Hüngän Yondoz Yaqtıhı



RÄŞİT SABİTOV



HÜNGÄN YONDOZ YaQTIHI



Povestar
häm hikäyälär



ÖFÖ



BAŞQORTOSTAN
KİTAP NÄŞRİÄTE

19
88



Povestar



AĞIM
ÜRENÄ



QALMANAYZA
BOZ KİTKÄNDÄ



Altın
qoyaş sağıu nurzarı menän bötä donyanı
qoyondorop, qarzarı irep bötöp barğan
basıu östönä haban turğayı kömöş moñdarın
säskändä, mäktäp formahı keygän un dürt
yäştärzäge ös malay Qalmanay yılğahı
buyına yaqınlaştı. Ularzıñ berehe —
İlnur, buyğa qalqıuıraq, yaurınğa la
qalınıraq, qauın hımaq ozonsa yözönä
ozon tanau huzılıp töşkän, küzzäre zur,
üzzäre zäp-zäñgär. Ä malayzarzıñ qalğan
ikehe buyğa ber sama, tik Häsän käüzägä
bazığıraq. Unıñ yözö, küktäge qoyaş hımaq,
tüm-tüñäräk, tıñlauhız yırän sästäre
tırpayışıp tora. Ösönsö malay — Räfqät
isemle. Unıñ buy-hını la, yañaqtarı la
qaqsaraq, quñır yözlö, qap-qara küzzäre,
ısmalalay qap-qara sästäre iğtibarzı
tartıp tora.



Bına
malayzar, yar buyına kilep yıtep, Qalmanay
yılğahına hoqlanıp qarap torzolar.
Nisek acarlanğan, ğäyrätlängän ul!
Zur-zur boz kisäktären uyınsıq urınına
öyröldöröp ağıza. Ulay ğına la tügel,
ana qolas yıtmäs öyänkene töbö-tamırı
menän aqtarğan da yıldertep alıp kitep
bara.



Häsän,
qapıl tınlıqtı bozop:





  • Hätär
    bit, ä! —tip İlnurğa qaranı. Tegehe, unı
    huplap:




  • Eyı,
    yaz könö bezzeñ Qalmanay ber şaşınıp
    qala inde ul, — tip quyzı.




Şunda
Räfqät, qulı menän yılğa ürenä kürhätep,
qısqırıp uq yıbärze:





  • Qarağız
    äle, qarağız! Hıu östön iñläp ber boz
    kilä. Hokkey mayzanına oqşağan.




Şul
boz yağına qaraşın yünältkän Häsän:


Isınlap
ta, hokkey mayzanı bit. Ana, qapqa
urındarı, — tine.



Başqaları
menän sağıştırğanda harıq kötöüye
arahındağı ügez hımaq kürengän ber zur
boz malayzar torğan täñgäldän ütep
kitte lä alıs tügel yılğa bögölöndä
yarzı barıp hözzö häm şıtırlap ös-dürt
kisäkkä yarıldı.



Häsän,
nisekter, körhönöp quyzı.





  • Bıl
    tiklem bozzar qayzarzan kilä ikän,
    malayzar, ä?—tine.




İlnur,
yuqqa iseñ, kitkän ikän tigändäy,
yılmayğanday itte.





  • Qayzan
    kilhen ular, Qalmanay ürenän inde.



Häsän,
unı işetmägändäy:





  • Ular
    bezgä kilep yıtkänse ällä nindäy matur
    yırzärze ütälärzer inde, — tine.




Räfqät
tä İlnur hımaq kölömhöräne.





  • Bezzän
    tübändä lä matur yırzär küpter inde ul.
    Şularzı kürep, ber yöröp qaythañ ikän.




  • Qızıqlı
    feker, — tine İlnur, uyğa qalıp.




  • Eyı
    şul, — tine Häsän, qapıl därtlänep. —
    Qalmanayzıñ başına la säyähät itergä
    mömkin inde.




  • Ä
    niñä Ağizelgä qoyğan yırenä tügel? —
    tip qarşı töştö Räfqät.




Häsän,
şunı la añlamayhıñmı ni tigändäy, başın
sayqap aldı.





  • Huñ
    Ağizelde kürgäneñ yuqmı ni? Ul alıs
    tügel, qasmas. Ä bına üz yılğabızzıñ
    başlağan urının, yılğa tıuğan yırze
    küreü — bıl qızıq, ismaham. Şulay bit,
    İlnur?




Mineñsä
lä şulay, — tine İlnur, yıtdilek haqlap.
— Bıl turala nıqlap uylaşırbız äle. Tik
bını älegä ber kemgä lä höylämäyık.
Üzebezzeñ ser bulhın.




Bulhın,
— tine Häsän, şatlanıp. — Bezzän hüz
sıqmas.



Başta
üze şayartıp qına äytkän feker Räfqätte
lä vayımhız qaldırmanı.




Eyı-eyı,
ser bulhın, — tine ul.



Ä
Qalmanayzı iñläp-buylap bozzar ağıldı
la ağıldı.



TAĞI
KEMDE ALIRĞA?



Yıtense
klasta geografiya därese bara ine. Saq
qına şazraraq ölkän yäştäge uqıtıusı
apay karta ergähenä sıqqan uqıusığa
horau birze:




Ağizel
qayzan başlana?



Şul
saq Qalmanay buyındağı kisäge höyläşeü
qılt itep Häsändeñ häterenä töştö lä
küñelen tulqınlandırzı la yıbärze. Däres
qayğıhı kitte, uyzarı ällä qayzarza
yörönö. Ber azzan ul portfelenän ber
bit qağız aldı la yaza başlanı:



«İlnur!



Qalmanay
başına barıu haqında höyläşäyık äle
bögön. Mäktäptän qaytqas, hezgä yıyılırbız,
yäme.



.



Yazıuın
nıqlap töröp, ber iptäşe aşa aldaraq
ultırğan İlnurğa birzerze. Tegehe
qağızzı alıu menän, küz yörötöp sıqtı
la, Häsän yağına borolop, yılmayıp başın
qaqtı. Riza, yänähe.



Häsän
bılay häybät uqıusılarzan hanalha la,
iğtibarın däreskä yünältä almanı, hıyalı
menän Qalmanay buyzarın qızırzı. Unan
üzzäre menän säyähätkä tağı la kemde
alıu turahında baş vattı. Küz aldınan
tistäläp malayzı uzğarzı, här qayhıhınıñ
uğa oqşap bötmägän yaqtarı bar. Şulay za
ul Ämin isemle iptäşenä tuqtaldı. «Dörös,
ul ber az maqtansığıraq, — tip feker
yöröttö malay. — Häyır, uğa yıuan
beläktäre menän azıraq maqtanırğa la
mömkin. Ä säyähät vaqıtında undağı
köstöñ käräk bulıuı bar».



Häsän
menän İlnur mäktäptän qaytırğa bergä
sıqtı.
Qabalanmay
ğına atlamaqsı ine ular. Ämmä üzzärenän
aldaraq aşığıp kitep barğan Räfqätte
kürep, azımdarın tizlätä töştölär.





  • Ey,
    Räfqät, qayza şulay sabahıñ? — tip
    öndäşte Häsän.




  • Äsähe
    beşergän hurpanı tizeräk hemerergä,
    älbittä, — tine İlnur, şayartıp.




  • Isınlap
    ta, asıqtırzı, — tine Räfqät, iptäştären
    kötöp alıp.




Häsän
şunda uq hüz başlanı:





  • Säyähätkä
    ösäü genä sıqmabız bit. Tağı beräyhe
    käräk bulır. Kemde alabız?




Räfqät,
ni äyter ikän tip, İlnurğa qaranı. Tegehe:


Tağı
ber iptäş käräk, älbittä, — tine, qoyaş
nurzarınan sağılğan küzzären qısıp. —
Azattı alayıq.



Räfqät
şunda uq başın sayqanı:





  • Yuq,
    şäp yügerhä lä, ber zä yuqqa bähäsläşergä
    yarata ul. Mineñsä... mineñsä, Väli
    qulayıraq bulır.




  • Yuq-yuq,
    — tip kisken qarşı töştö İl- nur, —
    qızıu bit ul, ätäs keüyek...




Häsän,
üzeneñ uyın äytergä vaqıt yıtkänen toyop:





  • Ä
    Ämingä nisegeräk qararhığız? — tip
    horanı.




  • Ey,
    maqtansıq, maqtansıqtıñ artı asıq, —
    tine İlnur, unan östäp quyzı: —Yıtmähä,
    üz hüzle lä.




  • Ulay
    tip kenä qırt kismä äle, — tine Häsän,
    bireşmäskä teläp. — Yıteşhezlektär här
    qayhıbızza la bar ul.
    Ä
    Ämin köslö, säyähättä undayzarzıñ käräk
    bulıuı bar.




İlnur,
qarşı kilep, nimäler äytmäkse ine, Räfqät
ölgöröräk bulıp sıqtı.





  • Ämin
    yarayhı yıget ul.




İlnur
telen teşläne. Ä Häsän yılmayıp yıbärze.





  • Kileştek,
    ulayha. Räfqät, hezgä Ämin yaqın ğına
    bit, töştän huñ İlnurzarğa alıp kil.
    Säyähät haqında şunda nıqlap höyläşerbez.









SAFA
MENÄN AQTIRNAQ



Ämindärzeñ
öyö Räfqättärzekenä ber nisä yort aşa
ğına. Ere büränälärzän halınıp, täz

qapqastarı, kärnizdäre ber nindäy
semärhez genä yahap quyılğan. Ös täzrähe
uramğa qarap tora.



Räfqät
qapqanan kergändä, Ämin zur ğına utın
tümären tägärätep mataşa ine. Ul,
iptäşeneñ kileüyenä qıuanğanday,
kölömhöräne lä älege tümärze ike qullap
täüzä kükrägenä, unan baş östönä kütärze.
Kösäneüzän
küzzäreneñ ağı yaltıranı, urttarı
irländeke keüyek qabarzı.





  • Yaray-yaray,
    maqtanmahañ da bula, — tine Räfqät,
    irekhezzän auızın yırıp.




Tege,
auır tın alıp, özök-özök mığırlanı:





  • Maq-tan-may-yım.
    Ulay tihäñ, mä, üzeñ kütärep qara.




Ämin
tümärze qapıl Räfqätteñ ayaq astına
taşlanı, tegehe qurqışınan sitkä hikerze.
Bıl Ämingä qızıq toyoldo, kölöp yıbärze:





  • Ha-ha-ha...
    Yä, kütärep qara äle.




Räfqätteñ
asıuı kilde. Ul, sämlänep, tümärgä barıp
totondo. Qızarınıp-bürtenep, yırzän
ayırıp alıp kükrägenä kütärze, läkin,
nisek kenä kösänmähen, artığına hälenän
kilmäne, tümärze yırgä taşlanı.



Ämin
qänäğätläneü menän:





  • Ä-ä,
    bına kürzeñme, kem maqtana!—tine häm,
    ike qulın kütärep, beläk muskuldarına
    işara yahanı.



Yä,
yaray, köslöhöñ inde, — tine Räfqät
vayımhız ğına. — Şunıñ ösön dä hiñä ber
eş menän kilgäynem bit.





  • Nindäy
    eş ul?—Ämin Räfqätkä yaqınlaşa töştö.




  • Bez
    Qalmanay başına barırğa yıyınabız.




  • Qasan?
    İrtägäme? Yal köndömö?





Aşıqmay
tor, — tine Räfqät häm, mäğänäle genä
qarap, telen şartlatıp quyzı. — Uqıuzar
tamamlanğas. Tik älegä ser bıl. Üzebezzän
başqa ber kem dä belergä teyış tügel.
Şul säyähät turahında bögön İlnurzarza
nıqlap höyläşergä buldıq. Malayzar hiñä
kilergä quştı.





