıñ küzzäre yıltıray başlanı. Tämle tamaq Yaqup hatta irendären säpeldätep, helägäyın yotop quyzı.

- Hıy tip ni, ällä nindäy hıy za tügel inde, - qıuanısınan Väzir ber tuqtauhız täteldäne. - Qana, Yaqup, furackañdı birep torso. Yaquptıñ başında atahınıñ iske furackahı ine.

Väzir, furackanı alıp, azbarzıñ qarañğı möyöşönä kitte. Sitän arahına qulın tığıp, ul härmänergä kereşte. Qalğan altı küz unı küzätep torzo.

- Ähä, eläktegezme, tämlekäyzer! - tip ul sitän arahındağı peräniktärze beräm-beräm furackağa tultırzı.- Ber, ike, ös, dürt, biş, altı, yıte, higez, Ğabdulla menän Ayzarğa ösär peränik, qalğandarğa - berär, bötähenä lä tigez. Älbittä, hıy malayzar kötkändän artığıraq ine. Is itmägändä peränik menän hıylanıu hiräk elägä ul. Yaqup yänä ber tapqır irenen säpeldätep quyzı. Bütändärzeñ dä tamaq töptäre qıtıqlanıp kitte. Väzir furackanıñ ike sitenän böröp totop aldı. Qunaqtarzı azbarza hıylauzı ul yaqşıhınmanı. Azbarza köyşäp ultırırğa ular bızau tügel dä.

- Äyzägez, alasıq artına barabız, unda häläk aulaq, - tip saqırzı ul qunaqtarın. Qunaqtar hucanıñ hüzen yıqmanılar. Alasıq artında yası zur taş yata. Tabındı şunda qorop yıbärgändä, bik yäteş bulasaq. Bına häzer huca şul taş östönä peräniktärze taratıp taşlar. Qunaqtar qıstatqan bulır. Väzir ularzı özlökhöz qıstap toror, Yaquptı, bälki, artıq qıstamas ta. Qunaq hıylauzan da küñelleräk nämä barmı ikän bıl donyala?

Alasıq artına sıqqas, Väzir furackalağı mölkätte taş östönä säsep yıbärze lä buşağan "hauıt"tı Yaqupqa ırğıttı. Ämmä qunaqtarğa ni buldı? Äle genä yılmayğan irendär qapıl ğına turhayzı, yıltırap torğan küzzär tonop kitte. Ni buldı bıl qunaqtarğa? Taş östöndäge higez peränikteñ berehe genä lä bötön tügel ine. Qayhıhınıñ başı, qayhıhınıñ qırıyı kimerelgän, ber nisähe ütänän-ütä tişelgän. Küräheñ, peränikte malayzar ğına tügel, sısqandar za yarata ikän. Ike kön esendä ular baytaq hörmät kürergä ölgörgändär.

- Sısqandan qalğan hıyıñdı üzeñ genä hoğon inde, - tine Başlıq.

Väzir tamam qoyolop töştö. Keşe başına bälä kileüyen kiler zä, bıl tiklem ük kilmäs inde.

- Kisä genä qaytarıp quyğaynım da, - tip mığırzanı ul, - ışanmahağız ana... Yaqup eşte tözätergä tırışıp qaranı:

- Sısqandan qalğandı aşahañ, teş nıq bula ikän ul, - tigän buldı. Ayzar unı şıp tuqtattı:

- Bezzeñ teştär bılay za nıq. Hineñ keüyek bez şäkär kimerep üsmägän.

Şul tiklem ımhınıp qal da, ğärlegeñ kilerme, yuqmı? Malayzarzıñ ğärlege estärenä hıymay ine.

- Rähmät, hıylanğandan da artıq buldı,- tine Ğabdulla. "Ös tağan"ğa şunda uq boyoroq birze: - Kittek! Qunaqtar yay ğına kitep barzılar. Väzir täüzä taş östöndäge peräniktärgä bik ozaq qarap torzo. Unan tegelärze beräm-beräm kartuf baqsahına tondora başlanı. Heltägän hayın äsenep ber ük hüzzärze qabatlanı: "Mä hiñä!" "Mä hiñä!" "Mä hiñä!" Bıl hüzzärze ul sısqandarğa qaratamı, peräniktärgä qaratamı, iptäştärenä qaratamı, üzenä qaratamı äytte, - unıhı bildähez ine. Huñğı peränikte ırğıtqas, ul lap itep taş östönä ultırzı la bıuılıp ilarğa kereşte. Küptän inde ilau-hıqtauzıñ ni ikänen belmägän Väzir ozaq, bik ozaq ükhene. Küzzärendä yäşe bötkänse ilanı ul.

Qaptıñmı, balıq qarağı!

Kön tıuğanda bezzeñ Qılıs külen kürgänegez barmı? Yuqtır şul. Ber genä tapqır kürhägez zä, hayran qalır inegez. Min bıl haqta maqtanır ösön hüz quzğatmayım. Qılıstı la, unıñ tañdarın da bez yahamağan, ularzı täbiğät şulay yaratqan. Bezzeñ maqtanır urınıbız yuq. Min tik şunıñ ösön genä äytäm: oşo maturlıqtan hezgä lä ölöş sığarğı kilä.

Yañı köndöñ täüge nurzarı başta Qılıs aryağındağı beyık tekä qayağa kilep bärelä. Şunan huñ, säselep, tirä-yaqqa tarala. Bıl vaqıt äle kül, ap aq tomandan hırılğan yomşaq yurğanın baştan-ayaq yabınıp, yoqlap yata. Tañ yaqtıhı ğına unı rähät yoqohonan uyata almay, kirehensä, kül yurğanın tağı la nığıraq börkänä töşä. Bezzeñ tau yağında yäyge irtälär halqınsa bula şul. Tik qoyaş üze kürengäs kenä, Qılıs, qınınan hurıp alınğan qılıs töslö, yaltıray başlay.

- Ozaq yoqlayhıñ, Qılıs, - tip şeltäläy unı qoyaş. - Nindäy töştär kürzeñ?

- Zamandar imen vaqıtta qılıs yoqlarğa teyış, - tip şayara kül.- Yaqşı töştär kürzem, qoyaş. Rähmät! Qoyaş uğa başqasa hüz quşıp tormay, üz yulına kitä. Yırzäge här nämä menän ozon-ozaq äñgämäläşep torha, ber kön esendä kükte nisek urap sıqhın ti ul!

Bıl mäldä kül östö tigez, yağımlı bula. Şul tigezlektä yalanayaq yügerep uynağı, hikerge kilä. Yañı kön tıuğanda, yañı şatlıqtar, yañı ömöttär zä tıua bit. Tik tomandar ğına boyoq, sönki ularzıñ ğümerzäre qısqa. Şulay za, yar sitendäge qamıştarğa, tal qıuaqtarına, tomboyoq yapraqtarına uralıp bulha la, kül ergähendä qalırğa tırışalar ular. Ämmä yuqqa. Qoyaş menän toman hıyışıp ozaq yäşäy almay. Bını här kem belä. Bötä auıldı ber itep ätästär qısqırğanda, ös malay kämägä ultırzı. Ğabdulla menän Ayzar besänlektä bergä yoqlanılar. Ularzıñ torğanın da, kitkänen dä küreüse bulmanı. Läkin Yaqup tauış-tınhız ğına ısqına almanı. Ul tañ hızıla başlağas ta uyanğaynı. Baytaq ara quzğalmay yattı. Unan huñ şım ğına keyınergä kereşte. Salbarınıñ ber balağın keygäs tä, äsähe uyandı.

- Niñä irtä uyandıñ, ulım? Ällä yaman töş kürzeñme?

- Kürmänem. Bez bögön malayzar menän balıqqa barabız.

- Balıqqa? Külgäme? - Gölyımeş apay hikerep ük torzo.

- Balıq küldä bula inde ul, äsäy.

- Auızıñdı la asma. Şul ğına yıtmägäyne tağı.

- Min iptäştäremä väğäzä birzem, äsäy. Väğäzäne bozorğa yaramay.

- Yaramağanı bar, yarağanı bar. Ayağıñdı la atlamayhıñ. Bına şul.

- Min kemdän käm, äsäy? Bütändärgä yarağan niñä ber miñä genä yaramay ul?

- Bütändärzä eşem yuq. Mineñ balam beräü genä.

- Beläheñme, äsäy, ägär iptäştärem menän bergä yıbärmähäñ, olatayımdıñ kämähenä ultıram da ber üzem külgä inäm dä kitäm. Bına kür zä tor. Gel genä mine tıyıp tora almashıñ, min häzer zur inde. Gölyımeş apayzıñ küz aldarı qarañğılanıp kitte. Ni buldı bıl balağa? Nindäy genä zähmättär qağıldı ikän? Öy tauığı keüyek yıuaş malay ike-ös kön esendä bötönläy quldan ısqındı. "Ägär unı häzer yıbärmähäñ, barıber hüzen hüz iter, täki kämägä ultırıp sığıp kiter", - tip uylanı äsä.

