Onotolğan yınäyät yäki ütkände iskä töşöröü

Ğäli, bik ıspaylanıp-qupşılanıp, hauıt-haba kibetendä üzenä käräkle nämälärze haylap alıp yöröy ine.

Ul ğümerendä ber zä ükenerlek eş eşlämägän, saf, taza keşelär töslö häräkät itä. Bötä nämälärze onotop, barsa uyzarın şundağı ala torğan nämälärgä birep, yıtdi hürättä nämälärze aqtara ine.

Şul vaqıtta iskeräk kenä keyım keygän, yäşkelt şäl yabınğan ber qatın kilep kerze. Bıl qatındıñ, huñ däräcä mäşäqät häm mihnättä torğanı qılanışınan mäğlüm, üze kütärä almaslıq qayğılarzı yotorğa tırışqanı häräkät häm küzzärenän bilgele ine. Kerep az ğına tirä-yağına qarap alğas, Ğälizeñ qarşıhına kilep tuqtanı.

Ğäli, bıl qatındıñ yözönä häm häräkätenä qarap, tanış ber keşegä tösmörläne. Bıl säfiläne yäki bığa oqşağan ikense ber keşene qayza bulha la kürgän töslö buldı. Bıl qatın ğäyät diqqät menän tekälep-tekälep Ğäligä qaray başlağas, Ğälizeñ bötä täne sımırzanı. Qälbenä halqın hıu qoyğan hımaq bulıp kitte. Yözö ağarzı, küñele häräkätlänä başlanı. «Min bını qayzalır kürgänmen?»— tip üzenä-üze söäl birep, ütkän ğümerzärze uylarğa kereşte. Küñele bınan biş yıl yuğarığa küste. Bına şunda bıl qatındıñ kem ikäne qılt itep isenä töştö.

...Ä... bıl tege ikän... Nisek bıl däräcälä yämhezlängän? Ul matur ğına ine, bisara!.. Ni eşläp bıl qäzär nasarlanğan, harğayğan?..

Ğäli bına şulay, bıl qatındı başta tösmörläp kenä quyha la, ahırza tamam kem ikänen belde. Bıl sirken onotolğan tös Ğälizeñ ütkändäge eştären küz aldına kilterep haldı. Ğäli inde bında niñä genä kergänenä, qayzan gına tura kilep osraşqanına ükenä başlanı.

Inde, küzzären kösläp bulha la äyländerep, bıl qatındı kürmämeşkä halışıp, ikense tarafqa boroldo. Güyä, unda nämälär qarağanğa halıştı. Läkin inde unıñ küñele ber zä ala torğan nämälä tügel, bälki, bınan biş sänä möqäddäm bulğan häm ütkän hätirälärze aqtarıuza ine.

Ğäli, aptırağanlıqtan, ber zä üzenä käräkmäy torğan nämälärze tota, ber zä urınhız yırzä hatıusığa söäl birä başlanı. Diqqät menän unıñ tösönä, häzerge häräkätenä qarağan keşe unı ber küreüzän ük unıñ ber ğäyıbe, ütkän vaqıtta zur ber yınäyäte bulğanlığın belerlek ine.

Häqiqättä, ul bıl qatındı tamam onotqan, unıñ yır yözöndä ikänen belmäy ine. Bıl onotolğan töstöñ küñelgä ultırıp qalğan hüräte, şul biş yıl äüäldäge hälensä, yalt itep, bınıñ küñelenän kire sıqtı. Urınında qatıp qalğan köyönsä, bıl qatındıñ boronğo maturlığı häm sibärlege menän bıl köndäge tormoş häm hüräten sağıştırıp qararğa kereşte. Bıl ul vaqıtta nindäy matur ine!.. Häyır, ul vaqıtta qatın tügel, bälki, qız sağı ine şul!..

Şunday uyzar menän, ber az torğas, äylänep qaranı. Qatın haman bınıñ aldında tekälep qarap tora ine.

Bıl haman belmämeşkä, kürmämeşkä halındı, läkin üze haman qızara, bürtenä ine. Ikense qarağanda, aldında torğan bıl qatındı küreü menän, yır astına töşöp kiterlek buldı. Ällä nisek üzen äşäke, ğäyıple töslö itep hizä başlanı. Qatın, şulay nasar ğına keyımdä bulha la, unıñ yağında zur ber kös bar räüyeşle bulıp, Ğäli şul köskä yıñelä başlanı. Ul kös — häqiqät ine.

Ğälizeñ ese boşorğa, unı vıcdanı izergä, borsorğa kereşte. Ul, inde tizeräk eşte bötöröp, bınan kiteüze, tege qatındıñ, bötä vöcüdenä, enä keüyek sänsep bara torğan küzenän yuğalıuzı teläy, läkin alğan äyberzären sırnatıp alğansı, ber az vaqıt käräk ine.

Ul asıulandı. Bötä magazindağı keşelärze qırıp bötörähe, qulınan kilhä, tege qatındı yuq itep taşlağıhı kilä başlanı. Bıl da yıtmähä tağı, tege qatın bik diqqät häm az ğına yäşle küze menän qarap:

— Ä, hin ikänheñ! Min tanıy almay za toram,— tine lä, hulap quyzı. Qatındıñ bıl hüze Ğälizeñ yörägenä uq menän atqan töslö bulıp qazaldı.

Qatındıñ hüzen işetmämeşkä halıştı. Läkin vıcdanı:

— Ä, inde belmämeşkä halışahıñmı? Tege vaqıtta bik yaqın kürgän qızzı inde küz aldıña la kilteräheñ kilmäyme?— tine. Ğäli, küñelenän üzenä-üze yauap birgän räüyeşle itep: «Yuq, min bit ul vaqıtta yäş inem. Yäşlek menän genä bulğan eş bıl. Bögön min nisek tä, bıl qatın nisek?.. Östönä qararğa la yıränerheñ bit! Ul mine boronğo vaqıttağı Ğäli tip uylay torğandır...»— tine. Qatın tarafınan da ällä nindäy ber kös, qatın ösön yauap birep: «Hin bik ällä kem bulıp kitmä! Unıñ şul häldä qalıuına barı hin genä säbäp buldıñ tügelme?.. Ul kem dä, min kem tigän bulahıñ. Hin az ğına baylıq menän qabarıp yöröüse ber vıcdanhız nämä tügelme huñ? Ul qatın, qarağan vaqıtta yıränerlek bulha la, saf vıcdan eyähe, läkin hin unı aldanıñ ğına»,— tine.

Biş-altı minutlıq vaqıt Ğäligä bik ozaq häm ütmäs keüyek toyoldo. Tizeräk äyberzären sırnap bireüze ütende lä, üze sitkäräk kitte.

Qatın ike küzen haman bınıñ artınan yörötä, uğa küzzären tultırıp, äyländerep qaray ine.

Ğäligä alğan nämälären sırnap-töröp birzelär. Inde qotoldom tip, tiz genä sığıp kitmäkse bulğaynı, läkin tege qatın, küzzären yäşländerep:

— Inde mine tanımayhıñ da ikän!— tine.

Bıl hüzgä Ğäli tamam qızarzı, bürtende, unıñ östönä, magazindağı keşelär zä Ğäligä qaray başlanılar. Ğäli haman belmämeşkä halışıp sığıp kitmäkse bulğaynı, qatın:

— Qayza qasahığız? Elek ber zä ulay tügel inegez...— tine. Ğäli aptırap, qızarıp:

— Bıl nindäy nämä?.. His kürgän keşem tügel, bäylänep tora!— tip sığıp kitä başlanı, tege qatın:

-— Häyır, mine bıl häldä kürgäs, tanıy almashığız... Mineñ boronğo maturlığım yuq, läkin mineñ tükkän küz yäştärem hine qotqarmas. Bötä tirä-yağım mineñ mazluma ikänemä şahit, gonah, yınäyät kem tarafınan ikände belälär!— tip höylänep qaldı.

Ğäli sığıp kitte.