  • Nindäy
    malayzar?





Nu,
İlnur, Häsän...





  • Ähä,
    kittek, ulayha...




Ularzı
İlnur menän Häsän kötöp tora ine inde.





  • Ämin
    batır za kilde. Komanda tulı, bılay
    bulğas, — tine Häsän, qıuanğanday.




Bınday
hüzzär Ämingä oqşay inde ul, auızı
yırılıp uq kitte.





  • Säyähätkä
    bögöndän äzer!




Unıñ
qılığı İlnurğa la qızıq toyoldo, tik ul
yıtdilegen yuğaltmanı.





  • Bögöndän
    käräkmäy, Ämin, — tine ul häm unıñ qalın
    yaurınına yıñelsä huğıp aldı. — Uqıuzar
    böthön, köndär yılınhın äle.




Malayzar
azbar buyında yatqan büränä östönä
ultırıştı. Bında halqınsa, yıldän dä
ışıq, qoyaş nurzarı la sağıuıraq töşä.





  • Malayzar,
    — tine Räfqät kötmägändä, — Qalmanay
    buylap yäyäüläp barırbızmı ikän?




Häsän,
ğäcäplänep:





  • Bına
    qızıq, yäyäüläp barmay, osop barahıñmı
    ni? — tine.




Ä
Ämin, şayartıp:





  • Räfqätteñ
    atahı konyuh bulğas, at menän yılderergä
    uylayzır, — tip östäne.




Häsän
menän Ämin kölöşöp aldı. Räfqät üze lä
yılmayzı, ämmä şunda uq:





  • Kämä
    menän dä mömkin bit äle, — tip quyzı.




İlnur,
şunı ğına kötkän keüyek:





  • Häybät
    feker bıl, — tine.— Isınlap ta, niñä
    şul haqta uylaşmasqa?




Häsän
qulbaşın hikertep quyzı.





  • Kämä
    menän ağımğa qarşı qıyınıraq bulır ul.




  • Bulha
    huñ!—tine İlnur. — Ber qıyındıñ — ber
    rähäte: qaytqanda yırlap qına yılderäsäkbez.




Räfqät,
üzeneñ yarım şayarıp äytkän hüzzäreneñ
yıtdi qabul iteleüyenä qıuanıp:





  • Kämä
    taphaq, hay, şäp bulır ine lä ul! — tine.




Ämin,
beläk muskuldarına kürhätep:





  • Kämäne
    ağım ürenä lä işäbez unı, tik tabılhın
    ğına, — tine.




Kämäne
qayzan alırğa? Bıl horau här qayhıhınıñ
küñelen öykäne. Şul haqta bergäläp

höyläşä
başlağanda ğına qapqala ovçarka toqomona
tartım harı eten eyärtkän Safa kürende.
Käüzägä yoqa, buyğa la bäläkäy genä.





  • Käräkle
    kişer yaprağı,— tine Ämin, sertlätep
    yırgä tököröp.




Safa
tup-tura malayzar ergähenä kilde. Olo
keşeneñ, usı ayahınday ğına yözöndä
nindäyzer qızıqhınıumı, tulqınlanıumı
hizelep tora.





  • Niñä
    kildeñ, Safa? — tip horanı İlnur tınıs
    qına.




  • Min...
    ni... — tip Safa üzeneñ horo küzzären
    İlnurğa tekläne.— Qalmanay başına
    hezzeñ menän barırğa teläyım...




Malayzar,
aptıraşıp, ber-berehenä küz attılar:
yänähe, serze kem astı ikän? Bulasaq
säyähät turahında Safa qayzan belgän?



Ber
azzan ğına İlnur telgä kilde:





  • Bez
    ber qayza la barırğa yıyınmaybız bit.




  • Ä
    bıl nimä huñ?—Safa kurtka kesähenän
    ber qağız sığarzı la İlnurğa tottorzo.




Unı
kürgäs tä, Häsän üzeneñ yazıuın tanıp
ğäcäplände. İlnurğa şiksel qaraş taşlanı.
Ä İlnur, uqıp sıqqas, qağızzı parta
astına töşöröp yıbäreüyen, huñınan alırğa
onotouın häterläp, ükenep quyzı. Ul,
qağızzı helkep, Safağa tekläne:





  • Qayzan
    taptıñ bını?



Mäktäp
buyınsa decurnıy inem.
ğızğa
ingäs, parta astığızza oşono kürzem dä
alıp qaranım.





  • Başqalarğa
    kürhätmäneñme?




  • Yuq.




  • Yaqşı
    itkänheñ. Ä häzer tay bınan. Bıl qağızza
    yazılğandarzı onot. Ser ul. Añlanıñmı?




Safa
urınınan da quzğalmanı.




Ägär
mine qıuhağız, seregezze haqlay almam
şul, — tine ul ise lä kitmäy.



İlnur,
ni eşläybez tigändäy, iptäştärenä
qaranı.





  • Bına
    ber bäylänsek, äy...




Şul
saq Ämin, üzeneñ kösön kürhäter saq
yıtkänen samalap, Safanıñ qarşıhına
kilep bastı. Qulın kütärep, qalın muskulın
helketep aldı.





  • Ägär
    häzer ük, seregezze ber kemgä lä
    höylämäyım, timähäñ, oşo räşätkä aşa
    baqsağa ırğıtam üzeñde.





  • Quy,
    Ämin, teymä uğa, imgätep quyıuıñ bar, —
    tine Räfqät, unıñ yıñenän totop.




Ä
Safa kitergä uylamanı la, barı yılmayzı
ğına:





  • Ulay
    yanahañ, seregezze irtägä ük bötä mäktäp
    beläsäk.




Ämin
tüzmäne, unı yağahınan eläkterep aldı.





  • Äle
    hin şulaymı, käzä bäräse...




Malayzar
arağa kerergä ölgörä almay qaldı,



Aqtırnaq
asıulı, qurqınıs küzzären Ämingä

töbäp,
aq teştären yaltıratıp ırıldap quyzı.
Ämin şunda uq Safanıñ yağahın yıbärze lä
sitkäräk taypıldı.





  • Yaqlausıhı
    bar beräüzeñ, — tip mığırlanı ul.




Bığa
tiklem üzen bik yıtdi totqan İlnur za
bıl yulı kölömhöräne.





  • Yaray,
    Ämin, — tine ul kileşeüsän ton menän,
    — dürt yıget ergähenä yozroqtay malay
    hıyır äle.
    Bez
    unı hınanıq ta inde: yıbektärzän tügel...




Häsän
dä yılmayıp quyzı.





  • Ni
    eşlärheñ ikän hin bezzeñ menän?





  • beşereüse bulırmın. Atay-äsäy eştä
    saqta aş-hıuzı min gel üzem äzerläyım.




  • Yaqşı,
    tine İlnur, unı huplap. — Flotsa äythäk,
    bezzeñ kok bulırhıñ.




Safanıñ
qıuanısınan auızı qolağına yıtä yazzı.





  • Qarşı
    kilmähägez, üzem menän Aqtırnaqtı la
    alasaqmın. Aqıllı et ul. Pohodta käräk
    bulasaq.




  • Etteñ
    zıyanı teymäs. Ni tihäñ dä — haqsı, —
    tine Häsän, Safanıñ qulbaşına qulın
    quyıp.




Ämin
haman tınıslanıp bötmägäyne.





  • Üze
    genä yıtmägän, eten dä eyärtmäkse. Nimägä
    inde ul äräm tamaq!—tip höylände.



Läkin
bıl hüzzärgä iğtibar iteüse bulmanı.
Biş
malayzan, ber ettän torğan törköm şulay
oyoşto.








KÄMÄ
BULASAQ



Malayzar
ozaq höyläşte. Yulğa üzzäre menän nindäy
äyberzär alırğa, nisek tuqlanırğa,
säyähät vaqıtında nämälär menän
qızıqhınırğa — berehe lä qalmanı.



İlnur,
eñer töşkäs kenä, iptäştären ozattı,
üze öyzärenä inergä aşıqmanı, nisek
kämä tabıu haqında uylandı. Malayzarzan
bıl turala küñel yıuatırlıq feker
bulmanı. Ul üze genä: «Kämä tabırğa
tırışırbız», — tine. Oşo hüz- zärze
äytkänse ük unıñ başında ber uy tıuğaynı.
Tik unı älegä iptäştärenä asırğa
qabalanmanı. İh, uyı barıp sıqha ikän!..
Unıñ kapitan bulıp, diñgezzärze,
okeandarzı gizergä hıyallanıuın küptär
belmäy. Ämmä şul yaqtı hıyalıña yuldı auılıñ
ergähenän aqqan yılğa buylap säyähättän
başlau nasarmı ni! Malayzıñ yöräge
qanatlanıp quyzı. Kämä bula qalha, ul
da, iptäştäre lä unı «karap» tip atayasaq.



...İlnurzıñ
atahı — balta ostahı. Yabay ultırğıs
yahauzan alıp öy halıuğa tiklem bötä
eşte belä. Unı Qaran auılında «osta»
tip kenä yörötälär. Malay atahınıñ kämä
yahağanın kürgäne yuq. Ämmä unıñ bıl eşte
lä buldırasağına ışana ine.



Kiske
aştan huñ İlnur däres äzerläne. Ul

östäl
artında gazeta uqığan atahına qarap-qarap
aldı. Atahınıñ uysan küz qaraşı, ozon
yoqaraq tanauı, hızılıp kitkän qara
mıyığı häm tamırzarı bürtep torğan
höyäksel zur quldarı — bötähe lä ütä
tanış, yaqın malayğa.



Häbib
ağay ber mäl İlnurzıñ üzenä töbäl- gän
qaraşın toyop:





  • Yä,
    ulım, ni äyterheñ?—tine.




İlnur
şunda uq küñelen öykägän horauın



birze:





  • Atay,
    hin kämä yahay beläheñme?




  • Unıñ
    nimähe bar. Beläm, älbittä.




  • Ni...
    atay, — İlnur tulqınlanıuzan tot- loqto,
    — miñä, yuq miñä genä tügel, bezgä, yäğni
    biş malayğa, kämä yahap birmäsheñme?




  • Nimägä
    ul?




  • Ni...
    — tip tağı totloqto İlnur, äytergäme-yuqmı
    tigändäy uylanıp torzo. Yuq, nindäy genä
    ser bulmahın, atahınan unı yäşerä almay
    ul. — Kämälä Qalmanay başına barırğa
    uylaybız. Bötäbez — biş malay, ber et.
    Tik älegä bıl bezzeñ ser...




  • Şulaymı?—Häbib
    ağay saq qına, mıyıq astınan ğına
    yılmayıp quyzı. — İptäştäreñde
    ata-äsäläre yıbärerzärme huñ?




  • Bez
    zur bit inde. Yıbärerzär, tip uylayım.




  • Şulay
    za...




  • Ällä,
    atay, mine lä yıbärmäs ineñme?



Häbib
ağay ber az uyğa qalıp torzo la:





  • iñä
    ışanam min, — tine. — Tik uyığız tormoşqa
    aşa-nitä qalha, nämälär alırğa, nisek
    yörörgä käñäş-teläktäremde äytermen.
    Häzer kämä mäsälähe... Uğa häybät taqta
    käräk. Ä bezzä ul azıraq bit äle.
    Qayzan
    tabırğa ikän?




  • Taqta
    tabılır, atay, — tine İlnur, küñele
    kütärelep, — İptäştärem dä kilterer.
    Kämä bötäbez ösön bit.