- Iptäştäreñ kem huñ? Şul Väzirzer äle, - tine ul, ber talay hüzhez torğas.

- Ğabdulla la Ayzar! - tin ğorurlanıp yauap qaytarzı Yaqup.

Baytaq hatıulaşqandan huñ, äsä ilay-hıqtay ğına riza buldı. Bıl Yaquptıñ zur ğına yıñeüye ine.

- Aldıñdı-artıñdı qarap yöröy kür inde, balam, - tip qaldı äsä. Bına häzer Yaqup, işkäk totop, kämäneñ artına bastı, Ğabdulla urtağa, Ayzar osqa ultırzı. Işkäkse arıu hollo ğına işä başlanı. Kämä yar buylap yay ğına alğa şıuzı, ber azzan ul bötönläy toman esenä inep yuğaldı. Qılıstıñ arğı başına, murza turahındağı qamışlıqqa yıtkäs, malayzar, kämäne tuqtatıp, qarmaq hala başlanılar. Bıl vaqıtta inde qoyaş sığıp, kül östöndäge tomandarzı qıuıp yıbärgäyne.

Täüzä balıq arıu sirtte. Ayzarğa matur ğına higez sabaq, ike alabuğa, ber qızılğanat eläkte. Ğabdulla la, vağıraq bulha la, altı-ete baş qaptırzı. Yaqup qına berze lä ala almanı. Sönki ul, balıq yımde qımtığas ta, qarmağın kinät tarta. Eläkkän här balıq kämä sitenän hıuğa töşörölgän seltär toqqa halına barzı. Ular, yañınan külgä qayttıq, tip rähätlänep yözälär, hikereşälär.

Balıq qaptırğanda şaularğa yaramay. Läkin qarmaq taşlağanda tılsımlı hüzzär äyteü bezzeñ yaqta yolağa kergän. Ul şaulauğa la isäplänmäy.

- Ir maqtanır, qoral eşlär, tököröp haldım, hikerep sıq, ber sabağın alıp sıq,- tip här yulı qarmağın sihırlay Ğabdulla.

Tege qızılğanat eläkkäs, Ayzar başta unıñ auızına tökörzö, şunan taqmaqlarğa totondo:

- Qızılğanat, Ğizelbanat, äsäyıñde saqır, atayıñdı saqır, ağayıñdı saqır, apayıñdı saqır. Saqır qat-qat! Qızılğanat, qap, qap!

- Qap-qap qarmaqqa, elägerheñ barmaqqa, eläkmähäñ qarmaqqa, äylänerheñ harmaqqa, - tip tegelärgä quşıldı Yaqup. Küräheñ, balıqtar qarmaqqa elägeügä qarağanda harmaqqa äyläneüze yaqşıraqqa hanağandarzır. Ular Yaquptıñ yanauzarına qolaq ta halmanılar. Bälki, qolaq halırzar ine lä, ularzıñ qolaqtarı yuq şul.

Qoyaş yuğarıraq kütärelgän hayın, hirägeräk sirtä başlanı. Balıqsılar ber nisä tapqır küsep tä qaranılar, barıber balıqtar, hüz berläşkändäy, qarmaqqa qatılmasqa buldılar. Artıq ultırıuzıñ fayzahı yuq ine. Bar balıqtı, isän-hau sığarıp, murzağa yıbärergä käräk. Yuğihä estä lä ettär örä başlanı.

Murza turahındağı qamıştarzı yarıp, kämä yarğa kilep törtöldö. Ğabdulla menän Ayzar, salbarzarın sisep, murza ergähenä aşıqtılar. Ul tap üz urınında tora. Tuqta, tuqta! Murza tirähendäge qamıştar helkenä tügelme? Malayzar murzanı kürep aldı. Ni tamaşa bıl? Murza esendä ere-ere sabaqtar, qızılğanattar, alabuğalar säpeldätep yata. Un biş-egerme baş bulır. Nisek kergändär ular? Bına hiñä märäkä! Murzanıñ auızı näq elek yabıp kitkänsä. Timäk, bıl eşte nindäyzer äzäm qulı eşlägän. Auzan balıq säldereü ğäzäte bar ul bezzä. Äle isäreräk saqta Ğabdulla menän Ayzar üzzäre lä keşe auına ber-ike tapqır qul halğaynılar. Väzirze äytep torahı la yuq. Ämmä sit murzağa balıq kilterep halğan keşene ularzıñ kürgändäre lä, işetkändäre lä yuq ine. Börkötlölä bınday häl bulğanın häterläüse tabılmas, höylähäñ, äzäm ışanmaslıq märäkä bıl.

- Bına hiñä, öläsäyım äytmeşläy, birähe kilgän qolona - sığarıp quyğan yulına! Äyzä, iş yanına quş bulır, - tine Ğabdulla.

- Yä beräyhe, üzemdeñ murzam tip, yañılış halıp kitkänder äle,- tigän feker äytte Ayzar.

- Kitte ti ana, tot qapsığıñdı.

- Ulayha ber-ber häylä barzır, - tip yänä şik belderze Ayzar.

- Hineñ ösön bötähe lä häylä inde.

- Belähegezme, bını kem eşlägän? - tine yar başındağı Yaqup.- Balıqsılarğa qot kiltereüse izge ruh eşlägän.

- Izge ruh, imeş. Yıtmähä, üze pioner tağı, - tip Ayzar unıñ hüzen buşqa sığarzı.

Malayzar aptıraşta qaldılar şulay za. Hatta Başlıq üze lä bınıñ serenä töşönä almanı, yomaq siselmäy qaldı. Ikense köndö balıqsılarzıñ käsebe uñışlıraq buldı: yartı künäk samahı balıq totop sıqtılar. Läkin ularzı kisägegä qarağanda la nığıraq borsou aldı. Murzala balıq tağı la arta töşkän. Yıtmähä, arala ös harıtaban da bar. Bıl yulı malayzar bötönläy teldän qaldı. Şatlanırğamı bığa ällä qayğırırğamı? Murzala balıq kämehä, ber häl ine. "Nindäyzer ber käkere quldıñ eşe", - tiyerzär ine. Şik iñ täüzä, älbittä, Väzirgä töşör ine.

- Malayzar, - tine Yaqup, - äyzägez yaqşığa yurayıq. Timäk, bezgä qot kilgän. Bez keşeneken urlamağan da.

- Kös tükmäy tabılğan nämä barıber urlau menän bäräbär ul, - tine Başlıq.

- Bez üzebez totqandarzı tanıybız bit. Äläyhä, sit balıqtarzı sığarayıq ta yıbäräyık. Eşe lä böttö. - Bıl qıyıu täqdimde Ayzar inderze.

Şulay za qıyıu hüzzän qıyıu eşkä küsergä malayzarzıñ qulı barmanı. Bınau yılqıldap torğan balıqtarzı üz quldarıñ menän kire külgä yıbär, imeş. Bıl ahmaqlıq bulır ine.

- Töptän uylap qarahañ, bez ni ösön balıq totabız? Tabala qurıp, keterzätep aşar ösönmö ni? - tigän horau quyzı Başlıq.

- Keterzätep aşar ösön tügel.

- Şulay bulğas, tora birhendär. Azaqtan küz kürer.

- Ägär haramdan qurqhağız, mineñ ölöştän bulır. Miñä bit barıber balıq qapmay,- tip Yaqup yauaplılıqtı üz östönä almaqsı buldı.

- Bında hineke-mineke yuq! - tine Ğabdulla. - Bötähe lä urtaq.

Nisek kenä bulmahın, serle macara malayzarzıñ mazahın kitärze.

Ämmä bezzeñ balıqsılar asıq auızzarzan tügel ine. Ösönsö köndö ular, ber kül urtahına inep, ber qamışlıqqa huğılıp, az ğına qarmaq halıp yörögän buldılar za murzanan baytaq sittä yarğa sıqtılar. Kämälären qamış arahına yäşerzelär zä, murza turahına kilep, kürän esenä bostolar. Bıl häyläne ular kisä ük qorğaynılar. Nisek tä serze sisergä käräk ine. Ularzıñ başqasa sızar häle qalmanı. Murza yağınan küz zä almayınsa, malayzar baytaq yattılar. Läkin şılt itkän tauış ta işetelmäne. Qamış habaqtarı, ağas yapraqtarı, ülän qıyaqtarı äle irtänge yoqolarınan uyanmağaynı. Ä qıuaq hayın üz yırzarın yırlağan qoştarğa malayzar iğtibar itmäne. Qoştarza ularzıñ eşe yuq ine.

Bına ber saq kül östön şazralatıp yıl yügerep ütte. Qamıştar: "Niñä uyattıñ?" - tigän hımaq, ber-berehen ärläp, qıştırzaşıp aldılar. Ä ağas yapraqtarı yazın yomşaq küñelle bulalar. Ular ärläşmänelär. Kirehensä, ber-berehenä yağımlı itep säläm birzelär. Yıl ütep kitkäs, tirä-yaq yänä tıp-tın bulıp qaldı. Hatta kübäläk osqanı la işetelä ine.

