Moñlandı garmun . . .

Keşelekte yır-moñ bıuattar töpkölönän ozatıp kilä. Şuğa la halqıbızza, milli qoralıbız quray tartıu menän ber rättän, garmunda uynauzıñ da kiñ taralıuı ber zä ğäcäp tügel. Täbiğättän birelgän bıl mahirlıq küptärzä bıuından bıuınğa küsä. Garmundı bala sağında täü tapqır hızğırtqan bäğzelär unı ğümer buyı qulınan töşörmäy, uynağan köyzärenän küñel qänäğätlege lä ala, äylänä-tiräläge keşelärzeñ dä käyıfen taba. Oşo fekerzärze küptän tügel Yañauılda ütkän Fätih Iqsanov isemendäge «Moñğa bay garmun bayramı» tigän yır-moñ tamaşahı tağı ber tapqır dälilläne. Ul bezzä 2003 yıldan alıp uzğarıla.

2013 yılda «Räsäy mäzäniäte» tip atalğan maqsatlı federal programmağa inderelgän bıl matur sara yıldan-yıl bildälelek yaulay bara. Ike yıl elek uzğarılğan higezense bäygelä, mäsälän, respublikanıñ altı qalahı häm 28 rayonınan, kürşe Perm krayı häm Udmurt Res­publikahınan, alıstaraq yatqan Hantı-Mansi avtonomiyalı okrugınan bötähe 70-tän aşıu häüäskär garmunsı, populyar muzıka qoralında uynausılarzan torğan 25 ansambl qatnaşha, bıyıl Yañauıldıñ üzäk sähnähe respublikabızzıñ 31 rayonı häm higez qalahınan, äytelgän kürşelärgä östäp Tatarstandıñ Mamadış häm Kukmara rayonınan kilgän 273 bäygesene qabul itte. Hösäyın Ähmätov isemen­däge Başqort däülät filarmo­niyahı bayansıhı, Başqort­ostandıñ halıq artisı Hälit Fätihov räyıslegendäge märtä­bäle bahalama ağzaları ike kön barışında 71 garmunsınıñ häm 34 ansambldeñ sağıu sığışın tıñlanı, barlıq qatnaşıu­sılarğa la, ularzıñ ostalıq häm äzerlektärenän sığıp, yaraşlı baha birze.

Aldağı bäygelärzän ayırmalı räüyeştä, bınıhında töp büläkkä däğüä iteüselär professional başqa­rıusılar häm üzeşmäkär garmunsılar ara­hında ayırım bildälände. Ularzıñ, şulay uq bäyge laureattarınıñ häm diplomant­tarınıñ tuğız nominatsiyala mahsus bahağa layıq bulıusı­larzıñ isem-şäriftäre qala­nıñ üzäk mayza­nında qorolğan olo sähnänän iğlan itelde. Yıñeüselärze häm sarala qatna­şıu­sılarzı Başqortostan Respublikahınıñ mäzäniät ministrı urınbasarı Ränis Altınbayiv, Yañauıl rayonı haki­miäte başlığı Ilşat Väziğätov ihlas qotlanı. Sähnä ostaları üz siratında Yañauıldıñ eş aznahınan huñ küñelle yalğa yıyılğan sänğätkä ğaşiq halqın matur sığıştarı menän qıuan­dırzı. Törlö yäştäge mahir ir-attarzıñ häm qatın-qızzarzıñ talmas barmaqtarı basqan töymälär sığarğan ilahi garmun moñdarı, törlö teldäge matur yırzar ayaz häm yılı kistä bige­räk tä üzensälekle yañğıranı...

Bıl bayramğa 1985 yılda Başqort däülät filarmoniya­hınıñ ul vaqıttağı recisserı, Başqortostandıñ atqazanğan sänğät eşmäkäre Fätih Iqsanov nigez halğan. «Talyan bayramı» atamahı astında ütkärelgän sara Üzäk televideniyenıñ berense kanalında 1986 yılda kürhätelä başlağan «Igray, garmon!» tapşırıuınıñ barlıqqa kileüyenä turanan-tura etärges bulğan tip äytergä lä tulı nigez bar. Bıl tsikldıñ ul vaqıttağı avtorı – Räsäyzeñ halıq artisı Gennadiy Zavolokindıñ yarzam­sı­larınıñ Öfölä uzğan täüge bayramdarzı videotasmağa töşöröp alıp kiteüzäre bildäle. Nindäy genä bäygene alhañ da, iñ täüzä unda qatnaşıu­sılarzıñ nıqış­mallığı, üze haylağan ölkägä toğroloğo küzgä taşlana. Garmunsılarzıñ ike kön barğan yarıştarı la bını raslanı. Bahalama ağzaları bildäläüyensä, başqarıu­sılar­zıñ ostalığı hizelerlek kütä­relä bara. Balalarzıñ häm üsmerzärzeñ garmun uynauğa äüäslege lä qıuanıslı. Ular urındağı mäktäptärzäge, mäzä­niät yort-harayzarındağı tüñä­räktärgä yälep itelgän, kemdär­zer mahsus muzıka uqıu yorttarında şöğöllänä.