  • Ulayha,
    yaharğa bula. Taqtağızzı äzerläy başlağız.
    Tik iptäştäreñä nıqlap äyt: ata-
    äsälärenän horap qına alhındar.
    Añlanıñmı?



Añlanım,
atay. Unıhı ösön borsolma.— İlnurzıñ
şatlığı esenä hıymanı. «Bılay bulğas,
eş beşä», — tip uylanı ul.






YÄNÄ
BER SER



Ämindeñ
ike tuğan ağahı auılğa qayttı. Östöndä
— moryak formahı. Ağizel yılğa
parohodstvohında eşläy ikän. Ul Ämingä
Öfönän Ästrhanğa qäzär barıuı,
Kaspiy
diñgezen
küreüye, unda hıu ineüye, harı qomonda
qızınıuı haqında höyläne. Ästrhan
qauın-qarbuzınıñ tämen dä hätergä
töşörzö.



Şul
saq Ämin dä tüzmäne, üzzäreneñ Qalmanay
başına barırğa yıyınıuzarın äytep
haldı. Ağahı, mıyıq astınan ğına kölöp:



Niñä
Qalmanay tamağına töşmäyhegez? Ağizelgä
barıp yıthägez, unan
Kama
menän
Volga la alıs tügel. Ä Volgağa sıqhañ,
Kaspiy
diñgezenä
— ber azım. O, diñgezze ber küreüyeñ ni
tora! Bına mineñ telnyaşkalağı hızıqtarzay
berehe artınan ikensehe buy-buy huzılğan
zäñgär tulqındar, altın qomlo plyacdar,
könyaq qoyaşı...





  • Unda
    tiklem kämälä barıp yıtep bulamı ni?—tip
    şik belderze Ämin.




Tegeheneñ
ise lä kitmäne.





  • Bik
    telähäñ — bula! — tine, qustıhın
    şayartıuın dauam itep. — Ä bezzeñ
    parohodqa ultırhañ, bigeräk tä şäp,
    qoyaşta qızınıp, tirä-yaqqa hoqlanıp qına
    barahıñ.




Ämindeñ
auızı asıldı, äsärlänep tıñlanı ul. Tik
kötmägändä hüzzäre bülende, ağahın
saqırıp aldılar. Ä ikense köndö Ämin
mäktäptän qaytıuğa, ul Öfögä kitkäyne
inde.



Ağahınıñ
hüzzären ısınğa alğan Ämindeñ hıyaldarı
qabındı la kitte. Qalmanay başına barıu
bäläkäy, artıq möhim bulmağan ber nämä
hımaq kürende. «Unda, küp tigändä, ike-ös
şişmä barzır inde, — tip uylanı ul. —
Mineñ şişmä kürgänem yuqmı ni! Ana,
Qalmanayzıñ tekä yar astında ällä nisähe
ağıp yata. Şulay bulğas, ağım ıñğayına
yözöü yaqşıraq bit. Ağizelgä genä tügel,
Kamağa, ağay eşlägän paro- hodqa elägep,
Volgağa, unan diñgezgä barıp yıtergä lä
mömkin. Ul yırzärzä küpme tarihi urındar,
qomartqılar barzır!»



Eyı,
Äminde tarih ta qızıqhındıra. Bıl fändän,
därestärze nıqlap uqıp, gel «bişle» ala
ul. Ämmä bıl säyähättä unı tulqınlandırğan
nämä tarih qına tügel. Bözrä aq yallı
zur-zur

tulqındarzı
yarıp yözöüse möhabät karaptar, şayarıp,
uynap-kölöp, hıu ingän malayzar küz
aldına kilde. Hıyalı menän mäñge yäşel
kiparistarzı, palmalarzı kürep hoqlandı.
Tälgäştäre qıuaqtarın hırıp alğan
yözömdär, hap-harı yımeştärenän hığılıp
ultırğan öröktär, abrikostar, yalandarında
tägäräşep yatqan künäktäy qauın-qarbuzdar,
unıñ küzzären osqonlandırıp, auızına
hıuzar kilterze. «Ah, bını Qalmanay başı
menän sağıştırırğa mömkinme huñ!—tine
ul esenän. — Ni bulha la, malayzarzı
ağım ıñayına yözöügä künderergä käräk.
Ular menän Ağizelgä yıthäm, ni eşlärgä
üzem belermen».



«Üzem
belermen» tigäne Ämindeñ iñ zur hıyalı
inde. Ağizel yäki
Kama
buyındağı
beräy pristandä ağahı hezmät itkän
parohodqa elägep, täbiğätteñ bötä
güzällegen kürep, yal itä-itä diñgezgä
tiklem yul totou ine unıñ uyı. Ağahı,
moğayın, qunaq itep kenä alıp barır äle.



Bıl
haqta ozaq qına uylap yörögäs, yañğızıma
küñelhez bulır tip, malay üze menän ber
iptäş tä alırğa qarar itte. Ağahı, his
şikhez, iptäşen dä hıyzırır. Parohod
zur, ike bäläkäy malay nimä uğa...



Tik
serze kemgä tişergä huñ? İlnurğamı?
Häsängäme? Ällä Räfqätkäme? Ämin Safanı
isäpkä almanı. Baytaq baş vatqas, häldeñ
törlö yaqtarın ülsäügä halıp qarağas,
Räfqätte

üze
ösön iñ qulay yuldaş tip taptı: yomşaq
küñelle, tiz kileşeüsän, serze tota
belä.



Ämin
östäl artınan hikerep torzo la uramğa
aşıqtı. Zäñgär küktän balqıp qarağan
qoyaş ta, qurala baqırğan qızıl hıyır
za, kürşelärzä tamaq yarıp qısqırğan
ätäs to unıñ iğtibarın tarta almanı.
Ul, üz uyzarına kümelep, şäp-şäp atlanı.
Räfqättärgä yul totto. Dusın üz yağına
auzarha, ikäüläp İlnur menän Häsände
lä säyähätte ağım ıñayına yünältergä
kündererzär. Qalay şäp bulır!



Räfqät
öy aldına sıqqan da azbar başındağı
oyahı östöndä sıbıqqa qunıp hayrausı
sıyırsıqqa töbälep qarap tora. Ämin
kilep qul başına qağılğas qına, ul, uyanıp
kitkändäy, borolop qaranı.





  • Ä-ä,
    hinme ni, — tine ul, ğäcäphenep.




  • Kildem
    äle, — tine tegehe, saq qına kölömhöräp.
    — Niñä şul sıyırsıqqa qarap iseñ kitte?




  • Ulay
    timä, — tine Räfqät, üpkälägändäy. —
    Bik matur hayray ul.




Ämin
qulın ğına heltäne.





  • Ey,
    yuq menän baş vatma...




Räfqätteñ
yäne köyöp kitte şikelle, ber oya

östöndäge
sıyırsıqqa, ber Ämingä qarap:



Qoştarzı
yaratmayhıñ ikän, bıl — hört, älbittä.
Tik ularzı yaratqan keşene kämhetmä hin,
— tine.





  • Yaray-yaray,
    min şayarttım ğına, — tip, üzenä has
    bulmağansa, artqa sigende Ämin.
    Eyı,
    ul äle iptäşeneñ, köyhöz qılına qağılırğa
    telämäy ine.




  • Şulay
    tip qotol, — tine Räfqät, nisekter,
    küñele kütärelep.




Şunı
ğına kötkändäy, Ämin uğa yaqınıraq kilde.





  • Ni...
    Räfqät, hiñä ber hüzem bar...




  • Nindäy
    hüz ul?




  • Ni...
    — Ämin tauışın tağı la äkrenäytä töştö,
    — bez säyähätkä Qalmanay başına tügel,
    unıñ Ağizelgä qoyğan yırenä barayıq.
    Malayzarzı la şuğa künderäyık.




Räfqät
iptäşenä ğäcäplänep qaranı.





  • Niñä?
    Malayzar riza bulmas.




  • Hineñ
    menän min ayaq teräp höyläşhäk, qayza
    kiterzär tiheñ?




  • Mineñ
    üzemdeñ dä Qalmanay başına barğım kilä
    şul.




  • Hi-hi-hi,
    — tip kölöp quyzı Ämin, unan, qapıl
    yıtdilänep: — Diñgezgä tiklem säyähät
    iteü mömkinlege bar bit, — tine.




Räfqätteñ
qap-qara küzzäre bazlap kitte.




Nisek?




Ağayım
moryak bulıp eşlägän parohodta. Ul üze
äytte...



Ämin
ağahı menän höyläşeüyen, üzeneñ hıyaldarın
höyläp birgäs, Räfqät, urınında sızap
tora almay tapanıp, quldarın ıuıp quyzı.





  • ay,
    şäp bulır ine diñgezze kürep qaythañ!
    Bötä malayzar, qızzar şaq qatır ine!




  • Ulay
    ğına tiheñ, — tip östäne Ämin, —
    uqıtıusılarzıñ, bötä auıldıñ ise kiter
    ine.
    Yä,
    nisek?




  • Nisek
    kenä tiheñ äle! Şä-äp!




  • Ulayha,
    bılay itäyık, — tine Ämin şıpırt qına.
    — Malayzarğa, bez Qalmanay başına
    barmaybız, tübängä, Ağizel yağına, yul
    tothağız ğına hezgä yuldaş bula alabız,
    tiäyık. Bezzeñ şarttı qabul itmähälär,
    serze bötä auılğa taratıu menän
    qurqıtırbız. Ä Ağizelgä barıp yıtkäs,
    bez ikäü üz yulıbız menän kiterbez,
    başqalar — qaytır. Ularzı la alır inem,
    ağayım küphener şul, asıulanır. Bezzeñ
    bıl maqsat haqında ber kemgä — läm-mim...




  • Älbittä...
    — Räfqät ni ösöndör uylanıp torzo.—
    Serze asabız tip, malayzarzı
    asıulandırmayıq. Barmaybız, tip tä
    äytmäyık. Ulay yıgetlek bulmay ul. Bılay
    ğına ögötläyık, dustarsa. Qalmanay
    başına barıu za häybät bit.




Ämindeñ
yözö bozoldo.





  • Nimähe
    häybät unıñ?




  • Şunday
    zur yılğanıñ başlanğan yıren küräbez...
    Ällä ağayıñdar ütä torğan pristangä
    avtomaşinala ğına barabızmı?




Ämin,
käyıfe qırılıp, qulın heltäne:




Ulay
qızıq tügel. Malayzarzan ayırılmasqa
ine. Ağayıma la şulayıraq äytkäynem.
Säyähät — säyähät bulhın inde.





  • Yaray
    za malayzar riza bulha,— tine Räfqät,
    niñäler ikelänep.




  • Üzem
    höyläşermen ular menän, hin huplap qına
    tororhoñ.




  • Yaray
    huñ.




Bına
şulay yänä ber ser tıuzı. Ni menän bötör
ul?..









ÄZER!



İlnurzıñ
yözö kömöş täñkäläy balqını. Ul azbar
buyında ısmala yıse añqıtıp yatqan ör-yañı
kämägä ımlap:





  • «Karap»
    äzer! Bögöndän säyähätkä kitergä mömkin!
    — tine.




Malayzar
kämägä hoqlanıp qaranı. Isınlap ta,
nisek matur yahalğan! Fabrikanan sıqqanmı
ni! Qoyroqta, urta täñgäldä häm moron
ölöşöndä ultırırğa yäteş kenä urındarı
la bar. İlnurzıñ atahı Häbib ağay nıq
tırışqan. Malayzarzan berär-ikeşär
taqta kiltertte lä üzzärenän ük şıp-şıma
itep yışqı menän yıştırzı. Bötä nämäläre
äzer bulğas, bögön, İlnur mäktäptän
qaytıuğa, atahı kämäne qorop ta quyğan.
Unı ikäüläp ısmalalap ta aldılar...