Ğäli magazindan äyber alıp sıqmanı, bälki qayğı-häsrät teyäp sıqtı. Magazindan sıqqas, irkenläp tın aldı Zur ber bälänän qotolğan räüyeşle, tiz-tiz atlay başlanı. Ul, äle haman üzeneñ qayza barğanın belmäy,bik tärän uyğa batıp, bınan biş yıl elek bulğan ber eş haqında uylay ine.

Ul bınan biş yıl elek bulğan şomlo vaqiğanı küñelenän sığarıp ırğıtırğa teläy, läkin muafäq bula almay ine.

Bıl onotolğan tös ber-ike yıllıq ütkän ğümeren möcässäm hürättä küz aldına kilterze. Bıl hürät inde, häzerge qızğanıslı häm yämhez köyönsä, bınıñ küñelenä kerep ultırzı.

Ul, inde bınan biş yıl äüäldäge keüyek, färeştä sifatında möhäbbät menän tügel, bälki, yın hürätenä kerep, käkre tırnaqtar menän bınıñ yörägen tırnay, urınınan quptara başlanı.

Inde Ğäli üzeneñ ütkändäge bähethez tanışlıqtı uylap, tege qatınğa qarşı bötmäs-tökänmäslek bulğan ber doşmanlıq häm näfrät hizä ine. Ber yähättän, onotolğan töstöñ biş yıl äüäldäge maturlıqtarı häm unıñ menän qılğan väğäzäläre-fäländäre, «min hine alırmın...», tip äyteüzäre isenä töşöp, yäşen töslö yalt itep kitä häm ikense yaqtan: «Ul vaqıt ütkän dä kitkän, inde min ul qatınğa tiñ tügel, min kem dä, ul kem?.. Äle şul qäbähät köyönsä hüz quşqan bula bit! Äyterheñ, min ğäyıple?»— tip üzenä täsällä birä, üzen ğäyıphez-nihez itep qaldırırğa teläy ine. Läkin unıñ bıl kileşhez uyzarın vıcdan kilep tar-mar itä vä äytä ine:

— Yuq, yıget! Ul hiñä möstähiq häm tiñ bulmağan ikän, ni ösön başlap möhäbbät iğlan qıldığız? Ul räd qılğanda, ayzarsa yöröp, üzeñde yaratırğa öndäneñ. Ul hiñä iltifat itmägändä, ul äylänep tä qaramağanda, bötä vaqıtıñdı şunı äyländereü yulına sarıf itteñ. Bötä vöcüdeñ menän şuğa bireldeñ. Uylap qara äle!.. Unıñ möhäbbäten yälep qılır ösön ni eştär qılmanıñ... Uğa nizär väğäzä qılmanıñ? Bisaranı mäñge säğäzättä yäşätergä östöñä aldıñ tügelme? Bögön unı kürergä näfrätlänäheñ! Unıñ säğäzät vä rähäten mähü iteüse kem? Unıñ nindäy häldä qalıuın küzenän tägäräp töşkän ike börtök yäşe belderä. Säfilä bulğan häm bähethez bulıuına şul tormoş häm qiäfäte şahit. Ul haman hine onotmağan, hine kürgändä küz yäşen qızğanmay,— ti ine.

Ğäli üz-üzenä: «Min ber nämä lä bulmas tip, uynap qına yörögäynem. Ul vaqıtta la unı alıu, bergä torou niätem yuq ine. Qızzar menän yıgettär arahında unday häldär bula inde. Bähethez bulğan ikän, allanıñ täqdirenän küräheñ. Äyterheñ, unı min şulay yarlı itep qaldırğan? Min qızğanıu menän inde ni fayza?»— tip uylağas, tege vıcdan kisäge: «I bisara, tatar! Alır niäteñ bulmağas, şulay aldap harap itälärme ni? Uynap qına yörörgä ul bit ber-ike tinlek uyınsıq tügel. Hin unı uyınsıq töslö kürgäs tä, ul unday tügel. Ülsäp, sağıştırıp qarağanda, ul hinän nisä däräcä artıq ikänen beläheñme? Hin isemen sığarıp qaldırmahañ, ul ber zä bıl hälgä töşmäyäsäk ine. Ul, bisara, bik qızğanırlıq häldä lä bit, läkin hindä unı qızğanırlıq märhämät häm şäfqät yuq»,— ti.

Ğäli üzen ni saqlı yıuatırğa, gonahhız itep qaldırırğa tırışha la, üzen-üze yıuata almay ine. Ul ni saqlı onotorğa, ul qatındıñ vöcüden küñelenän sığarıp taşlarga telähä lä, sığara almay yonsoy ine. Ul qulındağı nämälärze tamam onotto. Bazarzan alasaq başqa nämäläre häterenän sığıp, tup-tura öyönä taban atlap bara ine. Unıñ küñelenä ul qatındıñ göl keüyek matur qız saqtarı, unı berense küreü menän yaratqan töslö bulıuı, tatarzar ğäzätensä, ber zä urınhız, tanımağan qızğa qaş hikertep, unı aldarğa ictihad iteüye, üzen här vaqıtta uğa kürhätergä tırışıuı kilde. Ul ber zä iltifat itmägäs, şul läğnät qızzı qulğa töşörmäy quymam, tip, bik kileşhez ant häm şart iteüzäre, yänem, yänäşem, tip hattar yazıuın häterläne. Nisä ayzarzan huñ bisara qızzıñ: «Alır bulhañ, yörörmön, yuğihä mineñ artımdan yörömä!»— tip qısqa ğına yauap bireüzäre, bıl inde — eşem beşte tip, «alırmın» tip väğäzä quyıuzarı, bına şunan huñ ber-berehe menän küreşä başlap, qızzıñ ilay-ilay: «Min hiñä ışandım, mine alırhıñ inde, mineñ hinän başqa toror hälem yuq!» — tip äyteüzäre, ber az vaqıttar yörögäs, üzeneñ bizä başlauı, qızzıñ dähi ilay-ilay hat yazıuzarı beräm-beräm Ğälizeñ küñelenän kilep üttelär. Küñele esele-hıuıqlı bulıp kitte. Ul, bıl köndä il arahına kerä başlağan, halıq arahında hüze lä ütä başlağan ber keşe bulğanğa kürä, ütkändäge bıl eştär menän ike arala mönäsäbät tapmay ine.

Ul üzen bik taza ber tatar, tip uylağanğa kürä, tege yınäyäte isenä töşkäs, üze lä ğäcäphende.

Ğälizeñ küñele, vıcdanı möğäzzib, vöcüde iskäncä arahında qısılğan keüyek, ike qeüät arahında qısılğan köyönsä bara, tege qatın:

— Tuqta äle, tuqta!— tip artınan kilep yäbeşer töslö bula ine. Ul ni saqlı üzenä ber töslö täsällä birergä ictihad itep qaraha la, küñelen basa almanı. Ütkändäge eşenä ükengän, bıl onotolğan töstö kürgänenä yanğan köyönsä, öyönä qaytıp kerze.

Öygä qaytıp kergäs: «Almas bulğas, niñä ällä nindäy väğäzälär menän aldanıñ? Uğa yınäyät qılğan da, inde ul yınäyät niñä onotolğan? Min bit ısından da höyä inem, niñä huñ min unı bıl häldä qaldırıp kittem?»— tip uylay başlanı. Ber az öyzä ultırğas, qatınınıñ da öyzä yuqlığın forsat belep, dürt-biş yıldan birle qutarılmağan, qulın da teyzermägän nämäläre arahında haqlanğan ber mäktübte alıp uqıy başlanı.

«…Höyöklöm! Min hiñä iñ huñğı mäktübemde yazamın. Min häzer hiñä «Höyöklöm» tip hitap qılırğa namıslanamın. Şulay bulha la, iske möhäbbättärebez iskä töşöp, «Höyöklöm» tip yaza başlanım. Vaqiğda, hiñä hıyanatsı, aldaqsı ber namıshız, tip hitap qılırğa käräk ine. Dörös, min bıl hatımdıñ da başqaları keüyek, yauaphız qalıuın beläm. Tatarzarzıñ qatın-qızzı uyınsıq räüyeşle itep, qızıq ösön genä yörögändären bik asıq beldem. Läkin aqtıq hüzzäremde aqtıq hatım menän üzeñä belderähem kilä. Ike börtök küz yäşem, qağız östönä tamıp, ez qaldırzı. Min här vaqıt şulay yäş tügeüzä. Bıl yäş tügeüzärem inde hine yaratqanlığımdan, hiñä möhäbbät itkänlegemdän tügel, bälki, hiñä huñ däräcä asıuımdıñ, üzemdeñ aldanıuımdan tügelä torğan yäştär.

