Matur ütkändäre menän ğorurlanıp, yaqtı kiläsäkkä ömötlänep

Gäräy ırıuı başqorttarınıñ asaba yırendä urınlaşqan Yañı Qaban – rayondıñ zur, tözök häm matur auıldarınıñ berehe. Uzğan bıuattıñ ikense yartıhında ul, igenselektä häm malsılıqta daimi aldınğılıqtı totop, respublikala bildälelek yaulağan «Kama» kolhozınıñ töp brigadahı bulğan. Şul osorza nıqlap yayğa halınğan tormoş bında äle lä üz ağışı menän dauam itä. Huñğı ike tistä yarım yıl arauığındağı üzgäreştärgä millättäştärebez üzensä qulaylaşqan, zaman auırlıqtarına ällä ni boşonmay, ayağında nıq basıp, häüyetemsä genä donya kötä. Ular matur ütkändäre menän haqlı ğorurlanıp yäşäy, kiläsäkkä yaqtı ömöt menän qaray.

Bıuındar bäyläneşen qayğırtalar

Tıuğan töyäk tarihı menän nıqlap qı­zıqhınğan, arzaqlı yaqtaştarınıñ danlı eştären barlap, ularzı kiläsäk bıuındarğa qaldırıu ösön yanıp yörö­gändär här auılda bar. Törlö mäğlümät tuplauzı, yıyılğandı tärtipkä kilterep, qağızğa töşöröüze küñel quşıuı buyınsa başqara bıl häüäskär tarihsılar.

Yañı Qabanda oşo möhim şöğöldö Näsim Şöğäyıpov üz itkän. Unıñ menän aralaşıu ıñğay täsorattar ğına qaldırzı. Auıl hakimiäte başlığı Ilşat Bäşärov yuqqa ğına irtän ük urındağı tarihsı menän tanıştırmağan ikän...

Higezense tistähen teüälläügä yaqın­lağan Näsim Ğümär ulı üze lä hoqlanğıs tormoş yulı ütkän. Bala sağı auır huğış osorona tura kilgän üsmer bik irtä yämäğät eştärenä ılığa: pioner yäşendä otryad sovetı räyıse, azaqtan mäktäp komsomol oyoşmahı sekretarı itep täğäyınläyzär. Tımıq okean flotında hezmät itep qaytqandan huñ VLKSM rayon komitetına eşkä saqıralar. Börö pedagogiya institutın tamamlağas, uqıtıusı, direktor urınbasarı bula, partiyağa inä.

Yarayhı ğına tormoş täcribähe tuplağas, auıl Sovetı başqarma komitetı räyıse vazifahın ışanıp tapşıralar. Unda la üzen osta oyoştorousı itep kürhätä, şuğa la 1977 yılda «Kama» kolhozınıñ partkom sekretarı itep haylana. Uzğan bıuattıñ 90-sı yıldarı başınasa tarta Näsim Şöğäyıpov bıl yıñel bulmağan yöktö. Hucalıqtıñ ul däüyerzäge yuğarı kürhätkestärendä, kolhoz tormoşonoñ görläp torouında unıñ da hizelerlek ölöşö bar. Artaban haqlı yalğa sıqqansı auıl hakimiäteneñ eştär idarasıhı bulıuı, azaqtan ike tistä yılğa yaqın urındağı veterandar oyoşmahın yıtäkläüye lä olo bıuın väkileneñ ber zä qul qauşırıp ultırırğa telämägänen isbatlay. «Hezmät batırlığı ösön» häm «Hezmät veteranı» mizaldarın, VLKSM Üzäk Komitetınıñ Poçyot gramotahın, ul zamanda yuğarı bahalanğan kükräk bildälären, törlö kimäl yıtäkseläre qul quyğan bihisap maqtau qağızzarın äle lä olo büläk itep hanay Näsim Ğümär ulı.

