İneş huz urınına

İneş huz urınına


Qäzerle yäş uqıusım!

Äle hiñä höyläyäsäk ğibrätle vaqiğalarzıñ berehe lä uylap sığarılmanı, ular inde bına qırq yılğa yaqın mineñ yörägemde beşerep kilä. Häyır, beşerep kenäme huñ?.. Altı yäşe yañı tulıp yıtehenä sıqqan İrmäk isemle üze lä bik irmäk malayzıñ bäläkäs kenä kükrägenä hıyğan qayğıhın küz aldına kiltergän hayın, tetränmäy buldıra almayım. Oşo yäştä lä bula ikän tüzemle irzär!

İrmäk tıuıp üskän Ösöylö auılı inde yır yözöndä bötönläy yuq. Baqhañ, keşelär genä tügel, auıldar za ülä ikän. Ösöylö tigäs tä yorto ösäü genä bulğan ikän tip uylay kürmä tağı, ber osonan ikense osonasa tını qurılğansa İrmäk sabıp üterlek bınamın tigän uramı la bar ine unıñ, ber tügel, hatta ike tıqrığı, üzenä saqırıp tora torğaynı. Tik bına köndärzeñ berehendä ällä qayzarzan ällä nindäy apay-ağayzar kildelär. İrmäk menän unıñ äsähenän genä tügel, auıldağı inäy-olatayzarzan da horap tormayınsa:

— Auılığız bötä, telägän başqa yırgä küsep kitegez, bına yuğarınan dokument! — tip qağız kürhättelär.

Nisek üzeñdeñ tıuıp üskän yıreñde taşlap kitäheñ? Bını İrmäk his kenä lä başına hıyzıra almanı. Ösöylönö ozaqlamay tarattılar. Auıl östön, hıu haqlağıs tözöp, diñgez menän qaplanılar. Tik bılaytıp qına İrmäkteñ yörägendä uyılıp qalğan qayğını yuyıp ırğıtıp bulmay ikän şul. Qayğını hıu za basa almay.

Buyzarında İrmäk aunap üskän Aqnögöş turahında höyläp tä tormayım. Söm yarzarı unıñ hätfä qamış, aralaş kürän, tomboyoq yapraqtarı, ular arahınan «bez bında!» tip ällä qayzan qısqırışıp ultırğan yıkän-tuzğanaqtar menän qayılğan bulır.

İrmäk küñelenä bında barıhı la huş kilä, uğa bında här qıuaq, här ağas, här olo taş tanış. Malay ularzıñ här berehen hıypap-yaratıp ütkän. Aqnögöş hıuında sabaq hımaq yözgän, unan sıqqas, gäräbäläy ere hap-harı qomonda tuyğansı qızınğan, käräk ikän, yalan täpäy qırsıntaştar buylap saqrımdarsa yügerep uynay alğan. Uynauın uynau, ämmä yañğızına bik küñelhez şul...

Häyır, niñä äle min bılarzı hiñä höyläyım? Bıl vaqiğalar unhız za küz aldında tezelep kitergä tora tügelme? Saq qına sabır itäyık, yäş uqıusım. Min äle bötönläy ikense nämä turahında bäyän itergä uylağaynım...

Ä ul bılay buldı: ber kis üsep buy yıtkergän, yäğni yäşe un dürtkä yıtkän qızım Zöhrä menän ikäüzän-ikäü geyä ultırıp televizor qaray inek. Dörösöräge, min zäñgär ekranğa töbälgänmen, ä Zöhrä; ğäzätensä (bıl vaqıtta ul därestären qarap bötkän bula), bäyläm bäyläy, şul uq vaqıtta hiräk-miräk televizorğa la küz taşlap alırğa onotmay. Bınıhı inde unıñ äsähenän otop alğan ğäzäte. Yänähe, miñä iptäş tä bula, üzeneñ eşen dä eşläy, yıtmähä, yuq-yuq ta hüz quşıp ta ölgörä. Min dö uğa, hälemdän kilgänsä, yauap birep ultırğan bulam.

...Ekrandan 1937-38 yıldarzağı törmälärzeñ berehen kürhätälär... Dokumental kadrzar. Bına his ğäyıphezgä halıq doşmanı itep iğlan itelgän ber qart professor, inde artıq tüzergä ömöldäre qalmayınsa, sänskele timer sım menän sırmatılğan qoymağa — tıyılğan zonağa yügerä. Qoymağa yaqın bara — biş-un metr yasılıqtağı hörölgän yır. Äsir şul qara tasmağa ayaq basıu menän artınan mıltıq şartlayasağın belä. Şulay za yügerä. Ul qasırğa la uylamay. Uğa tik... yazalanıuzarzan qotolop ülergä ğenä käräk... Ğäzellekteñ yuqlığı, ayau bulmayasağı, namıs tigän nämäneñ küptän ayaq astına halıp tapalğanlığı professor keşene oşoğa kilterep yıtkergän dä inde. Seü!.. Uñarsı bulmay, äsir artınan ber-ber artlı başmaq zurlıq ike ovçarka ırğıldı. Bılar niñä käräk? Atıp ültergäs — ülteregez zä inde... Nişläp ul tiklem ğazaptarğa dusar itergä, ettän talatırğa?..

Min qobaralarım osop, ekranğa töbälgänmen. Şul saq miñä Zöhrä qızım öndäşä ikän dä:

— Atay, kiske säyıñde esmäyheñme ni?

Aşığıs qına:

— Häzer, häzer... — tip yauap biräm dä yänä ekranğa, televizor esenä inep kiterzäy bulıp, töbäläm. Güyä, üzem dä äsir menän bergä yügeräm töslö. Ällä sänskele timer sıbıqlı qoymanıñ tege yağına hikerep ölgörörmö? Tändärem esele-hıuıqlı bulıp kitte. Kem ölgörä? Qart professor hikerep ölgöräme, ällä artınan ettär qıuıp yıtäme?

— Atay, atay!.. — bıl — qızım qat-qat miñä öndäşä, märäkä kürä, ahırı... — Hin miñä yauap birmäyheñ. Ğäzel tügel bılay...

— Eyı, eyı, häzer, qızım!..

...Äsir keşe sänskele timergä totonouğa qapıl qarşı yaqtağı vışkanan atıu yañğıranı. Küzzäremde sıtırlatıp yomdom. Başmaq zurlıq ovçarkalarzıñ berehe äse sıynap yıbäreügä küzzäremde astım: yırzä däü yanuarzarzıñ berehe ürle-qırlı hikerä, küräheñ, pulya yañılıştan uğa teygän. Yanuarzıñ ikensehe sittä qarap tora. Professor qayza huñ? Ä, ana... Ul kiregä ber azım yahağan da, aptırau qatış qaraştarın ğazaplanıusı mählükkä töbäp, taş hın hımaq qatıp qalğan.

...Vışka yağınan ös haldat saba. Quldarın bolğap qısqırınalar. Ularzıñ berehe mähşär urınına yıter-yıtmästän, tosqap ta tormastan qapıl atıp yıbärze. Äsir professor, urtalayğa hınğan tiräk keüyek yırgä qolanı...

...Aq halatlı ikäü, nosilka totop, ular yağına yügerä. Ä-ä, bılarza saq qına bulha la keşeleklelek tigän nämä bar ikän äle. Bälki, qart yaralanıp qına yatalır... Häzer, tüz, tüz, ağay keşe! Läkin... bıl nimä? Tege ikäü, däü ovçarkanı nosilkalarına halıp, unıñ käüzähen qayışqa eläkterep ölgöröü menän, kiregä saptı... Qart professor şul urında yatıp qaldı. Tege haldattar za, ismaham, äylänep qaramanılar... Bäy, konvoy bulhalar za, üzebezzeñ vatandaştar za baha ular! İs-aqıldarım kitep, küzzäremde belägem menän qaplanım. Ekranda «1938» tigän dürt han sağılıp ütte.

Qızım mineñ hälemde añlap ölgörzö, ahırıhı. Yıtez genä torop, televizorzı hünderep ük quyzı.

Vät vähşilek, bına nindäy vähşilek!.. Bulğan bit bezzä lä...

Oşolay tip uylarğa la ölgörmänem, küzzärem aldına yañı altıhı tulıp ütkän İrmäk — şırt qara säsle, quñır yözlö malay kilep basa haldı. Äyterheñ, berehe unı tizeräkläp aşıqtırıp, qıuıp kilterze mineñ qaraştarım aldına. Qapıl ällä ni buldı, zihenemä ut toqandı. Küpmeler ultırğas, küzzärem töbö beşerep alğanday itte.

— Atay, niñä ilayhıñ? — Zöhrä qızım, zur küzzären tağı la zurıraq asıp, üze lä ilap yıbärergä tulışıp, yaurındarımdan qosaqlap alğaynı. — Nu, atay...

Miñä oyat bulıp kitte. Hizzermäskä tırışıp, qapıl küzzäremdän tege ike yäş tamsıhın helkep ırğıttım.

Bala ösön atay ilauınan da auırıraq nämä yuq ul. Zöhrä lä qapıl şımtayıp qaldı, bäyläme itägenä töşöp yattı. Min hatanı tözätergä aşıqtım:

— Bılay ğına bit ul, qızım...

Zöhrä bik yıtdi ine, ul aşığıp-aşığıp uylandı.

— Atay, tege qart äsirze yälläp ilanıñmı? — tip, tauışı şıbırlauğa küsep, horanı ul. Häsräte zur ikänlege kürenep tora ine.

— Unı la yällänem, qızım, — tip äyteüzän başqa sara tapmanım. Zöhrä, bik iğtibarlı qızıqay, tiz ük eläkterep ala haldı:

— Ä... tağı kemde yälläp ilanıñ?

İnde bötönläy qauşap töştöm. Tänem esele-hıuıqlı bulıp kitte. Yänä hata yıbärgänemde hizep, un dürt yäşlek zur keşe aldında bik nıq oyaldım. Şulay za äytergä mäcbür buldım.

— İrmäkte... — tip sıqtı tauışım, işeteler-işetelmäs kenä. Azaq asıqlap östänem. — Äyı, İrmäk isemle malayzı yälläp ilanım...

Zöhräneñ oşoğa tiklem bıl malay turahında mineñ auızımdan işetkäne bulmanı. Bınıhın min asıq häterläyım. Häzer özmäs tä quymas inde... Uylap ta ölgörmänem, qızım, ğäzätensä, yaurınıma harılıp, kilep tä ultırzı.

— Atay, kem ul İrmäk? Yä, höylä äle...

Qäzerle yäş uqıusım, kürep torahıñ, mineñ başqasa saram qalmağaynı. Moğayın, hin üzeñ dä Zöhrö keüyek hikäyälär tıñlarğa yaratahıñdır äle. Ulayha, rähim it äyzä, hiñä lä ber yulı bäyän itäm. Min ularzı bik küptän onotorğa tırışıp yöröyöm, tik kirehe kilep sığa tügelme?

Berense hikäyä,
yäki

İrmäkteñ ükenestäre
menän qıuanıstarı


İrmäk — bıl donyala ber kemgä lä oqşamağan. Unıñ işe malayzar başqa yuq. Äsähe şulay tine. Ütkändä ber tupıldatıp höygänendä:

— İ-i bäpesem, berzän-berem!.. — tip ük yıbärze. Berzän-ber bulıp yäşäp yatıuı häybät, ä bına «bäpes» tigän hüz genä İrmäkteñ küñelenä yatıp yıtmäy. Tik äsähe äytkängä genä tüzä. Yuğihä, auıldağı iñ däü keşe — Ğizetdin babay osrağan hayın:

— Ha-ha-a, qayhılay bezzeñ İrmäk zur üskän, ir yıtkän! — tip äytmäs ine. Şuğa ber kön üze totto la horanı:

— Babay, ä nisek ir yıtälär?

Tegehe, yılmayıp qarap torzo la, şundayın itep unı kütärep yuğarı söyzö, İrmäkteñ tübähe saq qına qoyaşqa yıtmäy qaldı.

— İrzär, ulım, hineñ atayıñ keüyek bula, — tine azaq, bik uysanlanıp.

İrmäk şunda uq boşonop kitte.

— Ul... yatıp qalğan bit äle... — Nisek «yatıp qalalar», unıhın İrmäk añlap yıtmäy, şulay za ololar auızınan sıqqandı ul da otop alğaynı.

— Eyı, şulay... — tip höylände Ğizetdin babay. — Aqmırza işelär yauza häläk buldı. Eyı, dä-ä...

Ğizetdin babayzı la añlauı qıyın qayhı saq. Oşonday mäldä öndäşmäy-nitmäy arı kitä lä bara. «Yatıp qalğan...» Niñä ulay tip äytälärzer, ämmä İrmäkteñ atahı başqasa äylänep qaytmayasaq. Äsähe şulay töşöndörzö uğa.

Ä bına İrmäkteñ bıl donyala nisä yıl yäşäüye häzer ber kemgä lä ser tügel. Häyır, unıñ ser bulğanı la yuq. Uğa tep-teüäl altı yäş tä ös ay! Unıñ yäşe häzer ber genä tügel, ikense qul barmaqtarına küptän

sığıp kitte.

— Nisä yäş hiñä, İrmäk? — tihälär, malay, uylap ta tormay, ber qulındağı barmaqtarzı «yälp» itterep tarbaytıp kürhätä hala, şunan ikenseheneñ ber barmağın yuğarı söyä lä, ikeläneberäk bulha la, saq qına käkräygän sänsäkäy barmağın şularğa östäp quya. Añlağan keşegä — işara la yıtä, tizär. Bıl küpme, ällä azmı? Bayağı Ğizetdin babay äytmeşläy, hättin aşqan.

Bına oşo «hättin aşqan» başı menän İrmäk Ösöylö auılında berzän-ber malay bulıp yäşäp yata. Huğış tamamlanıuğa la biş yıl ütep kitte. Auılda häzer yañı bäpestär tıuzı. Bäläkäy genä malayzar za üsep kilä. Tik ular — ular inde. İrmäkteñ tisterzäre tügel. Ana şulay ısın dus kürergä lä zar-intizar bulıp, täki tırmaşıp üsep kilä ul.

...İrmäk Ösöylö auılınıñ sitke öyzäre kürengän hayın, azımdarın qızıulattı. Ana aldağı soqorzo ütep, tümäläskä kütäreleü menän, ularzıñ halam tübäle öyö lä küzgä salınasaq.

Yazğı qoyaş inde töşkölökkä kütärelgäyne. Älegä tirä-yaq yalandar, qalın aq yurğandarın yabınğan kileş, tınıs qına serem itä. Läkin eş bılayğa kitkäs, ular za ozaq yoqlay almas, moğayın yılığa baslığıp, yähäteräk qar yurğandarın asıp ırğıtırzar.

Üzeneñ uyzarınan läzzät tabıp atlağan İrmäk saq qına azımdarın äkrenäytte lä sabır qaraştarın Ösöylögä yaqın ğına tau bitläüzärenä töşörzö häm üze ük qızığıp, küñele menän şunda tartılıp quyzı. Bitläüzär qarzan ärselep bötöp kilä, häs tä kürşelärendäge Yözökäy inäyzeñ başlığı keüyek, ala-sulalanıp yata. Moğayın, unda säkän huğıp ta bulalır inde. İrmäk his şikhez şunda barıp sığasaq. Tik yañğızıña ğına qıyın. Ni uynap bulmay, ni höyläşergä keşe yuq. Möslimä menän Miñlegöl kilmäs, ular üzzärenä kürä tügel, ere qılanalar. Öyzäreneñ täzrä tuphalarına menep ultırğan bulalar za, hağız säynäp, ütkän-hütkändä İrmäkkä tel kürhätep ultırıp qalalar.

Ularzıñ, ismaham, äsäläre lä öyzä genä tora. Yäy könö kolhoz eşenä yöröştörälär zä qış buyı şul ihata tirälärenän sitkä kitmäyzär. Yıtmähä, Miñlegöldöñ atahı la bar. Üzeneke ük tügel şikelle, huğıştan nıq yaralanıp qaytqas, äsähe indergän dä quyğan. Kem genä bulmahın, barıber atay. İh, rähät ularğa!

İrmäk ısınlap ükende, tamağına nindäyzer qatı töyör ultırğaynı, şunı köslök menän yotto la yulın arı dauam itte.

Nurğälene saqırıp qarağaynı la bit, unıhı inältkän buldı, ularzıñ auılına kileüzän baş tarttı.

— Äy, hezzeñ bıstıq qına auılığızğa barğansı... — şulay tip kenä tanauın yıyırzı.

Nurğäle — Qarğalı malayı. Qarğalı zur auıl ul, İrmäktärzeñ kolhoz üzäge lä unda. Malay belä-belgäne birle unıñ äsähe oşo Qarğalığa yöröp eşläy. İrtän irtük yäyäüläp sığıp kitä, kis äylänep qayta. Tege yaqqa ös saqrım, kiregä lä ös saqrım.

Näcibä apay kolhoz känsälärendä hisapsı bulıp eşläy, ä töşlöktä Nurğäleneñ äsähe yanına säy esergä kilä. Hiräk-miräk äsähenä eyärep barğanında, İrmäkkä lä Nurğälelärzä qunaq bulırğa tura kilgeläne. Ularzıñ öyö irken, täzräläre kiñ, beyık. Auıldarı la is kitmäle zur. Bılay Nurğäle menän nıq qına duslaşıp ta alğaynı İrmäk. Bergä uynağan saqtarında bigeräk tä küñelle bula. Unday köndär İrmäk ösön ısın bayram inde. Yıtmähä, Nurğäleneñ belmägän uyını yuq. Köndär buyı uynay za quya ike malay. Tik bayramday matur köndär hiräk kilä. İrmäkteñ qalğan ğümere Ösöylölä — Aqnögöş buyında yañğızı ütä. Qış bulha, ber üze sana şıua; yäy yıthä, balıq tota. Yä äbeyzärgä eyärep yıläkkä, seyägä yöröştörä. Küñele kilgändä hiräkläp kenä yä Miñlegöldärgä, yä Möslimälärgä bara. Tik nisä barma, ular şul ber ük qursaq uyının uynayzar. Nimähe qızıqtır inde şunıñ?.. ,

Bına İrmäk äle lä Qarğalınan qaytıp kilä. Äyteüye genä anhat, nindäy zur aranı ber üze atlap ütte. Bürenän dä qurqıp tormanı hatta. İrtän Ğizetdin babayı:

— Äy, yıget, Qarğalığa barahıñmı? — tip atın tuqtatqaynı, ultırzı la kitte. Äsähe aptırap ber buldı äle unıñ kilep ineüyenä.

— Nişläp yöröyhöñ? — tip oroşto täüzä, ä üze barıber qänäğät, tupıldatıp höymäyınsä buldıra almanı.

— Ğizetdin babayğa ultırıp kildem, — tine, äsäheneñ küñele tulışıp kitte hatta.

— İ-i, qolonsağımdı! — tip yarattı, ulına ällä küpme hoqlanıp qarap ultırzı. İrmäk «qolonsağım» hüzen berense märtäbä işetä ine äsäheneñ auızınan, yıtmähä, üze başqalarzan yäşerep kenä yaulığınıñ oso menän küzzären hörtöp aldı.

— Bar, Nurğälegä barıp, uynay toroğoz. Töşkölöktä aşağas, qaytarıp yıbärermen. Üskänemde!.. — Yänä yañı hüz äytte äsähe, «üskänemde» tine.

Äy rähätlänep uynanı bögön İrmäk Nurğäle menän. Şul tiklem küñelle buldı, hatta azaq qaytqıhı kilmäy yörönö. Töşkö säy esep, äsähe yañınan eşkä kitte. Tik şunda ğına İrmäk öyzäge hıyırzı isenä töşörzö. Lapas astında bikle tora bit, uğa taşıp hıu esereü İrmäkkä yökmätelgän.

Nurğäle İrmäkte Qızıl yarğa tiklem ozatıp kilde. Bınan Ösöylö auılı us töböndäge keüyek kürenä. Nıqlabıraq qarahañ, moğayın, uramındağı qayhı ber keşelären dä tanırğa mömkinder hatta.