  • «Karap»qa
    isem käräkter ul, — tine Safa, yılmayıp.




Malayzar
yänlänep kitte.





  • Isınlap
    ta.




  • Nindäy
    isem quşabız?



Ber-ber
artlı törlö isemdär äytelde: Salauat,
Avrora,
Başqortostan,
Varyag,
Salyut... Tik
qayhıhına
tuqtalırğa la belmänelär. Şunda Häsän,
urtağaraq sığıp:





  • «Dunkan»
    tihäk,
    nisek bulır?—tine, İlnurğa töbälep.




Tegehe
uylanğanday itte lä:





  • «Dunkan»,

    tip qabatlanı, — Cyul Verndan... häybät,
    mineñsä.




Bıl
isem başqalarğa la oqşanı.





  • Säyähätselär
    karabı, — tine Häsän. — Kapitan Granttı
    ezläp, ul karap menän diñgezzär, okeandar
    gizgändär. Bez zä bit säyähätselär
    bulabız inde, üzebezsä. Uqıuzar bötöp,
    hıu inerlek yılı köndär kileü menän,
    Qalmanay ürenä yul totorboz.




  • Ä
    niñä tübängä tügel? — tine Ämin,
    başqalarzı aptıraşta qaldırıp.




  • İske
    auızzan yañı hüz, — tine Häsän. — Täüzä
    ük Qalmanayzıñ başına barırğa höyläşkäynek
    bit.




İnde
Räfqät tä, Äminde yaqlap:





  • Malayzar,
    äyzägez Qalmanay tamağına barayıq.
    Ağizeldän nisek parohodtar ütkänen
    kürerbez. Ağım ıñğayına kämäbez zä
    balıq hımaq yözör, — tine.




  • Ä
    qaytıuı?—İlnur Räfqätkä horaulı qaraşın
    töbäne.




Tegehe,
aptırabıraq qalğanday:


Nu...
nisek tä qaytırbız äle. Ber zä bulmaha,
kämäne taşlanıq kittek, — tine.



İlnur
mısqıllı kölömhöräne:





  • Ay-hay,
    aqılıñ altın ikän. Bına tigän kämäne
    taşla la kit, imeş. Yuq inde, unıhı bulmas.




Tik
Äminde yıñermen timä. Qarbuz keüyek yomro
başın sayqay-sayqay haman üzeneken
tılqını ul.





  • Yulıbız
    barı tik tübängä genä. Unda Ağizel, aq
    parohodtar, şularzıñ berehendä — mineñ
    ağay...




  • Yuq-yuq,
    ulay barmay, — tine Häsän, üz hüzlelänep.
    — Ürzä bezze serzär, maturlıqtar kötä.
    Bälki äle, gracdandar huğışı partizandarı
    ezenä lä yulığırbız.




Ämin
qıza töştö, kümer keüyek qara küzzärenän
bına-bına osqondar säsrär hımaq ine.





  • Tübändä
    lä — maturlıqtar, tarihi urındar...
    Tübängä tigäs, tübängä!




  • Yuq,
    ürgä! Unda, Qalmanay başında, mineñ qart
    olatayım partizan bulıp, aqtarğa qarşı
    huğışqan, ti. Küptän tügel genä atayım
    höyläne.




  • Buş
    hüzze lıqıldama. Barı tik tübängä!




Şul
saq bığa qäzär şım ğına torğan keskäy
Safa qapıl qısqırıp yıbärze:





  • Niñä
    bähäsläşähegez? Şıbağa totoşoğoz. Kem
    öskä sığa, şul yıñä.




Ämin
Safağa boroldo:





  • Ä
    hin kem yaqlı?




Min?..
Min ber kem yaqlı la tügel. Ürgä

barhağız
za, tübängä töşhägez zä — mineñ ösön
barıber.



Ämin
uğa küzeneñ ağın äyländerep karap quyzı.





  • İh
    hin... Qiblahız.




Häsän
dä qızıp alğaynı. Kötmägändä Safanıñ
täqdimenä quşılıp:





  • Ulayha,
    şıbağa totoşabız, — tine.




Ämin
qulın heltäne:





  • Yaray,
    hezzeñsä bulhın.




Safa
salbar qayışın sisep aldı la, unıñ
taralğıhın usına yomarlap, Ämingä
öndäşte:





  • Tot
    äyzä, hinän başlayıq.




Ämin
uğa küz taşlanı la qayıştı nıq itep
totop aldı. Ul, älbittä, üzeneñ hüzen
hüz iterenä ömötlänä ine. Şul uq teläk
Häsände lä qayışqa ürelergä mäcbür
itte.





  • Nıq
    tot, qulıñdı şıuzırma, — tine Ämin,
    Häsände ürtäp.




Tegehe
bireşmäne:





  • Mineñ
    qul qamırzan tügel.




  • Qulıñ
    timer bulha la, min öskä sığasaqmın.




  • Ä
    min öskä sığıp quyham?..




  • Unıhı
    bulmas...




  • Kürerheñ
    bına.




Ul
arala şıbağa totousılar qayıştıñ osona
yaqınlaştı, huñğı totam qalğas, Häsän,
qänäğätlänep, yılmayıp yıbärze.



Ähä,
ağayıñ yıñdeme! Äyttem bit min hiñä.



Tik
şıbağa totoşou Äminde tınıslandırmanı.





  • Yuq-yuq,
    ber genä tapqır hınau yıtmäy bında. Ğäzel
    bulmay. Häzer baqır aqsa taşlayıq, —
    tip qısqırzı ul, qızarınıp.




Şul
saq arağa İlnur kerze.





  • Yıtte,
    Ämin, yıñeldeñ, yuq menän baştı äyländermä.
    Säyähätkä äzerlek turahında höyläşäyık.
    Tizzän uqıuzar tamamlana.




Ämin,
esendäge yarhıuın tıyıp, tınırğa mäcbür
buldı. Ul üzen köslölärzän isäplähä lä,
İlnurzan şörläy ine. Läkin esenän: «Yaray,
yulğa sığığız äle. Min hezgä qartäsäyıgezze
tanıtırmın. Nisek borolop qaytıuığızzı
hizmäy zä qalırhığız», — tip yananı.



Malayzar
ozaq qına gäpläşep ultırzı. Ular yañı
tıuğan
«Dunkan»
«karab»ınıñ
kapitanı itep ber tauıştan İlnurzı
haylanı.





  • Kapitan
    itep haylağanhığız ikän, malayzar, ber
    hüzhez mine tıñlaştan bulhın, — tine
    İlnur. — Başta uq şunı kileşep quyayıq.




  • Yaray.





Älbittä,
— tiyeşte tegeläre.



Tik
Ämin genä, turhayıp, hüzgä qatnaşmanı.



İRTÄNGE
SÄĞÄTTÄ!



Bortına
zäñgär buyau menän
«Dunkan»
tip
yazılğan «karap» ergähenä berense bulıp
İlnur üze kilep yıtte. Tauzar artınan
kütärelep kilgän qoyaştıñ täüge nurzarı
talğın ğına ağıp yatqan

yılğa
hıuın da, unıñ östönän kütärelgän şıyıq
tomandı la alhıu töskä mansığan. Ergälä
genä, taldar arahında, oşo güzäl irtäne
danlağanday, ällä küpme qoştarzıñ därtle
sutıldaşqanı işetelä. Kapitan İlnur
küñele menän irtänge saflıqtı, kürkämlekte
toyha la, uyında ikense nämälär ine.
Höyläşeü buyınsa, här kem ikmäk, yomortqa,
konserva, kartuf, şäkär, toz häm başqa
rizıqtı yıterlek alıp kilerme? Häyır,
unıhı bulır za ul. Ä säyähät nisegeräk
kilep sığır? Ekipacda berzämlek, duslıq
yağı qıuanırlıq tügel:
Krılov
mäsälendäge
aqqoş, surtan, qısala hımağıraq. Yul
macaraları, mäşäqättär ularzı berläşterhä
yaray za bit. Älbittä, İlnur atahınıñ
käñäştären totasaq.



İlnur
«karap»qa ryukzagın urınlaştırğas, uñ
yağına asılğan planşet hımaq nämähenän
üze yahağan kartahın sığarzı la, unı
yäyıp, hoqlanğanday qarap torzo.
Kartahında aq qağızğa yılğa häm unıñ
buyındağı qayhı ber auıldar töşörölgäyne.
«Qalmanay başına tiklem hikhän saqrım
samahı, — tip uylanı ul. — Dürt köndä,
moğayın, barıp yıterbez». Şunan ul,
barlağanday, «planşet»ındağı kompasın,
bloknotın, ruçka häm qälämen härmäp
karanı. Kartahın ipläp kenä urınına
tıqtı.



Şul
saq yar buyında Häsän kürende.




Kapitanğa
säläm!—tine ul, şayartıp.


İlnur
uğa başın ğına qağıp quyzı, öndäşmäne.
Barı tik:





  • Malayzar
    kürunmäneme?—tip horanı ber azzan.




Häsän,
ryukzagın hala-hala:





  • Yuq,
    — tine, qoyaş sıqqan yaqqa qaranıp. —
    Nindäy matur irtä!




Kämä
urtahında torğan İlnur, yözönä yabırılğan
seräkäyzärze qıuıp:





  • Maturlıqqa
    matur za, tik seräkäy tınğı birmäy, —
    tine.




Şul
saq taldar arahında şıptırlağan tauış
işetelde. Auıl yağınan Aqtırnağın eyärtkän
Safa kilä ine. Ul yaqınlaşqas:





  • O-ho,
    üzeñ bäläkäy bulhañ, da, zur toqsay
    alğanhıñ äle, — tine İlnur.




  • Aqtırnaqqa
    la qayhı ber nämälär käräk bit, — tine
    Safa, ryukzagın yırgä töşöröp.




Häsän,
etteñ başınan hıypap:





  • Aqtırnaq
    haqında här qayhıbız qayğırtırğa teyış,
    — tine.




Bıl
hüzzärze işetep, Safa şat yılmayıp
quyzı.



Ber
az tın torzolar. Unan İlnur, auıl yağına
qarap:





  • Ällä
    bıl Ämin menän Räfqätte äsäläre yıbärmäyme
    ikän? — tine.




Häsän
körhönöp quyzı.





  • Bälki,
    yılğa ürenä taban barmasqa bulğandarzır.
    Qayğırmayıq äle. Äyzä, «karap»tı hıuğa
    töşörä başlayıq.




Malayzar,
taldarzı aralap, «Dunkan»dı hıuğa

etärze.
Ul tübängä ıñğaylanı häm, hıuğa barıp
töşkäs, ber az sayqalıp torzo.



Bına
taldar arahındağı huqmaqta ike malay—
Ämin menän Räfqät kürende. Ni ösöndör
Ämindeñ yözö hıtıq, ä tegeheneke uysan
ine.



İlnur,
ularzı küreü menän, tauışın kütärä
töşöp:





  • Niñä
    huñğa qaldığız?—tip öndäşte.




  • Ämindeñ
    äsähe yıbärmäy torzo, — tine Räfqät.




Läkin
Räfqät aldaşa ine. Kisen, barırğa bulıp,
äzerlänep quyha la, irtänsäk uyanğas,
Ämin karauatta yata birze. Räfqät kilep
ingäs tä, tororğa aşıqmayınsa: «Mineñ
hüzze isäpkä almanılar, barmayım», —
tip kirelände. Räfqät unı köyläp alıp
sıqqansı, baytaq vaqıt ütte.



Bınan
huñ malayzar küp höyläşep tormanılar.
Här qayhıhı, şul isäptän Aqtırnaq ta,
«karap»tağı üz urındarına ultırğas,
kapitan täüge ämeren birze:





  • Quzğalırğa!




