Isäphez baylıq

Ul küptän tügel genä halıq arahında «Häbibulla bay Ihsanov» tip şöhrät taptı häm ärbabı qarşında ihtiram vä hörmät menän yad qılına başlanı. Yuğihä bınan un biş yıl elek unıñ isemen dä yırenä yıtkermäyınsä — «Häybuş», hatta üze yuq urında «Qara Häybuş» tip, läqäp menän bik iltifathız ğına yörötälär ine.

Bınan un-un biş yıl möqäddäm uğa iltifat ta itmägän keşelär, säläm dä birmäy torğan mullalar bıl köndä unıñ aldında baştarın eyıp kenä, täğzim menän: «Bik dörös äytähegez, äfändem!..»— tip, här ber hüzen täsdiq itep kenä toralar. Halıq auızına misät basıp bulmay. Şunıñ ösön ular telähälär nimä eşlähendär, nazan bulha la, baylığı ösön genä unı şulay ihtiram häm hörmät menän yad qılhındar. Unıñ ber iltifatına nail bulıu ösön, unıñ his ber ğäyıben häm başqa yıteşmägän yırzären tikşermähendär: «Häbibulla äfände Ihsanov»,— tip yörötä birhendär. Ularzıñ bıl eştärendä mineñ eşem yuq. Unıñ yanına barıp, şulay baş eygän keşelär, ihtimal, unıñ ihsanına nail bulıp, unı üzzärenä väli niğmät belep, unı maqtarğa, unıñ barsa noqsandarın kürmäskä üzzären burıslı kürä torğandarzır. Nisek bulha la, ul yaqtar miñä qarañğı. Ular telähälär ni eşlähendär, min, Häbibulla bayzıñ hälen, üzem belgän qäzäre tübändäge räüyeştä yazıp, uqıusılarğa ğarız itäm.

Häbibulla, bay bulmas boron, Häybuş vaqıtında, yuğarıraq kithäk, yäş sağında, üzzärenä näsel teyışle ber bayğa ğadi ber malay bulıp kerze. Barğan hayın däräcähe üsep, bayğa yaraqlı häm eş kürhäteüse ber prikazçik bulıp, şunda nisä yıldar hezmät itte. Bayzıñ här ber ämerenä buyhonouı, bayğa nisek tä yararğa tırışıuı arqahında, küp yıldar hezmät itkändän huñ, bayzıñ «ısın fatihahın alıp» sıqtı la, üzenä başqa keskenä genä ber kibet asıp, şunda sauza qıla başlanı. Bayza torğan vaqıtında, uğa läm-mim tip qarşı öndäşmägängä, unıñ his ber ğäyıben kürmägängä, başqalarzıñ ğäyıptären kürep, bayğa artığı menän yıtkerep torğanğa, unıñ bıl hezmättäre bayğa bik kileşkän, şunıñ ösön dä bay bığa «ısın fatihahın» birep sığarğandıñ östönä mal menän dä yarzam itkän ine. Şulay itep, Häybuş üzeneñ ictihadı, bayzıñ yarzamı häm fatihahı menän keskenä kibetendä aqrınlap sauza itä başlanı. Kibet işegeneñ başına «Häbibulla Ihsanov» tip yazıp quyha la, ul haman Häybuşlıqtan sığa almağan ine.

Häybuş ul vaqıtta kibetendä ber-ike malay menän üze tora, his ber vaqıtta kibetenän sitkä kitmäy, ısın küñele menän eşen alğa yıbärergä tırışa, urtasa ğına tora, keşelärgä artıq qatışmay, yöröş-toroşonda başqa şäp bayzar menän yarışmay, nisek tä sama menän genä eş kürä torğan ine.

Üzeneñ eşe menän ısınlap mäşğül bulğanlıqtan, kibet aldınan uzğan keşelärgä bäylänep qalmay, älhasil, keşelärzeñ ğäyıptären tikşerep, lästit hatıp ultırırğa forsatı yuq ine. Eşeneñ nisek bulıp kiteüye äle üzenä lä qarañğı bulğanğa, yañı üzaldına eş başlağanğa, ul haman qurqıu menän ömöt arahında üz eşen eşläüzän buşay almay ine. Bıl vaqıttarza unıñ alış-bireştäre hämmähe oşo şähärzäge firmalar menän bulha la, küñele menän mäskäülelärgä qatnaşırğa teläy, maldı turanan-tura üze barıp alahı kilä, läkin, berzän, summa azlığı, ikensenän, üzeneñ boron torğan bayınıñ fatihahın kire alıuı isenä töşöp, mäskäülelärgä qatnaşırğa yäsärät itmäy, ihtıyarhız bıl fekerenän kire qayta ine. Mäskäülelärgä qatışıuza zur fayzalar bulasağın belhä lä, bında ber az iğtibarğa kergänse, bındağı bayzar menän genä eş yörötöüze mäğkül kürze.

Tırışlığı, könö-tönö eş artınan yöröüye säbäple, nihayät, keşe küzenä kürenä başlanı. Eşe yaqşı bulğanğa kürä, här yırzä kredit işektäre asıldı. Bayzar arahında däräcähenä kürä iğtibarı kütärelde. Bara torğas, mäskäülelärgä qatışırğa la muafäq buldı. Şulay bulha la, haman Häybuşlıqtan sığıp yıtä almay ine. Turanan-tura mäskäülelärgä qatışıp, mal alıp qayta alıuzı bik zur muafäqiät ireşeü itep isäpläne. Bıl köndän huñ unıñ eşe alğa ğına barğan räüyeştä kürenä başlanı. Mäskäügä bara la, his ber tuqtauhız, ala la qayta, hata, vaqıtında tülärgä, tağı alırğa, şulay itep, sauzahın arttırırğa ğına ictihad itä. Eştär zuraya başlağas, Mäskäügä lä qatışıp, maldar kübäygäs, keskenä kibette üzeneñ kiteşenä muafiq kürmäy, zur ğına magazin asıp, bik ere häreftär menän:

Manufakturnıy magazin H. S. Ihsanova

tip yazzırıp, maturlap magazin aldına quyzırzı.

Baylıq ta nihayäthez artqan keüyek bulğas, bik ere häref menän yazılğan näşan da yıraqtan kürenep torğas, bezzeñ Häybuş abzıy halıq arahında Häbibulla Ihsanov, tip şöhrät tä tabıp kitte.