Yañı Qaban tarihına, danlıqlı yaugirzärgä, sovet yıldarında orden-mizal alğan hezmät aldınğılarına, başqa arzaqlı auıldaştarına arnap tözögän albomdarı menän tanıştırğanda yaqtaştarı haqında olo ğorurlıq menän bäyän itte ağayıbız. Halqıbızğa has basalqılıq, tıynaqlıq häm insaflıq keüyek sifattar arqahında üze häm yaqındarı turahında ğına bik haran höyläne. Qatınınıñ kolhozda ğına tügel, rayonda aldınğı hauınsı bulıuın, här hıyırzan 3000 kilogramdan aşıu höt hauıp, Auıl hucalığı ministr­lığınıñ Maqtau qağızına layıq ikän­legen, ä haqlı yalğa sığır aldınan respublika yıtäksehe qulınan Başqortostan Respublikahınıñ Poçyot gramotahın alıuın baya telgä alğan albomdarzı qarağanda ğına beldem. Äytkändäy, Ansariya Ähiär qızı fermağa barğansı ike tistä yılğa yaqın mäktäptä pionervocatıy, başlanğıs klastar uqıtıusıhı häm kitaphanası bulıp eşlägän.

Isınlap ta, hoqlanırlıq yazmış bit! Äytelgändärgä Şöğäyıpovtarzıñ ber qız häm ike uldarına layıqlı tärbiä häm belem birep, olo tormoş yulına sığarı­uın, bögön higez yıyän-eyänsärenä şatlanıp ğümer iteüzären östärgä genä qala.

Küz qaraşınan añlap toralar

Urındağı hakimiättä Miñlekäyivtärze ber tauıştan «auıldağı iñ ihtiramlı ğailälärzeñ berehe» tinelär häm «küptärze hoqlandırıp yäşäy ular» tip östänelär. Möğällim Borhan ulı menän Nailä Zäynetdin qızı, ber-berehen küz qaraşınan añlap, möhäbbättä häm tatıulıqta yartı bıuattan aşıu ğümer itä. Uzğan dekabrzä ber-berehenä ğaşiq ike yöräkteñ quşılıuına teüäl 56 yıl tulğan.

Bala saqtarı dähşätle huğış däüyerenä tura kilep, küp qıyınlıqtarzı yıñep sıqqan sabatalı bıuın väkildäre ular. XX bıuattıñ ber zä yıñel bulmağan 50-se yıldarında, teştären qısıp yıte klastı tamamlağas ta, üsmerlek osoro menän huşlaşqandar. Bähettären auılda tapqan yäştär, yıñel tormoş ezläp sitkä yullanmay, kolhozda qalğan. Ikehenä bergä 90 yıldan artıq hezmät stacı tuplağan Miñlekäyivtär haqında tulı mäğänälä «ular – donya totqahı» tip äytergä bula.

Döyöm hucalıqtağı eşen ügez yıgep, yır höröü-tırmatıuzan başlağan Möğäl­lim ağay artaban kombaynğa ultıra. Tırışlığı häm quşılğandı namıs menän ütäüye, yauaplılıqtan qurqmauı, üz artınan başqalarzı eyärtä alıuı, küptär menän tiz genä urtaq tel tabıu mahirlığı unı yıtäkselekkä ürlätä: ütä lä mäşäqätle brigadir dilbegähen tottoralar üzenä. Bıl vazifanı ul uñışlı başqara. Artaban rayonda iñ erelärzän hanalğan Iske Qaban hötsölök fermahında ozaq qına vaqıt mödir «qamıtın» tarta. Sotsialistik yarışta yıñep sığıp, RSFSR Ministrzar Sovetınıñ Maqtau gramotahına layıq bulğan malsılar kollektivınıñ 70-se yıldarzağı qazanıştarında unıñ ölöşö, älbittä, bahalap bötköhöz.

Nailä apay za ğümeren kolhozdıñ malsılıq tarmağına arnağan, gel aldınğılar rätendä bulğan. Ä ferma hezmäteneñ auırlığın unda bil bökkändär üzzäre belä...

– Tırışıp qına tügel, yırlay-yırlay eşlänek, tatıu yäşänek, – tip ul yıldarzı olo ğorurlıq häm şul däüyer väkildärenä has bulğan hağış menän häterläp aldı Nailä Zäynetdin qızı.