Yänä tau şıuzılar. Bıyılğı qarzıñ qäzeren belep qalayıq tigändäy, kört östöndä ike malay rähätlänep aunanı. Saq ayırılıştı ular. Bına äle auıldarına yıtep barğanında yänä artına borolop qaranı: Qarğalıla yäşäü nisek rähät! Häyır, malay tiz ük bıl uyzarın sitkä qıuzı. Yuq, ularzıñ Ösöylöhönä beräy auıl yıtä bulamı? Qarğalınıñ yılğahı yuq, ö Ösöylö — Aqnöğöştöñ näq yar başında...

Oşo uyınan bik qänäğät bulıp, İrmäk Ösöylö yağına yügerä başlanı. Üze yır köylöy, üze yügerä.

Öyzäre täñgälenä inde yıttem tigändä, İrmäk qapıl tuqtap qaldı. Bäy, Sömiğullanıñ quldarı hınıp töşkän, yıtmähä, başı qıyşayğan... İrmäk şiklänep kenä baş osona kütärelep qarap quyzı. Qoyaş tağı la qızıuıraq iretä ine qarzı.

İrmäktärzeñ öyö Aqnögöştöñ yar sitendä genä tora. Auıldıñ bıl yaq osonda tip äyterlek. İşek aldarında, ägär şulay tip äytergä yaraha, yıl da kört halıp, beyık kenä tau hasil bula. İrmäkkä sana şıuırğa la ällä ni sitkä yörörgä tügel. Öyzän sığıp, şunda kütärelähe qala. Ğäzättä, ul şul kört başına qar malay yahap ultırta, ısın keşe keüyek qarap ultıra ul. İrmäk köndär buyı şunıñ menän üze höyläşä, uynay, hatta ularzıñ quşarlap yırlağan saqtarı la bulğılay. Bına şul qar malayğa İrmäk Sämiğulla tip isem quştı. Unıñ hatta başında käpäse lä bar ine, bögön ul da yuq. Qoyaş şulay qarzı tiz iretäme ikän?

İrmäkteñ küñelendäge şik artqandan-arta barzı, kem unıñ Sämi- ğullahın qıyırhıtqan huñ? Küzzärenä yäş kilep quyzı malayzıñ.

Kürşelä genä Yözökäy isemle yañğız inäy yäşäy. Sämiğulla unıñ berzän-ber ulı bulğan, qızılsa sığıp ülep quyğan. İrmäkte nıq yarata Yözökäy inäy, yayı tura kilgän hayın, yañğız moñayıp yörömähen tip, İrmäkte saqırıp inderä. Yä butqa aşata, yä qoymaq menän hıylay. Bına şunday vaqıttarza ike hüzzeñ berehendä Yözökäy inäy:

— Quy inde, bınau Sämiğullam äräm genä bulıp quyzı bit, bähethezlek ağas başınan tügel, äzäm başınan yöröy, — tip azarına başlay. — Şundayın ilgäzäk, şundayın da alsaq bala ine. Ğümer- käyzäre genä bulmanı bahırqayımdıñ. Atahı la huğışta yatıp qaldı. Quy inde, quy... Bına ikäüläp şul tiklem tatıu uynar inegez. Sämiğullam hinän yıte yäşkä zurıraq ine. Bulha ni, qarap qına uynatır ine, ismaham. Äsäyıñ ni, Näcibäne äytäm, köndär buyına şul känsälärendä. İrtän kitä, kis qayta... Ber-beregezgä iptäş kenä bulır inegez, Sämiğullam menän. Zerä lä häybät bala ine ul...

Bına oşolarzı işetep yörönö-yörönö lä İrmäk, ber köndö işek aldarındağı tauzıñ iñ tübähenä, bötä yırgä lä kürenep tororloq itep, qar malay yahap quyzı. Uğa kümerzän küzzär quyzı, tanau-auızın da kileşterze. Tal ağasınan qırqıp, quldar yahanı. Bötönläy ısın malayğa oqşanı la quyzı bıl. Uylap yörönö-yörönö lä İrmäk, uğa Sämiğulla tip isem quştı. Bıl haqta Yözökäy inäygä äytkäs, ul täüzä täzränän genä qarap şul tiklem qıuandı.

— Ä-äy, ana mineñ balam basıp tora!.. — tigän buldı inäy, uysanlanıp kitep, şunan señläp-señläp ilanı la yıbärze.

— Yözökäy inäy... Min unı häzer qolatıp töşöröm, ilama!.. — tip uramğa atılğan İrmäk artınan inäy üze lä kilep sıqtı. Unıñ ilauına oşo qar malay ğäyıple keüyek toyolğaynı İrmäkkä.

Yözökäy inäy äyländerep qarap sıqtı la qar malayzı:

— Bik matur yahağanhıñ, — tine, tınıslandı. — Äyzä, şulay bötäbezgä lä qarap torhon. Häzer, balam, sabır ğına itse!..

Ul öltöräp öyönä kerep kitte. Ber azzan, küp märtäbälär yamalğan bulıuına qaramastan, haman qolaqsındarı ayırılıp töşmägän käpäs kilterep sığarzı.

— Mä, balam, Sämiğullam oşono keyä lä yöröy torğaynı. Oqşağas, bötönläy oqşahın. Yaz inderep birerheñ.

Äy qıuandı İrmäk bıl hälgä. Şunda uq qar malayzıñ başına tege käpäste «yälp» itterep keyzerep tä quyzı. Bına, ismaham, İrmäkkä lä iptäş tabıldı. Üze sikhez qıuandı, Yözökäy inäy menän yänäş basıp, bik ozaq Sämiğullağa qarap torzo. İnäy öyönä kitkäs, yaqın kilde:

— Şäpme, Sämiğulla! — tip öndäşä haldı. Ällä qar malay za yauap birze inde. İrmäkkä här häldä-şulay toyoldo. Şunan ul östäne: — Äyzä, tanış bulayıq, min — İrmäk! — tigän buldı. — Bınan tübä gel bergä uynarbız, Sämiğulla, yäme!

Tege lä başın helkte şikelle, käpäse qolap töştö. İrmäkteñ ise kitte bığa, ul aşığıp yañınan qar malayğa käpäsen nıqlap keyzerep quyzı.

Bına şulay duslaşıp kitte ular Sämiğulla menän. Qış buyı ikehe bergä uynanı. Qar malay qarap qına ultırzı, ä inde İrmäk unıñ yanında sar-sor kilde: tau şıuzı, qarza aunanı, täkmäs atındı...

Auıldarı aşa ütä torğan olo yul da oşo tau astınan ğına halınğan. Yulausılar üz siratında ber üze mäc kilep uynağan malayğa yılmayıp, baş sayqap ütep kiterzär ine. Nisek inde şulay yapa-yañğız ğümer ütkärergä käräk, yänähe. Yuq, ul ber üze tügel, unıñ dusı bar, Sämiğulla!

...Äle bına öyzärenä yaqınlaşqan hayın İrmäkteñ yöräge darsla- bıraq tipte. Sämiğullağa ni bulğan? Ber tügel, ike qulı la yuq. Käpäse qayza ikän? Yıl osorğan tihäñ, tirä-yaq tıp-tın. İrtän, İrmäk Ğizetdin babahınıñ sanahına teyälep kitkändä, Sämiğulla hin dä min ultırıp qalğaynı. Hatta qul da bolğanı şikelle...

İrmäk tauğa kütäreläyım genä tigäyne, saq qına sittäräk başına yañı bürek, ayaqtarına qupşı ğına töplängän urıs bıymahı, östönä bile qayışlap bıuılğan, yamauzıñ äsären dä kürmägän ıqsım hırma keyıp yıbärgän yat malay kürep, şıp tuqtanı. Aptıranı la quyzı ul. Auıldarında İrmäktän başqa malay yuq, bıl qayzan kilgän? Kem ul? Ällä... ällä... . İrmäkteñ başına qapıl şunday uy kilde: Sämiğulla terelep qaytıp, unı uynarğa kötöp yöröymö, yuğihä? Bıl häldän huñ bötä täne esele-hıuıqlı bulıp kitte. Üze qurqtı, ämmä küñeleneñ qayhılır ber sitendä ömöt utı toqanğanday itte. «Sämiğulla... ana hin nindäy...» — tip bışıldanı ul üz aldına.

Älegä malayzıñ yözö kürenmäy, mış ta mış kilep, tege yañı qar malay äüäläp mataşa. Sämiğullanıñ quldarın da ul hurıp sığarğan, bınıhı kön keüyek asıq, ana, käpäse lä şunda aunap yata. İrmäkteñ asıuı qabarıp kitte, yügerep barıp hırmahınıñ yağahınan yürmäp totop alırğa uylağaynı la yañınan hıuındı: bälki ul üze tere Sämiğullalır? İrmäk yahap quyğan qar malayğa tübänhenep, şuğa yurıy quldarın yolqop taşlağandır...

İrmäk, ni bulha la buldı tigändäy, tau başına menep bastı la hırmalı malayğa qarap tora başlanı. Ni tihäñ dä, tauğa ul huca bit äle. Ä yat malay äylänep tä qaramay, ismaham. Ah ta uh kilep zur qar yomarlamın tägärlätä. Şulay za tanış tügel malayzıñ käüzähe sibek ikände tösmörlägäs, İrmäkteñ küñelenä şik töştö: «Bulmas, Sämiğulla minän zurıraq bit...» E inde tegeneñ bürege astınan kilep sıqqan boyzay halamı işe säsen dä şäylägäs, ikeläneüyenä urın qatmanı. Bıl — yat malay! Qara hin unı, qalayıraq huca bulırğa ölgörgän. Min unı häzer...

İrmäk qatı ğına itep alğa ber-ike azım yahap quyzı la tamaq qırzı. Yuq, tege yat malayzıñ ise lä kitmäne, ikense yomarlam äüäläy başlanı. Qar östöndä tire beyäläyzäre säselep yata. «Bay malayı!..» — tip ürtände İrmäk. Häyır, ul unday tire beyäläyzärze undı tegep birhälär zä keymäs ine. Nimägä ul, İrmäk keüyek malayzar öşömäy. Ana, äsähe közzän berze bäyläp birä, şul yamau halına-halına qış buyına yıtä. Bına häzer qulına bötönläy keymäy zä yöröy ala.

İrmäk, beyäläyzären sisep, yurıy şundağı qazaulı tayaqqa keyzerep quyzı la nığıraq itep yütällärgä kereşte. Seü! Malay işette tügelme? Eyı, ana «yılp!» itep kenä qarap aldı la, qapıl eşen taşlap, qalqınıp bastı. Bına ular, ike tanış tügel malay, ber-berehenä qaraşıp tora. Käüzäläre sama menän ikeheneñ dä ber tirä. İrmäk kenä, moğayın, mıqtıraqtır. Tegeheneñ boyzay halamı töslö öltögö tırpayıp kürenä, küzzäre zäp-zäñgär. İrmäk täüzä, bını kürep, qurqıp ta quyzı, sönki üz ğümerendä täüläp zäñgär küz küreüye ine. Şunlıqtan quñır küzzären sılt-sılt yomğolanı. Hırmalınıñ bite sey harı, yıtmähä, ere hipkel basqan. İrmäk, irekhezzän, üzeneñ yözön ışqıp quyzı. Unıñ tutlağan quñır yözöndä hipkeldärzeñ äsäre lä yuq ine, älbittä. Sästäre lä halam tügel, kümer keüyek qara. Qatılıqqa qatı inde mägär.

«Bınıñ menän huğışırğa tura kilmägäyı», — tip uylap aldı İrmäk, beläktären uynatıp.

— Niñä mineñ qar malayzı vattıñ? — tip qısqırzı İrmäk, ürtälep, üze tağı la ber azım alğa atlap quyzı. Ä tege halam säs, auızın yıra töşöp, şulay uğa yaqınlaşa birze, yıtmähä hap-harı teştäre arahınan qap-qara yık kürenä. Teşe töşkän, timäk. İsmaha, şunı la uylamay.

— Bına mineñ teştärem, tezeleşep tora! — tip ısqındırğanın hizmäy zä qaldı İrmäk, üze auızın yırıp kürhätte. Hatta kötmägändä:

— Br-r-r! — tigäneräk auaz da sığarıp quyzı. Tege lä bireşmäy, harı teştären ırcayta:

— Ba-ba-a! R-rr-r!.. — tip et hımaq ırıldap uq yıbärze.

Kötmägändä şunday häl bulıp aldı: hipkelle malay yıtez genä tire

beyäläyzären keyze lä Sämiğullanıñ qar östöndä aunap yatqan käpäsen İrmäk yağına tibep yıbärze. Bılay za harıuı qaynap torğan İrmäk bınday tübänselekkä nisek tüzep torhon, yamaulı bulha la, ni yıtte käpäs tügel bit. Sämiğullanıqı. Barzı la asırğanıp halam sästeñ yağahınan böröp aldı, helkette. Tege malay, bınday hälde kötmägän, ahırı, zur zäñgär küzzären sılt-sılt yomğolap qarap tik tora.

— Qarama, hinän qurqır hälem yuq, — tip tegene hırmahınan eläkterep aldı la İrmäk, tübängä — yul yağına, törtköläy başlanı. — Bar, tau mineke, hine bında ber kem dä saqırmağan! Beldeñme!

Tegehe lä nizer äytte, ikehe lä körmäkläşkän köyö tumarlaşıp tübän tägäräne. Tau astında halam säsleneñ härmäüyes quldarınan saq ısqınıp torop bastı la İrmäk östön qaqtı. İkehe lä ahıldap töşkäyne.

— Ana bara yulıñ, urıs! — tip üsekläne zäñgär küzle malayzı, olo yulğa törtöp kürhätte. — Tay bınan! Tabanıñdı yaltırat, añlayhıñmı! İkense bezzeñ auılğa kilmä!

Halam säs yış-yış tın ala, üz telendä nimäler höyläy, quldarın bolğay, bersä qar malayı, bersä auıl hırtındağı mäktäp yağına işaralay. Şunan kötmägändä yozroq kürhätmähenme bıl!

«Ä-ä, hin äle şulaymı? Bında kilep yozroq kürhätep torğan bulahıñ işşeü, hästrüş», — İrmäk tä yozroqtarın töynäne, ul ğına la tügel, ni ğillä menän tau astına kilep töşkän Sämiğullanıñ hıñar qulın — huyıl taldı eläkterze... Bını kürgän halam säs, zäñgär küzzären bısıylandırıp, ilanı la yıbärze. Äle ğenä küzzäre nindäy matur ine, ular qapıl töshözlände. İrmäk qurqıuğa qaldı. Alan-yolan qarandı. Şunan qulındağı tal ağasın äyländerep-tulğandırıp qarap torzo la tau başına ırğıttı.

— Üzeñ bit... Sämiğullanıñ quldarın hurıp alıp bötkänheñ, — tip hırmalı malayzı yälläp öndäşte. — Bına min hineñ öyöñä barıp şulaytayım äle... Nişlärheñ ikän? — Şunan bötönläy yomşarzı, zäñgär küzleneñ hırmahın qaqqılanı.

İrmäk russa ber nisä hüz belä, ularğa qayhı saq quna töşkän yulausı urıstarzan öyränep qalğaynı. Şuğa la yähät kenä hüz quştı.

— Atayıñ... Papañ qayza? Qunaq malay kürenäheñ bit, moğayın, beräy yulausı ulıhıñdır...

— Papa?.. — Tege malay tınıslandı, urtaq ber tanış hüz tabıldı bit, küzzäre bayağınan da sağıuıraq bulıp zäñgärlände... — Papa tam! Tam!

— Tam? Tegendäme, mäktäptäme?

— Ugu...

Uñarsı bulmay, bayanan birle aratalı qapqanan qızığıp qarap torğan Yözökäy inäy öndäşte.

— Balaqayzar, sınok, äyzä säy kuşat! İrmäk ulım, alıp in qunaqtı, asıqqandır. — Şunan östäne. — Hozayğa şökör, yän birgängä — yün birä ul. Ana bit, malay keşegä ni, dusı la tabılıp tora. Azaq, tamağığız tuyğas, bergäläp uynarhığız. Quy inde, auılıbızğa kino kilgän! Kino! Bögön kis mäktäptä kürhätä, ti, bına bıl malayzıñ atahı Mişka. Huğış bötkängä küpme, bınday möğcizäneñ bezzeñ auılda bulğanı yuq ine äle.

Qapqa töbönä kilep tuqtağan ike malayzıñ da arqahınan tupıldatıp höyzö Yözökäy inäy.

— Balam, isemeñ kem äle? Zovut kak, Särgäy? — tine ul qunaq malayğa, tegehe, ilgäzäklänep:

— Saşa... — tip yauaplanı.

— Ä bınıhı bıl malayka — İrmäk. Añlanıñmı? İrmäk! Karoş malayka!

Uñarsı bulmay Saşa başın helkep, İrmäkkä qulın da huzıp yata.

Ey rähät bulıp kitte oşo saq İrmäkkä. «Yaray äle, malay bulıp tıuğanmın, — tip ısınlap qıuandı ul, — yuqha, Saşa isemle dus tabılmas ine...»

Baş osonda, salt ayaz kük yözöndä, yazğı qoyaş tağı la köläslänä töşöp, üzeneñ isäphez-hanhız nurzarın unıñ yılıhın hağınıp zar-intizar yatqan yır östönä yomartlanıp yauzıra ine.

İkense hikäyä,

yäki

–– qızıl ätästeñ talauınan
imen -qotolou

Yözökäy inäyzeñ ber taba maylı qoymağın yaltıratıp quyğas, malayzar uramğa sıqtı. Aşap, tamaq tuyzırıp alğas ni, ikeheneñ dä küñele kör. İrmäk Saşağa qarap, Saşa — İrmäkkä qarşı ber özlökhöz yılmayzı.

Bayağı qar tauındağı qılığı ösön İrmäk bik zur uñayhızlıq kiserä ine. Äle nisek tä halam säsle malayzıñ küñelen tabırğa tırıştı. Äkren genä basıp tübägä kütärelgäs, İrmäk üze başlap tege käpäste Saşağa taban tibep yıbärgän buldı. Tegehe lä bik ziräk ikän, ozaq köttörmäne, şunda uq yauap itep yırtıq käpäste kiregä osorzo. Oşo mäldä İrmäk Saşanıñ qulınan totop aldı la, ğäfü ütengän hımaq, başın eyıp aldı. Yuqqa ğına törtöp yıbärgänmen baya, hin şäp malay, ikän, yänähe. Saşa tiz ük töşöndö:

— Pustyak, — tigän buldı. Ähä, bınıñ tağı ber hüze añlaşıla tügelme? İrmäk elep aldı:

— Büstäk tügel şul, oyat!

Oşo mäldä ikehe lä berehen-berehe uzıp sıltırlatıp kölöştölär. Saşa hatta ike märtäbä İrmäkteñ arqahına dustarsa qağıp alırğa la onotmanı.

Ber azzan İrmäk, şayarıu küñelle bulha la, yırzän Sämiğullanıñ käpäsen alıp, bağana başına elep quyzı. Ni tihäñ dä dusı bit, bıl qunaq malayzar kiler zä kiter, ä İrmäkkä Sämiğulla menän torop qalırğa.

Oşono ğına kötkän keüyek, Saşa yügerep barıp tırım-tırağay yatqan ike tal ağasın yıyıp kilterze. Berehen şunda uq qar malayğa qul itep eşläp tä quyzı. Unan inde İrmäk tä qalışmanı. Sämiğullanıñ yözön maturlanılar, küzzären törttölär, käüzähe qıyşayıp barğan keüyek ine, unıhın da bınamın tigän itep turaytıp quyzılar. Yıtmähä, Saşa baya uq İrmäk onotop qaldırğan yıüyeş beyäläyzärze Sämiğullanıñ quldarına keyzerep yıbärgäs, qar malay hoqlanğıs buldı la kitte. İnde käpäste yañınan keyzerähe genä qaldı. Şul saq Saşa dürt ayaqlanıp basıp, bını bik tiz töşöngän İrmäk, unıñ arqahına menep bik yäteşläp Sämiğullağa käpäsen keyzerze.






Ey ikeheneñ dä küñeldäreneñ bulıuın kürhägez ine oşonan huñ!