İşkäkse
Häsän, qoyroqta ultırğan İlnur işkäktär
menän etä-etä «karap»tı yarzan ayırıp,
Qalmanay ürenä yünälttelär.



AĞIM
ÜRENÄ



Malayzar,
tırışıp-tırmaşıp, üzzärensä «karap»
tip atağan yabay kämä menän haman ağım
ürenä yözzö. Tanış yarzar artta qaldı.
Qoyaş

qızzıra
başlanı. Läkin yılğa östöndä yıläs,
halqınsa, işkäkselärgä genä ese. Sönki
hözäk yarlı, hıu buyzarında vaq taşlıqtar
yäyılep yatqan üzändärgä sığıu menän,
Qalmanayzıñ ağımı kösäyze, ul «karap»tı
alğa ütkärmäskä tırıştı, işkäktärgä
kösörgäneşlekte äz genä kämethäñ, dä,
artqa ağızzı. Ämmä malayzar sämle ine
şul. Ular, ber-berehen almaştırıp,
teştären qısıp, qayırıp-qayırıp işte,
ä qoyroqta ultırğanı hayıraq urındarza
qolğanı yılğa töbönä teräp etä-etä
yarzamlaştı. «Karap», ağım kösön yıñep,
äkrenläp bulha la alğa ürläne. Äle yañı
ğına işkäkse urının alğan Ämin körhönöp
quyzı.




İh,
ağım ıñğayına qayhılay za şäp yılderer
inek! Tıñlamanığız şul mine.



Unıñ
bınday hüzzäre ğäzätigä äylängänlektän,
ber kem dä iğtibar itmäne, här qayhıhı,
nisekter, üz uyzarı, hästärlektäre menän
mäşğül ine. Ana, Häsän yar buyındağı quyı
qıuaqlıqtarğa, ular arahınan möhabät
bulıp qalqıp torğan olpat tiräktärgä,
tübäläre bolottarğa teyä yazğan tauzarğa
hoqlanıp bara. «Yämle şul bezzeñ yaqtar»,
— tip quya esenän. Tağı la küpme
yäm-kürkämlektär küräsägen uylap, yöräge
qısılıp-qısılıp ala.



Ä
Räfqät özök-özök işetelgän qoştar
tauışına qolaq hala. «Karap» bözrä
taldar ergähenän ütep barğanda, nimägäler
iğtibar itep, yözö yaqtırıp, küzzäre
bazlap kitte unıñ.





  • Qarağız
    äle, qarağız!—tip qısqırzı ul qapıl.




  • Nimä
    bar tağı?




Bötähe
lä Räfqät kürhätkän yaqqa töbälde. Unda
quş yozroq zurlıq ber nämä tal botaqtarında
asılınıp tora ine.





  • Nimä
    huñ ul?—tip horanı Häsän, qızıqhınıp.




  • Qoş
    oyahı bit, — tine Räfqät, ğäcäplängändäy.
    — Ana, inep-sığıp yöröü ösön yahalğan
    «işege»lä bar.




  • Osta
    eşlängän bıl oya, — tine Safa, «karap»tı
    tuqtatıu ösön talğa totonop. — Nindäy
    qoşton, oyahı ikän bıl?




Räfqät
qänäğätläneüzän yılmayıp quyzı.





  • Şunı
    la belmäyhegezme? Bäläkäy qarabaş
    turğay oyahı ul. Rustar
    remez
    tizär.
    Bına şunday tınıs yılğa, kül buyzarında,
    säñgeldäk hımaq, taldarğa asıp yahay ul
    oyanı.




  • Belä
    qoştar «professorı», — tine Ämin dä,
    berense qat teştären yıltıratıp.




  • Yaray,
    quzğaldıq! — Bıl İlnur tauışı.




«Karap»
yänä alğa kitte. İşkäksegä qoyroqta
ultırğan Häsän dä yarzam itte. Ul, Ämin
telägänsä tügel, ürgä taban barıuzarına
qänäğät ine. Eyı, Qalmanay başın kürep
qaytırzar. Yılğa başlanğan yırze!



Ämin,
tirläp-beşep işä-işä, «karap»tı alğa
ürlätä. Torop-torop, üzeneñ ağım ıñğayına
yözöü turahındağı hıyalın uylap, yöräge
äsenep

kitä.
Bınday saqta işkäktären hülpäneräk
yörötä başlay. Läkin üzenä qarşı ultırğan
İlnurzıñ küz qaraşın toyop, işkäkkä
nıqlabıraq totona. Ber azzan tağı
yomşara. Küñelenän törlö uyzar ütä.
«Yılğa başın küräm tip, şulay kös tügep,
oşo ostoq qına kämälä bar inde, — ti ul,
asıu menän işkäktärze hıuğa batırıp. —
«Karap», imeş. Yıtmähä,
«Dunkan»...
Niñä
kitergä buldım huñ äle min bılar menän?
Niñä äle Räfqätteñ ögötönä bireldem?»
Üzeneñ «olo» hıyalı aldında äle kämälä
barıuzarı kölkö bulıp toyoldo uğa.




Arınım,
— tine ul ber azzan. — Kem mine. almaştıra?



İlnur,
ütänän-ütä kürgändäy, uğa töbälä:





  • Nindäy
    arıu ti tağı? Yañıraq qına ultırzıñ bit.
    Äle ana Safa la hinän küberäk işte.




  • Mineñ
    başqalarza eşem yuq, arınım, — tip nıqıştı
    Ämin.




İlnur
başın sayqap quyzı.





yaray, arığanhıñ ikän, Räfqät almaştır.



Räfqät
şunda uq, «karap»tı ber az sayqaltıp,
Ämin ergähenä kilde. Ular urındarın
almaşqansı, kämä äkren genä artqa
sigende. Ämmä ozaqqa tügel. Räfqät
işkäktärze eläkterep aldı la nıqlap
işä başlanı. Ämin menän serzäre berekkäs,
iptäştäre aldında üzen, nisekter, uñayhız
toya ul. Könyaq yämdäre, şaulı diñgez zä
küñelen arbay şul unıñ, İlnurzarzan da
ayırılğıhı kilmäy. Şunlıqtan üzen ike
ut arahında his itä.



Qalmanay
qapıl hulğa boroldo la, yar buyzarındağı
tuğaylıqtı vaq sauqalıq almaştırzı.
Unda hıyır kötöüye yöröy ine. Küräheñ,
bıl beyık ülänle urınğa yañıraq kilep
sıqqandarzır. Yar başında, yılğağa qarap,
zur ğına qızıl ügez tora. Unı kürep,
Aqtırnaq qapıl hauhaulap öröp yıbärze.
Şunda
malayzar bötähe lä etkä boroldo.





  • Aqtırnaq
    ta üzeneñ barlığın hizzerze, — tine
    İlnur, unı huplağan hımaq.




Niñäler
uyğa talıbıraq kilgän malayzarzıñ
teldäre siselep kitte.





  • Bezze
    yaqlausı bar, — tine Häsän.




Räfqät,
işkäktärze batırıp işä-işä:





  • Eyı,
    Aqtırnaqtıñ tauışı kör, — tip ette
    maqtap aldı.




Ämin,
iptäştäre menän kileşmägän hımaq:




Yaqlausı,
imeş. Kemdän qursalay ala ul?—tip
höylände.



Safa
uğa üpkäle qaraş taşlanı la, eten ir-
käläp:




Aqtırnaqmı?..
Üzen kürhäter äle,— tine.



Säyähätselär
zur bulmağan İgense auılı tapqırına
kilep yıtte. Kürşe genä bulğas, malayzar
unı yaqşı belä. Yar buyındağı ağaslıqtar
aşa barı tik ike-ös öyö genä kürenä.




Oşo
tirälä töşkölökkä tuqtalayıq inde, —

tine
Ämin, qoyaşqa qarap.



İlnur
yaurının yıyırıp quyzı. Unan kartahın
alıp qaranı la:





  • İrtäräk
    äle, bıl auıldı ütep, ber az barayıq.
    Alda — Ärämä auılı. Şunı ütkäs tuqtarbız,
    — tine.




Tizzän
Qalmanay aşa halınğan ağas küper, hıu
inep yörögän bala-sağa, balıqsı malayzar,
hiräkläp ölkändär zä kürende. Qarmaq
halıp torğan, şaqmaqlı küldäk keygän
ber malay sandır iptäşenä, İlnurzarzı
kürhätep:





  • Qaräle,
    kämälärenä
    «Dunkan»
    tip
    yazğandar, häsrät säyähätselär, — tine,
    häm ular ikehe lä şarqıldap köldö.




İlnurzıñ
ularğa yauap birergä tele qısıtıp quyha
la, tüzze, öndäşmäne.
Barı
tik ber azzan üz aldına:





  • Kölgän
    bulalar höräsändär. Üzzärenä bınday
    kämä eläkhä, nimä genä qılanmastar ine!
    —tip quyzı.




Bıl
osraqta Ämin dä hüzhez qalmanı, küzzären
qoyaşqa qısa töşöp:





  • Ular
    dörös äytä: häsrät säyähätselär bez, —
    tine.




Yuqtı
höyläp kilmä äle, — tine İlnur, asıulanıp.
— Bez — ısın säyähätselär, tıuğan yaqtı
kürergä, öyränergä sıqqanbız. Şulaymı,
malayzar?





  • Şulay,
    älbittä, — tine Häsän, ihlas kileşep.




  • Bez
    — böyök säyähätselär, — tine Safa, ber
    az şayartıp.




Bıl
hüzzär Ämingä yıtä qaldı.
Esen
totop:





  • Ha-ha-ha!—tip
    qısqırıp kölöp yıbärze.— Üät «böyök»
    säyähätselär. Ha-ha-ha...




Bıl
yulı başqalarzıñ, da auızzarı yırıldı.
Safanıñ şayartıuı ularğa la oqşap quyzı,
ahırıhı.



Ağas
küperze ütep, yänä ike saqrım samahı
kitkäs, bözrä taldar üskän qırsınlı
urında töşkö aşqa tuqtanılar malayzar.
«Karap»tıñ kogı, yäğni aşnaqsıhı, Safa
yıñ hızğanıp säy qaynatırğa totondo.



*
* *



Tamaq
tuyzırıp, ber az yal itkäs, kapitan farmanı
menän malayzar yänä yulğa quzğaldı. İlnur
işkäktärgä üze totondo. Ämmä ber saqrım
samahı kittelärme-yuqmı, kiseü-şarşığa
kilep törtöldölär. Ağım bıl urında
şunday köslö ine, nisek kenä tırışhañ
da, ürgä barırlıq tügel. Yıtmähä, äle
tegendä, äle bında hıuzan zur-zur taştar
sığıp tora. Kapitan mañlayınan ağıp
töşkän borsaqtay tirzären qulı menän
hörttö lä, aptırap, iptäştärenä qaranı:




Nimä
eşläybez?



Häsän,
qoyroqta qolğahı menän kämäne artqa
sigeneüzän tuqtatırğa tırışıp:




Sisenäyık
tä, oşo şarşını ütkänse, «karap»tı höyräp
barayıq, — tine.



Bıl
täqdim kapitanğa urınlı hımaq toyoldo.
Ul, Ämingä töbälep:




Kem
köslö, kem qurqmay, şul, sisenep, «karap»tı
buksirğa alhın, — tine.



Ämin,
qaraşın sitkä borop:





  • Minän
    bulmay, — tine.