Yuğihä hineñ töslö tübän nämägä bara almauım ösön yäş tügeü tügel. Bıl haqta bulğan qayğı-häsrätemde äzäm qeüäte kütärä almas. Mine nihayäte bulmağan ber gär dab qaldırıp kittegez. Mindä onotolmas ber ası, uñalmas ber yärähät qaldırzığız... Mineñ möhäbbät häm väsädäqätem tähqir itelde. Hine bınıñ ösön his ğäfü itmäm. Hine bınday eştärgä tänäzzel iter, tip uylamay inem. Ah, hin miñä nizär eşläneñ! Belhäñ, telähäñ, tıñla!..»

Ğäli hattı bıl yırgä qäzäre uqıp tamam yandı, tirläne, beşte. Üzendä bıl hattı yazıusını qızğanıuzı his itte. Ul bıl eşteñ onotolğan ber yınäyät, ğäfü itelmäslek ber qäbähätlek ikänen bik asıq belde. Bıl eş ısından da onotolğan yınäyät ine. Tege magazinda qatındı kürmägän bulha, ihtimal, mäñge şul onotolğan köyönsä qalır ine. Kötölmägän ber täsädef bıl onotolğan yınäyätte yañınan täkrar küz aldına kilterze. Ğäli, şul eştären uylap, ısından da bıl — onotolğan yınäyät tip, yañağına tayanıp, uyğa qaldı.

ZÄYNÄP

Zäynäp, ata-äsäheneñ yarlılığına qaramayınsa, üzeneñ tırışlığı menän uqığan, qul hönärzäre öyrängän ine.

Ğäynetdin karttıñ öy ese törlö yıhazdar, matur mebeldär menän maturlanmağan, bälki, oşo matur qızı Zäynäp menän genä maturlanıp tora ine. Zäynäpteñ kileşle käüzähe, matur yözö, ozon tomra qara säse, qıp-qızıl irendäre arahınan tezelep kürenep torğan, ınyı keüyek, matur teştäre östönä — äzäp dairähendä üzen tota beleüye, kileşle qılanıştarı unı bigeräk kürkäm itä ine.

Ul keşe arahında üzen tota belä, barlı-yuqlı keyımdären kileşterep, ıspaylap keyınä ala, hüzzärze tärtibe menän genä höyläy, basınqı ğına ber qız ine.

Ul inde, yıtkän qız bulğanğa kürä, uqıuzan tuqtağan, häzer öyzä genä tora, üz ihtıyarı menän telägän kitaptarzı uqırğa yarata, uqıuzan his tuymay ine.

Zäynäp, här kön irtän torğas ta, öy esen yaqşılap yıya la, qul eştärenä kereşä. Bınan da yalqıp kithä, üzeneñ kitaptarın uqıy başlay ine.

Ğäynetdin qart üze här kön eştä bula, äsähe qayzalır üze räüyeşle qatındar menän höyläşep ultırırğa kitä. Şulay itep, Zäynäp küp vaqıtta öyzä yañğız ğına qala torğan ine. Öyzä yañğız qalğas, ällä nizär uylana başlay, auız esenän genä köyläp yırlarğa kereşä, moñlo tauışı menän yırlap bötkändän huñ, bäğze vaqıtta ilap ta quya torğan ine.

Ul üz iptäştäre arahında keyım-halımda, tormoşta tübän bulğanlığı ösön, küñele töşönkö bula, yaratılışta ularzan käm bulmay, tormoşta ğına ularzan käm bulıuın uylay ine. Ul küp vaqıtta uylana, ber nämähe käm töslö, ällä nämäne yuqhına ine.

Bäğzan ata-äsäheneñ:

— Qızıbız üste inde, yaqşı keyäü sıqha, birer vaqıt ta yıtte,— tigän hüzzären işetä, tağı küñele üzgärä, kiläsäktäge keyäü bulasaq keşe turahında uylarğa kereşä ine. Küñelenän, «mineñ keüyek yarlı qızğa nindäy yünle keyäü sıqhın? Ilahım, yarlı bulha la, uqığan ğına ber täüfiqle keşe tura kilhä yarar ine», tip uylay. Bına tähärät alıp, namaz uqıp, allanan teläk teläy, dähi ilap teläktären tamam itä ine.

Ul keyäü bulasaq keşene ber hälfä itep faraz qıla, unıñ tös häm käüzähen küz aldına kilterä, unıñ menän möhäbbätle vä tatıu torouzarzı, rähättärze uylay ine.

Unıñ küñelendä, bik matur fäs menän cöbbä keygän ozon ğına buylı, aq sıraylı, qara ğına qaşlı, yomşaq hüzle ber hürät urınlaşqan häm ul mäfrüz hürät menän tamam ölfät hasil itkän ine. Ul haman şunı küz aldına täcässem itterep ultırtıp quya, unıñ menän rähätlänep höyläşkän bula, uğa üzeneñ yaratıuzarın höyläy, ütkän häldären ilay-ilay hikäyä qıla ine. Bäğzan unıñ esen ärnetä torğan eştär zä bulıp quya ine.

Bezzeñ halıqta ber sibäreräk qız bulha, uğa küz halğan ällä ni tiklem qarğalar bulalır. Bına Zäynäpkä lä şulay sittän küz halıp, küñeldärenän ömöt itep yöröüselär bulğanğa kürä, ular üzzäreneñ kileşhez bulğan maqsattarın uramda, Zäynäpkä osrağanda, işara menän belde¬rergä teläyzär, yäki bik nasar hattar yazıp yıbärälär. Bigeräk äzäphezzäre hızğırıp qalalar, şulay itep, Zäynäpteñ käyıfen yıbärälär ine. Ul başta ularzıñ bıl möğämälälärenä sızay almay, ilay torğan bulha la, bara torğas, bıl äzäphez yıgettärzeñ hızğırıuzarına, vaq-töyäk hüzzär quşıp qalıuzarına, telähä nämälär yazıp, hat töslö nämälär yıbäreüzärenä sabır itep, iltifathızlıq menän yauap birä başlanı.

Ul üzeneñ maturlığın belä, läkin telähä kemgä qursaq bulıu ösön yaratılmağanın da añlay ine.

Ber kön Zäynäptärgä ber qarsıq kilep, bik ozon möqäddämälärzän huñ, Fäsqi tigän yıgette maqtay, qız alırğa telägänen höyläy başlanı. Şarşau esendä tıñlap torğan Zäynäp, bıl hüzzärzeñ qayza barıp terälgänen bik yaqşı belgängä kürä, qarsıqtıñ hüzen dähi diqqät menäneräk tıñlay başlanı. Qarsıq, bara torğas, ni ösön kilgänen dä äytä başlağas, Zäynäp, aulaq yırgä sığıp, ükhey zä başlanı. Zäynäpteñ keyäü ösön berense tapqır ükhep ilauı ine. Başta uq bınday keşenän yausı kilgände kürgäs, Zäynäp üzen bähethez hisap itte.

...Bına yözö qara qarsıq, kemdän qoza bulıp kilgän bit! Tege, tapqan ber aqsahın esep bötörä torğan Fäsqi!?. Äy rabbım, min şunday nasar keşelär ösön yaratılğanmınmı ni? Min şunıñ menän tiñ vä uğa köfü mikän ni?— tigän uyzar küñelenän kiste. Zäynäp, tege yausı kitkäs, öygä kergän vaqıtta, ike küze şeşengän, tösö üzgärgän ine. Äsähe, Zäynäpteñ ni ösön ilağanın belep:

— Ilama, balam, ilama... Bında Fäsqi ösön üstergän qızım yuq. Bına hin oyathız nämä!.. Oyalmay, şul köyönsä qız horatırğa yıbärgän Fäsqigä qara la, unıñ hüze menän yörögän bıl yauız qarsıqqa qara!..