Ul inde boronğosa fatirza ğına torouzı şanına, baylığına muafiq kürmäy, ällä nisä meñdärgä töşöröp, yort ta haldırıp yıbärze. Tirä-yağındağı halıqtar häzer «Häbibulla äfände», «Häbibulla ağay» tip kenä yöröy başlanılar. Џzeneñ bılay bulğanın kürgäs, üzendä ber zurlıq hizä başlanı. Äüäl dä üzen bik tübän genä tota torğan bulha la, inde üzen zurıraq, yuğarıraq tota başlanı. Unıñ şunday az vaqıt esendä yaqşı ğına bayıp kitkänen, zurzar arahına qatnaşqanın kürgäs, Häbibulla ağayzıñ tormoşona qızıqmağan keşe yuq. Keşelär bınıñ bayıp kiteüyenä ğäcäphenälär. Bınıñ bayıp kiteüyen allanıñ rähmätenä, täqdirzä şulay yazılğanğa hämel qılalar.

Keşelär bınıñ bıl däräcälä tiz vaqıtta bılay bulıp kitkänen höyläp, bäğze urındarza hatta yähüdizärgä lä nos birgänen, sauza eşendä ularzan da alda bulğanın riüäyät qılıp, tatarzarzıñ sauza eştärenä qäbiliätle ikänen kilterep sığaralar ine. Ul üze yünläp uqımağan da, yazıuzı la tanır-tanımaslıq itep saq-saq yaza ala, ä şulay bulha la nisek bay bulıp kitte, eşte nisek osta yörötä!

Oşolarzı melähäzä qılıp, ul üzeneñ uqımağanlığı menän maqtanğan räüyeşle bula. «Bay bulıu, donya kötöü ösön uqıuzıñ käräge yuq»,— tip här vaqıtta äytä. Hatta:

— Uqıu menän baylıqtıñ ber yırgä yıyılğanın kürgänem yuq, uqıp keşe bay bulha, mullalar bay bulırzar ine,– tip yıbärä.

Häbibulla ağayzıñ här ber eşe, üze uylamağansa, alğa kitkäs, üze kötkändän artıq iğtibar häm inabätkä kergäs, magazinı mal menän tulğas, bötä tormoşo boron üze torğan bay menän ber räüyeşle bulğas: «Inde min ular menän ber tigez buldım»,— tip uylay başlanı. Baylığı, tormoşo üzgärgän keüyek, holqo la, täbiğäte lä tamam üzgärze. Boronğo Häybuş vaqıttarı tamam isenän sıqtı.

Ul inde ğadi tormoşto üzenä muafiq kürmäy, başqalarza la ällä nindäy artıqlıq yuq, barıhı üzem töslö tip, iğtiqad qıla başlanı. Bik zur ğına magazinı halınğas, kibar yorttar bulğas, mäskäülelärgä lä turanan-tura üze qatışıp, «gospodin Ihsanov» tip şöhrät tapqas, iske nämälären tamırınan üzgärtte. Ѓstönä ğadi tundar urınına — yanut toloptar keyze. Yäyäü yöröüze arğımaqtar menän yöröügä almaştırzı. Ѓygä elektrik keretep, bötä öy esen yañı mebeldär menän maturlanı. Ul inde, ällä nisek, bik küp belä torğan keşe bulıp kitte. Häzer ul, urını kilhä, qatı möğämälä itergä lä belä, här nämägä qatışıp, halıq arahına hüzen ütkärergä lä tırışa başlanı. Bötä halıq tormoşonoñ ber yaq site üzenä bağlanğan, halıq eşenä qatışırğa haqı bar räüyeştä häräkät itergä kereşte. Ul üzeneñ mäğänäle bulıuına, höylägän keşeheneñ belemlelegenä qaramay, bälki baylığına ğına qarap: «Keşe ni saqlı bay bulha, şul tiklem aqıllı bula, unıñ höylägän hüze lä şulay uq mäğkül bula» tigän iğtiqadında ine. Şunıñ ösön üzenän bay keşelärze — üzenän aqıllı, hüzzäre mäğkül, üzenän tübän keşelärze — üzenän tübän, hüzzären asılhız hanay ine.

Ul inde aqsanıñ ağıp qına kileüyenä, allanıñ bötmäs däülät bireüyenä ışanğan, şuğa kürä mäsrafın his qızğanmay tota başlanı. Balaları atalarınıñ yarlı vaqıtın, tege bayza hezmät qılıp, irtänän kiskä tiklem höyrälep yöröp, mäğişäten saq-saq tämin itä alıuın kürmägängä, ataları bayza torğan saqta ällä nindäy hurlıqtar kürgänen, izelgänen, ällä nisä yıldar hezmät itep bayzıñ fatiha birep sığarğanın, şunan huñ üzenä mahsus keskenä kibet asıp, eşe alğa kitmäy, Häybuş bulıp yörögänen belmägängä kürä, atalarınıñ bıl saqlı auırlıqtar kürep yörögän vaqıtında ular keskenä bulğanğa, ularzıñ üsep yıteüzäre atalarınıñ, bay vaqıtına tura kilgängä, yarlılıqtıñ, eşteñ, aqsa tabıuzıñ auırlığın belmäyzär ine.

Şuğa kürä ular bigeräk räthez yöröyzär, telähälär nindäy urınğa aqsa totouzan tartınmayzar, aqsaları bötöp, tarlıqqa qalıu ihtimalın, Mäskäü yuldarı la bikläneü häüyefe barlığın istärenä lä töşörmäyzär. Nisek kenä bulha la, käyıf asıu, rähät yöröü yähättären qarayzar ine. Ular bıl köndä bayzar, bınan huñ da şulay bulasaqtarına zärrä qäzäre şöbhä itmäyzär ine.

Fäqirzärze, bayzarğa hezmät iteüse malayzarzı kürgändä — ularzı alla şulay yaratqan, ular şunan artasaq tügeldär, ularzıñ şulay bılarğa hezmät iteüzären, asıuzarı kilhä, ul bisaralarzı hügeüzären, telähälär sığarıp yıbäreüzären, telähäñ qayhı yähättän qarahañ da, mäğkül tip belälär ine. Ular: «Bay bulıu äzäm bulıu ösön yıtä, artıq nämä käräkmäy»,— tip ışanalar, häm üzzären keşe tip hisap itälär ine. Bılar bötä ğailäläre menän: «Uqıu-fälän eşe — yuq keşeneñ, yäki fäqirzärzeñ eşe»,— tip uylağanğa, ataları, ber zä uqımay torop ta bay bulıp, tege, ğümer buyına harı kitaptarzan baştarın almayınsa, yözzären harğaytıp bötkän mullalarzı, harı altın arqahında, telähä ni eşlätä alıuın kürgängä, tatarsa uqıu — mulla bulıu ösön, russa uqıu — uçitel yäki ber kontorşik bulıu ösön tip belgängä, bılar bay bulğas, bıl eştärzeñ här berehenän möstäğni bulğanğa, uqıuzıñ kärägen beleü tügel, «uqıu his ber käräk nämä tügel» — iğtiqadındalar ine.

