Oktyabr Revolyutsiyahı tañında

Ös-dürt kön bula inde — Petrogradtan telegramma yuq. Kön-tön tuqtamay häbär yörötöüse telegramm sıbıqtarı tınlıqta toralar. Halıq arahında qolaqtan-qolaqqa törlö häbärzär yöröy:

— Petrogradta eşselär baş kütärgändär ikän...

— As halıq: «Ikmäk!.. Ikmäk!»— tip Gosudarstvennıy Duma aldına barğandar ikän... — — Haldattar frontqa barmay, eşselärgä quşılğandar ikän!..— tizär. — Läkin bıl hüzzärze bik yäşeren räüyeştä genä höyläyzär. Höyläşer aldınan tirä-yaqqa qarap alalar. Şunın. menän bergä bıl «imeş häbärzär» genä keşelärze qänäğätländermäy. Nisek bulha la eşteñ asılın beläheläre kilä. Şiklänep tä quyalar.

— «Imeş» hüzzärgä ışanıp, harap bulıp quymayıq. Eşselär işetä kürmähen!— tizär.

Petrogradtan häbärzär kilmäü östönä, bındağı zur türälärzeñ, ğäskär başlıqtarınıñ morondarı töşkän. Yöröş-toroştarında üzgäreş hizelä. Ularzıñ yözzäre ağarıp, şomlo räüyeştä yämhez, asıulı kürenälär. Elek ayaqtarın bik nıq basıp, osrağan ber haldattan çest birzerep yörögän ğorur ofitserzar, basqan yırzäreneñ yomşarğanın hizgän keüyek, şiklänep, qurqıp atlayzar. Oşo ğälämättärgä qarağanda, ni zä bulha ber nämä barzır...

Iskesä marttıñ berense-ikense köndärendä bıl şöbhälär tağı la arta töşälär. Qolaqtan-qolaqqa höyläşeüzär yışayalar.

Yazzıñ matur, qoyaşlı könö bulıuğa qaramastan, türälärzeñ, ğäskär başlıqtarınıñ yözzärendäge aqlıqtarı qızarmay. Küzzärendäge asıuzarı basılmay.

Küräheñ, ularğa undağı zur vaqiğalar haqında yäşeren telegramma kilep, ular üzzäreneñ huñğı köndäre yıtkänen hizä torğandarzır. Şunıñ ösön marttıñ yılı qoyaşı la ularzıñ yözzären qızarta almay, tuñğan yöräktärenä täsir itep, yılılıq birä almay torğandır.

1917 yıl, marttıñ irtänge qoyaşı bik matur. Unıñ nurzarı eşkä barğan eşselärze höyöp qarşı aldı. Irtänge yazğı saf haua qısılğan kükräktärze kiñäytep yıbärgän keüyek buldı. Eş qoraldarı la boronğo keüyek auır tügel, uynap torğan keüyek toralar.

Eş başlanğandan huñ küp tä ütmäy, ber nisä yöz eşse bulğan zavodtıñ kontorahındağı telefon aşığıp şıltıray başlanı.

Zavodtıñ mödire aşığıp barıp, telefon trubkahın qulına alıp:

— Kem bar? Nämä käräk?— tip horanı la, üze qarşı yauap birmäy, tik: «Nu? Nu? Şunan? Äyt, äyt! Ay-hay, ay-hay!.. Isın bulırmı ikän?»— tigän söäldärze tezä başlanı. Bıl vaqıtta unıñ yözö ber ağara, ber kügärä, qulı qaltıray, küzzäre ber tübän töşä, ber tüşämgä qarayzar ine.

Unıñ şunday aşığıs söäldäre, yözönöñ ağarıuı kontoralağı yazıusılarğa la, eş menän kerep mödirze kötöp torğan eşselärgä lä täsir itep, ular hämmähe lä mödirzeñ qaltırağan käüzähenä, ağarğan yözönä qarap toralar.

Mödir hüzen bötöröp, telefondıñ trubkahın elep quyzı la küñelhez genä bulıp urınına kilep ultırzı.

Kontoralağılar unıñ ğäzättän tış ber eş haqında häbär alğanın hizep, nindäy häbär ikänen beläheläre kilde häm, berär minut tınlıqtan hun, aralarınan berehe:

— Ällä berär uñayhızlıq barmı?— tip horanı.

Mödir yözöndäge küñelhezlekte bötöröp, yözönä şatlıq birergä tırışqan keüyek:

— Bez kötkän minuttar yıtte. Petrogradta zur ihtilal bulıp, iske hökümät almaşınıp, yañı hökümät ultırğan. Boronğo ministrzarzıñ kübehe arestovat itelgän, batşa töşörölgän,— tip tirä-yağındağılarğa qaranı. Unıñ huñğı hüzzäre tirä-yağındağı keşelärzeñ:. — — Ura!.. Ura!.. — — Zalim hökümät bötkän! — — Batşanıñ tähete yımerelgän!— tip qısqırğan tauıştarı astında yuğaldı. — Ös minut esendä bıl häbär zavodtağı bötä eşselär arahına taralıp ölgörzö. Zavod esendä şau-şıu başlandı. Şatlıq tauıştarı yañğıranı. Eşselär unar-un bişäre ber urınğa yıyılıp höyläşergä kereştelär.

Tege başta «Marseleza» yırlağan tauış bötä binanı yañğıratıp yıbärze. Şunıñ artınan uq ber törköm eşselär kontorağa kilep kerzelär. Mödir bıl «eşkä» başbaştaqlıq tip uylanı bulha käräk, käyıfhezlände, bığasa röhsäthez kermägän eşselärzeñ bılay törkömö menän kontorağa tulıuzarına sızap tora almanı.