Ferma mödire yögön tartqan ireneñ ber vaqıt şulay kiske aş vaqıtında bızau qararğa keşe yuqlığına nıq boşonop häm zarlanıp ultırıuınan huñ his nindäy ikeläneühez oşo käräkle eşkä yıgeleüyen, haqlı yalğa sıqqansı yäş mal üstereüyen dä iskä töşörzö hezmät veteranı. Eş qayza la eş inde ul, ämmä Nailä apayzıñ hälälen ber hästärzän bulha la arındırayım tip oşonday azım yahauı ğına la olo maqtauğa layıq bit! Bığa unıñ ös malayğa ğümer bireüyen, ularzı teyışensä bağıp, üzzäre ölgöhöndä namıslı häm tırış itep üstereüzä, olo tormoş yulına sığarıuza töp mäşäqättärze üz iñenä alıuın, köndö töngä yalğap ferma yulında yörögän iren daimi hästärläüyen, 70 – 80-se yıldarza rättän dürt saqırılış auıl Sovetı deputatı bulıp haylanıuın da östähäñ, «eyı, bar bit bezzä şäp apayzar!» tip hoqlanırğa ğına qala.

Ete yıyän-eyänsärenä häm bülä-büläsärenä şatlanıp, tormoştan qänäğät bulıp, bähetle qartlıq kiserä Miñlekäyivtär uñğan hucabikäneñ hästäre menän göl-säskägä kümelgän yorttarında. Pensiya birgäne ösön ular däülätkä ber tauıştan rähmät äytä, yäştärzeñ imen häm mul tormoşta yäşäüyen teläy.

Silägenä kürä – qapqası

Nisek kenä äythäñ dä, sovet zamanında halıqtı hezmätkä därtländereü teyışle kimäldä ine. Baytaq qına auıldarza urta mäktäpte tamamlağan qızzarzıñ, klastarı menän bulmaha la, küpläp malsılıqqa eşkä barıuı, unda komsomol-yäştär brigadaları oyoştorop, yuğarı kürhätkestärgä ölgäşeüye, küptän tarihta qalha la, urta häm ölkän bıuın väkildäreneñ küñelendä matur istälek bulıp haqlana. «Poçyot Bildähe» ordenı kavalerı, Başqortostan Respublika­hınıñ atqazanğan auıl hucalığı hezmätkäre Florida Ğilmeğayan qızı üz vaqıtında näq oşo vaqiğalar urtahında qaynağan.

Ös heñlehenä häm ber qustıhına ölgö kürhätep buy yıtkergän Florida 1969 yılda urta mäktäpte tamamlay za, inde bötä tisterzärenä ürnäk bulıp, kolhoz hıyırzarın haua başlay. Ähirättäre menän bergä komsomol-yäştär brigada­hında tırışıp eşläy, täcribäle apayzarı menän yarışqa sığırğa la qurqıp tormay. Osta hauınsı Saniya Zahitovanıñ kürhätkestäre bigeräk tä sämländerä qızzı. Yäşlek, älbittä, üzeneken itä: ike yıl esendä här hıyırzan hauılğan höt küläme buyınsa ike tistänän aşıu hauınsı arahınan Florida hucalıq buyınsa täüge urınğa sığa. Kommunistar partiyahı safına alınıu, kolhozdıñ partkom ağzahı, huñıraq auıl häm rayon Sovettarına deputat itep haylanıu, ölkä partiya konferentsiyahında qatnaşıu – aldınğı hauınsığa ber yaqtan yañınan-yañı därt birhä, ikense yaqtan yauaplılıq ta östäy. Şuğalır za haqlı yalğa sıqqansı quşılğan eşen namıs menän başqara, ölgäşelgändäre menän teldän töşmäy, ürzä äytelgän ordenı, üzen respublikağa tanıtqan maqtaulı iseme, küp törlö bütän büläktäre – bığa asıq misal.

Halqıbızzıñ «silägenä kürä – qapqası» tigän tapqır hüzzäre näq Miñleğolovtar haqındalır ul. Florida apayzıñ yämäğäte Märzäm ağay za biş balalı ğailälä üskän. Ağalarına eyärep, tehnikağa tartılğan yıget Neftekamalağı uçilişela kiñ profille traktorsı-maşinist hönären üzläşterä. Artaban kolhozdarında bulğan häm yañı qaytqan bötä tör sılbırlı häm tägärmäsle traktorza yazzan közgäsä yalan-qırzarza, qıştarın malsılıq hästärzärendä häm başqa hucalıq mäşäqättärendä, köndö-töngä yalğap, dürt tistä yıl hezmät stacı tup­lay.