Saşa qapıl İrmäkteñ yıñenän tartıp, hırttağı mäktäp yağına ımlanı. Äyzä, atayım yanına barayıq tip äyteüye ine bınıhı. İrmäkteñ üzeneñ dä yäne tüzemhezlänä ine bayanan birle. Nimä, nimä, ä Ösöylö auılına berense märtäbä kino kilgän! Qarğalıla äsähe ber-ike rät alıp barğaynı unı. Şul tiklem ğäcäp küreneş, aq sepräktäge keşelär qapıl terelde lä kitte. Terelä genäme huñ, keşesä höyläşälär, kölöşälär... Äkämät inde. Oşolarzı uylap alıp tüzemhezlängängä İrmäk rizalıq belderze:

— Äyzä huñ!

Ular, quqır ğına basıp, tıqrıqqa inep kittelär. İrmäk bayanan birle küzeneñ site menän tıqrıq möyöşöndä yäşäüse Möslimälärzeñ lapas başın küzätep kilä. Bını ul Saşağa hizzermäskä tırışa, sönki mäğänähen älegä üze genä añlay.

Lapas başında älegä ber kem dä yuq. Läkin Möslimäneñ qızıl yaulığı yalpıldap kitkände ul üz küzzäre menän kürze. Timäk, ularzı şäyläy halıp, etlek uylay Möslimä. Nisaua, kürmägänen kürhäter äle İrmäk tä. Ular Miñlegöl menän ikäülektän fayzalanıp, nisek teläy şulay İrmäktän kölgän bulalar. Taqmaqtarı la nisek bit äle, äzäm mäshärähe:

Malay, malay, malayqay,

Art yaqqayı qalayqay!..

Tfü! Tapqandar äyter taqmaq. İrmäk bına üzenä hüz birä: oşo qunaq malay qaytıp kiteü menän şundayın itep taqmaq sığarasaq, hatta tegelärzeñ küzzäre atılıp sıqmalı bulır.

Äle İrmäk Möslimäneñ häylähen tiz töşöndö. Ana, ularzı kürep qalıu menän, yügerep sığıp tıqrıqqa yım hipte. İnde bıl tiräne imen genä ütep bulmayasağı kön keüyek asıq. Artqa sigeneüye malay keşegä oyat. Bigeräk tä qunaq malay aldında. Qulına beräy sitän sıbığı eläktergändä lä yarar ine lä ul... Häzer Möslimälärzeñ tauıqtarı la şul tıqrıqqa yım süplärgä sığasaq. Ä inde ularzan ber totam qalmay yörögän ozon suqışlı däü qızıl ätäs, yul basırğa äzer bulıp, küzzäre qızarıp-alarıp, şunda uq barıp torasaq.

Qızıl ätästän kürgän mihnättären İrmäk höyläp bötörä almas ine. Şuğa qulınan tayağın töşörmäy torğaynı tıqrıqtan ütkändä. Yuqha, añşayıbıraq barhañ, ul qotorğan ätäs osop kilep başıña qunırğa la küp horamas. Bına äle tayaq alırğa la baştarı yıtmägän. Nu Möslimä, elägerheñ äle ber üzeñ genä...

Malayzar Möslimälärzeñ öyönä yıtep kilgändä, qapıl yıllänep sitän aşa osop sıqmahınmı tege huğış suqmarı! Mañlayında us yasılığındağı qıp-qızıl kikrege ällä qayzan uq yalpıldap kürende.

Qara, qara, quştanbikähe — Miñlegölö lä qalmağan. Auızzarı qolaqtarına yıtkän. Ber kältä besände arqırı haldılar za, şuğa ultırıp, sertlätep könbağış yarırğa kereştelär. «Kämit qararğa äzerlänälär», — tigän uy kilde İrmäk başına. Qış könö tirä-yaqta taşı la yatmay bit äle, kikregen laylağansı tondoror za qasır ine. Ä... qanğa batırıp ikehen dä talap ırğıtha? İrmäkteñ küñelen ber azğa ğına qurqıu bastı. Bını ul Saşağa la añlatıp qararğa tırıştı, ätäs bulıp osop-qunıp ta kürhätte, läkin halam sästeñ ise lä kitmäne. Yılmayğan kileş atlauın belde. Qunaq qurqmağas, İrmäk nişlähen inde. Ni bulha la ikehe bergä küräsäk. Şulay za ul yul östöndä yatqan ber nisä yomro ğına tuñğan at tizägen tösmörläp quyzı, his yuğında, käräk saqta şularzı alıp ölgörgändä lä nasar bulmas.

Lapas başında qızzar sırq-sırq kilä, tüzemhezlänep ätästärenä ürelep qarayzar. Saşa ularğa telen sığarıp kürhätkäs, tegelär tağı yänlänä töştö. Häzer, häzer teleñde kürerbez, yänähe.

Malayzar ul-bıl itep ölgörgänse, tege küze alarğan qızıl ätäs, däü qanattarın şıştırlatıp yırzän höyräp, yügerep kilä lä başlanı. Tauıqtarı la ber azğa yulğa hibelgän yımde süpläüzän tuqtap torzolar. Yäle, bezzeñ ätäs ağayıbız nisegeräk dömbäslär ikän bılarzı, qarap-qarayıq, tip äyteüzäre şul bulğandır inde. Tauıqtar ğına tügel, könbağış sırtlatıuzarın onotop, Möslimä menän Miñlegöl lapas sitenä ük muyındarın huzıp kilep yatqan.

Ätäs tigäs tä ätäs inde, qotorğan bulha la, keşe ayıra. Üzenä yaqın qunaq malayzı kürmämeşkä halışıp, äpät İrmäkkä uqtaldı. Malay ni bulha la buldı tine lä sıtırlatıp küzzären yomdo, hıñar beläge menän yözön qaplanı. Läkin ätäs bıl yulı İrmäkteñ tüşenä qunıp ölgörmäne, Saşa unı «hä!» tigänse ike botonan eläkterep tä aldı. Tege donya yarıp qurqıldap yıbäreügä ikehe lä yırgä qolanı. Qunaq malay qurqaqtarzan bulıp sıqmanı, ikense qulı menän yähät kenä huğış suqmarınıñ qanattarın qayırıp totop aldı la, ayaqtarına basqas, ätäste bolğap-bolğap torop sitän buyına tomorzo. Tege qotorğan, ällä küpme ipkä kilä almay, yar halıp qısqırzı. Bını kürgän tauıqtar yıl örgändäge keüyek qasıp böttölär. Ber azzan ätäs tä nisek yıtte şulay ırğıp torzo la, yönö yolqonğandı la onotop, qanattarı işelgängä sitän aşa osop sığa almağas, qıtqılday-qıtqılday tıqrıq buylap tübängä yılderze. İmen saqta qasıp qotolğanıñ häyırle, tigänder inde. Unıñ qarauı lapas başınan ber tügel ike qız hörän hala başlanı:

— Ülterze-yı, ülterze!..

— Böt-tö, harap itte!

— Mörtät, ülät, läğnät!..

— Ül-ter-ze-yı-yı!..

Malayzar ber-ike azım da atlarğa ölgörmäne, qulına sıbıq totop, Möslimäneñ äsähe tıqrıqqa uq kilep sıqtı.

— Nimä, hästrüş malay, şul mineñ malıma qanığıuıñ bar inde hineñ!..

İrmäkteñ art yağına şıylap töşörgä teyışle sıbıq hauala köyö asılınıp qaldı. Saşa, zur zäñgär küzzären tultırıp qarap:

— Zdraste! — tip öndäşte.

Möslimäneñ äsähe bınday uq hälde kötmägäyne, ni äytergä belmäne:

— Zdraste huñ, äläyhäñ, — tigän buldı. Şulay za İrmäkkä qarap yanap quyırğa onotmanı. — İple yörö, Näcibä malayı tip tormam.

İnde İrmäk qurqmay, iptäşeñ bulğas, bigeräk tä urıs malayı ikän — hiñä ber nämä lä kärtä tügel.

— Auılda bögön kino bula, vät, — tine İrmäk, — bına bıl belgegez kilhä, Saşa, kinosı ağayzıñ ulı. — Ber az uylağandan huñ östäne. — Mineñ dusım!

Möslimäneñ äsähe bot saptı:

— Istağifirulla, kina kilgänme ni? Qara äle... Möslimä, Miñlegöl, kino kilgän, ti bit auılğa. Ösöylönö lä äzämgä hanağas, eştär arıuğa taban bara inde. Ber köndö Ğizetdin ağay gäzitkä yazzım äle, tip höylänä ine şul.

Lapas başında ike qız kemuzarzan hikereşä başlanı:

— Ur-ra! Kino kilgän...

— Bezzeñ auılda la kino kürhätälär, ur-ra!.. — İrmäk tegelärgä qızığıp qarap torzo la, äle genä eşlägän etlektären isenä töşöröp, bılay tine:

— Ä min hezze kinoğa kerettermäyım!

Möslimäneñ äsähe qapıl ğına aptırap kitte, lapas başındağılar qurqıp, tınıp qaldı.

— Ni-nisek inde ul... kerettermäyheñ? Ey, Näcibä malayı, min hine... äsäyıñ känsälärzä eşläy tip tormam... Ular nimä, sovet balaları tügelme ni hiñä?

İrmäk apayzıñ auırtqan yırenä teygände añlap, üzhüzlände:

— Bulha la indermäybez! — Şunan qunaqqa boroldo la: — Şulay bit, Saşa, — tine.

Tegehe, äyterheñ, başqortsa öyränep ölgörgän inde, başın helketä.

— Ana işettegezme, Saşa ni tine? Ätästären huğıştırıp qarap ultırhındar, tine.

Lapas başındağı ike qız, äle genä kemuzarzan hikereşkändären dä onotop, ikehe ber yulı küzzären qaplap ilap yıbärze.

— Qızzar başqasa ätäs höslätmästär, tuğanım, aqıllı balalar bit ular. Mährüm itmägez inde, ğümerzä ber kilgän kinonı la qaray almay qalhalar, bigeräk qıyın bulır bit yıtemkäyzärgä. — Apay azarına başlanı. — Hin üzeñ dä, Näcibä malayı, yañğızıñ, moron törtöp qalqıp qına kiläheñ, äsäyıñ uqımışlı keşe bit...

İrmäkkä yäl bulıp kitte apay keşe:

— Yaray, ulayha, barhındar, — tine ul, tura qarap, — tik ikenseläy mine mısqıllamahındar. Bına Saşa äytte, ätästären tağı ber yulğa qotortop sığarhalar...

— Añlaşıldı, tuğanım, añlaşıldı, ikense ulaytmastar. — Şunan apay keşe qapıl alsaqlanıp kitte. — Äyzägez, balalar, balan bastitı beşergäynem, auız itep sığığız!

İrmäk tiz ük uylap aldı la baş tarttı.

— Yuq, äle genä Yözökäy inäy qoymaq menän hıylap sığarzı, — tine häm malayzar arı atlanı. Bara torğas:

— Vät, iptäşeñ bulğas, nindäy rähät, — tip quyzı İrmäk üz aldına.

Kisenä Ösöylö auılınıñ yäşe-qartı — köllöhö lä mäktäp binahına yıyıldı.

Saşanıñ atahı, bik möläyım keşe, malayzarzı iñ türgä — sıtırlap eşläp ultırğan apparat yanına uq menderep ultırtıp quyzı. İrmäktän aqsa la horamanı hatta.

Tışta dvigatel şartlap eşläp yıbäreügä, stenalağı aq ekranğa häreftär yazıla la başlanı. İrmäk äle uqıy-yaza belmäy, şuğa bik ese boşto. Ul äsäheneñ dä eştän qaytıp kilep ultırğanlığın kürze. Ana, Möslimä menän Miñlegöl äsäläreneñ auızzarına inep bara. Ä İrmäk ulay qılanmas. Malay keşe bit, ni tihäñ dä. Eh, urıs telen belmäy, belhä, Saşanan bötähen dä tükmäy-säsmäy höyläter ine.

Uñarsı bulmay, ekranda dahırlaşıp attar sabışa başlanı, qılıstarın bolğap, qızıldar yılep ütte. Ay-Hay, vät osalar täk osalar. Aqtarzıñ kiselgän baştarı tägärläp-tägärläp kitä, ä pulya teygän bahır attarı täkmäsläp-täkmäsläp barıp töşä. Qızıldar ni batır bulğas, haman alğa saba. Qolaq töptärendä yıl genä hızğırıp qalalır inde. Ä qılıstarı huñ, qılıstarı!.. Kömöştän eşlängänme ni, yäşen yäşnägändäge keüyek, yılt ta yılt kilälär...

Oşolarzı qarap hoqlanıp ultırğan İrmäkteñ böyörönä Saşa törttö:

— Von Frunze!

Beräy nämä añlağan keüyek, baş helkte lä İrmäk:

— Eyı, Frunze, — tip quyzı.

Tora-bara uğa bıl hüz şul tiklem oqşanı, qayhı yaugir batırlıq kürhätä, şuğa qarap:

— Ur-ra, Frunze! — tip qısqırzı, tüzmäne, urınında hikerze. Saşağa la märäkä ine bıl, ul da İrmäkkä quşılıp:

— Frunze! Ur-ra-a!.. — tip qısqırzı.

Zur qızıl bayraq totop, ey dala buylap hıbaylılar yılä, ey yılä!.. Şularğa qarap torğan İrmäk bähet kügeneñ yıtense qatında toyzo üzen.

Kino bötöügä äsähen tizeräk qosaqlap aldı. Yulda öyzärenä qaytıp yıtkänse «Frunze»nı höyläne. Äsähe unıñ hayın İrmäkteñ arqahınan döpöldätep höyöp quyırğa onotmanı.

— E-ey, qolonsağımdı, üskänemde!..

İrmäk könö buyı yügerep yöröp, bögön nıq arığaynı. Öyzärenä qaytıp yıtkändä yoqo basa başlağaynı ine inde. Äsähe unı sisenderep tä tormastan, tüşägenä haldı.

Malay töşöndä atta yılep yörönö, hiräk-miräk qısqırıp ta yıbärze. Bına qızıl atlılar östöndä, yalqınday bulıp, zur qızıl äläm yılberzäy. Ul bersä qıyğır qoşqa äylänä, bersä älämgä. Hatta ätäskä lä oqşay birep quyzı. İrmäk unıhın tizeräk yanınan qıuzı. Azaqtan qızıl äläm tik qıp-qızıl qıyğır qoş räüyeşendä genä torop qaldı. Ul bersä küktärgä talpına, bersä tauzar-üzändär östönän şıqıyıp osa, bersä uqtay atılıp, doşmandarına taşlana. Malay töşöndä lä hoqlanıuınan tuqtamay ine. Tertläy birä lä: «Frunze, Frunze!» tip höylänep quya.

Bına şul qiäfättä unıñ töşö ğümerlek häterendä qaldı. Tik irtägähenä mäktäp yanına Saşanı ezläp yügerep barha, ular yuq ine inde. Sanağa apparattarın teyäp, irtän irtük yır tuñda kürşe auılğa sığıp kitkäynelär.

İrmäk bik nıq ükende. İsmaham, Saşa menän huşlaşa la almanı bit. Äle genä bınamın tigän dusı bar ine, häzer tağı, bötä Ösöylögä berzän-ber malay bulıp, yañğızı torop qaldı.


Ösönsö hikäyä,

yäki

yazğı taşqın menän kilgän bähet.



Kön artınan kön ütä torzo. Äle yañı ğına bötä urman-sauqalıqtar, basıu-qırzar qar yurğanın börkänep sabır ğına serem itä ine. Ällä qayhı arala ular asıldı, terelep kitte, güyä qış buyı yoqlağan äkiät batırı kirelde inde — şıtırlap Aqnögöş östöndäge bozzar satnanı. Şulay ber azna tirähe kildele-kittele yattı la yılğa, iräyıp tın alğandağı keüyek, ber kösänep quyzı şikelle. Oşonan huñ äkren genä bozzar quzğalışıp quyzı. Yılı yaqtarğa közön osorğa äzerlängän qoştar keüyek, ular za häl yıyıp yata başlanı. Sönki ularzıñ da yuldarı alıs şul.

Qoyaş unıñ hayın yomartlanıbıraq nurzarın hipte. Bar Ösöylö halqı häzer Aqnögöş yarınan qayta belmäy. Kistären şunıñ yarında usaq yağıu bulhınmı, küptän kibep, taqırlanıp alğan täñgäldärendä yäş-yılkensäk, yıñgä-ağayzar şul usaq yaqtıhında uyındar asıp yıbärhendärme, märäkä, uyın-kölkö höyläşeüme — köllöhö lä yar buyına küste. Täbiğät kötkän yañırıu keşelärze üzgärtep, därtländerep yıbärgäyne.

İrmäk tä bik yarata oşo mizgelde. Boz kiteüyen qarau bigeräk tä märäkä bit ul. Donya üze qutarılıp aqqan keüyek.

Bınday saqta ağayzar bagorzarın haplap, osona ozon arqan tağıp, äzerläp quya. Boz menän bergä yuğarınan yıuan-yıuan büränälär zä ağıp töşä, şuğa bagor menän atıp yıbäräheñ dä, barıp qazalğas, arqanınan tartıp ta alahıñ. Hatta qayhı yıldarza yartı öylök ağas ta yıyıp alğılağan keşelär bulğılay. Boz östöndä nimälär genä aqmay: ul sana, ul arba... Ä ber yıldı başmaq ağıp töşkände İrmäk üz küzzäre menän kürze. Añğıra mal ni, köyşäp basıp torğan da inde qoyaşta boz östöndä, ağıp kitkänen dä hizmägän.

İrmäktärzeñ Aqnögöşöndä boz ike märtäbä kitä. Täügehen — üzebezzeñ urındağı boz, tizär, unıhı kitkäs, yılğa ber-ike kön asılıp, tın alıp tora, şunan iñ yuğarınan urman bozo kilä başlay. Urman bozo bötönläyı menän ayırıla, unıñ bozo zäp-zäñgär, yäihä yäp-yäşel bula. Unday saqta Aqnögöş yarhıy, qaynay, acğıra. Yılğa küp urında yarzarınan sığa, morondar yımerelä; qayhı saq yaqındaraq ultırğan zur-zur tiräktäreñde lä töbö-tamırı menän yolqop auzara. Bınday saqta keşelärzeñ munsaları ağıp kitkän saqtar za osraştıra. Urman bozo usal, mäkerle bula, ul qazanda bığır-bığır qaynağan aş keüyek, urğıp-hikerep acarlanıp kitä. Şuğa unday saqta yarğa yaqın barmauıñ häyırleräk.

İrmäkteñ küptänge hıyalı — Ğizetdin babahınan bäläkäy genä ber bagor haplatıp alıu ine. Büränälärgä atmaha la, vaq-töyäk ağastarzı tartıp sığarıp toror ine. Tik nisek yayın tura kilterep äytergä?

Ämälgä qalğanday, Ğizetdin babay auırıbıraq kitkän ikän. Şulay za ularzıñ öyö yağına yünälde İrmäk. Bälki, beräy äzer bagorın bulha la birer. Şulay tip uylap ta ölgörmäne malay, täzrä qaqtılar. Qaraha, Ğizetdin babay qarap tora.

— Äy, ir-yıget, inep sıq äle, yomoşom bar ine!

— Häzer, babay! — İrmäk, bıl hälgä qıuanıp bötä almayınsa, tegelärzeñ işegenän barıp ta inde. Kerhä, ni kürä: babay qaq hikegä huzılıp töşöp yatqan, bilen yalanğaslap, tastamal menän uratqandar. Şämsiqämär apay tabala toz qızzıra la şunda kilterep hala, qızzıra la kilterep hala. Vaqıt-vaqıt babay qısqırıp uq yıbärä:

— Alla bilem, alla!.. Nu käräkte birä bit bıl. — Başın İrmäk yağına bora. — Häzer, ultırıp qına torso, ulım. Äbeyıñ toz menän yılıthın da ber az... Urmanğa utınğa barğaynım bit gonah şomloğo. Yoqa keyıngänmen ahırı. Qayhı ike arala eläktergän.

İrmäkkä bıl häl qızıq. Şunday zur käüzäle keşe lä bireşep yatır ikän. Bähleüän bit äle üze.

— Hıuıq ütmägän ul, Ğizetdin, — tip hüzgä quşıla Şämsiqämär inäy, — auır kütärgänheñ. Äytep toram bit. Ana, kilterep yıqqan utındarın qara äle, balam! — İnäy keşe tür täzrähenän ihata esendäge zur öyömgä kürhätä. İrmäk honolop qarağaynı, is-aqıldarı kitte: umarta yıuanlıq imän ağastarı yata ine.