Bay qatını «N» abıstayzıñ häräkät häm qılanıştarı bigeräk tä is kitkester. Bıl abıstay yarlı ğına ber keşeneñ qızı bulğan — tarlıqta üskän. Häbibulla unı malay bulıp torğanda, Häybuş vaqıtında alğan. Ul saqtarza başınan törlö mihnättär ütkärgän bulha la, häzer inde ularzıñ hämmähen onotqan. Häybuş qatını bulğan vaqıtında yort esendäge eştärze üze eşlähä lä, Häbibulla bay qatını bulıp kitkäs, eşläü tügel aşhanağa kerep tä sıqmay. Yomoşo-fäläne bulha yäki beräyhenä asıulanha, itäğätle hadimälärze saqırıp alıp qına eşen bötörä başlanı. Bay qatını bulğas, eşläü, yorttağı nämälärze küzzän ütkäreü, isäp-hisap menän eş yörötöü, rashod totouzı, älhasil, unday vaq-töyäk eştärze tamam taşlanı. Unıñ qälbe, küñele zur, bik ähämiätle mäsälälär menän genä mäşğül ine. Ul ähämiätle mäsälälär zä: keyıneü, yahanıu, bıl haqta başqa millioner qatındarınan qalışmay, bälki ularzan uzzırıp yıbärep, ularzıñ vä başqa qatındarzıñ istären kitäreü, qapsıq räüyeşendä tegelgän yıbäk häm asıl küldäktär, ınyınan ğına tezelgän qalpaqtar handıq tulı bulha la, abıstayzıñ küñele haman ultırıp yıtmäy, arttırahı, tağı ällä nämälär, başqalarza bulmağan keyımdär tekterähe kilep kenä tora ine. Ber törlö keyımdär ber rät aşqa barıp qaytıu hezmäten genä ütäp, ikense rät ul keyımdär menän keşe küzenä küreneü yıteşmägänlek ğälämäte bulğanğa, ul ber keygän keyımdärze ikense rät keyırgä namıslana, binaän ğäläyhi başqalarzı tekterä ine. Alla tarafınan isäphez baylıq birelgäs, häzergä bıl eştär artıq belenmäy, barı şul magazindan alıp qaytıp, tektereü mäşäqäte genä bula ine. Häbibulla bay Ihsanov öyzä torğan vaqıtta, haman şul keyım haqında zarlana, başqa qatındarzıñ keyımdäre üzenekenän artıq bulğanın höyläy, bıl saqlı isäphez baylıq bulıp ta, şular saqlı yöröy almauına qayğıra, allahı täğälä bıl saqlı bähet-däülät birgäs tä, telägänsä keyınep rähät kürä almağas, baylıqtıñ ni fayzahı bar huñ, ti. Ire bıl eştä qatınınıñ hüzen haqlı taba, vaqiğan, bılay isäphez baylıq yort rashodı, keyıneü, yöröü menän genä bötmäy torğan nämä tip:

— Ulay bulha, telägänsä keyınep, üzeñä nämä oqşaha, şunı aldır, unday vaq mäsälälärze niñä miñä äytep torahıñ?— ti. Nindäy genä urınğa aqsa sarıf iteü käräk bulha la, ber zä qızğanmay, isäplämäy tota ğına birergä quşqan töslö tora ine.

Häbibulla Ihsanov üzen, bayıp yıttem, tip uylağanğamı, yäki ber zä uylamay ğäzät alğanğamı, nindäy urında bulha la ifrat qılanıuzı ber hönär itep aldı. Ul ifrat artıq däräcä qılanıuı menän başqalarzıñ istären kitärmäkse bula: «Bına, yıget hımaq tora la huñ!.. Bay bulğas, şulay bulhın!..»— tip äyttermäkse bula ine.

Baylığınıñ samahına, Mäskäü menän alış-bireş iteüyenä, sauzahınıñ däräcähenä qarağanda, ısınlap ta, toroş-yöröştä, milliondar menän eş yörötä torğan bayzar menän yarışıu, ular menän uzışıu kileşep yıtmähä lä, isäphez baylığım bar, tip hisaphız, rashodlı torou mäğkül bulmaha la, ul haman bını uylamay, ularzan artıq tormaha, käm tormasqa teläy ine.