Zaman auırlıqtarına hılta­nıp, mäzäniät ölkähenä teyışle iğtibarzı kämetmägän qala häm rayondarzan ber nisä ansambl häm ayırım garmun­sınıñ bäygelä qatnaşıuın bildälärgä käräk. Bıl yähättän täü siratta hucalar barıhına la ölgö buldı. Bahalama ağzaları, barlıq qatna­şıusılar ber tauıştan yuğarı bahalağan oyoştorou, qunaqtarzı qarşılau-urınlaştırıu mäşäqättären yuğarı kimäldä atqarıp sığıu menän bergä yañauıldar biş ansambl menän yıte garmunsıhınıñ sığışın täqdim itte. Bını, älbittä, rayon yıtäkselegeneñ, mäzäniät hezmät­kärzäreneñ möhim saranı uzğarıuğa elek-elektän kilgän yauaplı qaraşı tip qabul itergä qala. Döyöm alğanda, «respub­likabızzıñ tönyaq qapqahı» tip narıqlanğan Yañauılda başqasa bulıuı la mömkin tügel.

Bäygene ütkäreüselär ürnägenä eyärgändär zä az tügel. Küp yähättän aldınğı bulıu östönä yır-moñ töbäge bulıp dan alğan Ileş rayonınan konkursta dürt ansambl häm yıte garmunsı, Büzdäktän – ike ansambl häm ös garmunsı, Saqmağoştan – ike ansambl häm ike garmunsı, Dürtöylönän – ike ansambl häm ber garmunsı, Neftekamanan ike ansambl qatnaştı. Hanalğan­dar, älbittä, Yañauıldıñ yaqın häm az ğına yırağıraq kürşe­läre. Şuğa la 600-700 saqrım­dağı Äbyälil menän Häybul­lanan, yaqınıraq yatqan Arhangel, Auırğazı, Bäläbäy, Bişbüläk, Ğafuri, Dıuan, Işembay, Kügärsen, Köyörgäze, Miäkä, Mäläüyez, Salauat, Stärlebaş, Tuymazı häm Uçalı rayondarınan kilgän garmunsılarğa «afarin»dan başqa ber hüz zä yuq. Bıl yähättän ut kürşebez Tatarstan, alıs Hantı-Mansi avtonomiyalı okrugı väkildärenä lä rähmät hüzzäre yullarğa käräk. Küp bäygeselärzeñ yarışqa üz isäbenä häm şähsi maşinalarında kileüye – ularzıñ garmundı ğümerlek dus iteüzäreneñ bildähe.

Här konkurstağı keüyek, Fätih Iqsanov isemendäge «Moñğa bay garmun bayramı» bäygeheneñ dä töp yıñeüseläre şähsän atalırğa haqlı. Ürzä äytelgänsä, yomğaq­lau kontsertında ike gran-pri tapşırıldı. Professional garmunsılar arahında töp prizğa Blagoveşen rayonınıñ mäzäniät hezmätkäre Nadecda Volodina layıq buldı. Yıtense tistähen tultırıusı garmunsı bıl uyın qoralın bala saqtan üz itep, urında ütkärelgän törlö mäzäni saralarzıñ üzägendä bulıuı menän bergä mahirlıq serzären yäştär menän dä yomart urtaqlaşa. Ä häüäskär garmunsılarzan Saqmağoş rayonı väkile Räyıs Qazrayiv gran-pri hucahı buldı. Äytkändäy, bıl yıñeüselär 2013 yılğı yarışta ikense urındı büleşkäyne, ä Räyıs ihä 2015 yılda berense bulğaynı. Isınlap ta, ostalıq­tıñ yuqtır siktäre!