— U-uu!.. — tip aptıranı malay.

— Ällä ısınlapmı, ulım? — tip beleşte babay.

— Bigeräk yıuandar bit, bılar ni, biş bileñde lä murtaytır, — tip yıbärze İrmäk.

Ğizetdin babay ese tozğa ber az tüzep yattı la ber az helkenep quyzı.

— Tozoñdo yıyıp al bulmaha, äsähe, — tine ul, küldägen başı aşa hıpırıp taşlap. — Ulım, kil, bilemde tapa! Häzer bez unı şäbäytep alayıq ta Aqnögöştän büränä totorğa kitäbez.

Şämsiqämär inäy zä därtländerep yıbärze:

— Bötä auılıbızğa äldä berzän-ber malay hin bar äle. Kemdän bileñde tapatır ineñ. Malay keşe tapaha, häzer yazıla la kitä ul.

Bıl vaqıtta inde İrmäk tırışıp-tırışıp Ğizetdin babahınıñ bilen tapay ine. Tegehe ber az ıñğıraşqan keüyek yattı la üze ük öyrätä başlanı.

— Qalaq höyäktärenä lä bas, balam. Häzer yaylap qına bilgä küs, ana şulay, a-ana şu-şulay... Vät bit, yıbärze bilde. Yıbärze... Hindäy yıget tabanı astınan da auırıu qasmaha tağı... Mol-lodets!..

İrmäk iñ uñaylı mäl tura kilgände añlap:

— Ğizetdin babay, miñä bäläkäy genä bagor haplap birmäsheñme ikän? — tine.

Babay keşe yılmayıp yattı la:

— Ana, inäyıñdeñ dä bilen tapap birhäñ, qıualdan yıñel genä itep eşläp birermen, — tip köldö. — İkäüläp bergä ağas totorboz.

Uñarsı bulmay, uramda qısqırışqan tauıştar yañğıranı:

— Aqnögöş quzğaldı!..

— Boz kitä, boz...

Oşo häbärze işetep, äle genä ıñğıraşıp yatqan Ğizetdin babay torop ultırğanın hizmäy zä qaldı.

— Äbey, qayza mineñ itektär?..

Ğizetdin babay täki hüzendä torzo. İşek aldına sığıu menän iske ber bagorın sükep, äzer hänäk habına ultırttı la birze.

— Äyzä, ulım, yügerzek!

Ä Aqnögöştä boz nıqlap quzğalıp kitkäyne inde. Ğäm halıq — yar başında, mäc kilälär. Bına usaqtar tötäy başlanı. Kemder yar sitendäge tireskä ut törttö şikelle. Yäşeräk kilendär yır huzıp yıbärze. İnäyzär şunda uq büränä östönä ultırıp oyoq-başaltay bäyläüyen dauam itte. Ä inde arqanlı bagor totop alğan irzär tınıs qına ber sittä tämäke köyrätä. Läkin bıl täü qaramaqqa ğına şulay toyola, här qayhıhı küzeneñ site menän genä yılğa östön küzätä. Boz arahında büränä kürenep kenä qalhın, tegelär tiz ük tämäkelären atıp bärälär zä yar buylap qarşı yügerälär. Unday saqta arqandıñ ber oso hul qulğa uralğan bula, ä bau tağılğan ozon haplı bagor, boronğo hunarsılarzıñ höñgöhönä oqşap, uñ qulğa küsä. Kem nisek atıp bagorzı büränägä qazay — unıhı inde tahıllıqtan kilä.

Ağayzar arahında İrmäk tä butalıp yöröy. Ul da ir keşe bit äle. Qısqa haplı bagor menän yarğa uq kilep mengän bozzarzı törtöp töşörgän bula.

Oşolay baytaq qına yar buyında ğümer ütkärgäs, halıq töşkölökkä lä tarala başlanı. Boz kiteüzeñ qızığı saq qına kämey töşkändäy itte. İrmäk tä Yözökäy inähe yanına qaytırğa uylabıraq tora ine, haman taralmay yar başında ultırğan yıñgälär qapıl säreldäp yıbärze:

— Büre, büre!..

— Büre ağıp kilä!

— Tölkö lä inde, büre tügel.

— Büre, ähirät, ana küzzäre nisek bazlay. Qayza bagorlı irzär, hıuğa törtöp töşörörgä käräk üzen.

— Eyı şul, bınday saqta ular qotora, ti bit.

— Şul inde, şul, qotormaha, boz östöndä ağıp kiläme ni ul.

— Ana, şıñşıy tügelme? Abau, yarğa sığırğa ıntıla bit bıl.

Qatındar qul astındağı tayaq-taş menän qorallana başlanı.

İrmäk yügerep yarzıñ iñ qalqıu yırenä menep basqas, qapıl yöräge

«dars-dars!» huğıp quyzı. Bıl bit... bıl büre tügel, halpı qolaqlı zur harı et tä baha! Malayğa ällä nimä buldı la quyzı. Qulınan bagorı töşöp kitte. Nimä eşlärgä belmäyınsä, yırgä ük sügäläne. Qarşıhında...

Eyı, zur ğına tüñäräk boz östöndä — tires öyömö. Küräheñ, bıl mählük şunda qazınıp yatqandır inde. Äle bozzoñ iñ sitenä kilep basqan da, aqıllı küzzären keşelärgä töbäp, şıñşıy, yuq, şıñşımay, ilay ine bahırqay. Üze hap-harı ozon yönlö, bızau zurlıq et. Kürşe bozğa ırğırğa la itä, tik bınıhı tüñkärelergä iteü menän, artına sigenä hala. Qaraştarı menän ey keşelärgä yalbara, inälä. Tik ber kem dä yarzam itergä telämäy. İrmäk ette nıq yälläne. Nisek qotqarırğa huñ? Eh, qotqarğanda, uğa iptäş bulır ine bıl harıqay. Seü, ällä ilay inde? Yuq, İrmäkteñ üzeneñ küzzärenän yäş tamsılay ikän dä.

— Büre tügel, et bit bıl! — tip qısqırıp yıbärze ul apayzarğa. — Äyzägez, qotqarıp alayıq.

Oşono ğına kötkändäy, harıqay sıynap-sıynap torzo la «laulau!» örörgä totondo. Bını kürgän qatındar tayaqtarın yırgä ırğıttı. Ularzıñ kübehe bıl minutta ette yälläy ine.

— Ey, bahırqay, äräm genä bula bit bıl.

— Boz tüñkärelhä, sığıu böttö inde. Qarale, qalay yarğa ıntıla bahırqay.

— Ni irzär qaytışıp böttö...

— Mah-mah! Äyzä, hiker!

Harıqay qalın tauışı menän tirä-yaqtı yänä harhıldattı. Bına ul ike küzen möldörätep aralağı berzän-ber ir keşegä — İrmäkkä qaranı. Küzzäre tulı hağış, häsrät...

İrmäk kesähenän ikmäk hınığı alıp ırğıttı. Bılay tura bärze, harıqayzıñ aldına ğına barıp töştö. Tik ul ikmäkte yıskäp qaranı la bışqırınıp, sitkäräk kitep bastı. Ülem menän köräşkändä, aşau qayğıhımı ni, yänähe.

Yar başında İrmäk qoto alınıp basıp tora. Äle harıqay basqan boz yarğa bik yaqın kilde. Ana tege bögöllö qayağa yıtteme, unda böttö. Yäyge şarşı täñgäle. Hıu bında här vaqıt taş qayağa bärelep ağa. Äle bozzar bötähe lä şunda barıp törtölä lä, urğıp-qaynap yatqan hıu esendä ber nisä märtäbä äylänep-tulğanıp täkmäs atqas, qayanan urtalıqqa etenep, yuldarın dauam itä. Bögöllö qayağa yıthä, harıqay häläk bulasaq...

İrmäk şul saq Ğizetdin babahınıñ yar başında yatıp qalğan ozon haplı bagorın kürep aldı. Ni eşlägänen üze lä añlamanı şikelle, auır haptı kütärep aldı la bötönläy yaqınlaşqan tüñäräk bozğa bagorzı ırğıttı. Ni ğillä menänder tegeneñ ırğaqlı yağı boz östöndäge tireskä barıp qazaldı. Qazaldı la aşıqtırıp bagorzı urtağa höyräne. İrmäk yarğa tarta, boz — urtalıqqa. Yarzam kilgänen toyğan mählük tayaq buylap yarğa ıntılırğa la itä, qurqıp artına la sigenä. Bagorzıñ habı ozon, arqanı höyrälä.

Bını kürep alğan apayzar yarzamğa taşlandı. Kemder säyın esep bötöröp qapqahınan sığıp kilgän Ğizetdin babayğa qısqırıp ölgörzö. Bötähe lä küz asıp yomğansı buldı. Harıqay ällä qayhı arala bagor habınan fayzalanıp, aldağı bozğa küste, şunan, küp tä ütmäne, tasırayıp ayaqtarın yar sitenä terägän İrmäkteñ başı aşa qoroğa ırğını. Tik qapıl... yar yımerelep kitte lä İrmäk qaynap aqqan hıu esenä qolanı. Ber nämä lä añğarmay qaldı üze, sıtırayıp bagor habına yäbeşkän, halqın hıu malayzıñ tänen ötöp aldı. Unan da bigeräk qurqıuınan bötä käüzähe qattı la quyzı. Bına bagor habı yar sitenän ısqınıp hıuğa töştö, artınan, enä artınan eyärgän yıp hımaq, arqan höyrälgän. Ul torğan hayın qısqara, torğan hayın... Yarzıñ iñ sitendä genä harıqay malayğa qarap örä, yır tırnay. Mineñ arqala häläk bula bit, yänähe. Qotqarığız! Ul yar buyında sır-sıu kilgän bisälärgä lä öröp ala. Nimä añşayıştığız, arqandıñ osona yäbeşegez, tiyeüyeler, moğayın. Yıñgälärzän kemder bını añlap aldı la arqanğa yäbeşte. Uñarsı bulmay, başqaları totondo. Qıuanısqa qarşı, Ğizetdin babay kilep ölgörzö.

— Ah, äräm bula bit balaqay!.. — Azarınıp äytkän hüze şul ğına buldı şikelle, ämmä bagorı-niye menän İrmäkte boz arahınan tartıp alğanda babay üze lä muyından hıuğa sumıp alırğa ölgörgäyne.

Qalğanın İrmäk yaza-yoza ğına häterläy. Başına ällä nindäy ut qapqaynı. Bına Ğizetdin babay üzeneñ hırmahına töröp kütärep, öyzärenä yügerä. Arttarınan ber totam qalmay harıqay saba. Ara-tirä öröp ük yıbärä. Yä bötönläy qıuıp yıtä. İrmäkteñ hälenep kilgän qulın yıskäy, yä artta uq torop qala, alan-yolan qarana, şunan tağı alğa — qotqarıusıhı artınan saba...


Dürtense hikäyä,

yäki

ülem menän köräşeü


İrmäk ösönsö täülek inde säsräp auırıp yata. Aşamay za, esmäy zä. Başı ut bulıp yana. Üzeneñ höyläşerlek tä häle yuq. Hiräk-hayaq qına küzzären asqılap, töshöz qaraştarın äsähenä taşlap ala la, şunıñ menän eş böttö tigändäy, yänä onotola.

İşek aldında ber tuqtauhız et örä. Bersä lapas artına sığıp kitä tege zur harı et, bersä qaşayaq yağına kilä, inde lä tüzmäyınsä, İrmäk yatqan täzrä töbönä ultırıp sıynay, bılay za iğtibar iteüse bulmağas, yänä örörgä kereşä.

Näcibä apay za ulı auırığanı birle eşkä bara alğanı yuq. Öyzä genä tora. Ulına ällä nindäy üländär eserep böttö. Tirlätergä tırışıp, qalın yurğanğa urap qaranı. Yıtmähä, bıl yat et teñkähenä teyä. Nimä käräkter inde uğa.

Asıuı kilep ber-ike rät sıbıq alıp qıuıp ta qaranı:

— Höş-ş!.. Ni käräk bında hiñä? Hucaña qayt! Ana bit, hineñ arqala ulım säsräp auırıy. Ber yünle mal bulhañ, bılay hağızaq keüyek yäbeşep yatmas ineñ...

Harıqay saq qına sitkäräk kitä lä Näcibä apayzıñ küzzärenä qarap uylanğanday basıp tora. Auıldağı vaq-töyäk mahmayzar keüyek säbälänep tä barmay, üz däräcähen belep, örkmäy-qurqmay ğına, qoyroğon halbıratıp yırgä huzğan köyö, Näcibä apayzıñ höylägändären tıñlay. Qolaqtarı ürä torğan bula bınday saqta.

Oşo mäldä Ğizetdin babay häl belergä tip kilep sıqqaynı. Qulına tal sıbığı totqan Näcibäne kürgäs, öndäşmäy genä harı etkä qarap uylanıp torzo la:

— Qärendäş, bezzeñ yıget nimä eşläy? — tip horanı.

Şunı ğına kötkän keşe keüyek, Näcibä apay ilanı la yıbärze:

— Quy inde, Ğizetdin ağay, mınau et arqahında häläk kenä bula yazzı bit. Säsräp auırıp yata, äle mätrüşkäläp säy eserep haldım.

— Bal bir äle, ballap-mätrüşkäläp säy eserep, tirlätep alırğa käräk. Şunhız arıulanmas ul. Tänen dä ıuırğa käräk ballı qulıñ menän. İnşalla, ayağına basır. — Şunan, Näcibäneñ qulındağı sıbıqtı şäyläp, östäne: — Ä hin, qärendäş, bıl ette qıuma. Aşarına bir, inde nisämä kön öyöñ tirähendä urala bit. Bik tä aqıllı hayuanğa oqşağan. Malayıñ bit yañğız üsä, ismaham, iptäş bulır. Donyala ettän dä toğro hayuan yuq ul. İrmäkteñ unı qotqaram tip hıuğa töşkänen añlayzır harıqay. Şuğa taşlap kitkehe kilmäy ulıñdı. Bıl, qärendäş, boronğo hunar ettäre näselenän bulırğa oqşay. Elek ata-babalar büre aularğa yöröy torğaynı şularzı eyärtep.

Näcibä apay yomşarzı, sıbığın sitkä ük bıraqtırzı.

— Isınlap ta, tere yän bit, — tip höylände üze, yälläp. — Öyzö uratıp tik yörönö tönö buyı. İsemen genä belmäyım bit äle.

— Tuqtäle, qärendäş, tuqtäle. İrmäk uğa ällä kem tip öndäşte bit. Bınıhı yügerep kilep yıtkäyne. Ällä nindäy yat isem ine... Frunze tügel inde?

Üze turahında häbär barğandı añlap, harıqay yaqın uq kilep ultırzı. Unıñ küzzärenän özlökhöz yäş tügelä ine. Bını Ğizetdin babay kürep aldı:

— Qarale, qärendäş, bıl hayuan ilap ultıra bit. Quysı, bar tizeräk aşarına sığar!

Näcibä apayzıñ da ise kitte. Et ilağandı ul berense märtäbä kürä ine.

— Hozayım, bıl nämä ısınlap ta yäş tügä bit. Min inde etteñ yäne yuqtır tigäynem...

Näcibä apay öltöräp öyönä inep kitte.

— Kisäge aş bar ine, üzem dä aşamanım. Yañğızım ni... tamağıma barmanı, — tip işetelde artınan.

— İsemen kem tip quştı ikän, malayzan horarğa käräk ine, — Ğizetdin babay İrmäk yatqan täzrägä kilde. Uñarsı bulmay tasqa aş halıp, Näcibä apay kire sıqtı. Artınan öy işegen yabırğa la ölgörmäne, harı et aştı yıskäp qaranı la, ere-ere basıp öy esenä inde lä kitte. Näcibä apay «ah!» itep kenä qaldı. Ni bulır ikän tip, qobarahı osop, Ğizetdin babay torğan täzrä yanına kilde.

— Ğizetdin ağay, ul... teşläp quymasmı ikän ulımdı?

Bıl minutta babay keşe yılmayıp asqa qaray ine.

— Nindäy teşläü, ti ul, ana bit, kürmäyheñme ni, nisek hağınışqandar.

Näcibä apay za, öy esen ürelep qarau menän, aptırap, hayran qaldı. Äle genä küzen dä asmay yatqan İrmäk zur etteñ başınan irkäläp hıypay ine. Tegehe, bahırqay tüzep ultıra almay, sıynap yıbärä, urınınan torop, işek aldında yöröp äylänä, şunan başın malayzıñ kükrägenä halıp tora la, histäre tulışıp kitepter inde, İrmäkteñ bitenän yalap-yalap ala.

— Qara, qara, qärendäş, äyzä, yatma, uramğa sığayıq, ti bit, bıl. İşek töbönä barıp urauı şul bula inde.

— Tını ağıulı tügelme ikän? — Näcibä apay, äsäy keşe bit, ısınlap hafalana.

— Yuq, — Ğizetdin babay baş sayqay, — bıl taza et kürenä. Qaraulı hayuan bulğan. Äle, bähethezlekkä qarşı, boz östöndä ağıp kitkän dä inde. — Şunan babay keşe qapıl qolağın täzrägä teräne. — Seü, qärendäş! Etkä iseme menän öndäşä İrmäk.

Näcibä apay za şım buldı. Vatıq ölgönöñ seprägen hizzermäy genä eskä törtöp töşörzö.

İrmäkteñ hälhez genä tauışı işetelep kitte:

— Qıyğır qoşom mineñ, Frunze! Frunze, Frunze!.. Kil bında, kil!.. Bına şulay, qayza başıñdı hıypayım äle. Ana, hin nindäy aqıllı, Frunze. Bez äle hineñ menän bergäläp uynarbız, yalan buylap yügererbez, tau bitläüzärenän sabıp üterbez, Aqnögöştä hıu inerbez, yıläkkä yörörböz, seyälektä quyan bastırırbız, yäme! Frunze, qıyğırım mineñ...

Harıqay, häzer inde Frunze, ey sıynay, ey urınında tıpırsına, ultırıp tüzä almay. «Frunze, Frunze» tip öndäşkän hayın üze İrmäkteñ qulın yalap alırğa onotmay.

Qızığıp qarap torğan ölkändär üz-ara feker alışa:

— Ah, ah, Frunze tip öndäşä tügelme bıl etenä? — Näcibä apay aptıray. — Unıhı kinola kürhätkän qızıldar komandirı tügelme huñ? Äytäm, qaytıp yıtkänse «Frunze»nan ğına haldırzı. Äsäy, Frunze — qıyğır qoş ul, ana, qızıl älämde küräheñme, qıyğırzıñ üze inde tip ber buldı.

— Eyı, qärendäş, Frunze bezzeñ danlı polkovodetstıñ familiyahı. Şunıñ iseme menän äytä şul. Yaray, sabıy küñelendä bıl isem qıyğır bulıp torop qalır inde. İñ batır, iñ qıyıu, iñ yıtez, tigände añlatalır. Zarar yuq, qärendäş, yaratıp quşılğan isem. Üsä töşkäs, üze ük añlar äle ul.

— Şulay inde... Yarar, Fruska tip yörötör zä quyırmın. Miñä ni... üzenä oqşağas. Tik ayağına ğına bashın inde ulıqayım.

Ete menän küpmeler höyläşkäs, İrmäk äkren genä harıqayzı sitkä ette. Tegehe tiz ük añlanı şikelle, olpat qına basıp öyzän sığıp kitte.

Näcibä apayzar ihata yağına äylänep sıqqanda, harıqay, häzer inde Frunze-Fruska, bik teläp tastağı aştı larq-lorq yalay ine.

İnde oşonan huñ et lauıldap örmäs buldı. Tamağı tuyğas, İrmäk yatqan täzrä töbönä kilep ultırzı la tüzem genä kötä başlanı.

İrmäk küzgä kürenep hauıqtı.

— Äsäy, Frunze tışta ultıramı? Aşattıñmı? Ey ul mine yarata, — tip, beleşep kenä torzo.

Bıl hälgä Näcibä apay za qıuanıp bötä almanı. «Yarar, üzebezgä iptäş bulır Frunze, — tip feker yöröttö, — aqıllı hayuanğa oqşağan...»