Häbibulla ağay isäphez bayıp kitte, küräheñ. Unıñ eşe huñğı yıldarza dähi şäbäygän räüyeşle kürenä başlanı. Zur taş magazindar rätendä zur häreftär menän «Häbibulla Ihsanov» tip yazılğan ikense magazin kürende. Un biş yıl esendä bıl saqlı bulıp kiteü, ike magazin, zur yorttarğa huca bulıu — bik hiräk kürenä torğan eş. Häybuş vaqıtında, här vaqıt kibetendä ultırğan Häbibulla ağay inde «gospodin Ihsanov» bulıp, Mäskäü menän ike arala berense klass poyızd menän yöröüzän, isäphez baylıqtı bında alıp qaytıuzan buşamay ine. Unıñ vaqıtın tabıp, berär hüz äyter häl dä yuq. Ul häzer nihayäthez erelände. Boronğo vaqıtta hin dä min höyläşä torğan, Häybuş bulıp qına täüäziğ menän möğämälä itkän Häbibulla, inde yünläp säläm dä almay. Bınıñ bıl erelegen kürep, aptırağandan üz-üzeñä: «Bıl huñ nisek bılay bulıp kitte, ber zä boronğo Häybuş tügel, şulay uq baylıq keşene yuğarılatamı ikän ni?»— tip seäl biräheñ. Ber nämä belmägän köyönsä, şulay bayıp kiteüzeñ serenä, häqiqätenä töşönmäy, alla bılarğa artıq aqıl häm bähet birgän tihäñ, yäki: «Ber eş başlağas, Mäskäüzärgä qatışqas, şulay bula inde, bına tizzän kürerheñ!..»— tip, eşteñ huñğı yağı nisek bulıp sığarın kötäheñ. Yaqşı ğına mäğlümät eyähe bulğan yıgettärzeñ mohtac bulıp bezzeñ Häbibulla ağayzarzıñ qaramağında äzäm rätenä kerä almay yöröüzärenä is kitä. Ä ular ber nämä belmägän köyzärenä telägän eştären eşläp, nisek baylıqta, rähättä toralar. Bınan un biş yıl möqäddäm Häybuş bulıp yörögän. Inde ul Häybuşlığı tamam onotolop, Häbibulla Ihsanov bulğan... Beräüzär könö-tönö fekerzä torop, baştarın vatalar, küzzären kitap, qağız östönän almayzar, yünläp donya kötör ösön haman häläl yul menän ictihad itälär. Yuq, haman şul ber köyönsä, küpme yıldar üthä lä, ber isemdä, ber däräcälä toralar. Halıq arahında qäzer häm iğtibarı haman boronğosa. Ber zä genä artmay. Ğaciz qalğas, donyala häqiqät häm säğäzät tigän nämälär yuq, tip hököm itä başlay. Tağı şul häqiqät, säğäzätte ezlärgä kereşä. Üzeneñ häm halqınıñ säğäzäte ösön ısın küñele menän tırışa. Haman mäqsudına ireşä almay. Irkenlek, baylıq menän donya kötöü yulına la kerergä itä. Bıl yaq ta tiz genä bulmay. Mal kilä torğan urındarzıñ kübehen vıcdanı yaratmay. Bıl eşte eşlägänse, ülgänem, şulay fäqirlektä yörögänem artıq, ti. Küñele ğali toyğolar menän tulğan bulha la, halıq küzendä iñ tübän däräcälä kürenep, ğümere ütä. Üzenän bik küp däräcä tübän bulğan Häybuştar bığa iltifat ta itmäyzär, bını keşegä lä hanamayzar. Ularzıñ tormoş häm qılanıştarın bıl bisara töşöndä lä kürä almay. Häybuştarğa alla ällä qayzan mal birä. Baralar za alıp qaytalar. Yözläp tügel, meñläp, unar meñläpte yuq qına nämä itep höyläyzär. Bıl mesken nindäy vıcdanlı bulha la, bığa ışanıp, un humlıq nämä bireüse lä tabılmay.

Halıq arahında bınıñ un humlıq ta qimmäte yuq. Inde Häbibulla Ihsanovtarzıñ häqiqät häldären, eske serzären belmägän keşelär ularzı bötmäs-tökänmäs ber däülät esendä, ısın rähätlek menän kön kürä torğan keşelär yömlähenän tip hisap itälär. Häzergä halıq arahında ularzıñ inabättäre lä äytep bötörgöhöz. Ihsanovtar keüyek başqa bayzar za şulay uq, qayza ğına barhalar za, tege vıcdanlı, insaflı keşenän alda yöröyzär. Ularzıñ eştäre arba tägärmäse räüyeşendä äylänep kenä tora. Ä bınıñ his ber eşe alğa barmay. Ni saqlı tırışıp baqha la, tuqtala la qala.

Häzergä Ihsanovtarzıñ eşe alda ikänen his kem inkar qılmay. Yuğarınan birle yazılıp kilgänsä, bılarzıñ qılanıştarına qarağanda, ber millioner ikänlektärenä zärrä qäzäre şöbhä iter urın yuq. Yöröş, toroş, keyım-halım menän keşe mäsğüd bula torğan bulha, bılarzı ısın mäsğüd keşelär rätenä tezergä yararlıqtır.

Häbibulla Ihsanovtıñ baylığı samalı, halıq arahında häm üz tirähendä nöfüze torğan vaqıtta, turahı, boronğo ğadi Häybuş vaqıtında, unday-bınday mäsälälärgä qatışmay, üz eşe menän üze bulıp, tik kenä tora ine. Baylığı artqas, halıq arahında az-maz nöfüze başlağas, ul söküt menän qalmay, bik irkenlek menän ğömümi eştärgä, ihtilaflı mäsälälärgä qatışa häm höyläy başlanı. Halıqtıñ alğa barıuı, üzgäreüye häm başqalarzıñ, güyä, ber oso bınıñ qulında häm ihtıyarında bulğan keüyek häräkät itä başlanı. Häybuşlıqtan sığıu menän, ul bıl köndäge üzgäreştärzeñ yaramauı turahında, bını dingä hilaf itep kürhäteü haqında ber mötäğässib ruhanizan qalışmay torğan buldı. Ul bıl ğäzäte menän üz iştäre arahında yaqşı uq kirelek tarata ine. Huñğı yıldarza aşlıq üsmäüyen, halıqta käsep nasar bulıuın, zamandıñ üzgäreşenän, halıqtıñ yañı tormoşqa kereüyenän, yäştärzeñ yañısa uqırğa kereşeüyenän, üzeneñ Häybuş vaqıtında saqta sıqmağan gazeta häm kitaptarzıñ taralıuınan kürä torğan buldı. Ul gazetalarğa halıq arahına bozoqloq tarata torğan, här vaqıt yalğan nämälär genä yaza torğan ber nämä tip qaray ine. «Bez yäş zamanda bıl törlö uqıuzar, yuqtı yazıusı gazetalarzıñ his berehe yuq ine, şunda la keşe buldıq, äzäm rätenä kerzek, hozayğa şökör, mal-däülät eyähe buldıq»,— tip, här vaqıt maqtanıp höyläü unıñ ğäzäte ine.

Hüzgä kilgändä, başqalarzıñ häldären tikşergändä, ike hüzzeñ berehenä, «din» kälimähe qatıştırıp höylähä lä, üzeneñ hosusi hälenä kilgändä, din ber yaqta torop qala, üz fayzahına üzeneñ yaratqan mullahınan beräy fätüa taptırıp ala ine. Yuq qına urında «din» dip qısqıra torğan Häbibulla ağay bötönläy yaramağan nämälärze ber zä qurqmay eşläy, häm unan dingä zıyan kilä tip tä belmäy ine. Mäsälän, üzenän tübäneräk bayzarzıñ eştäre nasarlanğan, burıstarın tüläy almay torğan vaqıttarında ularğa itäk astınan häylä öyrätä, ularzıñ maldarın üz isemenä küsertä, hum başına 40—50 tin tüläp qalıuzarına yarzam itä, ularğa aqıl birä ine. Ihsanovtıñ bıl häylähe menän ber-ike bay yaqşı ğına summalanıp ta qaldılar. Bıl eş kürälätä aldaşıu bulıp, «din» tip, ülep barğan Ihsanov ösön ber zä genä lä kileşep bötmähä lä, unıñ ber zä ise kitmäne: «Kafırzı aldau dörös»,— tip kenä, esenän tındı. Şul uq Häbibulla ağayzıñ bik vaq nämälär ösön dä: «Din bötä, dinde totmayzar»,— tip qayğırtıp yörögänen här vaqıtta kürep bulalır.