Bälki ike, bälki ös säğät ütkänder. Malayzarzıñ qul säğäte lä, kesä säğäte lä yuq ine. Bala saqta säğät qorhaqta bula ul. Asıqtıñmı, ana şul säğät yä irtängene, yä töşkönö, yä kiskene aşarğa vaqıt yıtkänen kürhätä. Balıqsılarzıñ qorhağındağı säğäte, irtängene küptän huğıp, töşkä taban ıñğaylay ine. Bınday saqta tüzemlek tigän nämäneñ dä räte kitä başlay.

- Yuqtı buşqa buşatıp yat inde, - tip boşonop quyzı Yaqup. Ayzar şunda uq tübätäyı menän iptäşeneñ auızın qaplanı. Unan yozroq kürhätep aldı. Yaqup bötähen dä töşöndö häm şımıp qaldı. Yaqında ğına ağastı ağas qırğan tauış işetelde. Bıl tauıştı balıqsı bulğan keşe tiz tanıy. Kämä sitenä işkäk teygändä sığa ul. Unan huñ hıu sapıldauı, qamış qıştırzauı qolaqqa salındı. Ämmä bıl işkäkse yünle yulda yörömäy ine. Ul nimänänder şiklänep, ütä haq qılana ine.

Qamış arahınan, yalğaş däümäle genä kämägä basıp, Väzir kilep sıqtı. Ul başta alan-yolan qaranıp aldı. Keşe zatı yuqlıqqa ışanğas qına, kämähenän hikerep töştö. Kämä qoyroğona nimäler taqqan tügelme huñ? Eyı şul. Väzir qoyroqtan hälenep yözöp kilgän şul nämäne sisep aldı. Ul zur arış toq bulıp sıqtı. Toq töböndä nimäler säpeldärgä totondo. Väzir toqto yañınan hıuğa batırzı la murza ergähenä höyräp kitte. Timäk, uğa üze totqan balıq qına yıtmägän. Nindäy qomhoz! Häzer murzalağın sälderergä samalay. Barıp sıqmas! Hineñ här azımıñdı altı küz küzätep tora. Teyıp kenä qarahın! Kemder beräü yäşeren yarzam itä. Ä Väzir ularzı talarğa mataşa.

Ğabdullanıñ başınan ana şunday uyzar yügerep ütte. Qalğandar za qaraq totop faşlau tantanahın kiserä başlağaynılar inde. Uh, elägäsäk tä huñ Väzirgä!

Väzir murzanıñ qapqasın astı. Ul yarğa artı menän basqaynı. Unıñ käüzähe quldarı nimä eşlägände küzätselärzän ışıqlanı. Balıq säpeldägän tauış işetelde. Ähä, murzalağı balıqtarzı beräm-beräm toğona küserä tügelme huñ? Qaraq, üz eşen yırenä yıtkerep, qapqastı elekkesä yabıp nığıtıp quyzı. Tap şul vaqıt yarzan Ğabdullanıñ zähär tauışı yañğıranı.

- Qaptıñmı, balıq qarağı! Väzir hiskänep kitte. Başta ul qaraşı menän tirä-yaqtı bayqap aldı. Iptäştären kürgäs, küzzären sılt-sılt yomop, yılmayıp yıbärze. Bıl yılmayıu malayzarzıñ asıuın ğına kilterze. Ğabdullanıñ kilep yıteüye buldı, Väzirzeñ yañağına qunıp töşöüye buldı. Ayzar za berze östäp yıbärze, Läkin Väzir yauap qaytarmanı, töp keüyek qımşanmay tik torzo.

- Balıq aşağıñ kildeme, tämle tamaq? - tip yarhını Başlıq. - Mä ulayha tağı ber surtandı! - Ul Väzirgä yänä kizände. Şul saq Väzir qulındağı buş toğon kütärze. Unıñ töbönän söbörzäp hıu ağa ine. Ämmä toq esendä qıymıldağan nämä hizelmäne.

- Qayza itteñ balıqtı? Bezgä üsläşep, külgä yıbärzeñme?

- Ana murzanı qara, ışanmahañ...

Ğabdulla menän Ayzar murzağa taşlandı. Kütärep qarahalar, unıñ töbö tup-tulı balıq ine. Bayağığa qarağanda la küberäk. Yar başındağı Yaqup qıuanısınan hatta hızğırıp yıbärze.

Malayzar murzanı kire hıuğa batırzılar. Dörösöräge, ul üze quldan töşöp kitte lä aqrın ğına bata başlanı. Bına nisek bulıp sıqtı! Ğabdulla menän Ayzar, teldän yazıp, Väzirgä qarap qattılar. Tegehe "ih, hez" tigän hımaq, başta yılmayıp quyzı, huñınan şarqıldap kölörgä kereşte. Kölgändä unıñ yalanğas qorhağı, hıu östöndä vaq tulqın sığarıp, beyıp tora ine. Bını kürgäs, Ayzar kölöüyenän tıyılıp qala almanı. Ularğa Başlıq üze lä quşıldı.

Bildän hıuza torğan ös malay, bötä kül buyın yañğıratıp, şulay baytaq hahıldanı. Sittän qarap torğan beräü: "Bıl nindäy isärzär?"

- tip uylar ine.

Bötähenän dä bigeräk Yaqup qıuandı. Bığa tiklem ul üzen gel ike ut arahında hımaq hizä ine.


- Qalay irmäk bulıp sıqtı!-tip hikerep quyzı ul.

- Kisä lä hin haldıñmı? - tip horanı Ğabdulla, yarğa sıqqas.

- Eyı, - tip baş qaqtı Väzir.

- Elekke köndö läme?

- Eyı.

- Ä ni ösön?

- Tik, bılay, hezzeñ murzağız tizeräk tulhın ösön. Şulay za yozroğoñ tos ikän, malay. - Väzir yañağın hıypap aldı.

- Yä, yarar inde, - tine ğäyıben tanığan Ğabdulla. - Böthön dä quyhın oşonda. Üzeñ bit...

- Väzirzeñ balıqtan qoto bar,- tip hüzze ikensegä borzo Yaqup. - Gel erehen genä qaptırğan.

- Ibır-sıbırın min unıñ kire yıbärep barzım da...

Başlıqtıñ başına bınamın tigän ber feker kilep töştö:

- Tağanda nisä teräü bula? Ğabdullanıñ bıl kinäyäle horauın ziräk Ayzar şunda uq añlap aldı:

- Nisäne terähäñ, şul saqlı bula. Teräüseneñ üz qulında ul. Telähäñ undı terä. Bıl yulı Başlıq ğäzätensä boyoroq iğlan itmäne, ä iptäştärenän käñäş horanı. Väzirze nahaqqa yäberläüye ösön ul esenän bik boşona ine. Şuga kürä boyoroq birergä üzen haqhız hananı. Başlıq keşe sabırıraq, totanaqlıraq bulırğa teyış ine.

- Malayzar, - tine ul, - Väzirze "Ös tağan"ğa yañınan alhaq, qalay yäteş bulır ine. Kem dä kem riza, şul qul kütärä. Malayzar berzäm qul kütärze. Iptäştärenä quşılıp, hatta Väzir üze lä kütärze. Bötähe lä estän ütä şat ine. Tik unı tışqa sığarıuzı här kem urınhız hananı.

Baytaq mihnättär kürgän "Ös tağan" şulay itep yañınan nıqlap ayaqqa bastı. Bıl yulı ul qaqşamas dürt teräügä tayandı. Malayzar keyımdären borop keyzelär. Väzir bötähenän dä aldaraq ölgörzö. Unıñ bar keyıme - ber qat salbar ine.

- Niñä, hineñ bütän küldägeñ yuqmı ni?- tip hästärlek kürhätte Başlıq. - Yamğırza la yalanğas yöröyhöñ.

- Bar, handıqta yata. Min, tän sınıqtırıp, yuramal küldäkhez yöröyöm. Iptäştäre unıñ tän sınıqtırıuın belmäy ine şul.

Kirämät külenä yän indereü säğäte alıs tügel ine inde. Yulğa sığıu berhegöngä bildälände. Köndö lä kötöp tormayınsa, ular tañ atqansı uq quzğalasaqtar. Ä häzergä ike kämä auıl yağına qaray yözöp kitte. Aldağıhına ösäü, arttağı keskäyınä beräü ultırğan. Kämälär kül urtahına yıtkäs, bik moñlo yır yañğıranı. Bezzeñ Ayzar şulay moñlo yırlay. "Bigeräk moñlo balahıñ, bähethez bulmahañ yaray inde",- ti torğaynı uğa öläsähe. Ni eşläp bähethez bulhın ti ul? Keşelär küñelen yır menän irkäläü üze zur bähet tügelme huñ? Bına äle lä unıñ matur tauışı kül östönä hibelä lä yarzarğa kilep bärelä. Yuq, yarzarğa ğına tügel, keşelär qolağına barıp huğıla la yöräktärgä ütep inä.