Haqlı yalğa sıqha la, bögön dä eşen taşlamağan ir-uzaman. Ul ğına tügel: ike veterandıñ şähsi hucalığına hatta qayhı ber yäştär könläşerlek. Miñleğolovtar olo bıuın väkildärenä has ihlaslıq menän mal tota, qoş-qort qaray. Ike hıyır hauıp, höt-qaymaq, it häm başqa tör rizığın, bäräñgene, bütän yäşelsä, yıläk-emeşte üzzärenän tış qız-uldarı östälenä lä äzerläy. Yıte yıyän häm ös yıyänsäre ularğa sikhez qıuanıs häm şatlıq östäy.

Küñel yılıhı

Urta häm yäş bıuın väkildäre arahında la yaqşı eştäre menän auıldaştarı ihtiramın yaulağandar baytaq. Gölnur menän Azat Qäyümovtar – näq şundayzar. Yäşlektäre, olo tormoşqa ayaq basıuzarı ike bıuat almaşınğan üzensälekle osorğa tura kilgän bıl par tistä yarım yıl tatıulıqta häm möhäbbättä ğümer itä. Tisterzärenän täü siratta izge yänle bulıuzarı menän ayırılıp, ular üzzäreneñ ös balahı menän bergä ağayzarınıñ ul häm qızın da küñel birep tärbiäläy.

Ğailä başlığı IX klastı tamam­lağandan huñ rässam-bizäüse, huñınan härbi komissariat yünältmähe buyınsa şofer hönärzären üzläştergän. Räsäy Qorallı Köstärendä hezmät itep qaytqas, kolhozda, ber ni tiklem vaqıt mebel yıteştereü predpriyatiyehında eşläp ala, ös yıl Seber taraftarında hezmät hala häm tıuğan auılında töplänä. Bişense yıl inde oşo taraftarza neft häm gaz sığarğan yämğiättä traktorsı ul.

Gölnur Glüs qızı Yañı Qabanda urınlaşqan sotsial priyutta tärbiäse bulıp eşläy, Neftekama pedagogiya kolledcında hönäre buyınsa teyışle äzerlek alğan. Auır yazmışqa yulıqqan, törlö säbäptän ata-äsä nazınan mährüm qalğan balalar häm üsmerzärze tärbiäläy, bıl mahsus uçrecdeniyenıñ başqa hezmätkärzäre menän bergä ularğa teyışle kimäldä yäşäü häm uqıu şarttarı buldırırğa tırışa. Bını yöräk quşıuı menän başqarğan yäş qatındıñ öyzäge balaları ösön dä küñel yılıhı yıterlek. Ire Azat – tırış hucabikägä bar yähättän dä nıqlı teräk, tulı mäğänälä dus häm iptäş, layıqlı tormoş yuldaşı, qızzarı häm uldarı ösön hästärlekle atay za.

Qäyümovtar üz köstäre menän halğan, hucanıñ osta quldarı menän bizäp-yıhazlandırılğan, uñaylıqtarı qalanıqınan ber zä käm bulmağan kürkäm yortta şatlanıp ğümer itä. Auıldağı ğäzät buyınsa, ular mal tota, qoş-qort, yort quyandarı qaray. Teplitsala, mayzanı ike tistä sutıyzan artığıraq bulğan baqsala bäräñge, başqa tör yäşelsä üsterälär. Mal azığı äzerläüzä, başqa hucalıq eştärendä bötä teyışle tağılma qoramaldarı bulğan «T-40» traktorı zur yarzamsı. «Largus» maşinahına teyälep, yımeş-eläkkä, bäşmäk yıyırğa la sığıp äylänälär, käräk bulğanda, yaqındağı qalalarzı la «hä» tigänsä urap qaytalar, kino häm başqa tamaşalarğa, kontserttarğa la vaqıt tabırğa tırışalar. Älbittä, Azat menän Gölnurzıñ bötä bıl hästär-mäşäqättäre iñ täüzä balaları mänfäğätenä yünältelgän. Küp mäsälälärze üz köstäre menän häl itälär, däülät yarzamına la rähmät äytälär.