Läkin donya qızıq bit ul, közgö ilaq kön keüyek, üzgärep kenä tora. Äle genä qıuanısınan auız itterhä, häsräten dä ällä qayzan kilterep yıtkerä hala.

Ulınıñ şäbäyıüyenä qıuanıp qına qoymaq qoyop yöröy ine Näcibä apay, ularzıñ öyö täñgälenä at kilep tuqtanı. «Beräyhe hıu esep sığırğa uylayzır», tip, Näcibä apay tiz genä yañı yoqlap kitkän ulınıñ östönä yaptı la işek aldına sıqtı. Läkin arbanan töşkän keşe ularğa inmäne, hatta Näcibägä äylänep tä qaramanı. Başına keyız, eşläpä keygän mıyıqlı, qızıl yözlö, uslaptay olo käüzäle ir äkren genä Frunzeğa — harıqayğa yaqınlaştı.

— Bına qayza ikän hin... Nisä kön taba almayım üzeñde... — tip höylände. — Olağıp sığıp kitmähäñ, bulmayzır inde hiñä, zimagur! Ä maldı kem qararğa teyış? Minme? Min bit här ayıu artınan sabıp yöröy almayım. Nu-ka kil äle bında...

Qızıl yözlönöñ küzzäre usal yaltlap kitkände şäyläp ölgörzö Näcibä apay.

— Hez kem bulahığız, niñä uğa teyähegez? — tip öndäşä haldı üze.

Eşläpäle ir äylänep tä qaramanı, haman etkä yaqınlaşıuın belde. Şulay za Näcibä apayzıñ tauışın işetkän ikän.

— Üzemdeñ mal, nimä teläyım — şunı eşläyım! — tip kenä yıbärze.

Näcibä apay tağı alğa uqtalıp quyzı. Nimä eşlärgä? Häzer alıp

kithä, ulı nimä äyter? Saq şäbäyıp kilä ine bit äle. Şunı qotqaram tip üze ülä yazğandı höyläp qararğamı? Yuq, bıl äzäm añlay torğandan tügel, ahırı, ana bit, nisek inauathız qılana. Ällä...

Bıl minutta Fruska qapıl qalqınıp bastı, üze lä añğarmastan, elekke hucahına qarap ırıldap, azau teştären kürhätep quyzı. Bını şäylägän eşläpäle tuqtanı, qulındağı sıbırtqını yäşerze, tauışın yurıy yağımlı itergä tırışıp, sükäyıp ultırzı.

— Kil bında, ahmaq bulma. İt aşatırmın üzeñä. Teymäyım bit min hiñä. Tik miñä kötöüze genä qaraş. Keşegä eyärep yöröy torğan ğäzäteñ bulmay torğaynı la, beräzäk.




Et tınıslandı, yırgä yattı. Timäk, hucahın tanını. Tege häzer kilep yıtäsäk. Şuğa Näcibä apay, quldarın alyapqısına aşığıp hörtä-hörtä, hüz quştı:

— Ul... boz östöndä... ağıp kitep barğan...

Qızıl yözlö berense märtäbä kütärelep qaranı. Unıñ qänäğät yözöndä, vayımhız küzzärendä nindäyzer yılılıqtıñ äsäre lä yuq ine.

— Boz östöndä tihegez inde? Bınan ös kön elekme?..

— Eyı, eyı, teüäl ös kön elek. Mineñ ulım ös täülek auırıy, qotqaram tip...

Eşläpäle tıñlap bötmäne, qänäğät kölömhöräne:

— Ös kön elek bulha, min unı sıbırtqı menän ber şıyırğaynım şul. Ayaq astında butalmahın ösön... — Qızıl yözlö eteneñ muyınsahınan eläkterep aldı la tizeräk sıbırtqıhınıñ oso menän harıqayzıñ moronon hıqtırıp, nuqtalap bäyläp tä ölgörzö. Etteñ morono nıq qısıldı şikelle, artqa tartıştı, läkin huñ ine inde. Hucahı unı şul köyönsä kütärep kenä aldı la arbahınıñ töbönä haldı häm iske tun menän östön qaplap uq quyzı. Ni eşlärgä belmägän Näcibä apay, asıulanıp, tanış tügel keşeneñ artınan eyärze. Arbalağı Fruskanıñ ike küze unda. Niñä birep yıbäräheñ, mine yänä sıbırtqı menän yarasaq bit, tip yalbarğan keüyek ine qaraştarı. Oşo saq ni bulha la buldı tine lä Näcibä apay, inde arbahına menep ultırğan eşläpäneñ yıñenän tarttı:

— Ällä, min äytäm, hatahıñmı?

Tege hahıldap köldö.

— Aqsañ yıtmäs şul.

— Ulım bik qatı auırıy bit äle...


Yauap bireü urınına keyız eşläpäle nıq itep dilbegähen tarttı. Äle genä yoqomhorap torğan yonsou at, qoto alınıp, qapıl alğa ırğıldı.

«Bıl äzäm keşene genä tügel, maldı la yälsetmäy ikän», — tip ese boşop, ärnep basıp qaldı Näcibä apay.

Bişense hikäyä,

yäki

İrmäk yaqtı donya menän huşlaşa


Oşo köndän huñ İrmäk läc yatıp ay buyı auırını la quyzı, hiräk-hayaq añına kilgän sağında, hälhez genä quldarın huzıp, eten yanına saqırzı.

— Frunze!.. Qıyğır...

Oşo hüzzärze işetkän Näcibä apay ıuğılandı, läkin tege aqıllı qaraşlı zur harı et başqa kürenmäne. Ul bulha, ulı, bälki, şäbäyıp tä kiter ine.

İrmäk häzer kizeü menän genä tügel, ahırı, ikense ber auırıu menän dä auırıy ine. Näcibä apay unı rayon üzägenä bolnitsağa la alıp barıp qaranı, fayzahı teymäne, im-tomsolarğa la kürhätte. İrmäk könläp tügel, säğätläp hünde. Näcibä apay qayğıhınan Aqnögöş yarı buylap yöröp ilanı.

Kön dä häl beleşergä Ğizetdin babay za kilep yörönö. Malayğa säğättär buyı qarap ultırır za, uftanıp, başın sayqap qaytıp kiter buldı.

— Eh, auılıbızza ber yıget ine...

İñ auır qayğı alda bulğan ikän äle. Näcibä apay ber köndö kötöügä hıyırın qıuıp qaytıuğa, İrmäk tın almay ine inde. Hıuınıp bötkän.

Qoto osqan Näcibä apay östönä auğan qara qayğınan telhez qaldı. Uyınmı ni berzän-ber balañdan torop qalıu. İreñ huğışta auhın, ulıñ öyzä. Aqıldarınan şaşır keüyek ine, yaray äle yanında keşelär buldı. Ulı yanında üzeneñ dä ülgehe kilde. May ayı. Täbiğätteñ iñ matur, iñ uyanğan mäle, bötä donya gölt itep tora. Läkin Näcibä apayğa kük yözöndäge qoyaş ta qara töstä kürende.

İrmäk üze bäläkäy bulha la, äsäy keşe ösön qayğıhı ifrat zur ine şul...

Nihäl itäheñ, tüzäheñ inde. Auıldağı irzär yıyılışıp qäber qazıp qayttı. Ğizetdin babay işek aldında öndäşmäy-nitmäy lähet ağası äzerläne. Kemder tauğa at yıgep barıp qäber taşı kilterze.

Quy inde, bötä Ösöylö qayğırzı İrmäkteñ üleüyenä. Huğış yıldarında tıuğan berzän-ber ir bala ine bit auıldarında. Şul atlap ütep kithä, hoqlanıp qarap qala torğaynılar. Üze, kilepterep, ilgäzäk, telähä kemdeñ yomoşon ütärgä lä äzer ine.

...Bına İrmäkte öy urtahına quyğan östälgä huzıp haldılar. Tere keşe keüyek yata, ber yıre üzgärmägän, ismaham. Yözö lä, quldarı la ap-aq, tırnaq ostarı la kügärmäne hatta.

— İzge yänle inde ulıñ, — tip yıuatqan buldı Şämsiqämär inäy. — İzge yänlelär ülgändä lä matur köyö kitälär bıl donyanan. Yäne yännättä bulhın sabıyzıñ.

— E-eh, miñä lä ber teräk ine İrmäk, — tip küz yäştären hörtä Ğizetdin babay za. — Bilemde tapap yörögän bula tupıldatıp. Babay, bagor haplap bir äle, tip tartınıp qına öndäşä bit äle sabıy. Bına häzer berze tügel, undı eşläp birergä lä äzermen dä ul, tik...

Östälde tiräläp qarttar ultırğan. Mulla yasin sığa. Näcibä apay ulınıñ yözönä töbälgän dä, auır qayğıhın saq kütärep, meyıs buyında basıp tora. Qapıl hıyallanıp kitkän ahırı: bına asıq işektän olpat qına basıp zur harı et — Frunze, yäki ulı añlauınsa, — qıyğır kilep inä. İnä lä ber kem yanında tuqtalmayınsa İrmäk yanına ütä.. Küzzäre aqıllı, sabır qaray. Sıynap-sıynap ala. Bına ul ulınıñ baş osona kilä lä täüzä belägenän yalay, şunan ozon qızıl tele menän İrmäkteñ bitenä teyıp kitä. Tegehe ıclap ta birmäy. İnde lä uyanmağas, qapıl ğına «hau!» itterep ber öröp quyzı. Şunda kötmägändä İrmäge kölöp yıbärze.

— Şayarttım gına min, Frunze, hine köttöm, — tigän bula malay. — Kilereñde beldem...

Oşolarzı küz aldına kilterä torğas, Näcibä apay ğümerzä bulmağansa qısqırıp-qısqırıp ilanı la yıbärze.

Tür täzränän yäşel ülän östöndä äzerläp halınğan qabıq kürenä. Şunıñ esenä genä yatqırır za berzän-ber ulıqayın, sabıy sağındağı keüyek biläp, alıp ta kiterzär inde...

Näcibä apayzı his kem tıymanı. Ämmä tıyıp ta ni häldär itäheñ.

Bına qarttar üz-ara höyläşä:

— Nimä, yämäğät, täüäkkälläybezme?

— Vaqıt inde, töş auıp bara.

— Eyı, eyı, yäyge kön, huzırğa yaramay. Yaray, yoma köndö ülde, yäne yännättä bulır, inşalla.

— Käfengä maturlabıraq törögöz äle, üze lä matur bala ine.

— Äsähe qayza? Näcibä qärendäş, kil, huşlaşıp qal, qatın- qızzar zıyaratqa barmay bit. Yola quşmay.

— Yuq, yuq, yämäğät, sabıyzıñ äsähe bara ala. Sabıy yäne gonahhız bit. Qatın-qız ire artınan bara almay.

— Barıber kilep huşlaş, Näcibä qärendäş, öyöñdä huşlaşıu menän tegendägehe ber tügel ul...

Şulay üz-ara ololar feker alışqan arala Näcibä apay ni tere, ni üle tügel köyönsä ulınıñ bittärenän hıypanı, ğümerzä lä onotmaslıq itep qarap qalırğa aşıqtı. Üzeneñ saq qına bulha la yırläüze huzğıhı kilgäne kürenep tora ine. Äsä keşeneñ hälen här kem añlanı, şuğa aşıqtırmanılar.

Oşonda añqı-tiñke torğan Näcibä apayzıñ täne qapıl esele- hıuıqlı bulıp kitte. Ul, üze lä hizmästän, ağarınıp kitep, berzän-ber küz kürgän yaqın keşehenä — Ğizetdin babayğa öndäşte:

— Huñ bıl balanı min tapham, minän dä yaqınıraq kürep irkäläp-qarap üstergän Yözökäy apay bar za baha! Ğümer buyı ulım şunan sığa belmäne. Yözökäy apay üpkälär bit, yörägemä gonah alğım kilmäy his kenä lä...

Bıl häbärgä bötähe lä aptırap qaldı. Yözökäy inäy arala yuq ine.

— Isınlap ta, yämäğät, unhız yırläü kileşkän eş tügel bit.

— Eyı, Yözökäy üz balahı keüyek yaqın kürze unı.

— Kürze genä tihegez äle, Näcibä köndär buyı kolhoz eşendä, ä Yözökäy sabıyzı qulınan töşörmäne. Ul ikmäk säynäp qaptırhınmı, ul käzä hauıp hötön eserhenme. Aslıq ine bit huğıştan huñ...

— Nisek başqa kilmägän bıl. Yaray äle huñlap bulha la iskä töşörzögöz. Yözökäy qayza kitkän? Artınan at yıbärergä käräk tiz genä...

Asıqlay torğas, Yözökäy inäy bınan un higez saqrımda yatqan ber auılğa — berzän-ber heñlehenä qunaqqa kitkän bulıp sıqtı. Unan başqa yırlärgä ber kem dä batırsılıq itmäne.

Kolhozdıñ qorsañğı ğına atın yıgep alıp, Ğizetdin babay yulğa sıqtı...

— Eh, yıñelgä ultırtıp yıbärergä beräy malayı la yuq bit, ismaham, — tip qaldılar artınan.

— Malay bar ine lä bit...

...Yözö qara yanğan Yözökäy inäyze ultırtıp, qoyaş bayığas qına qaytıp töştö Ğizetdin babay. Yulda tägärmästär qoyolop ızalanğan ikän. huñlanılar. Mosolman yolahı buyınsa, qoyaş bayığas, mäyıt kümmäyzär. Oşolay höylänä-höylänä, halıq irtägägä tiklem taralıştı.

Yözökäy inäy arbanan töşöü menän señläp yıbärze:

— Äräm genä buldı balaqayım. Sabıy ğına ine bit, qoş qına... Bähetkäyzäre genä bulmanı bahırqayımdıñ. Atahınıñ tösö genä bulıp yöröp yatır ine. Aqmırza keüyek keşe tirä-yündä yuq ine. Asıl höyäkkäyzäre yatıp qaldı. Bıl allahı täğälä Näcibäneñ hälen uylamay ikän his tä. Bılay za yıtem qalğaynı bit, tormoş yögön ber üze tol qalıp tartıp kilde. Ul mineke yata ällä qayza. Ällä bezgä bähettän ölöş teyhä, qırın kiter mikän ni?..

Yözökäy inäy höylände lä höylände. Sabıyzı qosaqlap ükhene.

Kiskelekkä üze qarauıllap ultırırğa bulıp, şämgä ut aldılar. Arlı-birle genä türzä säy äzerlänelär. Näcibä apayzıñ tamağına ber nämä lä barmanı. Yözökäy inäy qıstap säy esergä dimläne.

— Üzeñ dä hurılıp kitteñ. Aşa, qayğı tip, ülgän artınan ülergä yaramay.

Näcibä apay tıñlausan ğına sınayağın kütärze. Şunda qapıl täzräläre töböndä qalın, kör tauışlı et öröp yıbärze. Näcibä apayzıñ qulınan sınayağı töşöp vatıldı. Qapıl bötä yözön nindäyzer qara hağış, şom qaplap aldı. Quldarı qaltırarğa totondo.

Et örgän tauış tağı qabatlandı. Sıynap, şıñşıy tege, İrmäk yatıp ülgän karauat täñgälendä stenanı tırnay.

— Frunze... qıyğır... — tip bışıldanı Näcibä apay, küzzärenän yäşe subırlap aqtı la kitte. — Tege zur harı et... Kilgän, ezläp tapqan bit...


Qurqınğan Yözökäy äbey täzrägä barıp ette sitkä qıuzı.

— Sebä, kit, tim bit, sebä!

Näcibä apayzıñ qarayğan yözöndä, küzzärendä nindäyzer yaqtılıq sağılıp ütte:

— Yözökäy apay, seü!.. Qıuma hin unı... Ul bit... ulım yanına... huşlaşırğa kilgän. Et küñele nıq hizenä, ti bit ul. Belep tora, tizär. — Şunan ul täzrägä kilde, harı et, unı tanıp, ürle-qırlı hikerze. — Qana, bulmaha, mählükkä aşarına biräyım. Häyır bulır, sauabı teyır...

Näcibä apay hötkä ikmäk turap sığarıp ultırttı. Fruska sabıp kilep uğa hırınırğa, irkälänergä kereşte, tüzemhezlegen belderep, şıñşıp, ber tuqtamay ozon yalbır qoyroğon bolğanı. Näcibä apay unıñ arqahınan yarattı, başınan hıypanı.

— Aşa, aşa, Fruska, min hine şulay tip yörötkäynem bit, — tip höylände. — Tik bına dusıñ ğına yuq inde, nisegeräk uynağan bulır inegez. Ulım hine iñ qatı auırığan sağında saqırıp yattı. Frunze, Qıyğır, tine.

Näcibä apay küñele bulğansı et menän höyläşte. Ese buşap qalğanday itte, yöräge hızlauı la hatta basılğan keüyek toyoldo. Şunda ğına öygä inde, artınan eyärtep kilgän Fruskanı eskä ütkärmäne. Erney-ärney haman hüzen höyläne uğa.

— Yaramay, hayuan, häzer kis bit, yaramay. İrtägä kümäkläp alıp sığırbız ulımdı. Şunda hin dä eyärep barırhıñ...

Yözökäy inäy mäyıt yanına kilep ultırğan da önhöz qalğan. İrmäkteñ östönä arqırı bısaq halğan. Yola şulay quşa ikän. İnäy üze höyläşmäy zä, qımşanmay za. Estän genä doğahın uqıy ine şikelle. Ällä qayğınan şulay ultıramı?

— Yözökäy apay.

İnäy keşe qapıl yänlände:

— Ul harı et qayhılır auılda bezgä eyärep aldı şikelle. Ğizetdinde tanığan keüyek toyzom. Bez ni... qayğınan uğa iğtibar iterlek inekme ni? Şulay za, Näcibä, min ışanıp bötä almayım. Yörägem teträp tik tora. Ay buyı kürenmägän et eyärep kilgäs, iske kitapta yazılğan, qayğı ingän yortqa et qaytha, şatlığı la sitläp ütmäs tip. Qaräle, yörägemä ällä ni buldı. Ölpöldäp tik tora. Bar, Näcibä, hin türzä yatıp al, arıp bötkänheñ bit. Min üzem haqlap ultırırmın ulıqayıbızzı...

Näcibä apay tartqılaşha la, unı Yözökäy inäy künderze. Bızlaq şämde bıl yaqqa sığarıp quyzılar. Ällä qayzan — täzrä yarığınan ütkän yılgä lä ul yalpıldap kitä, stenala külägälär beyıp qala. Donya şomlo. Meyıs artında siñertkä üzeneñ yalqıtqıs ozon köyön huzırğa totondo.

Zur harı et täüzä qayzalır sittä — Aqnögöş buyında öröp yörönö. Täüzä yarhıp-yarhıp ber tuqtamay haulanı. Şunan sabıp bıl yaqqa kilde şikelle, tauışı bik tiz yaqınayzı. Qapıl täzrägä yarğanat bärelde. Yözökäy inäy hiskänep kitte, ırğıp torzo. Täzränän ällä kem ike qulın ram sitenä teräp qarap tora ine. Qoto alınıp, yaqın kilhä, tele halbırap ayaq ürä basıp torğan ette tanını. Esenä yılı inde.

— Sebä, hin dä yat inde, serem it! — tine Yözökäy inäy. Täne şıbır tir bulğaynı. — Keşe qurqıtıp yörömä!

Ällä et añlanı inde, ber-ike genä öröp aldı la tınıslandı, şul täzrä töböndä ük huzlayıp töşöp yattı şikelle. Başqasa üzen bel- dertmäne.

...Oşolay tön ütep kitte. Tañ yaqtıra başlanı. Yözökäy inäy kerpek tä qaqmayınsa sabıy mäyıte yanında ultırıp sıqtı. Näcibä bik nıq arığaynı, uyatıp tormanı. Unıñ ösön iñ auırı alda äle. Keşene kümgän vaqıtta yuğaltıuzıñ mäğänähe nıqlap añlaşılıp bötmäy, tizär, azaq yöräk hızlay ul...