Qayzarza ğına bulmay, nizär kürmäy

Ir-egetkäy menän at başı...

Ügez menän alışıu

Auıl osonan kötöü kürende. Iñ aldan Yämlegöl inäyzeñ hıñar mögözlö ala käzähe kilä. Ul Börkötlö kötöüyeneñ aldan yöröüsehe. Hatta iñ şuq harıq bärästäre lä yalanda unı uzırğa baznat itmäyzär. Tik auılğa kergäs kenä ala käzä ber sitkäräk sığıp, başqalarğa yul birä. Şunı ğına kötöp kilgän harıqtar, baqırışa-baqırışa, yügerä başlay. Bıl saq inde bötä uramdı yañğıratıp vaq malayzar oran hala:

- Kötöü qayttı! Kötöü qayttı!

Orandı işetep, här öyzän kem dä bulha beräü kötöü qarşılarğa qapqa töbönä sığa. Eştän qaytıp ölgörmägän yañğız keşelärzeñ malın kürşe-küländeñ bala-sağahı qarşılay. Bıl bezzeñ Börkötlölä ğümer baqıy şulay. Yäşe-qartı, törlöhö törlö tauışqa qısqırıp, mal saqıra:

- Bäräs, bäräs...

- Käzäkäy-käzäkäy...

- Häü-häş, häü-häş...

Bögön kötöü qarşılarğa Ğabdulla sıqtı. Öläsähe öyzä yuq ine. Äle baya uq ularğa Yaqup kilgäyne. Ul Başlıqqa Väzir birgän rogatkanı kürhätte. Bığa tiklem Yaqup tege vaqıtta Väzir menän aralaşqanı ösön şörläp yöröy ine. Häzer bötähe lä üz keşelär. Ğabdulla la uğa üpkä hüze äytmäne. Kirehensä, Yaqup ber nisä tapqır märgön genä atıp kürhätkäs, unı maqtap quyzı. Häzer zä ular kötöü qarşılarğa bergä sıqtılar. Ğabdullarzıñ başta ike harığı, unan hıyırı qayttı. Läkin malayzar şunda uq kire öygä inmänelär. Börkötlölä här kem şulay. Üz malı qaytqas ta, borolop qına inmäy. Qalğan kötöüze ozatıp yıbärä. Bıl şau-şıulı ber nisä minuttıñ üz yäme bar. Keskäy genä bayramğa oqşap qala ul.

Iñ yalqau hıyırzarzan da yöz-yöz ille azım artta qalıp, tübän ostoñ qızıl küzle qoba ügeze qayta. Üze ällä ni zur za tügel, ämmä hözgäk, tizär. Ul ütkändä, bala-sağanıñ qoto osa. Qayhıhı qapqa artına bosa, qayhıhı kärtä başına menä. Bına äle lä, ul yaqınlaşa başlağas, Ğabdulla menän Yaqup, qurqıp tügel, tik bılay ğına, kärtägä menep atlandılar. Yaqup, kesähenän zur ğına yomoro taş alıp, rogatkahın qorzo. Donya hälen belep bulmay, käräk bulıp quyıuı bar.

Ügez Ğabdullalar turahına yıtkändä genä, kürşelärzeñ öy aldındağı ağas ışığınan Gölnur kilep sıqtı. Ul, yañı qızıl küldägen keyıp, tegensenän qaytıp kilä ine. Gölnurzıñ tübähe kükkä teygän. Ul ber uñğa, ber hulğa borğolana, küldägeneñ matur töymälären totop qaray, eyılep-eyılep, balitäktären hıypap ala. Üze nimäler bışılday. Ä-ä-ä... "Küldägeñ bik matur ikän, Gölnur, qotlo bulhın. Yılı täneñdä tuzhın!.." - ti ikän ul. Bıl hüzzärze uğa äle ber genä apay äytkäyne.

Isınlap ta, qızıl küldäkteñ kilmägän yıre yuq ine. Uram urtahınan ğämhez uzıp barğan qoba ügez zä iğtibarhız ğına ütä almanı. Täüzä ul, tuqtap, küzzären aqaytıp qarap torzo. Şunan huñ, başın eyä birep, aqrın ğına Gölnurğa taban atlanı. Bıl saq Gölnur küldägeneñ tüşendäge yäşel bärhät kübäläkkä nimäler höyläy ine.

- Gölnur! Qas! - tip qısqırzı Ğabdulla.

Gölnur tertläp kitte, läkin qot osqos bälä kilgänen añlamanı, sönki bötä donyala unıñ ösön tätäy küldäktän başqa nämä yuq ine. Şul arala ügez keskäy kanauzı hikerep sıqtı la, başın qırın hala birep, Gölnurğa taşlandı. Bına-bına qızıl küldäkle keskäy qızzı mögözönä elep ırğıtasaq ul.

- Äsäkäy! - tip qısqırıp ilap yıbärze Gölnur.

Kärtä başındağı Ğabdulla hikerep tügel, osop töştö. Oslo mögözzär inde Gölnurga sänselde tigändä genä, ul qızzı kütärep kärtä aşa ırğıttı. Bıl turala estä Ğabdullalarzıñ qıyar baqsahı ine. Qız yomşaq tütälgä barıp töştö. Yarhığan ügez, az ğına sigenä birep, Ğabdullağa ıntıldı häm unı elep tä aldı. Mögöz uğa qazalmanı. Ğabdullanıñ käüzähe ike mögöz arahına tura kilep qısıldı. Bıl hatahına asıuı kilep şaşınğan ügez, başın qapıl yuğarı kütärep, Ğabdullanı söyöp ırğıttı. Ul kärtä buyında yatqan qırlı taş östönä barıp töştö. Ih tip ber genä hıqtanı la ul bögärlänep yattı. Ügez, tağı artqa sigenep, yañınan taşlanırğa äzerlände. Inde ıntıldım tigändä genä unıñ qan hauğan küzenä säp itep taş kilep teyze. Ul taştı Yaqup şulay rogatkanan qıyış atıp tura teyzerze. Auırtıuğa sızay almay qoba yırtqıs hatta ükerep yıbärze. Başın sayqay-sayqay ber urında zırlap äylände lä uram buylap torop yügerze.

Bıl häl küz asıp yomğan arala buldı.

Ğabdulla ergähenä halıq yıyıldı. Ul, auırtıuzan ıñğıraşıp yıbärmäs ösön, küldäk itägen säynäp yata ine. Kemder unı kütärep almaqsı itte:

- Ah, qulım! - tip qısqırıp yıbärze Ğabdulla. Unıñ auız sitenän, neskä genä ez qaldırıp, qan ağa ine. Bını kürgän Gölnur sıyıldap ilap yıbärze.

- Baqırma äle! - tip tuqtattı unı yañı ğına kilep yıtkän Ayzar. Yıyılğan halıq göc kilde, här kem üz hüzen äytergä, üz käñäşen birergä tırıştı. Beräüzär ügezze hükte, ikenselär unıñ hucahın ärläne.

- Mal üz eyähenä oqşamay bulamı?

- Unıñ eyähe lä yılan ayağı kiskän nämä.

- Harap itkän balanı...

- Hüz menän höyäk yalğap bulmas. Sarahın kürergä käräk, - Sarahı ni unıñ şul - tiz ük bolnitsağa ozatırğa käräk.

- Ike maşinanıñ berehe öyzä yuq, ismaham...

- Bar, yähät kenä at yıgep kil, Yauımbayiv!

- Oy, tuqta äle, - tip qısqırzı Şärifulla yıñel kırandasta uzıp barıusı olo ğına ber keşegä. Yulsı, atın tuqtatıp, halıq yağına kilde.

- Bına malayzı ügez hözöp imgätte,- tinelär uğa.

Yulsı küp töpsönöp tormanı:

- Halığız malayzı kırandasqa, - tine.

Şärifulla, haq qına alıp, Ğabdullanı töbönä yomşaq besän tüşälgän kırandasqa iltep haldı. Ğabdulla, küldäk itägen yomarlap, yänä auızına tıqtı. Unıñ yözöndä qan äsäre yuq ine.

- Yä, qayhığız bara? - tine at hucahı. - Quzğalırğa käräk.

- Öläsähe öyzä yuq bit äle, - tine beräü.

- Üzem baram.

- Üzem...

- Minhez eş sıqmas, - tip Şärifulla kırandas küserenä menep ük ultırzı.

Ayzar menän Väzir zä horap qaranı, tik ularzı ultırtmanılar.

Äle genä osqon keüyek hikerep yörögän Ğabdullanı, holo toğo urınına halıp, bınan yıgerme saqrım yırzäge Qultaban bolnitsahına alıp kittelär. Kırandastağılar, kül başın urap, qalqıulıq artına kümelgäs tä, halıq taralışa başlanı. Ğabdullalar qapqa töböndä iñ huñınan ösäü qaldı. Ular tau aşa kitkän alıs yulğa ozaq qarap torzolar. Inälären besäy urlap qasqan turğay balalarına oqşay ine bıl ösäü.