Äsäheneñ bıl hüze Zäynäpte yaqşı ğına yıuattı. Unı bik zur totqonloqtan qotqarğan töslö buldı. Şulay za Zäynäpteñ küñele ğäyät töşönkö, boyoq ine.

Ğäynetdin babay eştän qaytqas, işektän kereü menän, äbey Zäynäpkä yausı kilgänen, kemdän ikänen tezep höyläp birze.

Ğäynetdin, ğäzäte buyınsa başın qaşıp, ber az uylap torğas:

— Qız bulğas, öygä yausı kileüye ğäyıp tügel, bında la Fäsqi töslö yünhez pianistıñ qız horatıp yausı yıbäreüye kileşkän eş tügel. Fäsqigä qız birgänse, ber etkä bir — barıber. Üze işe töslö şatalaq qız bötmägänder bit,— tine. Zäynäp, atahınıñ da birergä niäte yuqlığın belgäs, şatlandı. Bögön, şatlığınan, tön buyına yünle yoqlay za almanı. Unıñ küñele haman tege hälfäneñ täcässem itkän hüräte menän mäşğül ine.

Ber kön kis Ğäynetdin, eştän qaytqanda, hariqılğadä ularaq, kön dä alıp qayta torğan nämälärzän başqa, aşamlıq nämäläre alğan, şatlanğan köyönsä qaytıp kerze. Bögön unıñ hüzzärendä, häräkätendä köndägegä qarağanda başqalıq bar ine, başta unıñ, ni ösön nämälär alıp, şatlanıp qaytıuınıñ säbäben äbey zä belä almanı. Ni ösön şatlanğanın horap qaraha la, bıl söälenä babay: «Ni şatlıq bulhın? Ber ni zä yuq»,— tip qırt kiste.

Zäynäp tışqa sığıp kiteü menän: «Qarsıq, höyönsö! Zäynäpkä irtägä Ğarif bayzan yausı kilä. Äzerlänep tororğa käräk»,— tip, babay äytep bötör-bötmästän Zäynäp kilep kerze. Zäynäp kergändä, äbeyzeñ dä tösö üzgärgän ine. Bögön motlaqan ber şatlıq barlığın ata-äsäheneñ häräkäte belderep tora ine. Inde ular Zäynäpkä:

— Qızım, bähetle ikänheñ!— tip teldäre menän äytmähälär zä, küz qaraştarı menän äytälär ine.

Äsähe bıl köndö bötä qılanış häm häräkättären üzgärtte. Aşau-eseü nämälären mul häm qızğanmağan räüyeşle tota başlanı. Güyä, bılarğa bıl köndän ğäyıp hazinalar asılğan da, tamam bayığan keşelär töslö qılanalar ine.

Bıl eştärze kürgäs, Zäynäp dähi ällä nämälär his itte. Bıl urınhız qılanıştarzıñ astında ällä nindäy mäşüm serzärzeñ barlığın uylay başlanı. Köndägeneñ hilafına ularaq, bögön Zäynäpte kürşelärenä qunırğa la yıbärzelär.

Zäynäp kitkäs tä, äbey menän babay Zäynäpte Ğarif bayğa bireü haqında aulaqlap höyläşä başlanılar. Äbey:

— Ğarif bayzıñ yausıhı irtägä kiläme ni?

— Irtägä kilä şul, şuğa kürä lä bıl nämälärze alıp qayttım.

– Ike qatın östönä bulğas, Zäynäp barırmı ikän huñ?..


— Ul ni tigän hüz?! Fäsqi horathın — yarlı, tip birmäyık, Ğarif bay horathın — qatın yıstönä, tip birmäyık... — — Yuq, bılay ğına äytäm. Üze qart, üze qatın östönä... — — Yuqtı höyläyheñ, qarsıq! Qırq-illeläge keşe qart bulamı ni? Zäynäpte alğas, unıñ qart qatındarına ni han qalır, tip beläheñ?.. Yäş qatın, qayza bulha la, alda yöröy ul. — — Unıhı şulay za bit... Unıñ qart qatını bik usal nämä, ütkän yıl Nurıy qızın da şul ğına ayırttı. — — Inde unıhı täqdir eşe, donya bulğas, ayırılıu za, alıu za bulır. — — Täqdir bulha la, ul ällä nisä qız alıp ayırzı inde. Zäynäpte lä şulay ithä, ni eş qılırbız. — — Alğan qızı yaramağas, alır za, ayırır za. Üze bay keşe. — — Häyırle bulhın inde. Min käñäş itep kenä äytäm. — — Häyırle bulmay qayza barhın? Baylığı yıterlek. — Äbey menän babay, tän buyı käñäş itä torğas, Ğarif qartqa ike qatın östönä Zäynäpte birmäkse lä buldılar. Ular Zäynäpte unda birep, Ğariftı keyäü itep alğas, üzzäre unıñ baylığı arqahında rähät kön itmäkse bulalar ine. Bılar qızzarın Ğarif bayğa birep bötkän vaqıttarza, Zäynäp kürşeläge iptäş qızzarı menän quşarlap, moñlo tatar köyzärenän «Aşqazar», «Balamişkin» häm başqalarzı yırlayzar ine.

Irtänsäk Zäynäp, öyzärenä qaytqas, fäüqelğadä ber äzerläneü kürze. Niñäler bögön atahı la eşkä kitmägän?.. Zäynäpkä, köndäge ğäzätsä, eş tä quşmayzar.

Zäynäp qaytıp, az ğına torğas ta, kürşe qatın Zäynäpte aulaq ber urınğa alıp kerep:

— Höyönsö, Zäynäp, höyönsö! Nämä biräheñ? Äytäm,— tip hikergeläp tora. Ul bıl hüzzäre menän Zäynäpte sikhez ber nämä menän täbşir itkän töslö tora ine. Zäynäp, bıl hüzzärze işetkäs, ber ağarzı, ber qızarzı. Bik zur ber şatlıqtıñ bulıuı menän hököm itte:

— Ni ösön höyönsö horayhıñ? Elek äyt, unan huñ birermen,— tine.

— Bögön hiñä qoza kilä, qoza!..

Zäynäp, bıl hüzze işetkäs, qaltırap kitte. Küñele menän kemdän ikänen ezläy başlanı.

— Kemdän kilä?

—- Ğarif bayzan, Ğarif!..

Tege qatın bıl hüzzärze äytkäs, Zäynäpteñ şatlanıuın kötä, aualdınıp tora, ber urında qarar qıla almay ine. Läkin Zäynäp bıl täbşirgä ber zä şatlanmanı, töstäre üzgärze, küzzäre şunda uq yäşlände. Kösön saq yıyıp:

— Ike qatın östönä, altmış yäştäge qart keşegä barğan ösön, höyönsö bulamı ni?.. — — Ike qatın bulha ni, bulhın! Ul bit bay, uğa barhañ, nindäy rähät tororhoñ. — — Unıñ baylığı miñä käräk tügel. Ğariftıñ nisä qız alıp, ayırıp yıbärgänen min bik beläm. Mineñ uğa ülhäm dä barasağım yuq. Yuq ösön şatlanma!.. — — Barmayım, tigän hüz — ni hüz? Bına qızıq!.. — — Telägän keşe barır. Min barmayım. — — Hinän horap ta tormastar. Qız keşe birgän vaqıtta şulay tigän bula ul. — — Minän horamay, ber keşenän dä horamastar. Küp höyläşmä. — — Niñä höyläşmäskä? Bay keyäügä baram tigäs tä, täkäbberlänmä äle. — — Yuqtı höyläyheñ...

Ul qatın, Zäynäpteñ hüzzären işetkäs tä, kerep Ğäynetdin menän äbeygä häbär zä birze.