Häsändeñ
uğa asıuı kilep quyzı. «Säyähätkä alırğa
üzem täqdim ittem bit. İsär min», — tip
uylanı ul, köyälänep. Şunda uq urınınan
torop, tiz genä sisende lä hıuğa töşöp
tä kitte. Uğa Safa eyärze. Räfqät tä
sisenä başlağaynı, İlnur tuqtattı.





  • Bında
    ikeheneñ dä kösö yıter, aldağılarında
    bez töşörböz, — tine.




Hıu
tubıqtan saq yuğarı, tik şarşığa qarşı
atlau ifrat qıyın ine. Häsän «karap»
mo- ronondağı bauzan tartıp, Safa ihä
arttan etep, äkren genä alğa atlanılar.
Ayaq astarında ere- ere tayğaq taştar.
Häsän ber nisä azımdan tayıp yığılıp,
halqınsa hıuğa qoyonop sıqtı. Ayağı
auırtha la, rähät bulıp qaldı üzenä. Ä
kämä bik ük yıñel tügel ine. Şulay za
Häsän menän Safa unı täräneräk, taşhızıraq
urındarzan alğa ürlätte.





  • Äyzä,
    şäberäk tart, na! — tine Ämin, alğa,
    Häsän yağına qarap häm astırtın kölöp.




Başqalar
unıñ urınhız şayartıuına quşılmanı.
Häsän üze lä iğtibar itmäne. İlnur,
dusınıñ hälenä kergändäy:





  • Häsän,
    yarzamğa töşäyıkme ällä?—tip öndäşte.




  • Yuq-yuq,
    ällä ni auır tügel dä, — tine tegehe
    artına borolmay ğına.




Ämin
yänä auızın yırzı:





  • Nisaua,
    Häsän köslö ul.




Bıl
yulı İlnur Ämingä asıulanıp, tegene ber
semtep quymay buldıra almanı.





  • Eyı,
    Häsän maladis ul, qayhı ber beläge
    yıuandarzan köslöräk tä, ihtıyarlıraq
    ta, — tine, yözöndä yıtdilek haqlap.




Ämin
İlnurzıñ ni äytergä telägänen añlanı,
älbittä. Ämmä ser birmäne.





  • Şulayzır,
    şulayzır,— tigän buldı, kölöp.




Häsän
menän Safa «Dunkan»dı ber az ürlätkäs,
şarşı bötöp, yılğa täränäyä başlanı.
Malayzar «karap»qa, üz urındarına, menep
ultırzı.





  • Küldäktärze
    sisep, qoyaşta qızınıp barhaq ta bula
    ikän, — tine Safa.




Tik
kapitan unı huplamanı.





  • «Karap»ta
    yalanğas barmasqa, — tip boyorzo ul. —
    Bez, säyähätselär, här vaqıt formala
    bulırğa teyış. Yal itkän saqta ğına
    qızınırğa mömkin.




İlnur
bıl haqta aldan uylap quyğaynı inde.
Älegä tiklem malayzar qızınmanı. Bögön

kilep,
sağıu qoyaş astında yalanğas barhalar,
ese qabıp, sirläp yöröyäsäktär.



Säyähätselär
häüyetemsä genä alğa yul totto. Malayzar
almaşlap işä-işä ber az arıp ta, yalqıp
ta kittelär şikelle. Läkin bını berehe
lä hizzerähe itmäne.



«Dunkan»
Qalmanayzıñ
talğın aqqan urındarına kilep inde. Üz
yayıñ menän işhäñ dä yaray häzer!



«Karap»tıñ
alğı osona ultırıp alğan Safa uñ yaqtağı
tekä yar östöndäge beyık-beyık öyänkelärgä
qarap bara. Ber nisä yırzä ular, yazğı
taşqındar mälendä hıuğa auıp, yıuan
beşe tamırzarı menän genä yarğa elägep
toralar. Şul köyö lä yapraq yarğandar,
yäşäüzären dauam itälär.



Kömöş
tasmalay hızılıp aqqan Qalmanay, unıñ
buyzarında yäşel diñgezzäy urmandar,
tuğaylıqtar, bolondar... Ularza küpme
yän eyäläre yäşäy! Ayıu, büre, mışı,
tölkö, heläühen, burhıq, quyandar...
İsäphez-hanhız qoştar... Şularzı uylahañ,
qıuanmasqa mömkinme! Eyı, bezzeñ Ural
töbäktäre üze ber hazina inde ul!



Safa
alda Qalmanayğa quşılğan ber yılğasıqtı
kürze. Ul yarayhı uq alıstan, urmandar
menän qaplanğan tauzar arahınan, kilep
sığa la kiñ genä yalandı yarıp ütep, ölkän
tuğanı menäm totaşa. Unıñ buyzarı la
bözrä taldarğa kümelgän.




Anau
quşıldıq tamağında tuqtayıqmı ällä?
—tine Safa, alğa kürhätep.



Bäläkäy
yılğa malayzarzı qızıqhındırzı. Bötähe
lä qaraştarın şunda yünältte.





  • Isınlap
    ta, matur urın da baha, - tine Häsän.




  • Arıta
    la başlanı, täüge köngä yarap toror, —
    tine Räfqät İlnurğa. ,




Tegehe,
ber az uylanıp, kartahına qarap alğas:





  • Bulmaha,
    tuqtalayıq. Bında qarmaq halırğa la,
    yal itergä lä uñaylı, — tine.





TÖN



Qomtaştarzan
torğan yar buyına, tege yılğasıq ağıp
töşkän moronğa,
«Dunkan»
kilep
tuqtanı. Malayzar tiz genä «karap»tan
hikereşep töştölär zä, unı qoroğa
tartıbıraq, yıuan ğına taldıñ töbönä
bäyläp, ryukzaktarın tallıq buyına
kilterep quyzılar. Aqtırnaq yıskänä-yıskänä
tirä-yünde äylänep sıqtı. Unan, nimäler
ezlägändäy, qayzalır inep yuğaldı.



Kön
kiskä auışa başlağaynı. Şulay za yılı,
qoyaş nurzarı la artıq hürelmägän.
Malayzarzıñ küñeldären kütärergä
telägändäy, tallıqtan qoştar hayrağanı
işetelä.



İlnur
menän Safa qarmaq halırğa äzerlände.
Kapitan farman birergä lä onotmanı:





  • Başqalar
    usaq yağıu ösön qoro-harı äzerläy. Safa
    menän bez kiskelekkä balıq qaptırabız.




İlnur
menän Safa qarmaqtarın yımläp yılğağa
taşlanılar za, küzzären qalqıuıstarına
töbäp, balıq qapqanın köttölär. Bäläkäy
yılğaQalmanayğa quşılğan urında tınıs
qına yatıu hasil bulğan. İlnurzıñ isäbe
buyınsa, bında balıqtar huğılıp kitergä,
bıl tiräne üzzäreneñ yaratqan töbäktäre
itergä teyış. Isınlap ta, ozaq ta ütmäne,
İlnurzıñ qalqıuısı helkenep quyzı,
şunan qapıl ğına hıuğa battı.





  • Ana,
    qara, qaptı!—tine Safa la, qalqıuısqa
    ürelep qarap.




  • Küräm,
    qısqırma, — tip bışıldanı tegehe häm
    sıbıq totqan qulın alğaraq huzzı la
    qızıl qanatlı kömöş balıqtı yarğa
    ırğıttı.




  • Hay,
    qaptı bit äy, — tip, İlnurzan alda Safa
    qısqırıp yıbärze, unan sıbığın yarğa
    quyıp, balıqqa taşlandı. — Qızıl küz,
    qızıl
    küz!




  • Ulay
    şaulama äle, qarmağıñdı qara,— tine
    İlnur, asıulana töşöp.




Safa
qarmağına borolğaynı, hıu östöndä üz
qalqıuısın tapmanı. Ul, qabalanıp,
sıbığına totondo, yıbe skripka qılılay
tartılğaynı. Malay, sıbığın kütärä
başlağaynı, qarağusqıl hırtlı, zur başlı
balıq hıu östönä qalqtı la, qoyroğo
menän qatı ğına huğıp, kire sumdı. Qarmaq
sıbığı köyäntäläy bögöldö. Küzzäre dürt
bulğan Safağa İlnur:



Höyräp,
höyräp kenä sığar, — tip qısqırzı. Tik
tegehe tıñlamağas, İlnur üze kilep

Safa
qulınan sıbıqtı tartıp aldı la balıqtı
ipläp keyä yarğa ıñğaylattı. Bıl yarayhı
ğına zur acau ine. Yarğa sığarğas, Safa
qıuanıstan hatta hikergeläp aldı.





  • A-a,
    nindäy zur!




İlnur
za yılmayıp quyzı.





  • Bılay
    bulğas, balıq hurpahı beşäsäk!




Bılar
balıq qaptırğan arala başqalar bäläkäy
yılğa buyındağı tallıqtarzan qoro
sıtır-satır yıyzı, usaq urını äzerläne.
Unan ular hıu inergä töştö. Kön buyı
yılınğan yılğala qoyaş bayır aldınan
hıu ineüzeñ läzzäten kem belmäy!



Safa
üzzärenän astaraq şau-gör kilep hıu
ingän iptäştärenä qızığıp qaraha la,
balıq qaptırıuzan tuqtarğa isäbe yuq
ine. Ämmä uğa hıu inergä lä, yänä balıq
qaptırırğa la tura kilmäne. Üze menän
bergä torğan kapitandıñ:





  • Safa,
    bar, usaq yağıp, hurpa beşerä başla, —
    tigän farmanı unı qarmağın yıyırğa
    mäcbür itte. Ryukzaktar quyılğan urında
    Safanı, qoyroğon bolğap, Aqtırnağı
    qarşı aldı. Malay uğa iğtibar za itmäne,
    usaq yağıp yıbärze, tağan qorzo. Qoro
    sıbıq-sabıq bik tiz dörläp yanıp kitte.
    Safa bäläkäy bizrä menän hıu kilterep,
    tağanğa elde lä kartuf ärsergä kereşte.
    Şunda uq qomda gäpläşep yatqan iptäştäre
    yağına başın borop:




Häsän,
Ämin, balıq tazartığız!—tip qısqırzı.



Safa,
ısın
kok
hımaq,
bötähen dä teüäl eşläne. Usaq östöndäge
bizrägä ärselgän kartuftı urtalay yarıp
qına haldı la, hıuı ber az qaynağas,
balıqtarzı sumdırzı. Bılay itkäs, balıq
menän kartuf ber sama beşep sığa, izelmäy.



Safa
huğan, boros keüyek tämlätkestär zä
alğaynı.



Malayzar
balıq hurpahın yaratıp aşanı. Hatta Ämin
dä nindäy zä bulha mısqıllau hüze äytergä
baznat itmäne. Ä «karap» kapitanı
hauıtındağı hurpanı, ikmäk menän quşıp,
tämläp aşap böttö lä:





  • Bezzeñ
    «Dunkan»
    kogı
    Safa Ğaripovqa kiske aştı yaqşı äzerlägäne
    ösön rähmät belderäm, — tine.




Bıl
hüzzär şayarıp äytelhä lä, ber kem dä
kölmäne, unı här kem ısın itep qabul
itte. Ä Safanıñ auızı qolağına yıtkäyne.



Eñer
zä töştö. Tın ğına aqqan yılğa östöndä
unda-bında balıq qarpığanı küzgä salındı.
Ergäläge bolonda bıtbıldıqtıñ därtle
tauışı işetelde. Tallıqtar nindäyzer
şom menän uraldı. Safanı qurqıumı,
borsoloumı toyğoho biläp aldı. Tik bını
ul ber kemgä hizzermäne. Häyır, töngä
qarşı bınday histe başqalar za kiserze
şikelle. İlnur hünep barğan usaqqa qaraş
taşlanı la:



Töngölökkä
utın küberäk käräk bulır,— tine häm
urınınan torzo. — Äyzägez, tağı la ber
az qoro-harı yıyıp kiläyık.