Hat

Ğabdulla kitkändän huñ, malayzar balıqqa töşmäne. Läkin här kön murzalağı balıqtı barlap, yım hibep qayttılar. Bıl arala auılda ällä ni is kitmäle vaqiğalar bulmanı. Ulay tihäñ dä tege qoba ügezze hucahı yığıp huyzı. Huymas ta ine, halıq tauış kütärze: "Yuğihä üzeñde ügezeñ-niyeñ menän sudqa biräbez", - tip qurqıttılar.

Yänä şul bar ikän: Ayzar heñlehe Gölnurğa birgän väğäzähen ütäne. Ferma qıyığına menep, yañı ğına qanattarı sıqqan ike turgay balahı totop birze. Tik ağahı sitlek yahağansı, Gölnur ularzıñ ikehen dä osorop yıbärze. Väzirgä äsähe harı satin küldäk tekterze, ämmä Väzir unı barıber keymäne. "Habantuyza keyırmen äle", - tine. Yaquptıñ iske yärähättäre uñala barzı, yañıları östälä torzo, (läkin unıñ menmägän qayahı, ürmälämägän ağası, aşa hikermägän soqor-saqırı qalmanı. Bığa hatta Gölyımeş apay za künegä töştö. Ğabdullanıñ imgäneü häbäre yäyläüzäge äsähenä lä barıp yıtte. Ul ikense töndö özgölänep qaytıp kilde. Yıkkän atın da tuğarmay, şunda uq Qultabanğa saptı. Unı auılda küreüse lä bulmanı. Ulınıñ tere ikänen kürgäs kenä, äsä ber az tınıslandı. Ğabdullanıñ ike qabırğahı, hul qulı hıngaynı. Yäş höyäk tiz ük yalğanır, - tine doktor. - Malayıñ sızam ikän. Ay-hay-hay. Şäp yıget bulasaq". Keşene ülemdän qotqarğan qıyıu ulı ösön äsä ğorurlanıp ta quyzı. "Häs tä atahı inde", - tip uylanı ul.

Auılda la Ğabdullanıñ iseme ber nisä kön teldän töşmäne. Gölnurzıñ äsähe, öy berensä yöröp, Ğabdullanı ilay-ilay maqtap höyläne: "Mäñge tüläp bötörgöhöz burıslıbız inde ul balağa", - tine. Ğabdulla qaytqas hıylarmın tip, yomortqa yıyıp, may yazıp quyzı. Bötä auırlıqtı hüzhez kiserergä öyrängän Näğimä inäy bıl yulı la keşegä belderep ah-vah kilmäne. Ämmä ese bik özöldö. "Qarap torğan berzän-ber yıyänemdän torop qalmaham yarar ine", - tip ärnene ul. Yañı qayğıhı ni tiklem genä zur bulmahın, ul kesazna köndö kis ulı Möhämmätteñ "Batırlıq ösön" mizalın aqbur menän yaltıratıp quyırğa onotmanı.

Un kön tigändä, öläsähenä Ğabdullanan hat kilep töştö. Üze uqıy belmähä lä, Näğimä inäy hattı asmay tüzä almanı. Ul haq qına konverttıñ yılemen quptarzı. Hattı sığarıp äyländerep-äyländerep qarap torzo. Şunan ğına yıyäneneñ ös dusın hat uqırğa saqırzı. Arala iñ yırenä yıtkerep uqıusı Yaqup ine. Tıñlausılar tezeleşep hikegä ultırzı. Yaqup qarşığa bastı. Ul tamağın qırıp aldı la uqırğa kereşte.

Hat başı - yaz qarşı.

Qäzerle häm hörmätle öläsäyım! Älegä tiklem ni ösön hat yazmay torzoñ, tip horahañ, yauap biräm. Mineñ ike qabırğam, hul qulım hınğan bulıp sıqtı. Yänä ös kön qan tököröp yattım, es-bauırım quzğalğan ikän. Häzer urınına ultırzı inde. Mine karauatqa halıp quyzılar za ber azna torğozmanılar. Tışqa sığahı kilgändä lä, quzğatmanılar, asqa sınayaq hauıt quyıp qına torzolar. Min oyalıp böttöm. Hul qulımdı, aq balsıq hılap, qatırzılar. Häzer quzğatıp qarayım da, qulım yaman auır. Qulımdıñ hızlauı böttö. Tik balsıq astında qısıtıp mazamdı yıbärä. Tın alğanda, hul qabırğam sänseşä. Sänseşhä lä äüälge keüyek qıyın tügel. Min tınımdı samalap qına alırğa tırışam. Küldägemde, salbarımdı haldırıp aldılar. Ğälämät zur aq küldäk-ıştan keyzerzelär. Iştanımdı sestra apay yara bäyläy torğan ozon tar marlya menän bıuıp quyzı. Bolnitsala bik ese. Seben kermähen ösön, täzrälärgä seltär köplägändär. Seben barıber kerä. Aşap tuyğas, kön dä yımeş hıuı eserälär. Kompot tizär unı. häläk tämle bula ikän ul kompot. (Huñğı hüzzärze uqığanda, Yaqup irekhezzän irendären säpeldätep aldı.) Doktorzar ifrat häybättär, öläsäy. Iñ baş doktor mineñ menän gel şayarıp höyläşä. Bülmägä kilep ingäs tä: "Şäpme, batır!" - tigän bula. Mineñ säsemde maşinka menän aldılar. Ul maşinka tamsı la auırttırmay ikän. Allabirze olatay başımdı bäke menän qırğanda, küzzän uttar kürenä torğaynı. Ber bülmälä bez ösäübez. Täzrä yanında yatqan ağay iserek köyö qızıl araqı tip qarañğıla şıyıq yılem eskän. Qağız yäbeşterä torğan yılem. Unıñ ese eskä yäbeşkän. Radio qumtahı ergähendäge ağayzı urman qırqqanda ağas basqan. Ul telen teşläp özgän, häzer höyläşä almay. Min bında bik yılänem inde. Yırhep kitmähäm yarar ine tip qurqam. Küldäk menän salbarzı birhälär, bögön ük qaytıp kiter inem. Öläsäy, bıl hattı, moğayın, yä Väzir, yä Ayzar, yä Yaqup uqıp birer. Kem uqıha la äyt: tege balıqtarzıñ hälen belep torhondar, yım iltep hiphendär. Astan ülerzär yuğihä. Äsäyımdän horarğa la onotqanmın: Gölnurzıñ ayaq-qulı isänme? Öläsäy, min hiñä bäläkäs kenä küstänäs yıyzım: un ber peçene, higez känfit, un şaqmaq şäkär. Bıl üz auızınan özä ikän, tip uylama tağı. Bınıhı - artıp qalğanı. Hat ahırında şunı yazam: bötä näsel-ırıuğa, dus-işkä ayırmayınsa minän säläm tapşır. Üzeñ menän äsäyımä, yänä Ayzarğa, Yaqupqa, Väzirgä ayırım-ayırım säläm. Mineñ ösön häzer borsolma inde, öläsäy. "Batır yarahız bulmas", - tine doktor. Şunıñ menän hat tamam. Alıusıhı öläsäyım, yazıusıhı Ğabdulla. 1950 yıl, 9 iyun.

Hattı tıñlap bötkäs, Näğimä inäy Yaqupqa buş konvert huzzı:

- Mä äle, ulım, bınauzıñ artına la nimäler yazğan tügelme?

Konvert artına oşonday hüzzär yazılğaynı:

"Bıl konverttı tege yılem eskän ağay birze. Markahı la östöndä".

Näğimä inäy üze hat tıñlanı, üze Ğabdullanıñ un ike yıllıq bötä ğümeren küz aldınan kiserep ultırzı. Äle küptänme huñ ul yıyäne turahında: "Qasan täpäy basır?", unan: Qasan höyläşä başlar?", "Qasan mäktäpkä kiter?" tip uylay torğaynı. Bına häzer unıñ yıyäne yır ayağı, yır başı yırzän, Qultaban auılınan, kileşterep hat yazıp yıbärgän. Ğabdullanıñ ğümerendä berense yazğan hatı ine bıl.

Yauap

Yauap yazıuzı ozaqqa huzmanılar. Ğabdullanıñ yazılıp bötmägän däftärenän qağız yırtıp aldılar. Läkin öyzä qäläm zatı la, yazıu qarahı la tabılmanı. Başlıq haqsıl keşelärzän tügel ine. Älege Yaqup yügerep öyzän qäläm alıp kilde. Hattı yaza başlağansı uq, Näğimä inäy, qulına aqsa tottorop, Ayzarzı poçtalonğa markalı konvert alırğa yıbärze. Hattı Väzir yazzı, sönki unıñ yazıuı arala iñ maturı ine. Yazzı tigäs tä, üz başınan uylap sığarmanı. Uğa Näğimä inäy bötähen dä tezep äytep torzo.