Ğäynetdin ağayzıñ: «Ul ni tigän hüz?! Tağı kemgä barmaqsı bula, ällä batşa balahı kilep horatır tip beläme? Horağandıñ qäzeren belmähä, horamay za birergä qulımdan kilä, bına hin!»— tigän tauıştarı tışqa işetelep tora ine.

Zäynäp öygä kergäs, ular väğäz itergä kereştelär. Ularzıñ ber säğät qäzäre höylägän hüzzärenä qarşı Zäynäp;

— Atay, bara almayım, kösläp tä mäşäqätlänmägez,— tip kenä yauap birze.

Zäynäpteñ bıl hüzen işetkäs, äsähe ber hüz äytä almay torha la, atahı asıulanıp:

— Qızzan horap torğan bez durak. Ul nämä belhen. Uğa şul aşarğa, esergä bulha yıtä, kiläsäkte uylauzı qayzan belhen...— tigän hüzzärze tezä ine. Bıl vaqıtta Zäynäp şarşau esendä ilap ultıra ine. Äsähe, ni eşlärgä belmäy, hayran bulıp torğanda, yausı la kilde. Zäynäp kürşelärenä sığıp kitte.

Ğäynetdin yausını qäzerläp qarşı alğan buldı. Ğäzättä bula torğan hüzzärzän huñ, Zäynäpte birmäkse bulıp, yausını ozatıp yıbärze. Üzensä, bıl eş tamam muafäqiät menän böttö, «bına şulay itäheñ unı», tip uylay ine.

Zäynäp, üzeneñ barğanın tügel, ä birelgänen, hatılğanın işetkäs, bılarğa qarşı tororğa başqasa sara ezlärgä kereşte.

Ğarif un yıtegä yañı sıqqan, alma keüyek matur qızzı aldım tip, şatlığınan ni eşlärgä belmäy, kibetendä auızı yäyılgän, yözö köläslängän köyönsä ultıra ine. Yanındağı ber-ike keşe bayzı bıl eşe ösön täbrik itälär. Ğarif, qulı menän haqalın yünätep, başın borğolap, yäştärsä qılanmaqsı bula ine. Bılar şulay ultırğan vaqıtta, ber malay Ğariftıñ qulına yazıulı qağız kilterep birze lä üze sığıp ta kitte. Ğarif bıl yazıuzı uqıy başlanı.

«Ğarif babay! Hez, ösönsö qatınlıqqa mine horatıp, yausı yıbärgän ikänhegez. Ihtimal, hez, mine alırmın da, yañı yımeş aşarmın, tip uylağanhığızzır. Läkin min hezgä nasip tügel. Ömötögözzö özögöz. Qap-qart köyönsä, ösönsö qatınlıqqa yäş kenä qız alıuzan azıraq oyalığız. Min hezgä barğan hürättä lä küñelem hezzä bulmas.

Ber-ike qızzı alıp ta uyınsıq, qursaq töslö uynatıp qına, ayırıp yıbäreüyegezze onotmağız. Min bik beläm. Hez baylığığız menän telähä ni eşläy alamın, tip aldana torğanhığızzır. Ğarif babay, hüzzeñ qısqahı şul: öyöñdäge ike qatınıñ menän qänäğät itep tor, mine ömöt itmä. Babaylığıñdı küñeldän sığarma. Huş, babay!

Yazıusı: hineñ buyıñ yıtmäy torğan Z.»

Ğarif, bıl yazıuzı uqıp bötörgäs, ni eşlärgä belmäy qızarzı, oyaldı, hämiyäte cahimitähe quzğaldı. Asıuın esenä hıyzıra almay, tege keşelärgä belderep quyzı.

Asıuınan hüzzären dä rätläp höyläy almay:

– Min şunı almay quyammı!?. Tuqta äle, babañ ni eşläter? «Et başın tabaqqa halhañ, tägäräp töşä»,— töşä tizär, bik dörös. Qara hin unı, et töslö ber häyırse ni höyläy? Qayzan bılay yazırğa belgän huñ? Beräy yörögän şäkerte barzır Bına äzäphez,— tine.

Tege keşelärzeñ, berehe:

— Bigeräk usal ikän. Unı alıuza fayza bulmas. — Ğarif:

— Min huñ almay quyammı? — Ğarif, şulay asıulanıp ni eşlärgä belmäy, öyönä qaytıp kitte. Ul unda ber zä säbäphez qatındarın da qıynap taşlanı. Ul inde asıuın ber az taratqan keüyek buldı. «Bınday usal qızzı, häyırse balahın, alıp ta yünle eş sıqmas, ulay ithäñ, stram, bına hurlıq, şul qızzan şunday hüzzärze işeteüzän ülem artıq»,— tige uylay, dähi asıulana ine.

Niñäler inde unıñ küñele Zäynäptän hıuındı.

Tege yausı arqırı Ğäynetdingä: «Inde qızıyzı almayım, unday azğın qız käräkmäy»,— tip häbär yıbärze.

Ğäynetdin, bıl häbärze işetkäs, tamam hayran qaldı. His säbäphez bıl eşteñ kiregä kiteüyenä aqılı yıtmäne. Ul Zäynäpte hügä, oroşa başlanı. Zäynäp Ğariftan bik yaqşı qotolha la, bıl qotolou Zäynäpkä bik arzanğa töşmäne. Sönki Ğäynetdin ağay ikense köndö ük halıq telendä: «Ğäynetdin qızın Ğarif horatqan ikän dä, qız Ğariftıñ üzenä, barmayım, tip hat yazğan ikän»,— tigän hüzzärzeñ yörögänen işetep qaytıp, Zäynäpte tirgäy başlanı. Ber-ike rät huğıp ta yıbärze.

Bıl vaqiğanan huñ Zäynäp menän atahı arahında möhäbbät tamam kitkän ine. Atahı, kerhä lä, sıqha la haman ber säbäp tapqan bulıp, Zäynäpte bitärläy, eşe uñmağanlıqtarın Zäynäptän kürä, unı küphengän räüyeşle bula ine. Bınan huñ Zäynäp bik töşönkö yöröy, az ğına aulaq qalha yırlay, moñlana, ilay torğan buldı.

Bıl eştär ber az onotola töşkäs, mäsälä iskergän ine. Bına dähi Zäynäpkä yausı kilde.

Bıl yausı, tege, Zäynäp küñelenän uylap yörögän, qızıl fäsle, aq yözlö, matur ğına ber hälfänän ine.

Ğäynetdin ağay, Zäynäptän üsen häm asıuın qaytarmaqsı bulıp, yausını saq qıuıp sığarmanı.

— Unıñ töslö sälläle häyırse bötmägän, bında şäkerttärgä birä torğan qız yuq,— tip qısqa ğına yauap menän,, yausını qaytarıp yıbärze. Ul bıl eşe menän, asıuın tamam basıp, qızzı telähä ni eşläthä lä, atanıñ ihtıyarı bar ikänen beldermäkse bula ine. Zäynäpteñ äsähe:

— Şul hälfägä bireü käräk ine, hälfä keşe nasar bulmas, — tigäs, Ğäynetdin: — — Yuqtı höylämä, säsegez ozon, aqılığız qısqa, qızzı telähä kemgä birermen, unday torlağı yuq nämägä birmäm,— tip kenä quyzı. — Bıl urında artıq hüz äytergä mömkin dä tügel, Ğäynetdin qıynaşırğa ğına tora ine.

Bıl yausı säbäbenän dä Zäynäp küz yäşen tügep kenä qaldı. Zäynäp bıl hälfägä bara almağanın bigeräk zur bähethezlektän itep hisap itä ine, üzeneñ bıl köyönsä donyala torouınan ülem artıq tip belä ine.

Ul inde atahınıñ könö-tönö bitärläüyenän, tirgäüyenän tamam bizep aptırağanlıqtan, kemgä genä bulha la barırğa, barı bıl nasar, yämhez tormoştan qotolorğa teläy başlanı. Ul bınıñ östönä keşelärzän dä törlö hüzzär işetä, tähqir häm hurlıqtar kürä başlanı. Qeüät bayzar yağında bulğanğa kürä, Ğariftı ğäybät iteüzän bigeräk, Zäynäpte ğäybät itälär: «Ğarif bay Ğäynetdin qızın almaqsı bulğan da, keşe menän yörögänen işetep, kire uylağan. Ul fälän keşe menän yörögän imeş, azğan imeş... inde unı et alhınmı ni?»—tigän hüzzärze işetterep kenä toralar ine.