Huñğı vaqıttarza unıñ esen boşorğan nämä — yäştär arahındağı «äzäbiät kisäläre» menän teatrzar buldı. Bılarzı buldırmas ösön qulınan kilgän saralarzıñ hämmähenä kereşep qaranı. Bıl eştärzeñ, his şikhez, haram bulıuzarına dair fätüalar yazzırıp aldı. Läkin his berehe menän maqsatına ireşä almanı. «Äzäbiät kisähe» unıñ küzenä bötä nasar eştärzän dä nasarıraq bulıp kürende. Bını yahağan keşelärze, qulınan kilhä, iñ qatı yazalar menän yaza qılır ine. Läkin ber nämä lä qulınan kilmägäs, ularzı hügeü: «Ular kafırzar»,— tip äyteü menän torop qaldı. Esep-iserep qaytqan prikazçiktarzı ber genä rät hügeü menän qaldıra torğan ine. Äzäbiät kisähenä barğan ber-ike prikazçiktı irtägehen ük qıuıp sığarıp yıbärze.

Ul halıq arahındağı üzgäreştärze ber zä yaratmay ine. Başqalar töslö ük, unıñ üz tormoşo la köndän-kön üzgärä torğan bulha la, aqrınlap bulğanğa kürä, ul bıl üzgäreştärze hizmäy ine. Ul üzenä täğällek itkän ber genä nämäne üzgärtmäy alıp bara aldı. Ul nämä lä — balaların uqıtmay nazan qaldırıu ine. Häbibulla ağay ber eşendä muafäq buldı: üz fekerensä, balaların iskesä uqıtmay qaldırıp, dindeñ ber ämeren yırenä yıtkergän keüyek buldı: «Bıl köndäge uqıuzar keşelärze azzıra ğına, bıl bizğättärzeñ barıhı şularzan sığa»,— tip, üzeneñ balaların bıl yulğa kerep kiteüzän qotqarzı.

Unıñ üz tormoşo tege üze uylağan ozon sapanlı, zur sälläle, bik ğadi räüyeştä yörögän säläftärzeñ tormoşona ber zä tura kilmähä lä, unıñ qatını, balaları russa keyınhälär zä, öy äsbaptarı tamam huñğı ısulda bulha la, üze haman iskelekte höyä, iskesä tororğa quşa ine. Bay bulğas, unıñ üzenä hämmä nämä yaraha la, başqa keşelärgä genä yaramay, tip uylay ine.

Ul bigeräk tä mullalarzıñ, mäzräsä şäkerttäreneñ boronğosa yöröüzären teläy, ularzı üz fekerensä yörötörgä uylay ine. Bıl köngä saqlı, ğäzätän, ular bayzar tirähendä äylängäs, azmı-küpme şul bayzar iğanähe, ularzıñ sazaqaları menän kön kürgäs, haman ularzı şulay alıp barmaqsı bula, ularzıñ mohtac häm mesken bulıp, üzeneñ aldına kileüzären yarata. Ularzıñ üzenä itäğät qılıp qına torouzarın güyäki bınıñ ihsanı astında kön küreüzären estäy ine.

Ul Häbibulla Ihsanov bulıp kitkäs, Mäskäügä barıp, telägänsä mal alıp qayta başlağas, ber zä belmägän köyönsä, uqıtıu eştärenä lä qatışmaqsı bula başlanı. Üzeneñ nöfüze yörögäneräk mäzräsälärzä üzeneñ telägän nämälären uqıttırmaqsı bula, şuğa möhäläfä itkän keşelärgä ısın mäğänähe menän doşman bula ine. Başqa bayzar birgäs, bıl da oyalğandan ğına mäktäp-mäzräsälärgä yıl hayın ber-ike yöz hum iğanä qılğan bula, şunı ällä nindäy şarttarğa täğlik itä ine. Bınıñ qılğan iğanähenä qarağanda, mäğänäüi, maddi zararı ällä ni saqlı artıq ine: «Bezzeñ mäktäptärgä bayzar üzzäre aqsa birälär, rus birgän aqsağa ihtıyac yuq»,— tip, qala idarahı birergä bulğan aqsanı la aldırmasqa yörönö. Ul bötä millätteñ uqıuğa ihtıyacın, käräk qäzär aqsa tabıuzı, şul üzeneñ nazlanıp birgän ike yöz humı menän qaplamaqsı bula ine. Bıl vaqıttarza unıñ aldına barıp: «Häbibulla äfände, yarzam itä küregez inde, eş bulha — hezzän bula, märhämätegezzän taşlay kürmägez»,— tip, baş eyıp torousı azaya başlağas, üzeneñ hüze iltifathız qalğas, unıñ bigeräk tä ese boşto. Halıqtı üz ihtıyarında yörötörgä telägän Häbibulla äfändegä bıl eştär auır toyoldo. Üzeneñ iştäre menän bılar turahında törlö fekerzärzä bulıp, üzen bıl şähärzeñ bayı — Häbibulla Ihsanov ikänen belderergä telähä lä, bığa muafäq bula almanı. Sönki halıqtıñ fekere ularzıñ ihtıyarında torouzan sığırlıq däräcälä mäğrifätle (añlı) bula başlağan ine.

Häbibulla Ihsanov tamam bayıp, bıl şähärzäge tatar bayzarınıñ berehe bulıp yöröy başlağas, bik küp vaqıt ütmäne, yuğarı sinıf halıq arahında: «Ihsanovtarzıñ eştäre nasarlana başlağan ikän...» — tigän häbärzär yöröy başlanı. Bıl hüzzärzeñ asılı barmı, yuqmı, ul yähät äle qarañğı. Ular haman boronğosa bay, bik yuğarı, bik täkäbber qılanalar. Magazin tübähendä haman «Häbibulla Ihsanov» tip yazılğan vıveska tora. Baylığı äüälgesä kämemägän töslö, dauam itä.