Bahalamağa töp yıñeüselärze genä tügel, laureat häm diplo­manttarzı bildäläü zä yıñel bulmanı. I däräcä laureat isemen häm bildälängän külämdäge aqsalata büläkte Tuymazı rayo­nınan Ilnur Ğäzizov menän Öfö rayonınan Tahir Şahivä­liyiv aldı. Äbyälil väkile Azat Atanğolov häm Udmurt Respubli­kahı garmunsıhı Aleksandr Aşihmin II däräcä laureat buldı. Dıuan rayonınan Rinat Bişev ta bıl bäygelä täügä genä qatnaşmay, elekke diplomant Ileş rayonı väkile Rişat Abdullin menän bergä III däräcä laureat isemenä layıq buldı. Kümertau qalahınan Fail Kärimov, Uçalı rayonınan Şäfqät Yosopov, Stärlebaştan Röstäm Ğäliyiv, Öfönän Rämzil Fäyzullin, Oktyabrskiyzan Vladislav Albayiv häm Kügärsen rayonınan Räüf Hösnullin bäygeneñ diplomanttarı buldı.

Bıyılğı yarışta ansambldär hanınıñ aldağıhına qarağanda tistägä tiyerlek küberäk bulıuı ğına tügel, ularzıñ başqarıu ostalığınıñ hizelerlek kütäre­leüye lä yaqşı. Balalarzıñ da respublika kimälendäge bäygegä äüzemeräk yälep iteleüye höyön­dörä. Bıl, üz siratında, garmun ostaları arahında bıuındar küsägileşlege haqlana tigände añlata bit. Bahalama räyıse Hälit Fätihov Ileş rayonınıñ Salauat Şäri­fullin yıtäkselek itkän «Salauat küpere» garmunsı balalar ansamblen bar yaqtan maqtap telgä aldı. Näq bıl kollektiv, aldağı bäygeläge 3-sö urından kütärelep, I däräcä laureat isemen aldı la inde. Oşonday uq ololauğa şulay uq Ileşteñ «Miras» folklor muzıkahı halıq ansamble (etäksehe Ğilmulla Ğabdullin), Tatarstan Respublikahı Mamadış rayonı garmunsıları ansamble (etäksehe Röstäm Ğiniätov) layıq buldı.

Udmurt Respublikahı Şarqan rayonınıñ «Vişur mılkıd» garmunsılar halıq ansamble här bäygelä sığışı menän küptärze äsir itä. Unıñ osta häm talantlı yıtäksehe Nikolay Mironov bıyıl balalar ansamblen dä alıp kilgän. Kürşelärebezzeñ bıl ike kollektivı la II däräcä laureat isemen aldı. Qaltası rayonınıñ garmunsıları (etäkseläre Aleksandr Şipayiv), 2015 yıldağısa, şulay uq oşo baha alıp qıuandı.

Äbyälil rayonınan Azat Atanğolov yıtäklägän «Ös tağan» yäş garmunsılar ansamble, şulay uq Yañauıl rayonınan halıq muzıka qoraldarı ansamble (etäkseläre Ilyas Timerşin häm Hälisä Nästbullina), Tatar­standıñ Kukmara rayonınan «Balamişkin» ansamble III däräcä laureat isemen aldı.

Hucalarzıñ Güzäl Sabir­yänova yıtäklägän talyansı balalar häm Fänüs Ğäzizov qulı astında şöğöllängän talyan­sılarzıñ halıq ansamblen, Ilmir Ğaripov menän Ilnaz Väliyivteñ garmunsılar duetın, şulay uq Baltas rayonınan bergä sığış yahağan Ilşat Nurqayiv menän Almaz Räcäpov­tarzı bahalama diplomdar menän büläklänelär.

Bäygelä qatnaşıusılarzı därtländereü yözönän oyoştorousılar küp yünäleştärze esenä alğan tuğız nominatsiyala östämä diplomdar za buldırğan. Mäsälän, küp bayramdarza üze yahağan garmun menän daimi sığış yahağan Tuymazı rayonı väkile 89 yäşlek Yämil Häsänov babayğa hoqlanmağan keşe qalmanı. Ul ber yulı ike nominatsiyala – «Muzıka qoraldarı yahausı osta» häm «Konkurstıñ iñ ölkän qatnaşıusıhı» diplomdarın häm aqsalata premiya alıp qıuandı. Bınday äüzem uzamanğa nıqlı haulıq teläyhe genä qala.