Ğiffätle Zäynäp inde uramğa sığırğa la oyala, bıl nahaq hüzzärze işetergä sirqana, donyala torouzan yalığa başlanı.

Kem genä bulha la unı bıl häsrättän qotqarıp alha, Zäynäp yänen fida qılıu däräcähenä yıtte.

BAY BALAHI

Häzergä isemen äytergä kileşep yıtmägän «...» däülätle genä keşe ulı. Üzenä hösnözanlı ber nämä ine. Ul ber az yıldar iske mäzräsälä yatha la, unda ber nämä lä ala almağan, barı az-maz yazıu ğına yazırğa öyrängän ine. Inde barmau niäte menän, mäzräsänän, bıyıl, aqtıq yıl uqıp qayttı. Ğömümän, bay balalarında bula torğan vaq-töyäk israfät, unday-bınday eştärgä qatışıu, maturıraq qızzar kürhä qızığıu, unı qulğa töşöröüzeñ sarahın ezläü, unı bik zur yıgetlekkä hisap iteü, unday mönäsäbättä bulıuzı ber zä ğäyıp eşkä isäplämäü — bında la artığı menän bar ine. Ul äle donyağa sıqmağan, barı uqıp qına yörögän, qulda forsat bar vaqıtta, azıraq yöröp, uynap-kölöp qalıuzı üzenä teyışle ber eş tip belä ine. Iñ näfrätle bulğanı: bisara, saf täbiğätle, neskä küñelle, hüzgä tiz ışana torğan qızzarzı aldau, ularzıñ nasarlıqqa töşöüzärenä säbäpse bulıu, — bınıñ qarşıhında mädehkä layıq ber nämä ine. Bında — qatın-qız menän mönäsäbättä bula alıu istiğdadi kämäliäl mäücüd ine.

Tähsil qılğan hönäre lä şunan ğibarät bulıp baylığı la bulğas, ul bıl haqta maqsatına ireşergä artıq auırlıq kürmäy ine.

Ni ösön ul bıl arala Zäynäptär yanınan bik yış ütep yöröy başlanı? Täzrä yanınan ütkändä küzen tägärätä, Zäynäp ultırğan täzrägä qarap ütä ine. Bıl ostalığı menän ul iñ elek Zäynäpteñ küzen öyrätep aldı. Ahırza, ütep-hütep yöröü menän genä quymay, bik kileşhez bulha la, işara qılıp ütep kitte.

Ul bıl işarahı menän üzeneñ maqsudın añlatmaqsı bula ine. Bıl berense işara Zäynäpkä ğäyät nıq täsir itte. Tiz genä täzrä yanınan torop kitte. Zäynäpteñ üzen-üze kürähe kilmäy torğan ber vaqıtında, bıl häldeñ bulıuı unıñ küñelen dähi bozzo. Ul bıl işarahı menän Zäynäpte tähqir itkän räüyeşle, Zäynäpkä: «Min hine beläm, hin bisara bit!»— tigän töslö bulıp añlaşıldı. Zäynäp, unıñ kem ulı, qayza uqığan häm bay balahı ikänen belgängä kürä, unıñ bında vaqhınıp yöröüyenä ğäcäphende.

Yuq, min üzem yañılış kürgänmender, küzem yañılışa torğandır. Başımdı qayğı-häsrät äyländerep bötkängä işara qılğandır, tip uylanı.

Läkin bıl işara unıñ aqtıq işarahı bulmanı. Zäynäp, ahırza, üzeneñ küze ber zä hata kürmägänlegen añlanı. Ul haman bınan ütä, işara qıla, Zäynäpteñ küzen öyrätä başlanı.

Bara torğas, ul üzeneñ töp maksudın, hisiäten yıyıp, hat yazıp, Zäynäpkä iğlani möhäbbät tä qıldı. Unıñ hatında yazılğansa «ul, Zäynäpte küptän birle belä, imeş. Ğarif bayğa birep quymahalar yarar ine, tip yörögän, imeş. Zäynäp üze Ğarifqa barmağas, şatlığınan ni eşlärgä belmägän, imeş. Ğişqına sızay almağanğa, gel şul uramdan ütä, imeş. Ber kürhä ällä ni tiklem şatlana, kürgän hayın ğişqı arta ğına, imeş. Allanan inde qauıştırıuzı ğına horay, imeş. Ah, yänem, yänäşem! Belmäyheñ hälemde, belhäñ qızğanır ineñ!» imeş mäfhümendä.

Zäynäp, donyanan bizär bulıp torğanda ğına, bıl hattı aldı. Ul bıl hattıñ ni ösön yazılğanına töşönä almay, bik tärän uyğa qaldı.

«...Ul, bay balahı bulıp ta, ni ösön mine yarata ikän? Yuq, yaratmayzır. Uynap qına yazğandır... Uynap, niñä bılay yazırga käräk huñ?.. Yuq, bay balalarına ışanıp bulmay... Ulay tihäñ, bay başı menän mine Ğarif ta horattı. Bınıñ da baylığına qaramayınsa, şulay horatıu ihtimalı yuqmı ni! Yuq, ışanmayım. Aldauzır, aldau!»— tip uylay ine. Tege «bıl hatıma, zinhar yauap yazhana» tip ütengän bulha la, Zäynäp bıl hattı şulay yauaphız qaldırırğa qarar birze.

Irtän tege yıget dähi bınan ütte. Ul üzeneñ mäktübenä yauap kötkän räüyeşen añlatırğa tırışa ine.

Bınan başqa dähi ber-ike hat yazzı. Läkin ular za haman yauaphız qaldılar.

Ul dürtense hat yazıp, üze ğişqıhınan üler däräcähenä kilgänen, sızarğa häle qalmağanın, mäñgelek iptäş itep alırğa telägänen beldergän ine.

Bıl hat Zäynäpkä täsir itte. «Alırğa telägäs, bıl däräcä yaratqas ta, yauaphız qaldırırğa yaramay»,— tip uylanı.

Donya Zäynäpkä gel qırın kilep, ber zä asıq yöz kürhätmägäs, unıñ küñele, qayza bulha la, razi bulırğa ğına tora ine.

Hosusan, unıñ üzensä ballap, tämle itep yazğan hattarı hınıq, töşönkö Zäynäpkä täsir iteüyendä şöbhä yuq ine.

Zäynäp «Yaratıuığız ısın küñeldän bulha, alırğa ısın väğäzä qılhağız, yaratıuıñ aldau ğına bulmaha...» tip yauap yazzı.

Ul bığa qarşı mäktübendä üzeneñ ısın küñel menän yaratqanın, alırğa ısın maqsudı bulğanın anttar menän täğqid itep quyğan ine.

Bınan huñ unıñ menän Zäynäp arahında özlökhöz hattar yöröy başlanı. Bay balahı menän hat alışa başlağandan huñ, Zäynäpteñ häle häm häräkäte tamam başqalandı. Ul inde atalarınıñ bitärläüzärenä artıq iltifat itmäy, üzendä ber hörriät häm istiqläl hizä ine.

Unıñ, keşe hüzenä qaramay, kör torouğa mail bulğan saf küñele üzeneñ barasaq keyäüyen kürep barırğa teläy ine. Ul bıl maqsudına muafäq tä buldı. Bay balahınıñ küñelendä ällä nindäy uyzar barlığın Zäynäp küñelenä lä kiltermäy ine. Donyala aldanıu tigän nämäneñ bulıuın, bäğze qızzarzıñ şunday ällä nindäy nasar häldärgä töşkänen belhä lä, üz haqında buylä eştärzeñ bulıuın häterenä lä kiltermäy ine. Sönki ularzıñ möhäbbät menän bulğan mönäsäbättäre bıl uyzı uylarğa irek birmäy ine.