Barı Häbibulla ağay käsep häm sauzalarzıñ nasarlığınan, burıs eyäläreneñ burıstarın tülämäüzärenän, yıldarzıñ auırayıuınan küberäk zarlana torğan bulıp kitte. Üze bik mıcıq häm vaqsıl, az ğına nämälärgä lä käyıfe kiteüsän, asıulanıusan bula başlanı. Bıl ğäzättär Häbibulla ağayza boron da bulha la, bıl däräcälä ük tügel ine. Bıl köndä, nisek tä, ber häl bar. Ul platecğa vaqıtında aqsa yıtkerä almauzı la bik yış höyläy başlanı. Yuq qına urında la prikazçiktarzı ğäyıple itä. Ğäzättä bula torğan yözi genä eştär ösön dä huqranıp, qatı-qatı hüzzär äytep taşlay. Öltöräp, qaltırap yörögän hädimälärgä lä asıulanıp öndäşä. Ul bisaralar, näq besäy töslö, ayaq ostarı menän genä basıp, ğäyıple bändälär keüyek yöröyzär. Ber zä ğäyıptären taba almaha, ularzıñ ös-baştarına, namazsan bulmauzarına bäylänä, ber zä urınhızğa: «Bılar şulay bulğas, käseptär nisek uñhın huñ?» — tigän ası häm ütker ber yömlä kilterep sığara.

Ul inde huca bulğas, H. Ihsanov tip şöhrät tä tapqas, üzendä hezmät itkän keşelärgä telähä nisek möğämälä itä, ularzı äzäm hanına tıqmay, şulay qatı torouzan ğına bay bulıp bula, tip uylay. Ul üze genä keşe, ul ğına belä, şunıñ ösön bayzarğa ni eşlähä lä caiz, bälki lazım bulıp kilä keüyek uylay. Alıusılar yuq vaqıtta, malayzarğa tik tororğa tura kilhä, ularzıñ qıymıldamay torouzarın kürgäs tä Häbibulla asıulanğanğa kürä ular, ber zä käräkhez bulha la, äyber aqtarıu, ipläü, ulay-bılay iteü menän mäşğül bulalar. Unıñ: «Nimägä qaqqan bağana töslö qatıp torahıñ, alırğa belähegez, eşläü yuq», — tigän hüzzärenän här berehe qurqa, üzeneñ ısın küñele menän tıñlay häm hezmät itä ikänen häräkäte-fäläne menän bayğa belderergä tırışa. Ul haman: «Boronğo zamanda malayzar bılay tügel ine, säğät dürttä tora ine, kis säğät un berzä kibettän qayta ine», — tip üzeneñ bıl köndäge prikazçiktarzan riza tügellegen belderä. Ihsanov Häbibullanıñ malayzarzıñ här ber eştären tikşerep torou ğäzäte huñğı köndärzä bigeräk artıp kitte. Ul elek, sauzalarınıñ yaqşılığına qänäğät qılğan vaqıtta, küz halıp tormay ine. Ul oşo eştärze, malayzarzı qısıuı menän, ällä nindäy ber tulmağan urındı tultırmaqsı, yıteşmägän yırze yıteşterähe kilgän keüyek bula ine.

Häzer unıñ aldında malayzar ber zä genä şat küñel menän tora almayzar. Beräy malay qısqırıp kölhä-nithä şunda uq: «Aldıñda şaytan beyıp toramı ällä?.. Şulay itep böldöröp bötörähegez inde»,— ti. Äyterheñ, malayzarzıñ şatlanıp kölöp yöröüzäre Häbibulla ağayzıñ summahına zarar itä, bılarzıñ kölöüzäre unıñ malın bötöröügä säbäp bula.

Şunıñ ösön Häbibulla ağay sığıp kithä, malayzarzıñ östärenän bik auır yök töşkän keüyek rähätlänep qalalar. Bayzarınıñ bıl köndärzä bigeräk tä holoqhozlanıuın, urınhız yäberläüzären höyläyzär. Tura hüzze qurqmay äytä torğan batırıraqtarı:

— Äyterheñ, unı Mäskäügä bez burıslandırğan!.. Millioner töslö tormay, azıraq isäp menän eş qılhañ, ber zä bılay bulmas ineñ,— tip quyalar ine.

Häbibulla Ihsanov üzen, isäphez bayzar yömlähenän hanap, bötmäs-tökänmäs malğa huca bulğan räüyeşle faraz qılıp yöröhä lä, yöröş-toroşonda ber millionerzan ber zä genä lä käm qılanmaha la, unıñ bıl isäphez baylığı bötä başlağan keüyek kürenä başlanı. Unıñ hämmä nämähe, bulğan tauarı — üz summahı, üz kapitalı bulıp kürenhä lä, huñğı köndärzä eştären isäpläberäk yörötörgä, samalap qılanırğa mäcbür itkän nämälär sığa başlanı.

Mäcbürän genä eştären hisaplarğa tura kilgäs, bıl maldarzıñ ber zä ısın üzeneke tügel ikänlege kürende. Ällä nisek burıstar kübäyıp kitkän, vaqıtında tüläp ölgörör häl yuq. Boronğo ışanıstar aqrınlap kämey, eştär küñelhezlänä genä bara.

Alasağı bulğan bayzar, voyacerzar Häbibulla ağayzıñ küzenä şaytan keüyek yämhez kürenälär. Ular bında kilmähendär, Häbibulla Ihsanovtı yonsotmahındar ine.

Veksel, platec — bıl ike hüz ni saqlı auır kürenä, väğäzähenä häzer kilä lä yıtä. Boron ber zä bılay bulmay torğan ine. Bıyıl hämmähe bergä kilep tığılğan. Eşte qayhı yırzän başlap tözätergä, nisek itep rätläp yıbärergä, baştağı säs tä yıtmäslek, burıstarzı nisek tüläp qotolorğa? Bına bılarzı uylağan hayın Häbibulla ağayzıñ tübä säse tora, keşelärze tügel, üzen-üze lä yaratmay. «Mäskäü» tigän kälimähe qolağına «ğifrit», «en» kälimälärenän dä nasar işetelä.