- Hezki ğizzätle vä hörmätle bulıp torousı yıyänem Ğabdulla! Yazzıñmı? - tip horanı Näğimä inäy.

- Yazzım da, "ğizzätle" hüzendä ike "z" yazayıqmı ällä beräü zä yıtkänme?

- Nisäü käräk, şul tiklem yaz. Yıtmäy qalğansı, artıq bulhın, ikene quy.

- Nimä tigän hüz ul ğizzätle?

- Min üzem dä belep yıtkermäyım unı. Ämmä hat başına unı quymay kileşmäy, hin küp töpsönmä, äytkände yaza ultır. Äyzä, baştan başlayıq: - Hezki ğizzätle vä hörmätle bulıp torousı yıyänem Ğabdulla!

Ber kälimä hüzemde äyterzän äüäl, ber genä şälkem säskä keüyek sälämdäremde hiñä künderep qalayım, tim. hin yatqan Qultaban yaqtarınan küzzären dä almay zarığıp kötkän öläsäyıñdän küptän-küp säläm, yänä Yayıq buyında yäyläüzä hıyır hauıp, hineñ ösön yanıp-köyöp yäşäüse äsäyıñdän säläm. Dähi atayıñdıñ da, äsäyıñdeñ dä kendegen kisep, öyzä lä, ildä lä hörmät kürep torğan Yämlegöl inäyıñdän säläm. Olatayıñdıñ huparzaş dusı Allabirze olatayıñdarzıñ bötä öy esenän säläm. Olo başın kese qılıp, yuq vaqıtın bar kürep, hine duhtırğa üz quldarı menän iltep tapşırğan Şärifulla ağayıñdan säläm. Atayıñdıñ iñ yaqın qorzaşı, häzergehe köndä känsälä sçet töymähe tartıp ultırıusı satan Sähipgäräyzän säläm. Ike yaq ut kürşelärzän öy estäre menän säläm. Säläm şunıñ menän tamam.

- Ä bezzän? - tine Yaqup. Näğimä inäy hatahın tiz ük añlap aldı la dauam itte:

- Tamam tigänse östäp yaz: - Bergä uynap üskän tisterzäreñ Väzirzän, Yaquptan, Ayzarzan küp säläm. Säläm şunıñ menän tamam. Yıyänem Ğabdulla, hineñ yıbäktän zatlı, altından qimmätle hatıñdı meñ dä tuğız yöz zä illense yıldıñ un ikense iyun könöndä öylä vaqıtında alıp tisterzäreñ Ayzar, Yaqup, Väzir menän qat-qat uqıp sıqtıq, hineñ asıl höyäktäreñ hızlağanda mineñ yöräkkäyım ärneü buşqa ğına bulmağan ikän. Yaray, azağı häyırle böthön inde. Ber sabıy balanı häläkättän qotqarıp, küpme keşeneñ qayğıhın yuyzıñ bit hin. Ägär zä ki hineñ küz aldıñda şul balanı ügez hözöp ülterhä, ğümer buyı yäneñ ğazaptan sıqmas ine. Yän ğazabı tän ğazabınan äseräk bula ul. Inde häzer duhtırzarıñdı tıñlap qına tor. Hauıqqas, telefon sıbığı aşa häbär it. Kolhoz räise Däülät ağayıñ äytte, Ğabdullanı alırğa iñ yaqşı ayğırzı yıkterermen, tine. Unday ayğırğa elek gubernator ğına ultırıp yöröy ine. Belägem qısıta, tigänheñ. Äyt duhtırıña, munsa yağıp kerthendär. Qayın mindege menän sabıp qarağız. Ämmä ütä ese sapmağız. Küstänästäreñde aşağandan da artıq buldım. Eseñ boşqanda, hin üzeñ aşa ularzı. Öläsäyıñdeñ küstänäse itep aşa. Ällä beräy tistä yomortqa, beräy körşäk qaymaq yıbäräyımme tigäynem dä, Däülät ağayıñ kire hürze. "Bälnistä aşau yıtä ul", - tine.

Yänä şul da mäğlüm bulhın. Yort-er, maltıuar, qoş-qort barı menän şökör, imen. Tauıqtar yomortqa halıp tora. Tege sıbar tauıq un ike sebeş sığarzı. Hıyırzıñ da hötö bıl arala arta töştö. Elekke köndö, esebez boşop, Yämlegöl inäyıñ menän basıuğa sıqqaynıq. Igendär bik matur kürenä. Tübän os Ämirhandarzıñ munsahı yanıp kitte. Başqa bälä-qaza küreüse yuq. Imenlek ulay. Häzer inde hineñ hau-sälämät äylänep qaytıuıñdı zar-intizar bulıp kötöp qalabız. Qaytıp küzemä kürenhäñ, atayıñdıñ mizalın beräy kön tağıp yörörgä birep torormon tip toram äle. Ber kön mizal tağıp yörörlök kenä eş kürhätmäneñ tügel, kürhätteñ. Gölnur turahında horağanhıñ. Ul hau-sälämät, yügerep yöröy. Qoş telendäy genä hatımdı oşo yırzä tamamlap, hiñä aq yuldar teläp qalıusı öläsäyıñ.

- Ä balıqtar haqında, öläsäy?

- Baya la horarmın tinem dä, onottom. Nindäy balıqtar huñ ul?

- Unıhı ser, öläsäy.

- Hezzeñ seregez bötörmö. Äläyhä, belgäneñde üzeñ östäp yaz za quy.

Väzir üz beldege menän östäp quyzı: Ğabdulla, balıqtar ösön qayğırma. Ular isän. Tizeräk qayt! Hattı äytep torousı öläsäyıñ, yazıusı Väzir.

Ayzar hat yazılıp bötkänse ük urap qaytqaynı. Basma häreftär menän Väzir bik matur itep adres yazzı. "Tapşırırğa: Ğabdulla Yulamanovqa" tigän hüzzärzeñ astına la hızıp quyzı.

- Qana, öläsäy, üzem yügerep kenä poçta tartmahına halıp kiläyım, - tine Yaqup.

- Rähmät, balalar, üzem yul ıñğayında halıp kitermen äle. Şul yaqqa barahım da bar ine, - tine Näğimä inäy. Meyıs artındağı tartmanan alıp, ul malayzarğa ikeşär yomortqa hondo. Tegelär almasqa itep qarahalar za, buldıra almanılar, hıyzan olo bulırğa yaramay. Börkötlölä yola bozou ğäyıpkä hanala.

- Tora birgäseräk inep sıqhañ, Yaqup, tağı ber qat uqıp işetterer ineñ, - tip qaldı Näğimä inäy.

Yaqup baş qaqtı.

Malayzar sığıp kitkäs, Näğimä inäy, handıqtan alıp, ozon sıbar küldägen, yäşel bärhät kamzulın keyze, yañı quşyaulığın bäyläne. Unıñ başqa barır yıre yuq ine. Yıyänenä hattı inäyzeñ üz quldarı menän halğıhı kilde. Ä şunday küñelle eşte ul bayramsa keyınep eşlärgä buldı.

Näğimä inäy yügerä-atlay klub ergähenä kilde. Ana, işekteñ hul yağında ğına poçta tartmahı elenep tora. Nindäy uñmağandar bıl poçta keşeläre! Tartmanı ber ile tuzan basqan bit. Näğimä inäy tartma östönä qunğan tuzandı başta öröp töşörmäkse itte. Bılay ğına barıp sıqmağas, kamzul kesähenän qulyaulıq alıp, unı häybätläp hörttö. Şunan huñ ğına, keskäy qapqastı asıp, hattı eskä töşörzö. Ul tiz genä borolop kitmäne. Tartmağa baytaq qarap torzo la yomşaq qartlas quldarı menän unı hıypap, höyöp quyzı.

- Qoş qanatqayzarı yuldaş bulhın! - tine ul.

Yul

Üz başıñ menän nıqlap uylahañ, telähä nindäy nämäneñ osona sığırğa bula. Ber köndö kis tau yağında hıyır aşatqanda malayzar, uylay torğas, şunday fekergä kildelär: irtägä ük Ğabdulla yanına barırğa käräk. Nimä eşläp huñ äle bıl uy ularğa elegeräk kilmägän? "Ös tağan"dıñ başlığı ğazap sigep bolnitsala yata, ä bılar, his nämä bulmağanday, şayarıp yöröy. Dustarınıñ hälen barıp beleü istärendä lä yuq. Şul da buldımı iptäşlek?

Malayzarzıñ ösöhö lä öyzärenä qaytqas, irtägä qoyaş menän bergä yulğa sığasaqtarın äyttelär. Ğabdulla iseme sıqqas, ata-äsälärzän beräü zä qarşı töşmäne. Hatta Gölyımeş apay za ikelänep-nitep tormay riza buldı. Ä Ayzarzıñ äsähe qıuanıp uq kitte.