Zäynäpte alırğa, mäñge bergä tororğa, keşe hüzenä qaramay, bınıñ fäqir qızı bulıuın isäpkä almay, väğäzähendä sabit bulıuın küzmä-küz ällä nisä rät väğäzä birgän, anttar itkän ine. Zäynäp bıl väğäzälärzeñ yırenä yıtkereleüyenä şul tiklem ışanğan häm iman kiltergän ine. Unı bınıñ ğäqehenä ışandırıu mömkinlek däräcähenän uzğan ine.

Ul inde uylap yörögän tege qızıl fäsle hälfäne lä onotqan, unıñ urınına bıl kerep ultırğan ine.

Bay balahı başta, uyın-fälän, tip mönäsäbät yahaha la, ahırza üze lä Zäynäpte yarata başlanı. Zäynäpte kürmäy torha, ese boşa, nisek bulha la kürergä ictihad itä ine.

Küñele baştağı mäqsudınıñ ğäqehen teläy. Bıl saqlı matur qız menän ulay uynap qına yöröp tä, ahırza taşlap kiteüze mäslihät kürmäy, köndän-kön yılkenä genä bara ine.

Ul bıl köngä saqlı ber zä aldın-artın, kiläsägen uylamay yörönö. Zäynäpte kürgändä, unı alasağın tele menän dä äytä, küñele menän dä uylap quya ine.

Bılarzıñ arahında bulğan mönäsäbätte halıq ta hizä başlanı. Bılar halıq telenä lä kerze.

Bay balahınıñ äsähe bını işeteü menän ulına:

– Ägär halıq hüze dörös bulha, äzämdän oyat bezgä, ber häyırse qızı menän yöröy tigängä nisek sızarhıñ, hiñä üzebez işe bay qızzarı bötkänme ni? Tapqan ikänheñ yörör qız, tfü, oyathız!— tip tirgäp aldı.

Ul dähi anttar menän halıq hüzeneñ buş ikänlegenä äsähen ışandırırğa tırıştı. Unıñ atahı la oşo uq hüzzärze äytte.

Bınan huñ unıñ küñele täräddedlänä başlap, ni eşlärgä belmäy, ike arala qala başlanı.

Uyından uymaq sığa tigän keüyek, uyındıñ ahırı nisek bulıuın üze lä belmäy ine. Ul, ber yaqtan, ata-äsäheneñ hüzzären haqlı itep taba: «Isınlap ta, äzämdän oyat, unı alham, äzäm küzenä nisek kürenermen? Nisek itep Ğäynetdinde babay tip yörörgä käräk? Üzemdän bigeräk ata-äsämdeñ yözzärenä qaralıq bula bit. Qayzan ğına başlanım, niñä genä väğäzälär birzem? Häyır, väğäzähe ällä ni tügel,, bınday eştär ber minän qalmağan, ğaşiqtar qasan bulha la qauışa almayzar. Yuğihä «ğaşiq-mäğşukä» tip tä äytmästär ine»,— tip uylay. Ikense yaqtan, Zäynäpteñ hüräte, väğäzäläre unıñ küz aldına kilä lä: «Taşlau taşlau za, nisek taşlarğa? Bigeräk matur bit, üzem ısınlap yaratqas, niñä keşenän qurqırğa? Üzem başlap yörönöm, väğäzälär qıldım. Ber zä min ğäyıple tügel tip, äyter häl yuq. Ul, bisara, başta min yazğan hatqa qarşı hat ta yazmanı. Başlap min üzem yalındım. Üzem hat yazzım. Hat yazğanda unı kürmäs boron, alırmın tip väğäzälär qıldım. Nisek bulha la, unı kürergä yörönöm. Ahırza küreştem, ul şul saqta: «Almas häm mineñ isememde sığarıp yörör bulhañ, mine küreü tügel, hat ta yazma» tip nisä rät äytte. Qulğa qul totoşop väğäzä qıldım, ant ittem. Inde unıñ iseme sıqtı. Ul miñä ısın küñele menän ışanıp tora torğandır inde. Min bıl köyönsä taşlap kithäm, ul, bisara, qayza barır»,— tip uylana ine.

Zäynäp ber zä üzenän bulmağan, bälki, saf küñeleneñ aldanıuınan ğına bulğan bıl eşkä tamam ışanğanğa kürä, bınan huñ kilgän yausılarzıñ his berehenä rizalıq birmäy, atalarına qarşı torop bulha la, qılğan väğäzähenä hilaflıq itmäs ösön tırıştı. Ul üzenän: «Ul, bisara, mine küreü menän yaratqan, ısın küñele menän yöröp, väğäzämde aldı. Minän başqa ber minut tora almay, unı taşlap, nisek ikense irgä barahıñ? Alla haqlahın, väğäzämde bozorğa!»— tip uylay, ülhä lä ikense keyäügä barmasqa qarar qıla ine.

Unıñ bıl qarışıuına qarata, unıñ östönä köndän-kön höcüm häm hüz kübäyze. Atahınıñ bitärläüye köndän-kön arta ğına bara. Läkin ul, qılğan väğäzähe, yaratqan şunday keşehe bulğanğa kürä, bılarzıñ hüzzären ähämiätkä almanı. Halıq hüzenä iltifat itmäy: «Kemgä barğanımdı kürgäs, üzegez zä aptırap kiterhegez äle»,— tip, küñelen yıuatıp yöröy ine.

Bına bögön dä Zäynäp höyöklöhö menän küreşte. Läkin höyöklöhö, ni ösöndör, ğäyät küñelhez ine. Zäynäp bını kürgäs, yäne özölä yazıp, küñelhezlekteñ säbäben horanı. Ul:

— Bögön ber zä käyıfem yuq, ällä ni eşläp auırıp toram,— tip kenä yauap birze.

Ul, alğan nämähenä, qılğan eşenä ükengän ber keşe räüyeşle tärädded menän höyläşä, kiläsäk köndärze Zäynäpkä küñelhez itep kürhätergä tırışa, täqdir haqında küp höyläy, donyala ğaşiq-mäğşuqtarzıñ qauışa almağanlıqtarın küñelhez räüyeştä yıntekläp bäyän itä. Ata-äsä bulğas, ber zä telägän eşte eşläp bulmay, tip zarlana ine.

Zäynäp bıl küreşeüzän küñelhezlek, ömöthözlök kenä alıp qaldı. Başqa yaqtı häterenä lä kiltermäy, «bähethezlegemä qarşı, auırıp ülep-nitep kitmähä yarar ine», tip qayğırırğa kereşte.

Bay balahı aqrınlap Zäynäpte üzenän bizzerergä, üzeneñ küñelen unan nisek tä hıuındırırğa teläy, haman uzenä kös birep, unı taşlau yağın qeüätläy, üzenä täsällä birä, vıcdanın yıñep, üzen tap-taza itep qaldırmaqsı bula ine.

Ul bıl eşenä muafäq ösön üz-üze menän talaşa, tartışa başlanı.

Eş oşo däräcägä yıtkändä, unıñ ata-äsähe:

— Ulıbızzı tizeräk öyländerergä käräk, ällä qayza azıp-tuzıp kitmähen, oyatqa qalırbız, yäş keşene belep bulmay,— tip üz-ara höyläşep, üzzäre yaratqan ber keşeneñ qızına yausı yıbärergä uylanılar.

Zäynäp höyöklöhön ös-dürt kön kürmägäs, hatı-fäläne lä bulmağas, unıñ auırıuı menän hököm itte. «Mineñ bähethezlegemä genä qarşı auırını, tiz genä terelhä yarar ine!»— tigän ömöt menän yöröy başlanı. Zäynäp şul uy menän yörögän vaqıtta, ber kön unıñ, tap-taza köyönsä uramda yörögänen kürep, tamam hayran qaldı. Öygä kerze lä yığıldı. «Bınıñ nindäy säbäbe bulırğa käräk? Ällä hätere qaldımı ikän?»— tip üz tarafınan ğäyıp ezläy, unı ber genä rät kürergä, bınıñ säbäben tikşerergä, ğäyıbe bulha, qulın übep ğözör telärgä, ğäfü itterergä teläy ine.