Malayzar
därräü urındarınan quzğaldı. Usaq
ergähenän kiteüzäre buldı, ularğa
seräkäyzär yabırıldı. Bıl bäläne berehe
lä iskä almağaynı. Äle kilep, köndözgö
yomşaq yıl basılğas, ul üzen nıq hizzerze.
Räfqät
zarlanıp ta aldı:





  • Töndä
    seräkäyzärgä nisek tüzerbez ikän?




  • Tüzerbez,
    — tine İlnur, artıq ise kitmäyınsä, häm
    tallıq arahına inep kitte.




Unıñ
artınan başqalar eyärze. Seräkäyzär
malayzarzı kötöp kenä torğanday,
«bez»,
«bez»
tip,
tirä-yaqta bolottay öyöröldö. Ber azzan
Safa tallıq arahınan atılıp kilep sıqtı.
Unıñ säbäläneüyenä hatta artınan kilgän
Aqtırnağı la qapıl öröp quyzı. Bıl öröü
Safağa, seräkäyzän qotoñ ostomo? tigändäy,
yañğıranı. Malay tirä-yağına qaranıp aldı
la yänä tallıqqa sumdı. Tön buyına usaqqa
utın küp käräk bulasağın yaqşı añlay ine
ul.



Ozaqlamay
qoro-harı häm kiskälär qosaqlap, malayzar
ber-ber artlı usaq yanına yıyıldı. Ämindeñ
yözö uysan: seräkäyzär unıñ da kärägen
birgän şul. Bına nisänse qat inde ul
üz-üzenä: «Niñä yulğa sıqtım?» — tigän
horauzı birä. Uğa bıl säyähät ber zä
küñelle tügel. İnde başqalar za ükenäler
hımaq toyola uğa.





  • Kem
    bögön töndö decurnıy bula? — tip horanı
    İlnur, usaqqa utın östäy-östäy.




  • Min,
    — tine Häsän.



Mine
quyığız, — tine Räfqät tä.



Ämmä
İlnur Safağa boroldo:





  • Äyzä,
    bögöngä Aqtırnağıñ menän hin bul äle.




Safa,
çest birgändäy, qulın sikähenä teyzerep:





  • Yıst,
    iptäş
    kapitan!—tigän buldı häm, şunda uq
    urınınan torop, uz vazifahın ütäy zä
    başlanı. Qalmanay buyında yatqan serek
    ber tümärze usaqqa kilterep haldı.
    Tizzän, seräkäyzärze örkötöp, tirä-yaqqa
    qara-horo tötön yäyılde.




Malayzar
azıraq höyläşep ultırzılar za, kurtkaların
astarına yäyıp, öyzän alğan yurğandarına
törönöp, usaq tiräläy yoqlarğa yattı.



Tön
urtahı küptän auışqaynı inde. Safa
ultıra birze, Aqtırnağı la unıñ ergähendä
başın al ayaqtarına quyıp küzzären yomdo.
Et —et inde: az ğına qıştırlauğa la,
alıstan kilgän tauışqa la unıñ qolaqtarı
quzğalıp- quzğalıp quyzı.



Safa,
qızarıp torğan ayaz könbayışqa qaraşın
töbäp, uyğa sumdı. Küz aldına äsähe,
atahı, heñlehe kilep bastı. Ular häzer
yoqlayzır. Atahı, ğäzätensä, tamaq qırıp
quyalır. Säyähätkä kitmähä, Safa la küptän
yatqan bulır ine. Äsähe, moğayın, unıñ
yanına kilep, arqahınan qağıp, başınan
hıypap kiter ine. Şunday saqta uğa
äsäheneñ qıtırşıraq quldarınan nindäyzer
yılılıq, rähätlek yağılıp qalğanday bula
häm ul bik tiz tatlı yoqoğa tala.



Auır
körhöngän tauış Safanıñ tatlı uyzarın
bülde.
Ämin
hikerep torop ultırzı.





  • Yoqlap
    bulmay, seräkäy tınğı birmäy, — tine
    ul, äsenep.




  • Törönöböräk
    yat, — tip käñäş itte uğa Safa.




  • Törönöp
    qarayım da ul, tik barıber qayzandır
    inälär zä yä tanau, yä qolaq töböndä
    genä bezeldäy başlayzar. Yoqlap qara
    unan...




Başqa
malayzar za äylände lä tulğandı.
Seräkäyzär ber kemgä lä tınğı birmäne.
Safa usaqtı tağı la nığıraq yandırzı.
Tege serek büränä kisäge lä, inde tamam
kibep, dörläp qabınıp kitte. Ämmä
seräkäyzär yurğan astına, malayzarzıñ
yözzäre yäşerengän urınğa, yul taptı.
Ularzıñ äse itep bezeldäüzäre lä yanğın
maşinahınıñ sirenahı hımaq teträtkes
täsir itä ine.



Şulay
za ber mäl usaq tirähe tınıp qaldı. Safa,
ultırğan kileş, üze lä yoqomhoray
başlağaynı. Qapıl Aqtırnağınıñ, nimäler
hizenep, örä başlauın işetep, küzzären
astı. Tap şul saq ete abalap örä-örä
bolon yağına sabıp kitte. Safa la, yähät
kenä torop, unıñ artınan taşlandı. Ayaz
küktän yartılaş kämegän ay häm sekräyıp
qarağan yondozzar yaqtıhında tölkögä
oqşağan yänlekte şäyläp qaldı häm
yılmayıp quyzı.



Aqtırnaq
tege yänlekte ber az qıuıp ozat
qas.
Safa menän usaq yanına qayttılar.
Bıl
vaqıtta malayzar za torop ultırğaynı.





  • Nimä
    bar unda?—tip horanı İlnur.




  • Tölkö
    şikelle, — tine Safa tınıs qına.




  • Bälki,
    büreler?—tine Ämin, küzzären yıltıratıp.




Häsän
yılmayıp quyzı.





  • Ällä
    ayıumı?




Malayzar
qapıl kölöp yıbärze. Ämindeñ käyıfe
qırıldı. Ul Häsängä asıulı qaranı la
yurğanına törönöp urınına auzı.





  • Tölkö
    bında rizıq yısen toyop, beräy

    sälderep bulmasmı tip kilgänder inde,
    — tine İlnur, ultırğan köyö. — Aqtırnaq
    hizgän bit üzen. Maladis! Işanıslı
    haqsıbız bar, bılay bulğas...




Bıl
töndä bereheneñ dä yoqoho yoqo bulmanı.
İrtän, yaqtırıu menän, bötähe lä ayaqqa
bastı, här kem auızın asıp isnäne,
tändärendä auırlıq toyzo. Ämin seräkäyzär
talauzan şeşengän küz qabaqtarın
ıua-ıua:




Bulmay
bılay, malayzar, yaqşı saqta ısqınayıq
qaytır yaqqa. Nisek şulay ğazaplanıp
säyähät itmäk käräk? — tine.



Räfqät
tä uğa quşıldı:





  • Isınlap
    ta, gel bılay yoqlamay tön ütkärhäñ,
    ber nisä köndän ayaq huzıuıñ bar.




Huzmabız,
— tine İlnur, üz-üzenä nıq ışanıp, ber
az tın torğas, östäp quyzı: — Säyähätselär
yuldan kire borolmay.





  • Dörös!—tip
    kütärep aldı Häsän. — Seräkäyzärzän
    qurqqandarğa qaytıp kitergä lä mömkin.




Ämin
auılğa tayıu mäsälähen üzensä töndä
ük häl itkäyne inde. Äle Häsändeñ
mısqıllay äytkän hüzzären işetkäs, uyğa
qaldı. Bögön qaytıp kithä, iptäştäre:
«Seräkäyzän qurqıp qastı»,— tip
köläsäktär. «Yuq, tüzergä käräk. Qaytır
ösön, bälki, başqa säbäp tabılır».



AZAŞIU



Säyähätteñ
ikense könö lä ütte. Malayzar yar buyındağı
ber aqlanda seräkäyzär menän huğışa-huğışa
tön qundılar za irtük yänä yulğa
quzğaldılar.
İlnur
kartahın alıp, tekläp torzo la:





  • Alda
    — Qobau auılı. Şunda magazinğa huğılıp
    kiterbez, — tine.




İşkäktärze
därtle yörötöp, qolğa menän arttan
etä-etä, säyähätselär «karap»tı alğa
qıuzılar. Töşkä taban Qobau auılı
täñgälendä tuqtalıp, magazindan ikmäk,
paketlı aş, şäkär alıp kittelär.



Qalmanay
öskä auıp torğan quyı urmandar esenän
ağa ine häzer. Unıñ üzäne tarayzı, hıuı
hayığa töştö. Yar buyzarındağı yükä,
qarama, sağan häm başqa ağastar yomşaq
qına yılgä lä yapraqtarın şıbırlatıp, ä
isäphez-hanhız qoştarı här qayhıhı üz
yırın huzıp, säyähätselärze sälämläp
qala ine.



Täbiğät
kürkenä bötönläy vayımhız keşe yuqtır
donyala. Ä Häsän yäşenä has bulmağansa
yarata unı. Urman menän yılğağa malayzıñ,
ihtiramı ayırıusa zur. Ni ösön? Ul bını
üze lä añlata almas ine.



Bına
äle Häsän tirä-yünde sihırlanğan hımaq
küzätä. Nindäy maturlıq, möhabät kös
bıl urmandarza! Nindäy olpatlıq häm
sabırlıq! İh; fotoapparattarı la yuq şul,
ismaham. Bıl güzällekte tel menän añlatıp
bulamı la, bötähen dä häterzä qaldırırğa
mömkinme!



Häsän
tüzmäne, qoyaş saq-saq töşlöktän uzha
la:





  • Ällä
    oşonda tuqtalayıqmı? Tirä-yaq menän
    tanışır inek. Ğäcäp urındar bit! — tip
    İlnurğa öndäşte. Tegehe iptäştärenä
    küz taşlanı. Kämäne almaşlap işä-işä,
    yarayhı uq arığaynılar inde. Häsändeñ
    täqdimenä yözzäre yaqtırıp kitte. Bını
    kürep, kapitan işkäkse Ämingä şunda uq
    ämer birze:




  • Botsman,
    «Dunkan»dı priçalğa, anauı hözägeräk
    yarğa yünält.




«Karap»
yarğa kilep törtölgäs tä, hikereşep
töştölär zä unı, qoroğa tarta birep,
yıuan ğına tamırğa bäyläp quyzılar.
Unan yar östönä mendelär. Bıl urında
urman ber az artqa sigengän dä zur
bulmağan aqlan barlıqqa kilgän. Unda
klever, käreşkä, qıñğırau säskä, qıyaq
üländär üskän. Aralarında baltırğan,
ayıu köpşäläre kürenä.



İlnur,
qaraşı menän tirä-yaqtı bayqap:





  • Utın
    küp, balıq totou ösön uñaylı, aştı
    baltırğan quşıp beşerergä mömkin,—tine.




Ozaqlamay
yar buyında usaq qabındı. Malayzarzıñ
höyläşkän tauıştarı tirä-yünde yänländerep
yıbärze. Ülän arahında, yıskänep, bırşıldap,
Aqtırnaq yöröp yata. Küräheñ, unda
nindäyzer yän eyähe bar ine.



Malayzar
baltırğan yıyıp kiltergäs, Safa uyğa
qaldı: nisek beşerergä? Şulay za yünen
taptı. Başta vaqlap turalğan baltırğandı
nıqlap qaynattı, beşep sığa yazğas qına,
hauıtqa paketlı aştı haldı. Bına tigän
baltırğan hurpahı kilde lä sıqtı.
Malayzar maqtay-maqtay aşanı.