Ihsanov tatar bayzarı arahında ğäzät bulıp kitkän aqtıq sarağa kereşmäkse, bay bulıp qalmaqsı bulha la, bını üzeneñ şöhrätenä monasip kürmäy. Boron million humdarğa malik ber keşe bulıp, şular rätenän yöröhön dä, qapıl ğına şartlahın, imeş!.. Keşenän oyat. Başqa eş töşkändä, aldaşıu-fäländeñ şäriğät yähätenän ber zä zararı bulmaha la, ana şul keşelärzän oyalıu tigän nämä bik qıyın!.. Ihsanov şartlağan!.. Haqiqätän, işeteüye bik auır bulğan nämä.

Ihtimal, eştär rätläner tip, Ihsanov qısılıp tororğa uylay başlanı. Nindäy yaqtan eşte rätlärgä, nisek itep qısılıp torop, maldı kübäytergä? Bına bıl mäsälä tağı bik yıñel tügel. Eştär tamam bozolop bötä yazğan, yulğa halıp yıbärergä mömkinlek yuq. Qayhı yaqtan eş başlarğa, unı üze lä belmäy.

Häbibulla ağay eşte rätlärgä iñ vaq yähättän başlanı. Bınan huñ ber tin aqsanı la isäphez sığarmasqa, här nämäne küzzän ütkärergä qarar birze. Ul inde bik az ğına nämä ösön dä: «Bında isäphez baylıq yuq bit!»— tip höyläy başlanı. Häbibulla ağay bıl eş menän nihayäthez totolğan mäsraftarınıñ yulın qaplamaqsı, vaq nämälärzä lä haranlıq qılıp, qısılıp torop, tulmas urındarzı tultırmaqsı, haman şul mäşhür Ihsanov bulıp qalmaqsı bula ine.

Ber köndö ul bıl fekeren, abıstay haqında la yörötöp qaranı. Abıstayzıñ asıl küldäktäre äle haman az imeş!.. Tağı ällä nämälär käräk imeş!.. Bıl hüzzär Häbibulla ağayğa bik auır toyoldo. Asıuın esendä haqlay almay, abıstayğa:

— Hin, qatın, haman keyım dä keyım tiheñ, şunıñ menän tamam bötörzögöz inde. Bıl nindäy bötmäs küldäk, bötmäs qalpaq. Hezgä barı şul keyım bulhın da, arğımaqqa ultırıp aşqa barıu bulhın!— tip, bik qatı bärelde. Bınday hüzzärze abıstay bığasa işetkäne bulmağanğa, donyala başqa häsrät bar tip belmägängä, bik ğäcäphenep: — — Telägän keyımemde keymägäs, bıl baylıqtıñ ni fayzahı bar huñ? Ber küldäk menän ällä ni bötmäs inde!— tine. — — Hezgä şul — bötmäs, bötmäs!.. Mal şunan bötä ul. Maldıñ hucahına la yauap birergä käräk.

— Mal hucahı üzeñ bulmay, ällä kem tügelder bit!..

— Yuqqa başımdı auırttırma äle, hin, qatın, belmäyheñ!

Häbibulla ağayzıñ bıl vaqsıl hüzzäre abıstayğa bik mäzäk toyoldo. Ul maldıñ hucahı kem ikän huñ? Bına qızıq!.. Şul saqlı magazin tulı mal bula torop, ber küldäkte küphenä başlağan, bıl yorttar, bıl magazindarzıñ hucahı kem ikän huñ?

Bına abıstay bınıñ häqiqätenä ber zä töşönä almay. Ul Mäskäügä barıuzı haman kürep torha la, unda aqsa birep, tauar hatıp alırğa bara tip belä. Veksel, platec häm başqalarzı höylägändä Häbibulla ağay bik käyıfhezlänep kithä lä, abıstay bığa la töşönmäy. Bıl hüzzär niñä bıl saqlı ireneñ yörägen ränyıtä, bıl vaqıtta niñä bıl saqlı käyıfhezlänä, vaqsıllana, mıcıqlana — bılarzıñ hämmähe lä abıstayğa qarañğı. Ul barı üzeneñ bay qatını ikänen, bayzarsa yörörgä käräklegen häm başqa şunday nämälärze genä belä...

Ul, keşe malı, tigän hüzze lä bögön genä işette. «Keşelä keşe malı bulamı ikän ni?.. Ul nisek kilep horap almay huñ!» Bılar bötähe lä sit nämälär bulıp kürende. Ul fälän bay şartlağan tigän hüzzärze küp işethä lä, unıñ ısın mäğänähen añlamay ine.

Üzzäre haqında bınday eştär bulıp kiteüze, täbiği, häterenä lä kiltermäy. Bögöngä saqlı unday hüzzär bında höylängäne lä yuq, häm unı abıstay ihtimal da totmay. Ul eştär barı Häbibulla ağayzıñ üz küñelendä genä haqlanıp yöröy, unı üzeneñ qatınına la äytmäy. Hatta unday eştärzeñ bulıp kiteüyen üze lä küñeleneñ ber yaq sitendä genä yäşerep haqlay. Nisek tä, bıl arala Häbibulla ağay bik küñelhez. Bınıñ säbäben äle bayzar ğına az-maz belälär. Başqalarğa, hatta üz ğailähenä lä, bınıñ ser häm säbäbe mäğlüm tügel. Balaları la atalarınıñ küñelhezlänep yöröüyen, üzzären ber zä säbäphez oroşouın niñä ikänen belmäyzär. Ular eşteñ rätenä töşönmäyzär, tik bay balahı bulıp yörörgä genä yaratalar.

Bına Häbibulla ağay ularğa la bik yış asıulana, üzem keüyek bulmanığız, qoro mal bötöröüze genä belähegez, ti.

Qayhı yaqtan qarahañ da, Häbibulla ağay ut esendä yana, köyälänä, här nämä, här eş unıñ käyıfen yıbärä, balalar za üze uylağansa eşlekle tügel, yañğız başı ni eşlähen?.. Äldä ul üzeneñ küñelhezlegen, eştäreneñ üze telägänsä yörömäy, nasar bulıp kiteüyen beldermäy. Uramda, keşe arahında Häbibulla Ihsanov bulıp ere yörörgä tırışa. Eşteñ nasarlığın keşe belmägäs, uğa haman elekke Ihsanov tip qarayzar. Läkin esendä haqlanğan ber nämä —- Häbibulla ağayzıñ yörägen tırnap qına tora. Kis bulha — yoqlatmay, boşalandıra, uylata, yauaptar, häylälär, ällä nämälärze tön buyınsa uylap sığa.