Tañ harıhı öy esenä harqıp ütkäs tä, Yözökäy inäy ällä niñä tüzemhezlänä başlanı. Yıtmähä, täzrä töböndä genä yatqan et ällä qayza kitep şundayın abalap örörgä kereşte, äyterheñ dä, baqsa artına büre öyörö kilep tulğan. Yözökäy inäy aptırap, tizgä genä tışqa la sığıp inde. Baqsa artında ber nämä lä yuq, unıñ qarauı harı et lähet taqtahı östönä menep qunaqlağan da ber özlökhöz donya harhılta. Lapas artındağı hıyır za tınıshızlana, käzälär tıpır-tıpır urından urınğa küsä. Ällä beräy yanuar barmı tip, lapas esenä lä başın tığıp qaranı Yözökäy inäy, läkin şikle ber nimä lä kürmägäs:

— Hin, sebä, tuqta inde! — tine lä inep kitte.

Kön yaqtıhı matur bulıp İrmäkteñ bitenä töşkän. Güyä, sabıy äzgä genä seremgä tınğan da häzer kilep uyanır töslö. Küz qabaqtarı şeşmäklänep tora. Yözökäy inäyzeñ başına qapıl ğına ber uy kilde lä oşo fekerenän üze ük qurqıp kitte. Şulay za yaqın uq kilep sabıyzıñ yözönä qarap tora başlanı. Ülgän keşeneñ iñ täüzä irendäre kügärep sığırğa teyış ine, ä İrmäk tere keşe keüyek yata. Hayran qaldı Yözökäy inäy. Uqına-uqına täzrä töböndä yatqan közgö yarsığın barıp aldı, ikelänep bik ozaq şunı totop torzo. Et unıñ hayın yarhıbıraq örzö. Bına harıqay äzgä genä tuqtap torzo. Oşo tınlıq inäygä kös birgändäy itte. Ul şıpırt qına kilep, közgö yarsığın mäyıtteñ auız-morono täñgälendä totop tora başlanı.

Oşo kileş küpme vaqıt ütkänder, bildähez, ber vaqıt Yözökäy inäy közgönö alıp qaranı la tilergän keşeläy izän buylap yörörgä, hamaqlarğa kereşte. Bını işetep, uyanıp kilep sıqqan Näcibä apay ber nämä lä añlamanı. «Ällä qayğınan Yözökäy inäy almaşınğan inde», tigän qurqınıs uy ütte başınan. Tınıslandırıp ta qaranı, läkin Yözökäy inäyze tuqtatırlıq tügel ine. Ul häzer izän urtahında torğan östälde uratıp yörörgä kereşte. Üze hamaqlay:

— Ulıbız isän. Ulıbız isän. Birse hozay bähette!..

— Yözökäy apay, yatıp alhañsı... Arığanhıñ, ahırı...

— Yata bulammı, Näcibä. Äyttem bit, et äylänep qaytha, şatlıqqa tip. Äyttem... Eyı, ulıbız isän. İrmägebez tere! Tere! Tere...

His ni añlamağan Näcibä apay meyıs buyındağı hikegä ultırzı la täüzä señläp kenä ilanı, şunan hulqıldarğa kereşte. Bını kürgän Yözökäy inäy unı tıymanı, kirehensä, därtländerep kenä yıbärze.

— İla, Näcibä, ilap qal! İlahañ da häläl! Qıuanıs yäştäreñ ağa hineñ. Äyzä, şulay bulhın!..

Bınan huñ tağı nimälär bulğandır, Näcibä apay häterlämäy, ämmä ulınıñ qulı, yata torğas, qıymıldap quyğandı üz küzzäre menän kürze. Kürze lä, qoto alınıp, täzrägä taşlandı. Barha, unda Fruska küzen almay qarap tora. Şunan işekkä taşlandı. Sığıp kitep ällä küpme yöröp ingäs, bötönläy aqılınan şaşa yazzı: İrmägeneñ küzzäre asıq, qarap yata, barmaqtarı qıbırzay. Yözökäy inäy malayğa töbälgän dä, qoyaş sığıuın yañı kürgän keşeläy, is-aqıldarı kitep, onotolğan. Üze şım ğına, äkren genä tauış menän Näcibägä öndäşä:

— Qapıl qısqırıp sabıyzı qurqıtıp quyma. Bähet qayttı, bähet! Ulıbız terelde!.. Möğcizä... Yörägem hizengäyne lä şul... Märtkä genä kitkän bulğan, märtkä. Kisä iltep kümep quyhaq, quy inde, bötönläy äräm itkän bulır inek sabıyzı. Üz bähetkäyzäre üze menän. İnşalla!.. Bar, anau harı ette keret. Şul şatlıq kilterze bit...

Näcibä apay bıl häldeñ önmö, töşmö ikänlegen añlay almanı. Ber tuqtauhız ulınıñ mañlayınan, küzzärenän üpte. Tegeneñ teremek qaraştarında Aqmırzahınıñ yılılığın toyop, ükerep ilap yıbäreüzän saq tıyılıp qaldı.

İrmäkteñ tereleü häbäre yäşen tizlegendä bötä Ösöylö auılına taralıp, şaq qatırzı. Halıqta kötöügä mal qıuıu qayğıhı kitte, här kem möğcizä kürergä Näcibä apayzıñ öyönä yügerze. Täüzä keşelär öygä yaqın kilergä qurqtılar. Ülgän keşe tereleü bulğan eşme ni? Aqıl yıterlek tügel bit. Şunan äkren genä baznat itep beräm-beräm täzrägä kildelär. Ultırıp torğan balanı kürgäs, telhez qaldılar. Qayhı berzäre taşqa äylängändäy, şunan yıraq kitä almayınsa, qatıp qaldı, ä ikense beräüzär uqına-uqına, sitkä qasıu yağın qaranı...

Tik ber genä yän eyähe höräfätkä ışanmanı. Ul — Frunze, Fruska, Qıyğır, nisämä saqrımdar ütep üzeneñ dusın tapqan, unıñ yazmışındağı iñ kisken minuttarında yanında bulıu bähetenä ireşkän zur harı et ine. Ürle-qırlı hikerep, öy tirähendä butalıp yörönö.

Ber tuqtauhız örzö, stenanı kilep tırnanı, keşelärgä bärelde, yırzä aunanı, läkin unı qıuıusı keşe tabılmanı. Bötähe lä uğa izge yän itep qaranı.

Oşo şatlıqtan huñ İrmäkteñ qazıp äzerläp quyğan qäbere lä, şul kileş onotolop, yaylap-yaylap işelep, yır menän tigezlänä yazzı. Qäber taşı la aunap yatıp qaldı. Yözökäy inäy qunaqqa sığıp kiteü säbäple genä unıñ käräge teymäne...

Altınsı hikäyä,

yäki

bure menän alışıu

Yäy urtahı yıtte. İrmäk, qot osqos auırıuzan qotolop, ul häldärze onotop bötkäyne inde. Äzeräk buyğa la üsep kitkäyne şikelle. Häyır, üshä lä vaqıt inde, kilähe yılğa uqırğa barasaq bit. Yäl, bıyılğı sentyabrzä yıtehe tulıp ölgörmäy. Yuğihä, äsäheneñ rayon üzägenän alıp qaytıp birgän portfele öyzöñ iñ türendä — örlöktä küptän elenep tora. Esendä hatta ber nisä däftär menän ruçkahı la bar.

Zur harı et menän İrmäk nıqlap duslaşıp aldı. Frunze tigän isem uğa nıqlı tağıldı. Auıl halqı la bıl märäkäne tiz ük üz itte. Harı et uramda küreneü bula, ular:

— Frunze, Frunze, mah, mah!.. — tip qısqıralar.

Frunze ni üz siratında däräcähen töşörmäy genä ber öröp quya la bınday saqta, ışanıslı yurtıp, tegelärzeñ yandarınan ütep kitä. Täüzäräk Frunzenı la üz itmägän keşelär tabıldı Ösöylölä. Taş bärgän keşelär bulğılanı. Läkin Frunze sabırlığı menän yıñde undayzarzı. Azaqtan uğa kündelär. Auılda yünle säüyek tä yuq ine şul ul yıldarza. Ä bıl harı et üze ere höyäkle, qalqıu, qaraştarı aqıllı, yuqqa-barğa lauıldap barmay. Qısqahı, Ösöylönöñ yaratqan yän eyähenä äüyerelde.

— Unıñ bit töndä torop ber öröp yıbäreüzäre ni tora! — tip hoqlandılar azağıraq. Kemeheler hatta östäne:

— Yünle auıldıñ yünle genä ete lä bulırğa teyış...

Ösöylö — bäläkäy genä auıl isäplänhä lä, halqı zerä lä ğorur ul, ğärsel. Öyzärze lä bında ber-berehenän uzzırırğa tırışıp halalar. Qarğalıla ana bötähe lä tip äyterlek, halam qıyıqlı öyzär, ä Ösöylölä yuq-yuq ta qabıq tübälelär, hatta taqta menän yabılğan yorttar za kürengeläy başlanı. Auıl urtahınan olo yul ütä. Ütkenselärze et qarşılay, et ozatıp qala. Tözök tıqrıqtarın da, qupşı öyzären dä küzzän ütkärep, moğayın, bılay tip äytälärzer äle:


— O-o, darım bıl Ösöylö, bäläkäy genä auıl bulha la, şäp yäşäyzär ikän, halqı yıgärleler. Öyzäre bik tözök, hatta ettäre lä bızau zurlıq...

Şuğa Frunze tiz ük auıldıñ üzenä kürä ber ğorurlığına äylänep ölgörzö:

İrmäk ete menän bergä uynanı, bergä hıu inde, hatta bergä aşap, bergä yoqlanı tihäñ dä, hata bulmas. Qabırğaların qabırğalarına teräp yoqlap kitkelägändären küreüselär yış osrağandır. Häzer inde Möslimäneñ ätäsenän qurqıu zamandarı ütte.

Ber köndö kiske kötöüzän İrmäktärzeñ hıyırzarı qaytmanı. Näcibä apay hauırğa tip sıqqas qına belde. Kötöüsenän dä horaşıp qaranılar.

— Bızauı menän quşılğaynılar, — tip kenä quyzı tege. Ä bızau quşılğas, höt yuq tigän hüz inde.

— Ällä ulım, ezläp kiläheñme? — tip äsähe ütenesle qaraştarın töşörzö. İrmäk inältep tormanı, Frunzenı eyärtte lä sığıp ta kitte.

Yäyge kis ozon bula, ällä küpme yörönölär urman, basıu sittären qızırıp. Şunan auılğa yaqın ğına tauğa kütärelergä buldılar. Bıyılğı yäy niñäler tirä-yaqta büre ürsep kitkäyne. Yuq-yuq ta törlö häbärzär işetelep torzo. Yä ällä kemdeñ tanahın yıqqandar mälğündär, yä fäländeñ käzähen tamaqlağandar. Näcibä apayzıñ şikläneüye lä oşoğa bäyle ine. Nisek tä hıyırzı qaytarıp lapas astına yaptırğıhı kilde.

Tau bitläüyenän käbän töptären tikşerä-tikşerä kitep bara İrmäk. İnde qarañğı la töşä başlanı. Bında torop qalhañ, qurqınıs. Yaray äle yanında toğro dusı — Frunzehı ber. Ul ber totam sitkä kitmäy. İrmäge qayza borola, ul da şul yaqqa qayırıla hala. Şulay za tuqtap-tuqtap hauanı yıskäp alırğa onotmay.

Hıyır menän bızau tabılmanı. İnde qarañğı töştö. Kire borolorğa käräk. Tauzıñ iñ astında, boyzay başlanıp kitkän yırzä, yänä lä ber bäläkäy käbän ultırıp qalğandı häterläne İrmäk. Tik unda barırğa malayzıñ batırsılığı yıtmäy. Käbän täñgälenän genä öskä taban tärän yırın başlanıp kitä. Unda döm qarañğı ağaslıq — ösqat, muyıl, miläş arahında yämşegän dä üsä hatta. Ber kerhäñ, tiz genä yırıp sığırmın timä. Bına şul yırından ğäzättä bürelär kötöüye kilep sığa ikän tip höylägändären işetkäne bar ine İrmäkteñ.

Haq qına tübän töşälär. Frunze alğa uq sabıp sığıp kitä lä tuqtap kötöp ala. «Molodets, taşlamay», tip qıuandı malay estän genä. Şul saq qayzalır hıyır mözöldägäne işetelgändäy itte. Yırgä hırığıbıraq qarañğılıqqa qaraha, ularzıñ aldında ğına hıyır menän bızau tora. Tanıp alıp, tizeräk tegelärze qaytıu yağına — huqmaqqa töşöröp yıbärze.

— Häş, häş, möstän, hötöñdö imezeüyeñ yıtmägän, qaytmay yöröp yatahıñ!..

Ozaqlamay harğayıp qına kük yözöndä qıyırsıq ay qalqtı. Qarañğı yır östö saq qına yaqtıra başlağanday toyoldo. Tübändä auıl uttarı mızlay. Ällä nindäy tanış bulmağan qoştar sırqıldaşıp quya, yabalaqtar pırıldap ütep kitä. Ülän arahında siñertkälär yoqoğa talğan küräheñ. Unıñ qarauı qayzalır yañğız ökö uhıldağanı qolaqqa salına.

Hıyır huqmaq buylap iñ alğa töşöp aldı, unıñ artınsa uq kündäm genä bızauı yurtıp bara. Hiräk-hayaq ikehe lä bışqırıp quya, tirä-yaqtarına qaranalar.

İnde basıu arahınan halınğan berläm yulğa la küp qalmay.

Oşo vaqıt qapıl tınıs qına atlap barğan hıyır menän bızau artqa tayşandı. İrmäk unı-bını añğarıp ölgörgänse, yanınan atlağan Frunze küz asıp yomğansı bızau aşa alğa ırğıldı, hıyır ütker mögözzären yäpläp, başın yırgä tiklem eygäyne. Bızauı unıñ qabırğahına hıyındı. Qulına tayaq totqan İrmäk tä bızauğa eyärze. Şunda ğına ul, qoto alınıp, qısqırıp yıbärze:

— Äs-säy!.. — Qarşıhında ber genä tügel, dürt yäşel ut mızlay ine.

Küz asıp yomğan arala alış başlandı la kitte.

— Frunze, qıyğır!.. — tip ilamhıranı İrmäk, häleneñ nindäy ayanıs ikänlegen yañı añlap. Läkin yañıraq qına besäne sabıp alınğan aqlan östöndä qanlı alış başlanıp ta kitkäyne. Ber tügel ös yanuar qamıl östöndä tup keüyek tägärläp yöröy. Tirä-yaqtı ırıldau, soñqoldau, şıñşıu, acğırıu tauıştarı bastı. İrmäkteñ tubıqtarı der-der qaltıranı, şulay za tayağın bolğap yıbärgän buldı. Tayaq tigäne lä — qar malayzan torop qalğan Sämiğulla qulı ine. Şunı toyou saq qına kös birgändäy itte uğa. Bına hıyır za, yır tırnap sapsıp, mögözzären yaltlatıp, ilämhez ükerep yıbärze.

Oşono ğına kötkändäy, İrmäk tä yän asıuı menän ällä qurqışınan, ällä ısınlap aqırıp yıbärze.

Ülän östöndä aunausı olo yomğaq qapıl keseräyıp qalğanday itte. «Bürelärzeñ berehe qastı, ahırıhı», tigän uy ütte İrmäk başınan. Qıyırsıq ay, yuğarı kütärelep, yır östön aparuq yaqtırta ine.

Bına torop qalğan ike yanuar ber-berehenän ısqınıp kitte. Käüzägä beyıgeräge — Frunze ine. Läkin alış tuqtalıu ozaqqa bulmanı, zur harı et, uq keüyek atılıp, yänä qorbanın bärep yıqtı häm qayhı yırender umırıp aldı, ahırı. Küz asıp yomğansı, büre şıñşıy-şıñşıy yuğarırğa — tau arahındağı yırınğa ırğıldı...

Bını kürgän İrmäk yügerep dusı yanına barzı. Tegeneñ haman yarhıuı bötmägän, teştären ırcaytıp bürelär qasqan yaqqa qarap ırılday. Yañınan kilep kenä qarağız, tere qotola almashığız, yänähe. Unı saq tınıslandırzı malay, qabırğahındağı yönönän, başınan hıypanı. Şunda İrmäkteñ qulı yıüyeş äybergä teyıp ütte. Aptırap usın yıskäp qaranı la, qan ikänlekte añlap, tizeräk hıyır menän bızauzı yulğa töşöröp yıbärze. Auılğa yıtkänse yügertte hayuandarzı. Qotolop qalıuzarına üzzäre lä qıuanğandır inde ular, İrmäk qayza bara, şunda ıñğaylanılar. Tik Frunze ğına arttarınan saq ölgöröp qaytıp inde. Ul nıq aqhay ine.

İkense kön äsähe, Frunzenıñ yaraların tazartıp, may hörttö. İrmäk uğa könö buyı aşarğa taşını, moğayın, yanınan da kitmägänder. Ul ber özlökhöz qotqarıusıhınıñ başınan hıypanı.

Töşkä taban Frunzenı külägägä — sağan töbönä küserze. Astına äsäheneñ iske hırmahın halğaynı. Et toğro quñır küzzären İrmäktän almay. Yaralı bulha la, qänäğät ine şikelle kisäge qılığınan. «İrmäk, hin mine ülemdän qotqarğaynıñ boz kitkändä, bına häzer min hine bälänän arsalap alıp qaldım, şulay dus yäşäyık», tigän keüyek ine unıñ aqıllı qaraştarı.

Läkin Frunzeğa tigän hınau bınıñ menän genä bötmägän ikän äle.

Oşolay külägälä İrmäk ultırıp, Frunze başın dusınıñ aldına halıp yatıp tora inelär, yuldan ütep barğan at qayırılıp ular täñgälendä tuqtanı. Kemder, tanış tügel keşe:

— Tpru-u, tik tor tizär hiñä! — tip usal itep atına öndäşte, İrmäk sağan yapraqtarı arahınan ürelep qaranı. Qıp-qızıl yözlö, mıyıqlı, keyız eşläpäle keşe ipläp kenä arbahınan sıbırtqıhın ala ine.

İrmäk ber nämä lä añlamanı, şulay za şiklänep, öyzäre yağına qarap quyzı. Bögön yal könö, äsähe öyzä genä tora. Ana tür yaq täzränän unıñ beşerengäne kürenep tora. Şuğa malay tınıslana töştö.

Keyız eşläpäle sağan töbön hözöp qarap torzo. Unıñ yağınan Frunze ğına küzgä taşlana ine, ahırıhı, İrmäkte şäylämäne. Bına ul arba töbönän kinder toq alıp, şuğa ber tına qarap torzo: uylandı-uylandı la unı kire ırğıttı. Malay tın da almay küzätä. Ahır kilep qızıl yözlö ozon sıbırtqıhın qulına totto. Nisek sağan töbönä kilep yıtkänder, İrmäk bınıhın hizmäyıräk qaldı, läkin qapıl muyınına sıbırtqı oso kilep teyıügä sarıldap ırğıp torzo. Tege äzäm Frunzeğa heltängän ikän. Bılay za hızlanıp yatqan yaralı hayuan asırğanıp barıp qızıl yözlönöñ osahınan umırıp teşläp tä ölgörgäyne.

— Ah, qäbähät, min hine bötörmähämme! Tfü! — Ällä nimälär tip hügenä tege keşe, osahın hıypap, usı menän yırtıq urındı qaplarğa itä. Uñarsı bulmay, öyzän Näcibä apay yügerep sıqtı. İrmäkteñ yallanıp kitkän muyının kürep qalıu menän ulın kütärep ala haldı.

— Nişläp yöröyhöñ hin, äzäm aqtığı! — tip qısqırzı Näcibä apay. — Ul balağa hin tügel, üzem dä qağılğanım yuq. Kem hin? Ni käräk?

Qızıl yözlö hızlanıp osahın hıypanı, sıbırtqı habı menän saq qına sitkä küsep ultırğan Frunzeğa yananı.

— Min hine, azğın, dömöktörmähämme, isemem fälän bulmahın!..

Näcibä apay bıl keşene tanıp alğaynı inde. Tege vaqıt harı ette nuqtalap, ber teyäp alıp kitkäyne inde. Äle tüzmäne, qarşıhına atlanı:

— Min hezzeñ auıl sovetığızğa barasaqmın, beldegezme? Niñä bılay yul basıp yöröyhögöz? Kürmäyhegezme ni, hezzän keşe tügel, et tä bizep bötkän.