- Ällä qasan käräk ine! Yöröyhögöz şunda yıyın yünhez, - tine ul. Üz balaları auızınan özöp bulha la Ğabdullağa tip äzerlägän yomortqahınan, mayınan küstänäs yünätte. Yaquptıñ äsähe keskäy bankağa halıp bal, baytaq qına yıuasa quyzı. Qorbanbikä yıñgä osormalağı yön arahına yäşergän qarağat qağınan ber olo yäymä alıp birze. "Säyınä halıp eshen, höyäkte yomşarta ul", - tine. Başlıq vazifahın vaqıtlısa üz östönä algan Ayzar kistän ük iptäştärenä törlö boyoroqtar birze. Keyım-halımğa arala iñ bötön isäplängän Yaqupqa ike qat salbar, ike qat küldäk keyırgä quştı.

- Ese bulır bit, - tip qaranı tegehe.

- Ese höyäk hındırmay ul. Yaqup töpsönörgä totondo:

- Ä niñä ike qat?

- Käräk bulıuı bar.

Bıl yulı Väzirgä lä harı satin küldäkte keyırgä tura kilde. Ällä qayza sit yırgä barıp küldäkhez yöröü abruyhızlıq bulır ine. Här nämäneñ samahın belergä käräk.

Qoyaştıñ täüge nurzarı ofoq siten tişep sıqqanda, quldarına töyönsöktär totqan ös malay yulda ine inde. Başta ular bik yıldam atlanılar, tau tübäne tura kilgändä, yügergeläp tä aldılar. Qoyaş kütärelgän hayın, yulsılarzıñ azımı hülpänlänä barzı. Taş arahınan sıltırap qına aqqan ber şişmä yanında hıu esergä tuqtanılar. Läkin ular, hıuhauzan bılay, asıqqaynılar inde.

- Äyzägez, tamaq yalğap alabız,- tine Väzir. Bıl urınlı täqdimde beräü zä kire qaqmanı.

- Tamaq yalğarğa ğına ultırğan malayzar oşo şişmä yanında könlök azıqtarın yılt itterep kenä qaldırzılar. Aşap tuyğas, Ayzar kileşterep näticä lä sığarıp quyzı:

- Yaray, könlök azıq qorhaqta bulır.

Şişmänän yatıp hıu estelär zä yulsılar yänä yuldarında buldılar. Ularzı baytaq ara atlı la, maşina la qıuıp yıtmäne. Malayzar, urman, tau araların ütep, dala yulına sıqtılar. Qultaban dala yağında. Väzir yuldı yaqşı belä. Ul, atahına ultırıp, bıltır ğına ike tapqır Qultaban bazarına barğaynı.

Yartı yuldı ütkäs, malayzarzı ozon büränä teyägän tağılma arbalı maşina acğırıp qıuıp yıtte. Ösöhö lä quldarın kütärzelär. Maşina bılar turahına yay ğına kilep tuqtanı. Şofer işekte asıp yıbärze. Ul un yıte-un higez yäşlek kenä yıget ine:

- Qayza yul tottogoz, yulsılar?

- Qultabanğa.

- Ni yıtmägän unda hezgä?

- Bezzeñ iptäşebez bolnitsala yata. Ügez hözöp imgätte. Şunıñ hälen belergä barabız.

- Ultırtığız äle, ağay?

- Yök bik auır, - tip şayarttı şofer,- maşina tarta alha yaray za.

- Tartır äle. Yul tigez bit,- tip tınıslandırzı unı Yaqup. - Bez yıp-eñelbez.

- Ulayha ultırığız. Tik kabinağa bötägez zä hıymashığız. Beregezgä öskä qunaqlarğa tura kiler. - Ösöböz zä östä barayıq, ağay.

- Qarağız unı, osop töşmägez. Bälägez üzegezzän zur bulır.

Hä tigänse malayzar büränä östönä menep qunaqlanılar.

Dala yulı tigez, yomşaq ine. Maşina bäüyeltep kenä alıp bara. Malayzarzıñ küñel kütärelep kitte. Yuldıñ ike yağında igendär kükräp üsep ultıra. Basıu östöndä yıñelsä yıl yügerep uynay. Alısta, artta, tauzar kügärep yata. Börkötlö lä şul yaqta kümelep qaldı. Tauzar itägendä tötön bağanaları kürenä. Yäyläüzägelär usaq yaqqandar, küräheñ. Bötä tübälärzän yuğarı bulıp, Kirämätteñ aq tübähe yaltırap tora. Bezzeñ yaqta Kirämätte tauzar batşahı tizär.

Rähätlekkä sızay almay, Ayzar yırlap yıbärze:

Tıuğan yırkäyımä qaytır inem,

Ayaq baltırzarım talha la, imgäkläp...

Yırlağanda ul bötä donyahın onota. Äle lä yırlay torğas, töyönsögön yañılış büränägä bärep aldı. Sepräk aşa şıyıq nämä harqıy başlanı. Ğabdullağa küstänäskä tigän yomortqalar şunday yoqa qabıqlı bulıp sıqtı. Läkin Ayzar za, başqalar za bını kürmäne, harqıp sıqqan yomortqa şıyığı qoyaşta tiz ük kibep tä ölgörzö. Qara sepräk bötä serze yäşerep qaldırzı. Qultabanğa yıtkäs, şofer maşinahın tuqtattı.

- Min, auılğa inep tormay, tura kitäm. Ğäyıpläştän bulmahın, yıgettär, iltep ük yıtkerä almayım, - tine ul, işektän başın sığarıp. - Qayhığızzır bik şäp yırlay ikän. Yul hizelmäy zä qaldı.

- Bına bıl, - tip Ayzarğa törtöp kürhätte Yaqup.

- Molodets, qustım! Malayzar maşinanan töştö.

- Rähmät, ağay! - tine ösöhö lä allıartlı. Ğabdulla ölöşönä inep, Ayzar şoferğa ike yomortqa la birergä uylağaynı, baznat itmäne. "Yä almas, almaha oyat bulır", - tip ikelände.

- Bolnitsa auıldıñ arğı osonda, urman sitendä bulır. Olo uramdan tup-tura menähegez zä kitähegez, - tip yul öyrätte lä şofer quzğalıp kitte.

Yulsılar yänä yäyäügä qaldılar. Läkin bolnitsa küz küreme yırzä genä ine. Auıl urtahındağı yılğağa yıtkäs, malayzar östärendäge tuzandı qaqtılar, yıuınıp aldılar. Ular bit mal azbarına barmayzar, bolnitsağa baralar, här nämäneñ üz räte bula. Bolnitsa boldoronda aq halatlı olo ğına ber qatın harıq yönönän şäl bäyläp ultıra ine. Ihata esendäräk tağı ber ağas yort bar. Unıñ ergähendäge eskämyä artına höyälep, yäş kenä qatın bala imezep tora. Qoyma buyındağı yıuan qarağasqa arqaların teräp, ike ir sükäygän. Sittän kilgän auırıuzarzı vraçtar oşo yortta qabul itä.

Ihatala ağastan-ağasqa tartılğan ber nisä ozon yıpkä aq ker elengän. Boldorza ultırğan qatın, bäyläüyenän tuqtamay ğına, ara-tirä kerzärgä küz halıp ala. Küräheñ, şul tirälä uralıusı käzälärzän haqlay torğandır. Käzä malı aq ker säynärgä häüäs bula ul.

- Apay, - tine Väzir, - bez iptäşebezzeñ hälen belergä kilgäynek. Yulamanov Ğabdullanı kürergä käräk ine.

- Unıñ häle şäp häzer, - tine apay. - Dürtense palatala yañğızı yata. Tik äle inergä yaramay. Irtänge aştan huñ yoqo säğäte. Töştän huñ üze sığır.

Dustarın kürergä atlığıp kilgän malayzar ösön bıl küñelle häbär tügel ine.

- Bez şım ğına inerbez, apay, ayaq ostarına ğına basıp. Kertegez inde, - tip yalbarzı Yaqup.

- Ayaq ostarına basıp ta yaramay, barmaq ostarına basıp ta yaramay. Barığız. Azaq kilerhegez.

- Bez bik alıstan kildek bit, apay. Börkötlö auılınan.

- Börkötlönän ni zä, Qarğalınan ni - barıber yaramay.

Malayzar urman sitenä barıp, zur qayın külägähenä huzılıp yattılar.

- Eştär şäptän tügel. Kön ütä, - tine Ayzar.

- Yul uñmanı bılay bulğas, - tip östäne Yaqup.

- Yul uñmanı tip uftanıp yathaq, uñmas inde. Uñdırırğa käräk unı, - tine Väzir.

Yulsılar bış-bış höyläşep, nindäyzer käñäş qorop aldılar.

Malayzar yänä bolnitsa ergähenä äylänep kildelär. Boldorza şul uq qatın şul uq şälen bäyläp ultıra ine.

- Vaqıt ber zä ütmäy bit äle, apay, - tigen buldı Väzir, - beräy eşegez barmı şunda? Tik yörögänse, eşläy toror inek.

- Eşläyım tigän keşegä eş bötäme...