«Ihsanovtarzıñ eşe nasar, imeş...» tigän hüz halıq arahına taralıp ta ölgörgän. Ällä şaytan häbär birgän. Hämmä halıq belä, bötä halıq höyläy. «Keşe malı menän qabarıp yöröy ine, bına şulay bula ul!»— tip quyalar. Bılarzıñ tormoştarına, yöröştärenä qarap, nihayäthez bay, tip hisap itep yörögän keşelär bıl hüzze, bıl häbärze dörös tügel, tizär. Şul tiklem bay keşe az ğına vaqıt esendä nisek bılay bölöp qalhın?!. Bıl mömkin tügel, tik doşmandarı üs itep sığarğandır, tip äytälär. Vaqiğan, şul saqlı bay bulıp kürengän «Ihsanov bılay bik tiz genä nasarlanıp quyırmı ikän?» tigän keşegä: «Bezzeñ tatar bayınıñ nigez östönä halınmağan eşeneñ nasarlanıuı ğäcäpme ni? Mäskäüzän barıp alıp qaytıu, isäphez baylığım bar tip, telähä nisek kütäreleü menän eş bötmäy, eşte alıp bara belergä lä käräk bit»,— tip satnatıp yauap birälär. «Ularzıñ iğtibarhız eşlägän eştären, ässäshez bulğan baylıqtarın uylahañ, bıl bik ğadi eş»,— tip kenä quyalar.

Häbibulla ağayzıñ eşe nasar bulıuzıñ ğälämättäre här ber yaqtan zahir bula başlanı. Bını ber zä genä lä yäşerep bulırlıq tügel. Bank tirälärendä, Mäskäü yaqtarında, bındağı bayzar arahında Ihsanovtıñ iğtibarı ber zä genä boronğosa tügel. Az ğına vaqıt esendä bılarzıñ iğtibar häm iltifattarı üzgärze lä kitte.

Eşteñ bıl däräcägä qalıuına Ihsanov üze lä ışanmay. Tözätep yıbärergä tırışıp, ber-ike din qärzäştäre menän höyläşep tä qaranı. Yuq, ber zä tözälerlek tügel, ahırı, şul aqtıq sarağa kereşmäy bulmay. Dus-iştäre lä şunı mäslihät kürälär...

— Ni häl itäheñ?.. Yıldar nasar bulğas, başqa ber aş tä qılır rät yuq,— tizär. Fäqät ber az ğına sabır itep tororğa, yıldär iseü buyınsa häräkät itergä käñäş-täüsiä qılalar...

Bögön magazinda fäüqelğadä küñelhezlek. Bötä hädimälärze ruhhızlıq, tınlıq qaplağan. Aşığıslıq menän hisap itälär. Oşo köndärzä deşevkala hatır ösön teyışle tauarzarzı ayıralar. Bıl hisap, bıl deşevka ber zä ğadi hisap, ğäzättä bula torğan deşevka tügel.

Ihsanov üze lä köndägenän irtäräk kilgän. Ğäzätkä hilaf bularaq, tauarzarzı küzzän ütkäreü, qarau, täftiş iteü menän mäşğül. Ul küñelhez, käyıfhez, hämmä häräkäte, qılanışı borondağığa qarağanda başqa... Bındağı keşelärzeñ här bereheneñ küñelendä ber ser bar töslö. Fäqät yaqşılıqqa tügel, vıcdandı ğazaplay torğan nämä haqında. Bay üze lä hıyanat itergä telägän keşelärsä yöröy. Ul oşo yul menän barıp, boronğo Ihsanov bulıp qalahı kilä. Oşo maldarzı üzeneke itep qaldırğıhı kilä...

Keşelär belhälär belhendär... Vaqıtlısa yaman isemdä lä ällä nämä yuq, barı şul maldar üz malı bulıp qalhın!.. Tuğrılıqtı uylamasqa, tege üze här vaqıtta höyläp yörögän dindeñ nimä quşqanın häterenä kiltermäskä tırışa.

Bılarza ber häl barlığın, Ihsanov eşeneñ nasar ikänen magazinğa kergän här ber keşe belerlek. Bında ällä nizär qatışqan, bılar köpä-köndöz urlaşıu menän mäşğül bulğan keşelärsä yöröyzär. Bılarzıñ här berehe, bigeräk tä Häbibulla ağay üze, telämägän eşte eşlägän häm ber eş qılıp qalayım äle tigän töslö yöröy.

Qızıqhız baylıq!.. Vıcdan hilafına bulğan eş! Häm nisek bik auır, bik küñelhez!..

Bınan huñğı eştär ağay-enelärzeñ mäslihäte, ularzıñ aqıl bireüye, Häbibulla ağayzıñ ostalığı menän yöröy başlanı. Tuğrılıq menän eştär tözälerlek tügel. «Häylähez donya — fayzahız». Donya bulğas, häylä qılmay, şulay itep eşte tözätmäy zä häl yuq.

Dus-işteñ yarzamı menän, Häbibulla ağay eşte yañı yulğa halıp yıbärze. Küp tä ütmäy Häbibulla bayzıñ magazinı başında:

Manufakturnıy magazin N. H. Ihsanovoy

tigän vıveska kürende.

Bığa ber zä genä ğäcäplänmägän keşe yuq. Kisä genä Häbibulla Ihsanovtıñ magazinı bulıp torğan yır bögön öyzä tik yatqan abıstay isemenä küskän dä quyğan. Ul ğına yıtmähä, tağı tege yorttar za üzeneke tügel, imeş. Ul da başqa beräüzeke bulğan da, Häbibulla ağay inde şul hucahı isemenä yazzırğan. Küräheñ, töp summa abıstayzıqı bulğan da, üze eşte yörötä almağas, kire abıstayğa qaytarıp birgän. «N» abıstayğa bını saq töşöndörgändär. Ul üze lä, üze ber zä belmägän malğa huca bulğas, ğäcäphengän.

Häbibulla ağay häzer ber «malay» urınında qaldı. Ul häzer burıstarın dä tüläy alırlıq tügel, sönki «fäqir». Unıñ inde üz isemendä ber nämähe lä yuq. Bıl eştär bik ğadi, bik yıñel bulıp uzıp kitte. Barı halıq arahında: «Häbibulla bik toğroloqto, dinde yaratqan töslö bulha la, ber zä genä lä toğro tügel ikän»,— tigän hüz qaldı.

Click or select a word or words to search the definition