— Auıl sovetı tügel, Mäskäüzeñ üzenä bar, ä min bıl harı susqanı dömöktöräsäkmen! — Ul şañqayıp sıbırtqıhı menän kün itegeneñ qunısına huqtı.

Qapıl usal tauış yañğıranı:

— Kem ul, kemde dömöktörä? Qayzan kilgän unday keşe? — Äylänep qarahalar, küzzäre näfrät menän tulışqan Ğizetdin babay.

Aq qına küldäktän, yıñdären hızğanıp yıbärgän, qap-qara bulıp qoyaşta yangan beläktäre taşıp, qan tamırzarı yäşärep tora. Küräheñ besändän qaytıp kilgän. Sittäräk salğıhı yata.

Qızıl yözlö haman irägäläşä:

— Üzem belermen kemde dömöktörörgä! Älegä tiklem horap yäşägän yuq.

Şulay tip tä ölgörmäne, Ğizetdin babay asırğanıp tegeneñ yağahınan hığıp alıp helkette. Bıl mäldä ul İrmäkteñ sıbırtqınan yallanıp sıqqan muyının kürep alğaynı. Yıtmähä, yaqında ğına qanhırap Frunze basıp tora.

— Yıtemdärze qıyırhıtırğa irek birmäbez, beldeñme? Äträgälämdär küp bulır. Ezeñä töştöm min hineñ, enekäş keşe, huğışqa barıu urınına, sırhaulap, urmanda dürt yıl buyı mal kötkänlegeñde lä işettek. Auıldaştarıñ üzzäre höyläy. Äle kilep, Aqmırzanıñ ulına qul kütärgänheñ. Ä? Min hine!..

İrmäk Ğizetdin babayzıñ bıl tiklem usal ikänlegen belmäy ine. Äle is-aqıldarı kitte. Qızıl yözlönöñ eşläpähe tägärläp kitte. Babay unı yırzän kütärep ber ğıcıldatqansı helkette lä täüzä qulındağı sıbırqıhın tartıp aldı, unıñ habın sırtlatıp qına hındırıp, sağan arahına ırğıttı, azaq tegeneñ üzen hörlöktörgänse arbahına törtöp yıbärze. Qızıl yözlö, osahın usı menän qaplay-qaplay, yügerep arbahına menep ultırzı.

— Et bit mineke. Min hezze sudqa biräm! — tip yananı.

— Bir, bir, üzem svidetel, bulıp barırmın. Ette genä tügel, keşelärze lä şulay yafalayhıñdır äle, — tip qul heltäne Ğizetdin babay.

— Hine lä onotmabız! — tip qısqırzı qızıl yözlö, atınıñ dilbegähen ayauhız tartıp yıbärze. Läkin ul tezgenenän bağanağa eläkterep quyılğaynı. Bını kürgän Ğizetdin babay ere, hälmäk azımdar menän


aşıqmay ğına barıp tezgende ısqındırzı, şunan arba hucahına yaqın kilde. Küpmeler tegeñä hınap qarap torğas, eyılep nimäler äytte. Tege bıl yulı atın qamsılamanı, äkren genä quzğalıp kitte. Üze, Ösöylönö sıqqansı, yul urtahında basıp torğan Ğizetdin babayzan küzzären almanı. İrmäk menän Frunze Ğizetdin babayğa kilep harıldı. Babay keşe ike qulı menän ber yulı ikehen dä irkäläp höyzö lä äytep quyzı:

— Qabat bıl äzäm bezzeñ auıldı ös saqrımdan urap ütäsäk...

Yıtense hikäyä,

yäki

taş qapsıqqa elägeü



Bıl vaqiğa közgä tabanıraq buldı. İnde yäyge macaralar onotolğaynı. Frunzenıñ da büre halğan yaraları küptän uñaldı. Tege qızıl yözlö usal äzäm dä qabat kilep yonsotmanı. Ğizetdin babay haq bulıp sıqtı. Tik unıñ keyız eşläpähe genä aunap yatıp qalğan ikän. İrmäk unı alıp sitän başına kürenerlek urınğa elep quyzı, läkin hucahı kilmäne. Ğizetdin babay unıñ qolağına nimä tip äytkänder inde, şul ğına ser bulıp qaldı. Häyır, bıl tormoşta serle nämälär zä osrarğa teyış. Şunhız donya yämhez bulır ine. Här häldä İrmäk bına şulayıraq feker yörötä. Ä tege keyız eşläpäneñ käräge teyır äle. Ozaqlamay qış yıtäsäk bit. İrmäk qar malay menän qar ağay yahap quyasaq. Berehenä Sämiğullanıñ käpäsen keyzeräsäk. Äyzä, häybät malay — İrmäkteñ dusı här vaqıt uğa tormoştoñ maturlığı turahında iskärtep torhon. Ä ikensehenä — qar ağayğa ana şul yatıp qalğan keyız eşläpäne keyzeräsäk. Bıl tormoşta usal niätle keşelär zä yuq tügellegen onottormas.

Ä älegä İrmäk ete Frunze menän rähätlänep donya kötä. Äsähe Näcibä apay tınıs qına eşenä yöröy. Yözökäy inäy kön hayın İrmäkte säygä saqırıp ala. Hucahı artınan Frunze la eyärmäy qalmay. Ğäzättä, asıq işektän sabır ğına säy äseüselärgä qarap ultıra. Yözökäy inäy unıñ tüzemlelegen üzensä bahalay häm maqtap quyırğa onotmay.

— Qayhılay za keşe keüyek aqıllı bulır ikän, kilepterep namıslı, tuphanan ütergä lä baznatsılıq itmäy. — Älbittä, Frunzeğa la bınan huñ ölöş sıqmay qalmay.

Berzän-ber köndö, Näcibä apayğa eyärep, Qarğalı malayı Nurğäle qunaqqa kilep töştö. Ul inde İrmäkteñ bınamın tigän dusı barlıqtı Näcibä apay höyläüye aşa belä ine. Kilep kürergä hıyallanıp yörögän malayğa tağı la ber säbäp tabıla. Unıñ flotta hezmät itkän ağahı yalğa qaytıp töşä häm Nurğälegä ör-yañı kesä fonare büläk itä. Unday nämäneñ barlığın işetep kenä belgän İrmäkteñ küzzäre dürt buldı. E Nurğälegä şul ğına käräk tä. Nimä tihäñ dä, Qarğalılar äzeräk maqtansığıraq şul. Äle şul fonaren dä kesähenä halıp kilgän.

Qunaqtı şartına yıtkerep qarşılağas, känfitläp säy eskäs, uramğa sıqtılar. Frunze täüzä uğa şikläneberäk qarap quyğaynı, bıl yañı malayzıñ hucahı İrmäk menän bik tatıu ikänlegen kürep, tınıslandı, rähätlänep ularzıñ ikehe menän uynay başlanı.

Qarañğı töşkänen saq kötöp aldılar malayzar. Nurğäle fonarze İrmäkkä lä tottorop qaranı.

— Şäp büläk! — tine, qızığıp İrmäk.

— Hineke yuq ta bit äle, — qapıl astırtın kölgän buldı Nurğäle. Niñä şulay käpärenergä inde? İrmäk aptırap qalmanı:

— Fonar nimä ul, töndä genä käräk bit. Küp keşe, yıtmähä, kis öyzä genä ultıra. Vät. Zatu mineñ toğrolarzan-toğro etem bar, — tine.

Malayzar, kötmägändä bähäsläşte lä kitte.

— Mineñ fonar şäberäk!

— Buldı, ti, hiñä! Kötöp tor! Frunzeğa yıtmäy inde ul.

— Yuq, mineñ fonar!!!

— Mineñ et...

— Ulay telläşhäñ, qaytam da kitäm.

— Kithäñ, ana bara yulıñ.

— Ä-ä, äle hin şulaymı?

— Hineñ keüyek inde...

Malayzar qızışıp qına kitep baralar ine, aralarına Frunze inep, qapıl ğına «hau!» tip öröp yıbärmähenme! İke malay za şaq qattı. Harı et, yıtmähä, irmäk kenä itep qoyroğon bolğay, küzzären tuqlandırıp, tegelärzeñ yä berehenä, yä ikensehenä qarap ala. Nurğäleneñ ise kitte:

— Qarale, İrmäk, vät, et, ismaham!..

— Min hiñä äyttem...

Dustar yañınan yaraştı. Qarañğı töşkäyne inde. Arttarınan Frunzenı eyärtep, ut yandırıp, ällä küpme uram buylap sabıp yörönölär. Ahıldap qaytıp tüşäktärenä yığılğas qına küñeldäre buldı. Yäy könö ni, öy işege asıq. Frunzenı la Näcibä apayğa hizzermäy genä solanğa inderzelär. Malayzar bik qozalağas, riza buldı şikelle et, tik öy tuphahın aşa atlap ütmäne.

Şunda İrmäk Nurğäleneñ hüzen aldı.

— Hin irtägä qaytma, ä?

— Äsäyımä äytmägäynem bit äle.

— Mineñ äsäyım añlatıp birer. Bergäläp uynarbız.

Nurğäle ikelänä, qalğıhı la kilä, läkin Qarğalıla ağahı barlığın isenä töşöröp, yänä kire uylay.

Şunda İrmäkteñ başına bik yılle uy kilde:

— Beläheñme, Nurğäle, qalhañ, min hiñä bik hätär ser äytäm! Nurğäle «ser» hüzen işeteü menän dusınıñ muyınınan qosaqlap

aldı.

— Yä, yä, äytä hal sereñde!

— Hin täüzä väğäzä bir.

— Ağayım kötä bit äle.

— Ulay ikän serze belmäy qalahıñ inde.

— Äyt inde.

— Yuq bulmay.

Nurğälelä qızıqhınıu artqandan-arttı.

— Yä, ulayha, qalam.

— Isınmı?

— Isın inde.

— Yuq, ısın-ısınmı? Hin aldamashıñmı?

— Niñä aldayım, ti, inde.

— Ulayha, — İrmäk bışıldauğa küste, — tıñla. Bezzeñ auılğa yaqın ğına bik hätär ber mämeryä bar!

— Nu, bulha ni...

— Äy, añlap yıtmäyheñ dä inde. Esenä inäbez.

— Nisek?

— Bäy, hineñ fonarıñdı yaqtırtabız za inäbez zä kitäbez.

Qapıl Nurğäle mañlayına şapıldatıp huqtı.

— Vät bıl şäp! Qalam. İrmäk, qalay şäp keşeheñ, — ul hatta dusın muyınınan hığıp qosaqlap uq aldı. — Yıraq tügelme huñ?

— Anauı tauza inde.

— Büre-fälän osramasmı? — Nurğäle şik belderze.

— Osraha ni, bezzeñ Frunze unı häzer botarlap ırğıtasaq. — Ul yäy urtahında hıyır menän bulğan macaranı höyläp birze.

— Eteñ dä yılle ikän hineñ! Unı la eyärtäbez.

— Ul minän ber totam da qalmay.

Oşo hüzzär menän malayzar yoqoğa taldı. İrtän torouzarına Näcibä apay eşkä kitkäyne inde.

Säy esep kenä ultırğanda, kemder täzrä tuqıldattı. Qarahalar, Möslimä menän Miñlegöl. Quldarında tırızdarı la bar. Kistän qunaq malayzı ular kürgäyne şul.

— Äyzägez, tauğa barıp qaytabız, üzebez genä qurqabız.

— Ä-ä... tauza ni qalğan? — İrmäkteñ küñelenä şik töştö. Ällä kisäge mämeryägä barabız tigän uyın belep qalğanmı bılar?

— Seyä yıyırbız, — tip nıqıştı Möslimä. — Hezzeñ etegez zä bar...

— Ä hin, — tine İrmäk, elekke üpkälären onotop bötmäyınsä, — huğışqaq ätäseñde eyärt!

Möslimä üpkälämäne. İrmäk etle bulğandan birleme, ällä ülep terelgändän huñmı, bildähez, malayzı ber vaqıtta la başqasa üseklämäne. Saşa menän bulğandağı üpkähen dä onotto şikelle.

— Bergä küñelleräk bit, — tip Miñlegöl dä hüzgä quşılğas, İrmäk rizalaştı. Yahağan säyzären dä esep tormayınsa, kesälärenä ikmäk tığıp aldılar za uramğa yügerep tä sıqtılar. Nurğäle kesä fonarın bauğa eläkterep, bötähe lä kürerlek itep muyınına tağıp aldı.

Käräk bula qalha tip, Sämiğullanıñ işek aldında yatqan ike tal «qul »ın da aldılar. Yulğa äzerlängändären toyop Frunze şatlığınan ni eşlärgä belmäne — bersä alğa uq yügerep sığıp kitä, bersä artta torop qala, läkin här vaqıt ularzı yä kötöp ala, yä qıuıp yıtä.

Aqnögöş kiseüyen sıqqanda İrmäk menän Nurğäle şıpırt qına hüz berekterze:

— Mämeryäne äytmäybez, yäme!

— Yuq, yuq, äyzä, qızzarzıñ küzzäre dürt bulhın.

— Höyläştek.

— Kileştek.

Tauğa yıtkänse, ällä küpme tuqtay-tuqtay börlögän, qarağat aşanılar. Yämşegändän dä auız ittelär. Hatta älmoron menän balandı tämläp qararğa onotmanılar.

— Malayzar, äsäyım äytä, tauza seyä tamılyıp üskän, ti, urın qaldırığız! — Möslimä ihlas yılmaya.

— Aş-aşqa, urını — başqa, — tigän buldı Nurğäle, fonarın yaqtırttı.

— Ä bıl nimäne niñä aldığız? — tip beleşte Miñlegöl. — Bez kiskä qalmaybız za inde.

İrmäk Nurğälegä qaranı, tegehe küz qısıp quyğan buldı. Şulay za mämeryä täñgälenä yıtkäs, qızzarğa äytergä tura kilde. Yuqha, mämeryä auızınıñ öñöräyıp torğan tişegen kürep, urap ütmäkse itkäynelär. Serze höyläp birzelär.

— İnäbez zä sığabız, esen kürgän yuq bit, — tine İrmäk.

— Bıl fonar menän ällä nimä yaqtırtıp bula. — Qızzar qurqa ine: — Unda qasqındar bar, — ti.

— Moğayın, ayıu-büre lä oyalayzır äle?

Malayzar qızışıp kitte.

— Nindäy ayıu-büre bulhın? Häzer yäy ütep bara, donya tulı yımeş-yıläk. Ularzı totorhoñ mämeryälä.

— Tönägän Ğizetdin babay inep sıqtım, tip höyläp torzo äle... — İrmäk bıl yulı şıttırıbıraq yıbärgänen añlaha la qul heltäne. — Bına bit, yıtmähä, mineñ toğro dusım — Frunze bezzeñ menän.

Şulay tigäs kenä, riza buldı qızzar.

Mämeryä auızı ällä ni zur tügel. Tırız-fäländären qaldırzılar za ber-ber artlı tağılışıp inep tä kittelär. Frunzenı almasqa buldılar. Tırızdarzı, rizıqtı haqlarğa la käräk bit.

İñ aldan Miñlegöl, iñ arttan, ayaq astın bötönläy kürmäyınsä, İrmäk atlay. Mämeryä ese halqınsa. Barğan hayın koridor kiñäyä.

Törlö yaqqa yaqtırtıp här nämäne tikşerep barğan Nurğäle hoqlanıuzan buşamay:

— Qarağız äle, nindäy zur taş! Öy urını zurlıq ta baha!

— Ä beyıklegen qarağız äle...

— Bında yul ikegä bülenä...

Ozaqlamay balalar mauığıp kitte. Qurqıu za onotoldo. Ber uñğa, ber hulğa boroldolar, yä tırmaşıp öskä kütäreldelär, yä, kirehensä, mükäyläp tübän töştölär. Nurğäleneñ fonarı, ısınlap ta, şäp ine.

Mämeryä esendä lä upqın bula ikän. Yöröy torğas, şuğa kilep yulıqtılar za qurqıp qaldılar. Nurğäle yaqtırtıp tübän qaray, töbön kürerlek tügel. İrmäk ber taş ırğıtqaynı, tegeneñ taştan taşqa bäreleüye ozaq-ozaq yañğırap torzo.

— Malayzar, äyzä kire sığayıq, — tine Möslimä.

— Min öşönöm... — Miñlegöl dä üzeneñ barlığın belderergä onotmanı.

Nurğäle bireşmäne:

— Häzer saq qına sabır itegez inde, — tip borolop ta ölgörmäne, qulındağı fonarın töşöröp tä yıbärze. Sañq itep tegeneñ bıyalahı vatılğanı işetelde.

Fonarzı härmäp ezläp tapqansı baytaq vaqıt ütte. Ä iñ ayanıslıhı — ul yaqtırtmay ine. Qapıl qurqıştan baştarı äylänep kitte. Qızzar ilaşırğa totondo, alğa barırğa la, artqa kitergä lä qurqalar ine häzer. Bayağı töphöz upqın küz aldında öñöräyıp tik tora. Teştäre teşkä teymäy der-der qaltırana «säyähätselär».

İrmäk bireşmäskä tırıştı.

— Häzer öygä qaytır yuldı tababız. Qurqmağız.

Nurğäle bötönläy öndäşmäs buldı.

Küzgä enä törthäñ dä kürenmäslek şomlo qarañğılıq. Yaqın-tirälä ällä nindäy qıştırzauzar işetelep qala.

— Bına-bına... oş-oşonday yırzä ac-acdaha yäşäy, tizär... — tip ilamhıray Möslimä. Uğa Miñlegöl señläp quşıla.

— E... b-bez sı-sığa almahaq?..

Malayzar öndäşmäy. Öndäşep tä qayza barhın inde?

— İh, töşöröp vatmahañ, — tip äsende İrmäk.

— Unıñ vatılırın qayzan beläyım inde... — Qunaq malayzıñ da tauışı qaltıranıp kitte.

Şul saq İrmäkteñ başına ber uy kilde. Ayaq astınan taş yıyıp aldı la dürt yağına la bärep qaranı. İke yaqtan «taq» itep kire käklekte taş, ä bına kitep barğan yaqta ällä küpme şaq-şoq kilep tübän töştö. Timäk, artqa borolop kire kitergä käräk.

— Äyzägez, mineñ arttan!

İrmäk batır ğına atlap kitte. Läkin küp tä barmanı, mañlayın taşqa bärep, sükäyıp ultırzı.

— Äl-leü!.. Başığızzı äyıgez, oslo taş...

Oşolay baytaq qına etländelär. Şunan kötmägändä stenağa barıp törtöldölär. Uñğa borolalar — stena, hulda la şul, alda la, artta la. Aptıraşta qaldılar. Nimä, taş qapsıqqa eläktelärme?

İrmäk eten saqırırğa kereşte.

— Frunze, Frunze, qıyğır, mah, mah!..

Küp tä ütmäne, bötönläy ikense yaqta et örgäne işetelde.

— Frunze, Frunze, kil, hin qayza? Mah-mah!..

Qıuanıp örgän et yaqınayğandan-yaqınayzı. Balalarzıñ küñelenä yılı inde.

Ular yähätläp abına-hörlögä tauış kilgän yaqqa aşıqtı.

Ozaqlamay Frunze üze lä kilep yıtte. Ber özlökhöz İrmäkte yıskäşterze. İmenheñme, tip horauılır inde. Şunan alğa taşlandı. Saq qına kötä lä öröp quya, yañlışmay atlağız, yänähe. Küpmeler şulay barğas, alda tonoq qına yaqtılıq kürende.

— Ur-ra, qotoldoq! — tip qısqırıp yıbärgänen hizmäy zä qaldı İrmäk. Möslimä menän Miñlegöl dä küz yäştären hörttö, yılmayğanday itte.

Yaqtığa sıqqas, Nurğäle, ısınlap ta, barıp Frunzenı muyınınan qosaqlanı.

— Rähmät, Harıqay, hin — ısın etheñ...

Balalar ber-berehenä qarap yılmayıştı. Oşo minutta ularzan da tatıuıraq dustar bulmağandır.