Nihayät, unı ber rät kürergä muafäq buldı. Isın küñele menän kötkän bıl maqsudına ireşeüyenä şatlandı: «Zinhar, mine bılay harğaytma, nimägä hätereñ qaldı? Üzem belmägän ğäyıbem bulha, üzemä äyt!.. Ğäfü it, ulay asıulanıp yörömä!»— tip ütenergä, ärnergä kereşte. Bıl vaqıtta tege, ällä nämä uylap, tik ultıra, nimä äytergä lä belmäy, küñelendä bulğan ısın fekerze äytergä tele barmay, beräm-häräm küñelhez genä hüz quşqan bula ine. Iñ ahırza:

— Yuq, ber zä häterem qalmanı. Bıl arala käyıfem yuq. Şunıñ ösön şulay küñelhez yöröyöm,— tigän buldı. — — Qasan ğına terelerheñ ikän?.. Alla sälämätlek birhen inde. Mine lä keşelär törlösä höyläy başlanılar. Inde tizeräk alhañ ine, bılay bik qıyın, atay könö-tönö bitärläy. — Tege qızarıp, ışanıshız räüyeştä:

— Şulay käräk ine lä... Mineñ dä şul atay-äsäy bik nasar. Ber zä riza bulır räüyeşle kürenmäyzär...— tine.

Zäynäp bıl küñelhez häldärze kürgäs, ilay häm ükhey başlanı.

Eget, tizeräk ısqınırğa käräk tigän räüyeşle, yalğan väğäzälär menän: «Taşlamam, ülhäm dä onotmam»,— tip ayırılıp kitte.

Zäynäp ayırılışqan vaqıtta ilau, üz tarafınan ğäyıp ezläü menän mäşğül bulıp qaldı.

Bıl küreşeüzän huñ Zäynäpteñ hattarı la yauaphız qala başlanı. Kön aralaş ilay-ilay hattar yaza, läkin höyöklöhö tarafınan his berehe iltifatqa alınmay, yäki alınha la, şulay yauaphız qaldırırğa köslänä ine.

Zäynäpte kürgändä, küñele bozolğanğa kürä, ul bınan huñ unı kürmäskä tırışırğa qarar birze. Şulay itep, möhäbbätte iskertmäkse, Zäynäpte aqrınlap onotmaqsı, vaq-töyäk säbäptär menän üzen yıuatmaqsı bula ine.

Tatar malayzarınıñ, ählaqhız bay uldarınıñ här vaqıtta: «Qızzarzı şulay itäheñ... bılay itäheñ, unan ber nämä lä bulmay, qızzarzı... ular...»,— tigän hüzzärenä bınıñ qolağı öyrängängä, üze lä şularzıñ berehe bulğanğa kürä, Zäynäpte taşlauzı namıshızlıq, vıcdanhızlıq tip belmäy zä başlanı. Zäynäpteñ iñ qatı küñeldärgä täsir iterlek itterep, ilap yazğan hattarın uqığan vaqıtta az ğına küñele neskärhä lä, unı qızğanğan töslö-bulha la: «Inde ber küñelde hıuındırğas, ömötön özzörgäs, kire başlamau häyırle»,— tip, üzen kösläp bulha la, Zäynäpte höyöü fekerenän tuqtatırğa tırışa. Läkin vıcdan az bulha la, haman möğäzzäp üzenän-üze mämnün tügel ine. Bara torğas, Zäynäpkä bulğan möhäbbäten hünderze. Unı vıcdanhızlıq, insafhızlıqtıñ astına kümep qaldırzı.

Zäynäp üzeneñ iñ nasar häldä qalğanın, ğişqınıñ aldausı ber nämä ikänen, yañı bähethezlekteñ sigenä yıtkänen belderze.

Ul inde fäläqteñ, qara täqdirzeñ ämerenä buyhonouzan başqa sara tapmay, aldında ällä nindäy qayğı-häsrättärzeñ bulıuın kötöp, ilau, moñlanıu menän köndären ütkärä. Höyöklöhönöñ insafqa kileüyen ömöt itmäy ine.

Ul halıq arahında nasar, ählaqhız ber qız bulıp kürenä. Eş bınıñ ğäqehensä ikänen añlamağan halıq, bar ğäyıpte Zäynäp östönä auzara ine. «Ana, Ğäynetdin qızın uqıttı la, ahırza nisek buldı?.. Qızzarzı küp uqıthañ, şulay bulalar ular!»— tip, gonahhız Zäynäpte gonahlı itälär ine. Bınday hüzzärze işeteü, üzeneñ höygänenän ayırılıu Zäynäp ösön iñ auır häl därzän bulıp hisaplandı.

Ul üzeneñ asıuın, yıgetkä bulğan näfräten beldermäkse bulıp, aqtıq mäktübte yazmaqsı buldı vä şul hattı yaza başlanı.

«Höyöklöm! Min hiñä iñ huñğı mäktübemde yazamın. Min häzer hiñä höyöklöm tip hitap qılırğa namıslanam. Şulay bulha la, iske möhäbbätebez iskä töşöp, höyöklöm, tip yaza başlanım. Vaqiğda hineñ hıyanatsı, aldaqsı ber namıshız tip hitap qılırğa käräk ine äleh...» Bıl mäktübte yazıp bötöröp, Zäynäp yıgetkä birze. (Bıl mäktüb Zäynäpteñ höyöklöhönä yazğan iñ huñğı mäktübe ine.)

Bınan huñ bılar arahında möhäbbät häm ğäläqa tamam kiselde.

Bıl eş, Zäynäpteñ ğiffät, säzäqäte, väğäzähe ayaq astına tapalıp, hur häqärät qılınıu menän tamam buldı.

Bıl eştärzeñ bulıp üteüyenä biş yıl bulğan ine.

Şul biş yıl esendä Zäynäp keşe küzenän mätrük häm mänsi bulıp yäşäne. Ul ällä ni qäzär bitärläüzär, nasar hüzzär, qara tormoştar kürze. Ul üzen bähethezgä hisap itep, kem tura kilhä, şuğa barırğa la künde.

Üzeneñ bähethezlegenä imanı kamil bulğanğa kürä, bıl eştärzeñ här berehenä sabır itte, tüzze.

Barı bıl eştärgä säbäp bulğan tege yıgetkä ısın küñele menän ränyıy, hüz tapqan tiklem läğnät uqıy, här vaqıtta küz yäştären tügä ine.

Unıñ barğan keyäüye, ählaqhızzarzıñ berehe bulğanğa kürä, az ğına nämä ösön dä Zäynäpkä et könön kürhätä, tapqan aqsahın esep bötörä ine.

Ular inde şähärzeñ ber yaq sitendä nasar ğına ber yortta fäqirlek menän kön itälär ine.

Zäynäp inde äüälge Zäynäp tügel, küñele tamam hüngän, şul nasar tormoşqa küngän, vaqıt yıtep ülmägängä kürä, bıl donyala vaqıtlısa tora ine.

Zäynäp bögön ber lampa vatqanda keyäüye qaytıp, lampa vatılğandı kürhä, üzeneñ dä vatılasağın belep, keyäü qaytmas boron tizeräk lampa alıp qaytmaqsı bulıp, vatılğan lampa töslö lampa ezläp, yuğarıla Ğäli äyberzär alıp yörögän magazinğa barıp kergän ine. Hauıt-haba kibetendä bik ıspaylanıp, qupşılanıp, nämälär aqtarıusı, ber qatın kilep kergäs, ni eşlärgä belmäüse, vıcdanı möğäzzäp bulıp, onotolğan yınäyäten isenä töşöröüse bıl keşe bınan biş yıl elek, Zäynäpte aldap kitkän bay balahı — Ğäli äfände inde. Biş yıldan huñ Zäynäp, Ğäligä şul köyönsä osrap, ber genä hüz äytep qaldı.

Yuğarıla yazılğansa, Ğäli öyönä qaytıp: «Ah, onotolğan yınäyät!»— tip, başın qulına quyıp, tärän uyğa battı..

Click or select a word or words to search the definition