— Nämä bar?.. Ul saqlı niñä kontorağa tulahığız?— tine. Läkin unıñ küzzärenä sıqqan asıuın küreüse, äytkän hüzzären işeteüse bulmanı. Eşselärzeñ tauıştarı unıñ hüzzären yuqqa sığarzılar.

Az ğına höyläşkändän huñ, ber eşse yügerep barıp, stenala torğan batşa hüräten tartıp töşörzö lä izängä atıp bärze.

Unıñ tuzandarı tirä-yaqqa taralıp, eşselärzeñ ayaq astarında yuğaldı. Ber minuttan huñ ul hürätteñ tetelgän kisäktäre eşselärzeñ ayaq astarında qalıp, hınğan ramdarı izändä taralıp yatalar ine. Mägär mödir genä uğa qızğanğan hımaq qarap quyzı häm artıq borsolğan qiäfättä qaltırauıqlı tauış menän yanındağı beräügä:

— Ulay aşığırğa käräkmäs ine, äle alda nizär bulahın belep bulmay,— tigän hüzzärze mığırlanı. Läkin batşanıñ tetelgän hüräteneñ östönä basıp yırlanğan:

Taşlanıq, tuğandar, iske donyanı,

Böthön ayaqtan unıñ tuzanı,—

tigän tauıştar astında, unıñ bıl qurqaq yörägenän sıqqan äkren tauışı başqa ber kemgä lä işetelmäy qaldı.

Zur şatlıq bötä quldarzı eştän buşattı, küzzär uramğa taşlandı. Küñeldärzä bıl zur almaşınıuzıñ nisek bulğanın ayırıp beleü arzuhı tıuzı.

Küp tä ütmäne, kontora işegenän beräü kerep, eşselärzeñ urtahına basıp, batşanıñ töşörölöüyen, ministrzarzıñ arestovat iteleüzären aşığıp höylägändän huñ, eşselärzeñ häzer uramğa sığırğa, şatlıq namayıştarı yaharğa käräk ikänen äytte. Unıñ bıl hüzzäre tağı şatlıq tauıştarı menän qarşı alındı.

Tağı ber azzan huñ uramdan:

— Ura! Ura!— tauıştarı işetelde.

Ällä qayza yıraqta ihtilal yırzarı yırlağan tauıştar yañğıray başlanı. Şunıñ artınan uq qızıl flagtar kütärgän eşse törkömdäre ütergä kereştelär. Şunda uq bıl zavodtıñ eşseläre lä uramğa sığıp tezeldelär häm, qayzandır qızıl flag alıp, alğa kittelär.

Ber säğät esendä zur uramdar qızıl bayraqtar kütärep alğa, zur mayzanğa barğan eşselär menän tulıp kitte.

Bılarzıñ berzäm yırlağan yır tauıştarı, ura qısqırıuzarı hauağa kütärelde. Qayhı yorttarzandır sığarılıp uramğa taşlanğan batşa hürättäre ayaq astında qalıp izeldelär. Ayaqtar nıq basalar, quldar qızıl bayraqtarzı nıq totqandar.

— Alğa, alğa!— tauıştarı tulqınlana. — — Qayzan sığıp ölgörgän bıl saqlı küp halıq? — — Qayzan yıyılğan şul arala bıl saqlı küp qızıl bayraqtar?— tip ğäcäpkä qalahıñ.

Meñärlägän halıq şatlıq namayışınan qaytıuğa uramdarza aşığıs telegrammalar hatıla ine.

Här kemdeñ tizeräk alıp, tizeräk uqıyhı kilä. Bıl telegrammalarza Petrograd ihtilalınıñ täfsile ministrzarzıñ arestovat itelep, Tavrida harayınan Petropavlovskiy kreposqa ozatılıuzarı, batşanıñ ni räüyeşle töşörölöüye häm unıñ Pskov şähärendä ikense martta säğät biştä batşalığınan vaz kisergä mäcbür bulıp, ilap yazğan huñğı manifesı vä başqalar basılğandar ine.

Bıl telegrammalarzı uqıp eşselär şatlanalar. Sittän qarap torousılarzıñ yözzäre ağara, qaltıranalar. «Ahırı häyırle bulhın»,— tip, irendären qaltıratıp doğa qılalar.

Zavod mödire şatlıq namayışına sıqmay qalıuğa uñayhızlandı. Läkin ul eşselär menän ber rättän küp bara almanı, üzendä äytep bötörgöhöz uñayhızlıq hizep, saftan ayırılıp sığıp, zur öyzöñ uramğa sıqqan işege töböndä torğan yıuan ber keşe yanına barıp, başın eyıp küreşte. Ular aşığıs telegrammanı alıp küz yörötöp sıqqandan huñ, ber-berehenä qaraşıp nizer höyläştelär zä asıulı küzzären uramdağı eşselär törkömönä taşlanılar. Sönki ular namayışta bötä teläktäre yımereleüyen hizzelär, bınan huñ eşselärze qol itep tota almauzarın kürälär ine.

Bıl küreneş revolyutsiyanı telämägän keşelär ösön auırzır şul.

Läkin yöz millionlağan eşse-krästiän ösön bıl zur almaşınıu äytep bötörgöhöz şatlıq birä. Ular zur ömöt menän quldarına qısıp totqan qızıl bayraqtarın yılberlätep, köslö azımdar menän alğa — Oktyabr revolyutsiyahına taba baralar.

Fevral revolyutsiyahınıñ matur tañında Oktyabr kötöp, şuğa yul äzerläyzär häm: «Yäşähen revolyutsiya!»— tip qısqıralar ine.