Balalarğa kilgändä, ular ata-äsälärenä nıqlı yarzamsı bulıp üsä. Altınsı klasta uqığan Rişat häm bişenseläge Güzäl, bäläkäyıräk Azamat menän Elvinağa här saq küz-qolaq bulıp, käräk saqta, bar yaqlap yarzam itergä äzer tora. Liana ihä – heñleläre häm qustı­ları ösön ölgölö apay za, törlö uñış­tarğa ölgäşkän aldınğı la. Ul inde ber nisä yıl rättän mäktäptä ütkärelgän bötä olimpiadalarza qatnaşa, rus äzäbiäte, biologiya buyınsa berense urındarzı yaulaha, başqa fändärzän dä uñıştarı hizelerlek. Yaqşı uqıuı menän bergä yır häm beyıü tüñäräktärenä yörörgä, qul eştäre menän daimi şöğöllänergä lä ölgörä. Qısqahı, ata-äsähenän ürnäk alğan qız – üzzärenän bäläkäyzär ösön matur mayaq.

Zaman yıle tormoşto üzgärtä

Huñğı sirek bıuattıñ zamansa yıldäre Yañı Qabandı la urap ütmägän. Küp auıldarzağı keüyek şähsi eşqıuarzar häm fermerzar bında la üzzären yıldan-yıl nığıraq kürhätä. Mäşäqätle bulğan şöğölgä nıqlap totonğandar arahınan krästiän (fermer) hucalığı yıtäksehe Irek Sälimyänovtı ısın mäğänähendä «ata-babalarıbızzan qalğan hönärgä töptän yıgeleüse» tip atarğa bula. Ğümer yıldarınıñ altınsı tistähen vaqlağan ir-uzaman bıl yähättän üzensälekle yul ütkän, häzer inde yarayhı täcribä lä tuplağan.

Irek Hatip ulı, urta be­lem alıp, şoferlıqqa uqıp sıqqas, ul osorza atom elektr stantsiyahı tözölöşö yäyıl­derelgän Ağizeldäge avtotransport predpriyatiyehında hezmät eşmäkärlegen başlağan häm sittän torop tehnikumda mehanik hönären dä üzläştergän. Uzğan bıuat azağında donyalar üzgärep kitkäs, tırış yıget eşqıuarlıq huqmağına basqan, şähsi maşinahında başlısa auıl hucalığı yöktäre taşıuğa totonğan. Başqarğan eş ösön kolhozdarzıñ küp osraqta aqsalata tügel, ä yäş mal menän isäpläşeüye unı yañı azımğa etärgän. Törlö yaqlap uylağandan häm häläl yıfete Rämziä menän nıqlap käñäş qorğandan huñ, 2011 yılda yañı eş başlap yıbär­gändär – mal himertep, it yıteştereügä toton­ğandar. Bögön, malsılıq yünäle­şendäge eşmäkärlektäre bar yähättän dä yayğa halınğas, täüge osorzağı qıyın­lıqtarzı Sälimyänovtar kölömhöräp iskä töşörä. Ä ul saqta krästiän (fermer) hucalığın räsmi terkäü, däülät täqdim itkän aqsalata yarzamdı alıu ösön biznes-plan äzerläü qatmarlı hımaq toyola ularğa. Buhgalterzar mäktäben tamamlağan hucabikä teyışle finans qağızzarın ällä ni auırlıqtar kürmäy genä atqarıp sığıp, subsidiya alğas, üzzärenä qanat üskändäy bula. Artaban mal azığı äzerläü ösön “MTZ-82” traktorın, törlö tehnik qoramaldar qaytartalar, himertergä quyırğa belgestär täqdim itkän toqomlo yäş mal alalar – hözömtälä bar mäşäqättäre nıqlap alğa kitä. Besän äzerläüze lä tabışlı itä fermerzar. Elegeräk kolhozdar igen ikkän küp basıuzarzıñ sabınlıqqa äyläneüye mal azığın mul itep hästärlärgä mömkinlek birä, şuğa la üz maldarınan qalğanın kütärerlek haqqa auıldaştarına la täqdim itälär.