Frunze qıuanısınan ni eşlärgä lä belmäne, ürle-qırlı hikerze, üländä aunanı, ällä nindäy kübäläktär bastırzı, pırıldap kütärelgän qoştar artınan da hikerze. Balalar uğa qızığıp qarap ultırzı.

Bına şayarıp tuyğan et qapıl tuqtanı la İrmäk yanına kilde, ese tının unıñ bitenä örzö, şunan ozon qızıl telen hälenderep ber az torzo la yalt itterep malayzıñ biten yalap aldı. İrmäk tüzmäne, kesähendäge ikmäkte ikegä bülep yartıhın dusına birze.


Higezense hikäyä,
yäki

dustıñ häläkäte



Köz yıtep, qırpaq qar yauzı. Täüge buran ıcğıra başlanı. İrmäktärzeñ işege aldına, ğäzäti urınğa, yänä kört haldı. Äle tau täpäş kenä, läkin qış urtahı yıtkänse ul İrmäktärzeñ öy qıyığına saqlı kütäreläsäk.

Qar yauğas, İrmäkteñ iñ yaratqan eşe — qıuış qorop qaranı. Äle lä tau itägenä Frunze menän ikäü qoymalı boz alasıq yahanı. Bınıhın da teüällägäs, qar malay äüälärgä totondo. Ete, yarzam itkän keşe keüyek, şayarıp yörönö. İrmäkkä şul da yıtkän, äyzä, uynap qına yöröhön ete, ul üze lä yıgärle. Bına qar malay äzer bulğas, uğa, tal qırqıp kilterep, quldar quyzı. Başına Sämiğullanıñ yırtılğan qolaqsınlı büregen yänä keyzerze. Kümer küzzär yahanı, auız uyzı. Tanauı la kileşle genä kilep sıqtı. Azaq, sitkä kitep, Sämiğullağa hoqlanıp qarap torzo. Bına dustar ösäü buldı. Frunzeğa la bik oqşanı şikelle qar malay, tegene uratıp yörönö-yörönö lä, ayağürä basıp, qosaqlağanday itte.

— Sämiğulla Yözökäy inäyzeñ yaratqan ulı bulğan, — tip höyläne İrmäk etenä. — Bik häybät malay ikänlege kürenep tora inde. Ana bit, hiñä lä, miñä lä yılmaya. Bez unıñ menän yañınan yaz yıtkänse bergä uynarbız, yäme?

Frunze, añlağan keüyek itep, «hau!» itep quyzı. Bılay za belep toram inde, yänähe.

Bına ikense ber hındı eşläp quyırğa käräk, läkin İrmäkteñ qulı tartmay. Sitän bağanahında haman keyız eşläpä elenep tora. Uğa hayısqandar ultırıp sıbarlap bötkän.

Bik ozaq uylanğas, ber yaq sittäräk qar ağayzı täki yahap quyzı. Uğa botaqlı ağastan quldar quyzı, zur itep auız uyzı, küzzäre urınına käzä tizäge lä yarap torzo. Tanau täñgälenä ozonsa kartuf törttö, ä bına mıyıq tabılmanı. Ezlänä torğas, unıhı la kilep sıqtı: Ğizetdin babayzıñ baqsahında yäy könö ük bağanağa elep quyılğan qarğa üläkhähe bar ine, başqaların örkötörgä bula, şunı eläler inde. İrmäk şunıñ qoyroğon qırqıp alıp qayttı. Yıtmähä, Möslimälärzeñ huğışqaq ätäsenän qoyolop qalğan qauırıyzı quşıp, qar ağayğa bınamın tigän mıyıq yahap quyzı. Eşläpä lä keyzergäs, bıl qar ağay ütä märäkä kürende. Uğa qarap ällä küpme hahıldap köldö İrmäk. Üät şäp itte lä üzen. Tege qızıl yözlö beräy vaqıt bınan üthä, yañılıştan ğına üzen tanıp, ğärlegenän üler ine. Äyzä, nasar niätle keşelär zä bıl donyala yuq tügel. İrmäkkä qar ağay şunday keşelär barlığın häterlätep torhon. Malay, irekhezzän muyının hıypap quyzı, läkin yäyge yara uñalğaynı inde. İke küzen dä unan almay qarap, qoyroğon bolğap torğan Frunzeğa öndäşte:

— Belep quy, qıyğır, bıl keşe — nasar, tirä-yaqta undayzar za yuq tügel. Bik haq bulırğa käräk!

Harı et bıl yulı ber nämä tip tä üzeneñ toyğohon beldermäne, öröp tä quymanı, tınıs qına tıñlap bötkäs, yıskänä-yıskänä barıp, qar ağayzıñ kükräge täñgälenä barıp ayağın kütärze. Bığa ise kitte İrmäkteñ.

Oşo vaqıt başına bik yılle uy töştö. Tauzıñ iñ beyık urınına ul yänä ber qar hın eşläp quyasaq. Ul ısın qış babay bulasaq. Qış babay ğınamı huñ äle, Ğizetdin babahı keüyek olpat bulırğa teyış ul, köslö, ğäyrätle, ğäzel, yarzamsıl...

İrmäk uyında ğına yañı qar babay ösön urın bildäläy ine. Tik bına başına nimä keyzerergä huñ? Ğizetdin babahı ni yıtte baş keyıme keymäy ul. Unıñ quldarın da taldan ğına yahap bulmas. Aqnögöş aşa sığıp, qarama qırqıp alıp qaytırğa käräk. Beläktäre suyın keüyek bit Ğizetdin babahınıñ. Äyzä, üzenä äytmäy genä yahap quyır za sittän genä küzätep yörör. Üzen tösmörlärme, yuqmı? Tanır, Ğizetdin babahı zerä lä ziräk keşe ul, şunda uq tanır. Başına keyzerergäme? Şämsiqämär inähenän beräy baş keyımen horap alır äle. Ütkänendä bilem hızlay tip höylänep tä tora ine. Taparğa barır za ber yulı seren tegeneñ qolağına ğına äyter. Şämsiqämär inäy üze lä kilep qarar äle qar babayzı.

Baş osonda qışqı qoyaş haran ğına yaqtırta. Uram urtahınan ütkän par sana eze, ällä qayzan uq törlö töstärgä inep, yılqıldap, yaltlap yata ine. Kön ayaz bulğas, yulda ılausılar za yöröp tora. Ana, Qarğalı yağınan nindäyzer aq at yılderä. Şul tiklem tiz yaqınaya tege, hatta seltärle sanahı ap-asıq tösmörlänä. Kaşauayğa tolopqa töröngän ike keşe ultırıp alğan.

Uñarsı bulmay, auıldıñ ikense başınan da şığırlau işetelde. O-ho, bında biş-altılağan sana kilä ikän dä. Ağayzar fermağa besän alıp qayta.

İrmäk qızığıp qarap tora, tege fırt qına yılderep kilgän koşovka besänselärze nisek urap üter ikän? Tuqtap, yul birergä käräk inde. Moğayın, rayon üzägenän kilgän keşelärzer. Qarğalı tirähendä lä bınday aq at kürengäne yuq. İnde İrmäk unıñ suqlı-suqlı sbru-

yın da kürze. Şleyahı zatlı qayıştan ürelgän! Attıñ mañlayında ğına yondozğa oqşaş taralğıhı la bar. Malay şunda uq kolhoz attarınıñ täügehenä küz töşörzö: yükä nuqta, yämşäyıp bötkän ıñğırsaq, bauırlıq tigäne lä İrmäkteñ qulı yıuanlıq...

Bına attar ber-berehenä yaqınlaştı. İrmäktärzeñ öyö täñgälendä genä ber-berehenä yul birep ayırılışırğa teyış ular.

Frunze la bıl küreneşte qızıq itep qarap ultıra. Üze besänselärgä qarşı öröp sığırğa därtlänä. Tik älegä batırsılıq qına itmäy. Kön matur bit, etteñ dä şayarğıhı, örgöhö kilä. Bılay, qızıq ösön genä...

Alda kilgän besänse ağay atın uñğa qayırzı, matur koşovkala quqırayıp ultırğan yat keşelärgä yul birergä itte. Läkin kilep sıqmanı, sana auırğa itep qırınayzı la at tuqtap qaldı. Ä tege beyıp urınında tüzmägän aq yurtaq yuldan sıqmanı, hucaları dilbegäne tarta birze lä kötöp tora başlanı. Berehe, tolobonoñ yağahın yatqıra birze lä sıtayıp qına besänsegä qarap quyzı. İrmäk bınday sanalarza kemdär kilep yörögände işetep belä. «Upolnomuşnıy» tip äytälär ine şikelle. Keşelär nalog tüläp bötmähä lä, kolhoz eşen eşläp yıtkermähä lä, şular kilep töşä. Äsäheneñ Yözökäy inäygä ular turahında ällä nisä tapqır höylägäne bar. Östäl huğıp aqsa taptırğandarın Ğizetdin babayzıñ öyöndä İrmäk üze lä kürze. Ana bit, upolnomuşnıy ikäne ällä qayzan belenep tora, sitkä sığıp qına yul birähe urınğa, kolhoz attarın yafalap, kötöp ultıra. İrmäkteñ asıuı kilde toloplo keşelärgä.

Oşo vaqıt aldağı besänse, atı kösänep tarta almağas, sıbırtqıhın tegeneñ arqa buyına şıylattı. Mesken at yän-farmanğa tartıldı la hörlögöp tubıqtarına tägäräne. Bıl ğäzelhezlekte kürgän Frunze — harı et, ultırıp tüzmäne şikelle, qapıl tau östönän abalap öröp töştö. Niñä hayuandı yazalayhıñ, tip äyteüye şul bulğandır inde. Läkin bılay za asıuı qabarğan besänse ağay olohonan töşöröp-töröp, äse itep hügende lä sıbırtqıhın şartlattı.

— Fälän-tögän nämä, Frunze, köş bınan!

Etteñ aqılı yuq tihälär zä bar ul, Frunze yañılışqanın añlanı, ämmä qayhı ahmaq hörlökkän attı sıbırtqı menän yara huñ?

Ulay yaramay, ğäzel tügel. Et, uyında oşolarzı uylap, tiz ük İrmäk yanınan menep qunaqlanı.

Läkin, seü, ni buldı? Nindäy baş kitmäle gonah eşläne Frunze? Ällä besänseme? Niñä toloplolar sanalarınan ırğıp torzo? Qara, qara: berehe atınıñ auızlığınan uq şaqarıp totop aldı tügelme? Eyı, ana bit, küzzärendä inauat kürenmäy bıl upolnomuşnıyzıñ.

— Töş äle sanañdan! — tip yıkerze ul besänsegä. Tege, vaqıtında yul birä almağanğa üzen ğäyıple hanap, yögön sitkä etep quyğan buldı.

— Kört halğan bit, qayırılıp sığıp bulmay.

İrmäk tä yuğarınan aptırap küzätä. Keyız eşläpäle mıyıqlı keşene küz aldına bastıra. Läkin bılar unan da qanhızıraq qılanmaqsı. Besänse ağayzı qapıl tartıp sana yulına bastırzılar.

— Kemegez bında qotqo alıp bara! — tip usal itep yıkerze toloplo, bäläkäy genä küzzären zähär yıltıratıp. — Sovet vlasına qarşı...

Besänse his nämä añlamanı.

— Nindäy sovet vlası... — tip ısqındırzı.

— Vät, vät nindäy şul! — Ul koşovka yanında qalğan ikense toloploğa işaralanı. — Hineñ keüyek halıq doşmanın stenağa terärgä käräk!

Besänsegä oşonda ğına başına kilep yıtte, ahırı. Başqaları la yaqınlaşqandı toyop, qarşı öndäşergä batırsılıq itte.

— Ni eşläp min halıq doşmanı bulayım, auızıñdı ülsäp as! — tip yän asıuı menän öndäşte. — Bötä huğıştı üttem. Bına, tänemdä nisämä yara! — Ul qapıl hırmahın kütärep, kükrägenä tiklem küldägen astı la uyılıp-uyılıp qalğan yaraların kürhätte. Oşono ğına kötkän başqa besänse ağayzar unı yaqlarğa kereşte.

— Ğiniätteñ dürt ordenı bar! — tip östäne aranan kemder.

— Barıber kontra! Niñä sovet polkovodetsın äşäke hüz menän hügäheñ? — Uñarsı bulmay ikense toloplo la kilep yıtkäyne, hüz qıstırzı:

— Küp höyläşep tormasqa käräk, NKVDla tiz asılır.

Eşteñ bılayğa kitkänen hizep, besänselär bazap qaldı. Ğiniät tigäne haman bireşmäy:

— Het ällä qayza alıp kitegez, namısım bına oşo qar keüyek saf!

— Belmäyım şul, — tip yırgä tökörä täüge toloplo, auızın mısqıllı salşaytıp. — Bıl hüzeñ ösön hiñä un yıl tap-taman bulasaq.

— Min ber nämä lä añlamayım, iptäş upolnomuşennıy, — tip aptıranı Ğiniät, yaq-yağına qaranıp.

— Añlamasqa halışahıñ inde... Ä niñä Frunzenı äşäke hüz menän hügäheñ? Kem hiñä sovet polkovodetsın kämhetergä hoquq birze? Doşmanlıq qılahıñ hin. Başıñdı törmälä seretergä käräk!

His ni añlamay basıp torğan Ğiniätteñ yözö yaqtırğanday itte:

— Ä-ä, ana eş nimälä... Ul bit... ana kört başında ultıra. İrmäkteñ ete! Sıbırtqı şartlatqaynım şul. Tiktomaldan öröp töşä bit. Asıu kilgändä ällä nämä äyterheñ äle.

— Nu, ğäyıbeñde tanıyhıñmı?

—Tanıyım. Tik min polkovodetstı tügel, ana, tege harı ette hüktem. Unıñ da iseme — Frunze.

Toloplonoñ ikensehe qapıl yıkerze.

— Ä uğa isemde kem quşqan? Kem mısqıl itkän polkovodetstı?

— Kem tip, ana, sabıy bala inde, İrmäk. Auılda kino kürhätkäynelär. Bötä halıq telendä Frunze buldı inde ul saqta...

— Ne por-ryadok! — Şulay tine toloplolarzıñ berehe. Bıl hüzze İrmäk añlap yıtmäne, şulay za nindäyzer ayanıslı häl bulırın yöräge menän hizenä ine. Ete lä unıñ ayaqtarına nıq hırınğan.

Toloplolarzıñ täügehe koşovkağa bara besän arahında qazındı la ällä qayhı yırenän quş käbäkle mıltıq tartıp sığarzı. Unı hındırıp, ike köbägenä lä almaş-tilmäş örzö lä, sumkahınan alıp ike patron tıqtı. İrmäk, qoto alınıp, bıl hälde küzätte. Oşo hügengän ösön genä Ğiniät ağayzı atıp kiterzärme ikän ni? Bıl nämä unıñ başına hıymanı. Sabıylığına barıp, haman qımşanmay za küzäteüyen belde. «Qalay bıl donyala usal keşelär küp», tigän ärnetkes uy töştö başına. Küpme genä yäşäne İrmäk, ä nindäy genä nasarlıq kürmäne, Bıl keşelär niñä ulay bulalar ikän? Donya irken bit, här kemgä urın yıtä. Ana, Ösöylö hırtında ikhez-sikhez dala. Bar za şunda yäşä, bik hıya almahañ... Şulayıraq feker yöröttö İrmäk. Üze yäne-täne menän Ğizetdin babahın saqırzı... İh, kilhen dä, ike usal toloplono yağalarınan totop helketep, sanalarına teyäp ozathın ine. Ele genä bıl keşelärhez donya nisek yämle ine...

Läkin Ğizetdin babay qızğanısqa qarşı kürenmäne.

Tolobon sisep ük taşlağan tege äzäm mıltığın totop İrmäkteñ qarşıhına kilep bastı.

— Äy, malay, töş äle bında! — tip boyorzo tege. İrmäk işetä, läkin ber nämä lä añlamay. Nimä, ällä unı atırğa itäme? Qoto alınıp, taşqa äylände. Auızın ğına la asa almay. Ä unıñ ni ğäyıbe bar huñ?

Şulay za İrmäk eske ber toyğo menän hizenä — bıl usal äzämdär uynap qılanmay. Ber kemde lä ayamayasaqtarı la kürenep tora. Malay hizzermäy genä ayaqtarına hırınğan zur harı eten sitkä etä, ismaham, hin bulda la qasıp qotol. Bezzän başqa äsäyım ni eşlär? Et tağı la nığıraq hıyındı. Ahırı, sükäyıp, unıñ muyının nıq itep qosaqlap aldı.

Bını kürgän toloplonoñ ikensehe tau östönä taya-yığıla atlap mende lä asırğanıp İrmäkteñ belägenän matqıp totop aldı häm, küzzären yaltlatıp, unı tartıp torğozzo la, höyräp tigändäy kilterep, tau artına hörlöktörä törtöp yıbärze. Şul minutta ber-ber artlı ike şartlau yañğıranı. Hikerep torğan İrmäk harıqay qıyğırınıñ — eteneñ qapıl ayanıslı sañqıldap duğalanıp ürle-qırlı hikerep yıbärgänen şäyläne. Şunan et ber-ike genä başın kütärergä mataştı la, häle yıtmägäs, auzı, tauzıñ iñ sitendä genä qar östöndä huzılıp yatqan kileş, häräkäthez qaldı. Äle genä tözätelmäslek hata eşlängände kürgän İrmäk, qapıl äse tauışı menän hauanı yarzı la, auızın zur asıp, tonsoga-tonsoğa, yuğarığa — dürt ayaqlı dusı yanına ürmäläne. Menep yıtte lä malay, ap-aq qar östönän küläüyek bulıp harqığan qıp-qızıl qandı kürep, ni eşlärgä lä belmäyınsä, dusı östönä auzı. Zur käüzäle toğro harı etteñ küzzäre asıq ine. Ular tere keüyek İrmäkkä qarap yata.

Malay ni ilap yıbärä almay, ni qısqırırğa itä — tauışı yuq. Bına unıñ qaltıranğan quldarı qanğa uqmaşqan qarza. Bıl qar unıñ tüzep torğohoz itep ustarın beşerze häm qapıl İrmäk, ğümerzä bulmağansa ärnep, ükerep ilap yıbärze. Baş osondağı tonoq qışqı qoyaş kük kömbäzendä sayqalıp-sayqalıp kitte. Ällä hünde ul, ällä şul köyönsä qaldı...

Şulay häläk buldı dusı.


Huñğı huz urınına


Qäzerle yäş uqıusım!

Bına qızıma höylägän hikäyälär tamam. Ularzı hin dä tıñlap häybät itteñ. Bıl donyala yuq-yuq ta osrap torğan yaqşılıq menän nasarlıqtı ayırırğa öyräneü qamasaulamas. Hineñ tormoşoñ yañı başlana ğına bit äle.

Bel, Stalin kultı yıldarında bına şulay za ayanıslı häldär buldı. Keşene genä tügel, hatta hayuandı la ayamanılar. Häyır, ularzıñ ber-berehenän nimä menän ayırılğandarın beleü qıyın ine.

Hikäyämdä min ike genä nämämde äytep bötörmänem. Bäläkäy genä yörägenä berense tapqır olo qayğı alğan İrmäk besänse Ğiniätte — dürt ordenlı, tändäre Vatanıbızzı yaqlap huğışqanda yärähätlänep bötkän frontoviktı koşovkağa teyäp, kire rayon üzägenä alıp kitkändären kürmäy qaldı. Ul auıldaşın bik ozaq kürmäy torasağın da küz aldına kiltermägäyne.

Tağı la kilep, şul yılda İrmäktärzeñ öy aldındağı kört östöndä — älege keskäy tau başında, yaz yıtep, irep yığılğansı ber et hını basıp torzo, tip höylänelär...

Ä hin İrmäkteñ bögöngö yazmışın belergä teläyheñ şikelle? Ul malay häzer yuq inde, iseme lä yıldar töpkölöndä azaşıp torop qaldı. Läkin min hiñä, qäzerle uqıusım, ser itep kenä şunı äytä alam. Ul malayzı min äle lä yuqhınam, isemä töşkän hayın, yörägem ärnep kitä. Hulq-hulq!

Bik belgeñ kilhä, ul malay — min inem...

Mart-aprel, 1989 yıl.