- Telähä nimä quşığız, bez ösäüläp totonhaq...

- Irenmähägez ni... anau kerzär kibep qatıp bötälär inde. Alımımdı sığayım tip haman qulım teymäy. Şularzı bınau alasıqqa taşıhağız, ber zä qulığız qalmas. Rähmät alırhığız. Ber rähmät meñ bälänän qotqara ul. Qarağız unı, töşöröp bısrata kürmägez!

- Bez ipläp kenä, apay...

Malayzar şunda uq eşkä kereşte. Älegä apayğa mömkin tiklem yararğa tırışıl, ular ütä haq, ütä iple totondolar.

- Bula bit balalar, - tin esenän hoqlanıp ultırzı apay. - Mineke quşqandı la eşlämäy, qarışa. Ker elenep torğan urında ber azzan töyönlö-töyönlö aq yıptär genä torop qaldı.

- Bına rähmät üzegezgä! Uñğan balalar ikenhegez, - tip maqtanı apay.

- Rähmätte aldıq inde, apay, - tine Ayzar, - häzer şul rähmätegez bezze bälänän dä qotqarhın. Bezgä iptäş yanına inergä käräk.

- Ah, şayandar, ah, häyläkärzär! Hezzeñ menän ni eşlämäk käräk inde. Vraç kürep qalha, bötäbezgä lä elägäsäk.

- Bez elägeüzän qurqmaybız za ul.

- Yuq, yuq, yaramay... Ösögözzö lä inderä almayım.

- Hez ikebezze genä inderegez. Bına bıl tışta kötöp toror. - Ayzar Väzirzeñ yıñenän tartıp quyzı.

- Qarağız unı, tınığız za sığahı bulmahın. - Qatın tirä-yaqqa küz yörötöp aldı. - Dürtense palata. Ingäs tä uñ qulda ikense işek. Ayzar menän Yaqup, ayaq ostarına ğına basıp, eskä inep kitte. Väzir boldorza ultırıp qaldı.

- Kemgä bäyläyhegez bıl şälde? - tip hüz quştı Väzir. Uğa qatındıñ iğtibarın sitkä yıbärmäskä käräk ine.

- Keyäüzäge qızım horağaynı. Üze bızau qaray. Ber zä genä buşamay.

- Mineñ äsäyım tauıq fermahında eşläy.

- Tauıqtarı halamı huñ?

- Tägärätep kenä toralar. Yıyıp ölgöröp bulmay. - Bınıhın, älbittä, Väzir arttırıbıraq yıbärze.

Qatın bik hüzsän bulıp sıqtı. Äñgämä quyırğandan-quyıra barzı. Väzirgä şul käräk tä ine. Qatın üzeneñ bötä belgän hönärzären beräm-beräm tezep kitte. Ul şäl dä bäyläy, meyıs tä hala, keyım dä tegä, quray za tarta, bıyma la basa, teatrza la uynay ikän. Üsmer vaqıtında habantuyzarza malayzar rätenä hatta at ta saptırğan. Şunday saya qız bulğan ul...

Iptäştäre kilep ingändä, Ğabdulla, tüşämdäge sebendärze hanap, karauatında salqan yata ine. Ul qapıl hiskänep torop ultırzı. Isän qulı menän küzzären ıuıp aldı. Tegeläre indelär zä işek töböndä qatıp qaldılar.

- Kildegezme ni?- tine Ğabdulla, başqa hüz tapmağas.

- Kildek. Tereldeñme inde?

- Tereldem.

- Qulıñ da hızlamaymı?

- Häzer hızlamay inde.

Malayzar täütapqır ber-berehenä qul birep küreştelär.

- Väzir niñä kilmäne?

- Kilde. Unı indermänelär, tışta qaldı.

- Bına hiñä küstänäs kilterzek. Qağı Väzirzeke.

- Küstänäs ösön rähmät tä, tik tamaqqa aş barmay. Öygä qaytqı kilä. Öläsäyım isänme? Balıqtar tereme?

- Bötähe lä hikereşep tora. Hine qasan qaytaralar?

- Tağı un köndän, tizär. Ber aznanan balsığın quptarasaqtar.

- O-ho-o!

- Salbar bulha, ällä qasan täzränän sığıp ısqınır inem. Salbarzı ğına birmäyzär. - Ğabdulla täzrä ergähenä kilde. Bıl yaq urmanğa qaray ine.

- Et tä küräsäk tügel, - tip östäne ul.- Bınau seltärze ısqındırıp alahıñ da...

- Keyım-halım bezzä yıterlek ul, - tine Ayzar. - Ana Yaqupta ike qat.

Başqasa hüz artıq ine. Ğabdulla östöndäge aq küldäk-ıştandı haldırıp taşlanılar. Uğa salbar keyırgä bulıştılar. Salbar taman buldı. Tik küldäk kenä tarıraq ine. Gipstağı qul yıñgä hıymanı. Malayzar bığa aptırap qalmanılar. Buylı zäñgär küldäkteñ yıñen Yaqup şatırzatıp töptän ük yırttı la aldı.

- Qaytqas, äsäyım tegep quyır äle, - tine ul.

Ğabdullanıñ öläsähenä tip yıyğan küstänästären özölgän yıñgä tultırıp, ike baştan töynäp quyzılar. Ayzar täzrägä köplängän seltärze haq qına ısqındırzı, hikerergä genä yıyınğanda, Ğabdulla iptäştären tuqtattı.

- Bildä birmäy kiteü yaramas, - tine ul. Tumboçka tartmahınan qäläm-qağız alıp, keskäy genä yazıu yazzı.

"Qäzerle doktor ağay! Hezgä küp rähmättär yauhın. Min hauığıp böttöm inde. Häzer auılğa qaytıp kitäm. Iptäştärem keyım kiltergän. Balsığın quptarırğa ber aznanan üzem kilep yıtermen. Ğäyıpläp qalmağız.

Ğabdulla Yulamanov".

Täzränän başta Ayzar töştö. Şunan Ğabdulla sıqtı. Ayzar unı bilenän qosaqlap kütärep ük aldı. Iñ huñınan Yaqup hikerze. Ul, hörlögöp kitep, tubığın qarağay tamırına bärze. Küzenän uttar kürende. Ämmä ıh ta itmäne. Urman arahına inep, keşe küzenän yäşerengäs kenä, Ayzar, qoş hayrauına oqşatıp, hızğırıp aldı. Väzirzeñ ziräk qolağına bıl iñ matur moñ bulıp işetelde. Şulay za ul kinät kenä torop yügermäne.

- Anau qıuaq artına barıp qına kiläyımse, bik qıstaldım, - tigän buldı.

Bıl saq tege qatın uğa üzzäre quyğan huñğı spektakldeñ estälegen höyläp ultıra ine.

- Höyläp kenä bötöräyım dä...

- Ul teatrzı bezzeñ auılda la quyzılar. Min qaranım unı.

Qarağas, niñä başta uq äytmäneñ? Min bütänen höylär inem. Äläyhä, bına bınıhın kürgäneñ barmı?..

Bolnitsa artında "qoş" yänä hayrap quyzı.

- Ih, yämle lä huñ oşo yäy ayzarı!- tip hoqlandı qatıp. - Özzöröp qoştarı hayrap tora.

- Uf, esem!- tip Väzir bögölöp ük töştö.

- Bar, bolnitsa artına, qıuaq arahına yüger, - tip käñäş birze qatın.

Väzir, esen totop, uram yağına yügerze.

Alda Kirämät

Qaytqan saqta malayzarğa maşina la, at ta tura kilmäne. Ular ozon-ozon yuldı yäyäü qayttılar. Läkin arıu-talıuzıñ äsäre lä yuq ine. Kön kisläügä, dürt yulsı Qılıs aryağındağı qalqıulıqqa kilep yıtte. Qoyaş bıl vaqıt Kirämätteñ näq tübähendä ultıra ine. Bınan qarağanda ul yalqın börköp torğan yanar tau töslö kürenä. Matur za, şomlo la. Malayzar, alıs tauğa hoqlanıp, ozaq qarap torzolar. Ayzar, üze lä hizmästän, qısqırıp yırlap yıbärze.

Alıstarzan ğına ay kürenä

Kirämälkäy tauzıñ aq taşı,

Qayzarza ğına bulmay, nizär kürmäy

Ir-egetkäy menän at başı.

Alda Kirämät. Ber nisä köndän dürt teräügä tayanğan "Ös tağan" unıñ külenä yän inderer ösön yulğa sığır. Ä yulğa ber sıqqan keşe maqsatına barıp yıtmäy kire borolmay ul. "Ös tağan" da kire borolmas, ä beyık häm böyök tauzıñ tübähenä kütäreler. Yänä yıldar üter. Bıl malayzar yıget bulıp yıter. Şul saq ular Kirämättän dä beyıgeräk tübälärgä kütärelerzär. Yırze genä tügel, kükte lä bizärzär ular.

Hez bığa ışanahığızmı? Min ışanam.


Click or select a word or words to search the definition