Auıl uñğandarı küñel birep yıteş­tergän töp produktsiya – hıyır itenä kilgändä inde, unı bik maqtap alğandar mizgel hayın kübäyä bara. Sälimyänovtar üzzäre ösön hauın hıyırı, qoş-qort ta tota. Bazar şarttarına tulıhınsa yaraqlaşqas, törlö höt rizıqtarın da hatıuğa sığaralar. Döyöm alğanda, zaman talaptarına qulaylaşıp, köndälek hezmättän täm häm yäm tabıp, tapqan­darına şatlanıp häm riza bulıp, tormoştarınan qänäğätlek alıp yäşäy auıl fermerzarı.

...Üzenän kese kürşe qızı Rämziägä berense tapqır qasan iğtibar itkänder Irek, ämmä bögön ular ber-berehenän başqa küz aldına la kiltermäyzär. Sälimyänovtarzıñ möhäbbät yımeştäre – uldarı Elvir neft kolledcın tamamlağan, küptän ata-äsäheneñ bar eşendä lä töp yarzamsı, qızzarı Regina IX sinıfta uqıy.

Handar häm dälildär

Kürenekle ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqortostan auıldarı tarihı» tigän kitabında yazğansa, Yañı Qaban 1839 yıldan bildäle. Bığa tiklem Qaban auılında yäşägän 28 başqort Irımbur gubernatorı röhsäte menän Taubaqtı yılğahı buyındağı asaba yırendä yañı auılğa nigez hala. 1859 yılda Yañı Qabandıñ 74 yortonda 590 millättäşebez kön kürgän. Artaban halıq hanı arta barğan: 1905 yılda 229 hucalıqta 1173 keşe terkälgän. 1920 yılğı isäp alıu vaqıtına yorttar 304-kä, halıq hanı 1411-gä yıtkän. HH bıuat başında dürt yıl tirmäne, ös bakaleya häm ike manufaktura kibete eşlägän, mäset bulğan.

1961 yılda näşer itelgän «Başqort ASSR-ınıñ administrativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta şul yıldıñ 1 ğinuarına auılda 1136 başqort yäşäy tip kürhätelä. Artabanğı osorza halıq hanı urtasa şul samala haqlanıp kilä. Unıñ töp ölöşön «Kama» kolhozınıñ igense häm malsıları, 50-se yıldar azağında bıl taraftarza neft häm gaz sığarıuğa totonğan ike qeüätle idaralıqta eşlägändär täşkil itkän. Bıl däüyerzä rayondağı ös urta mäktäpteñ, ike uçastka dauahanahınıñ, ös poçta büleksäheneñ berehe Yañı Qabanda bulğan.

Bıuattar almaşınğan osorza bildäle säbäptär arqahında kemdärzer yaqındağı qalalarğa, bäğzeläre alıstağı sit taraftarğa yullanğan. Auıl Sovetı üzäge bulğan Yañı Qabandıñ 526 yortonda bögön 940 keşe yäşäy, şularzıñ 381-e hezmät yäşendä, 200-zän artığı – haqlı yaldağılar, 135-e – mäktäp uqıusıları. Böyök Vatan huğışında qatnaşqan dürt veteran, 25 tıl hezmätkäre bar. Halıq 417 baş hıyır malı, şul isäptän 213 hauın hıyır asray, 41 baş yılqı, 330-zan küberäk harıq-käzä, 80-gä yaqın yort quyanı qaray. Qoş-qort hanı 1150-gä yıthä, umartalar 200-zän artıq.

Yañı Qabanda urta mäktäp, balalar baqsahı, sotsial priyut, mäzäniät harayı, kitaphana eşläy, ber nisä kibet, tabip kabinetı bar. «Kama» agrofirmahı, krästiän (fermer) hucalıqtarı, şähsi eşqıuarzar yıldan-yıl hezmät hözömtälelegen arttıra. Auıldıñ üzeşmäkär artistarı rayondan sittä lä bildäle.


Krasnokama rayonı.