– Ğümerem buyı avtobusta eşlänem, yäştän garmunda uynanım, – tip höyläne veteran. – Muzıka qoralın yahau hönärenä ulımdı la öyrättem.

Äbyälil rayonınıñ «Östa­ğan» yäş garmunsılar ansamble ağzahı Aynaz Däülätov «Konkurs­tıñ iñ yäş qatna­şıusıhı» diplomın aldı.

Balalar ansambldäre ara­hında yıñeüse bulğan Ileş rayonınıñ «Salauat küpere» kollektivı yıtäksehe Salauat Şäri­fullin «Yäş bıuındı tärbi­läüzäge zur ölöşö ösön», ä unıñ yaqtaşı Märyäm Ğäli­ullina «Ömöt» nomina­tsiyahındağı dip­lom­darğa layıq buldı.

Saqmağoş rayonı garmunsıhı Fliks Yaqupov «Muzıka qoralına üzensälekle qaraş ösön», elekke bäygelär laureatı häm diplomantı Viktor Nikulin (Bäläbäy rayonı) – «Başqarıu ostalığın üstereügä zur ölöş ösön», Öfö qalahı väkile Fänäzip Yıhangirov – «Instrumental başqarıu sänğätenä birelgänlek ösön» nominatsiyalarında diplomant iseme häm büläk alıp qıuandı.

Garmunsılar arahında bıl muzıka qoralında uynauzıñ elek-elektän kilgän traditsiyaların haqlau häm artaban üstereügä yıterlek iğtibar birelä. Bını bahalama ağza­ları la, bäygeselär üzzäre lä ber tauıştan bildäläne. Şul uq vaqıtta törlö töbäk osta­larınıñ sığıştarında şähsi üzensälektär zä küzgä salına. Yaqşı ölgölärze ber-bereñdän otop alıu yähätenän ütkärelgän bayram barıhına la olo mömkinlektär birä. Şuğa la konkurstıñ «Başqarıu traditsiyaların haqlağan ösön» nomina­tsiyahındağı diplomdarına huñğı bayramdarzıñ barıhına la kileüselär arahınan un garmunsınıñ layıq bulıuı ber zä osraqlı tügel. Hantı-Mansi avtonomiyalı okrugı väkile, elekke diplomant Sergey Yansubayiv, 2013 yıl bäygehendä ösönsö urındı alğan Yäüzät Zimasov (Perm krayı), şulay uq yaqtaştarıbız Mäsnäüi Ähätov (Asqın rayonı), Fiğät Ğälin (Baltas rayonı), Näziä Yämäliyiva (Dürtöylö rayonı), Yulay Taciyiv (Salauat rayonı), Radik Ğälimyänov menän Florit Qäyümov (Stärletamaq qalahı), Danil Kamaletdinov menän Aynur Qıyamov (Täteşle rayonı) üzensälekle sığıştarı menän ayırılıp torzo.

«Moñğa bay garmun bayra­mı»nıñ sirattağıhı, unda qatnaşqandarzıñ barıhına la yañı därt häm icad qomarı östäp, matur sığıştar menän tantanalı yabıldı. Aldağıhı tağı la ike yıldan mahirzarzı üzenä saqırır...


Ränis ALTINBAYIV, Başqortostan Respublikahınıñ mäzäniät ministrı urınbasarı: – «Moñğa bay garmun bayramı» – bezzä ütkärelgän mäzäni saralarzan iñ sağıuzarınıñ berehe. Yıldan-yıl unıñ siktäre kiñäyä, bäygeselärzeñ başqarıu ostalığı arta bara. Alıs aralarzı yaqın itep kilgändärgä yañınan-yañı icadi uñıştar teläyım. Oşonday mahirzar bulğanda halqıbızzıñ yır-moñdarı ber qasan da hürelmäyäsäk.

Ayhılıu IQSANOVA, Başqort däülät opera häm balet teatrı recissyorı: – Zamanında atayım nigez halğan üzensälekle bayramdıñ Yañauıl yırendä uñışlı dauam iteüye bezzä genä tügel, bötä garmunsılarza la olo şatlıq uyata. Icad keşehe üzeneñ hönären başqalarğa kürhätä ala ikän – bıl unı motlaq yañı ürzärgä qanatlandıra. Saranı yuğarı kimäldä ütkäreügä küp kös halğan oyoştorousılarğa äsäyım Näfirä Näcmetdin qızı, barlıq tuğandarım isemenän zur rähmät belderäm.


Yañauıl rayonı.

Click or select a word or words to search the definition