Kapitan
Safağa qarap küz qısıp quyzı.





  • Aşıña
    — «bişle». Hauıt-habanı yıyıştırayıq
    ta qarmaq halırğa töşäyık.
    Kiskelekkä
    — balıq bulır.




Häsän
dä urınınan kütärelde:





  • Räfqät,
    äyzä ber az urman, qoş-qort kürep
    qaytabız.




Räfqät
hikerep torzo la Ämingä töbälde.





  • Hin
    barahıñmı?




Tegehe
öndäşmäne. Häsän menän Räfqät kitergä
quzğalğas qına, urınınan torop, ularğa
eyärze. Ös malay iske ber huqmaq menän
urman esenä atlanı. Barğan hayın ağastar
quyıra töştö. Yükä säskälärenän bal yıse
añqıy. Tarmaqlanıp üskän möhabät imändär,
kiñ yapraqtarına

töröngän
zifa sağandar, aqhıl qıtırşı qabıqlı
qaramalar, olpat ağastar arahına hıyınıp
ultırğan yıla, muyıldar här qayhıhı
täbiğätte kürkämländerä, tulılandıra
ine. Seräkäyzär tınğı birmähä lä, malayzar
bında üzzären, nisekter, irkeneräk,
küñelleräk his itte.



Häsän
ağastarğa qarap kilhä, Räfqät qoştarzı
küzätte. Ämin dä täbiğätkä vayımhız
tügel. Ul da unıñ, bizäktären kürä, tıştan
hizzerep barmaha la, üzensä hoqlana
ine.



Bına
Räfqät, tarmaqlı qart qaramanıñ qoroğan
botağında hikerändäp yörögän qara başlı
yäşkelt qoşsoqqa kürhätep:





  • Ana,
    qarabaş turğay, — tine.




  • Beläbez,
    öy tirähendä lä bula ul, — tine Ämin.




Şunda
Räfqät nindäyzer qoştoñ «Üä-ät, üä- ät»
tigän hımaq yañğırauıqlı tauışın işetep,
qolaq halıp torzo la qıuanğanday qısqırıp
yıbärze:





  • Ütäbikä-irkäbikä!




Häsän
älege qoşto ezläp:





  • Tauışı
    şäp tä, üze kürenmäy, — tine.




  • Osraha,
    kürhätermen, — tine Räfqät, tirä-yaqqa
    qaranıuın dauam itep. — Harğılt qına
    matur ber qoş ul. Harığaş ta tizär unı.
    Min yırsı barqıldıqtarzı la, seben, tañ
    turğayzarın da tanıyım. Ana, imän olono
    buylap ber qoş şıuışıp yöröy. Kürähegezme?




Eyı,
eyı, — tine Ämin dä, — nisek yığı
lıp
töşmäy? Üze bäläkäy genä, bez keüyek
suqışlı...




Şıuışqaq
tigän qoş ul.



Malayzar
qoştar menän mauığıp bötä donyaların
onottolar, urmanğa haman eskäräk indelär,
hatta huqmaqtan taypılıuzarın da
hizmänelär.



Ä
Räfqätkä qoştar turahında höylärgä
genä bulhın: ällä nindäy sipıldıq,
hılıuqas, alağanat, qızılğoyroqtar
turahında bötä belgändären sığarıp
halır. Qayhı berzären kürhätep, tauıştarın
da tıñlattı. Unıñ qoştar donyahın yaqşı
beleüyenä Häsän könläşep quyzı.



Malayzar
ber mäl, qaytırğa teyışlektären qapıl
istärenä töşöröp, tirä-yaqtarına küz
halhalar, qayza kilep sıqqandarın da
ayıra almanılar.





  • Yulıbız,
    moğayın, bıl yaqqalır, — tine Häsän,
    qulın huzıp.




  • Äytteñ
    hüz, — tine Ämin asıulanğanday, — unda
    tügel, bına bıl yaqqa bezzeñ qaytır yul.




Räfqät
ike malayğa la aptırap qaranı.





  • Tuqtağız
    äle, malayzar, hez ni höyläyhegez,
    mineñsä, yul bıl yaqqa bit.




  • İh,
    İlnurzan, ismaham, kompas ta alıp
    kitmägänbez bit.




Ös
malay urtaq fekergä kilä almay, oşo
urında ber az tapanğas, qoyaşqa küz
halmaqsı buldı. Tik kükte bolot qaplağaynı
şul. Oriyen
tirğa
ömöt yuğaldı. Törlö qoştar tauışınan häm
ağas yapraqtarınıñ yılgä qıştırlauınan
başqa ber ni zä işetelmäne.



Malayzar,
bälki, Qalmanay buyına barıp sığırbız
äle, tip Häsän kürhätkän yaqqa atlanı.
Bınday osraqta kemgä lä bulha beräügä
buyhonorğa käräk bit.



Ämin,
Räfqätkä asıulanıp, tökörönöp quyzı.





  • Hineñ
    äkiäteñde tıñlap...




  • Nindäy
    äkiät? Qoştar — iñ matur yän eyäläre...




Ämin,
yıtte tigändäy, qulın heltäne.



Eyı,
urman serle şul ul. Här azımıña küz-
qolaq bulıp yörömähäñ, nisek azaşqanıñdı
hizmäy zä qalahıñ...



Baytaq
barğas, malayzar, tuqtalıp, tirä- yündärenä
qaranıp aldılar. Urman quyıra, qarañğılana
töştö. Kis tä yaqınlaşalır inde. Malayzarzıñ
yözzärenä borsolou sıqtı.





  • Yuq,
    bez haman eskä inäbezzer,— tine Häsän,
    körhönöp.




  • Ulayha,
    kiregä kitäyık, — tine Ämin, ısınlap
    qayğığa qalıp.




Räfqättä
lä şunda uq tös ine.





  • Äyzägez,
    beräy yulğa yäki huqmaqqa barıp sığırbız
    äle.




Yıl
kösäyze şikelle, urman şomlo şaulanı.
Yabalaqtıñ, «a-ha-ha» tip, şarqıldap
kölgändäy tauışı yañğıranı. Yamğır hibäläy
başlanı. Häsän üzeneñ ğämhezlege, urmanğa
ineü yulın bil
däläy
barmauı ösön ükenä ine. Ämin ihä malayzarğa
eyäreüyenä, ğömümän, bıl säyähätkä niñä
sığıuına ürtänep bötä almanı. Auılda
torop qına qalha, rähätlänep yal iter,
tuyğansı yoqlar, Qalmanayza hıu iner,
ger, utın tümäre kütärep, kösön arttırır
ine. Bälki, parohodqa, ağahı yanına la yul
totor ine.



Räfqät,
borsolha la, yuldı tabasaqtarına ışandı.
«İh, tizeräk qoyaş sıqha ikän», — tip
uylanı.



Urman
esläp yöröy torğas, ber mäl Häsän
üzzärenän un-un biş azımda vaq ağastarzıñ
qapıl helkeneşep quyıuına iğtibar itep,
şıp tuqtanı. Uğa qarap, başqalar za
atlamas buldı. Malayzar bötähe ber yulı
vaq ağastar arahınan qalqıp torğan ayıu
başın kürep küzzäre mañlayzarına mende.
«Sigenergä!» — tip bışıldanı Häsän,
qauşauzan telen saq-saq äyländerep.
Ämin şunda uq boroldo la yügerep tä
kitte. Unıñ artınan Räfqät taşlandı.
Ayıu, malayzarzıñ ığı-zığıhın kürep,
ükerep yıbärze. Äkren-äkren artqa sigengän
Häsän unıñ ergähendä öyrölgän bäläkäy
genä balahın da şäyläp aldı. Bınday
ayıuzıñ usallığı haqında kemdänder
işetkänen häterläp, qauşauı arta töştö.
Kötmägändä ber ağasqa ayağı elägep,
qolanı la quyzı häm şunda ayıuzıñ üzenä
taban ıñğaylağanın hizenep, hikerep
torzo la artına qarana-qarana yügerep
kitte. Ä ayıu unı ezärlekläp yurta uq
başlanı. Ulay ğına tügel, malayğa ul
yaqınlaşa bara ine şikelle. Häsän azımın
tizlätä töştö, şul ıñğayğa yırtqısqa
küz taşlau ösön başın borzo häm qapıl,
yarzan hikergändäy, tübängä osto. Yaray
äle, nindäyzer kös menän artqa sañqayıp
ölgörzö häm soqor töböndäge iske yapraqtar
östönä ayağı menän kilep töştö. Şunda uq
unıñ tanauına serek ağas yıse bärelde.
Yarayhı uq tärän bıl soqorzoñ stenalarında
arqıs- torqos ällä küpme tamırzar küzgä
taşlandı.



Şul
saq östä ağastar qıştırlağanı, ayıuzıñ
ırıldap quyıuı işetelde. Ul, soqor sitenä
kilep yıtep, asqa qaranı. Töptä, ağas
tamırzarı astında, stenağa terälep,
qatıp qalğan malayzı kürmähä lä, yısen
hizepme, tağı ırıldap quyzı. Unan soqor
sitendäge qıuaqtarzı qıştırlatıp ber
tirälä öyröldö. Dürt möyöşlö, olo ğına
öy urını qäzär bıl soqorzoñ qarşı stenahı
işelep hözäklängäyne. Şul yaqqa sıqha,
ayıu Häsän yanına irkenläp töşäsäk. Malay
yırtqıstıñ här azımın toyop ultırzı.
Bıl totqonloqtan tizeräk qotolğoho
kilde. «Ah, bınan hıpırtha ikän bıl
mählüq! Asılınıp torğan anau tamırzarğa
yäbeşep, hä tigänse öskä kütäreler
inem», — tip uylanı Häsän. Ul arala ayıu,
şayan balahın yullapmı, sitkäräk kitte.
Läkin Häsän sığırğa aşıqmanı. Ul tınıslana
töştö. Niñäler atahı menän äsähen
häterenä töşörzä, yöräge qısılıp quyzı.
Ular malayzarınıñ bında ultırğanın
belhälär, ni eşlärzär ine ikän? İkehe
lä, ayırıusa äsähe, unıñ ösön ülep tora
bit. Dörös, atahı ber az qırısıraq, az
hüzle: Ämmä Häsän ösön bötähen dä eşlärgä
äzer. Bınau «karap»tı yaharğa taqta käräk
bulğas, atahı kürşelärenän horap alıp
birze. Ä äsähe? Tämle-tatlı aştarzı kem
beşerä? Ul. Ber hizäbe özölöp töşhä dä,
kem kürä hala? Ul.



Ämin
menän Räfqät ayıuzıñ Häsän artınan
kiteüyen kürep qalğaynı. Alıs yügermänelär,
yıuan ğına sağan töböndä tuqtaldılar
za ber- berehenä borsoulı qaraş taşlanılar.





  • Häsängä
    yarzam itähe ine, — tine Räfqät.




Tegehe
yaurının yıyırzı.





  • Nisek
    yarzam itäheñ? Küsäk kütärep ayıu
    qarşıhına barayıqmı ni?




Räfqät
uyğa qalıp torzo la:





  • Qısqırayıq,
    beräy tayaq menän ağasqa huğayıq, —
    tine.




  • Ayıu
    üzebezgä taşlanha?




  • Ulayha,
    bına sağan başına menäyık.




Räfqät
şulay tigäs tä, sağandı qosaqlap



aldı
la yuğarığa ürmäläy zä başlanı. Şıma olon
buylap ber az kütärelgäs, berense botaqqa
bastı la iptäşenä öndäşte:





  • Beräy
    tayaq kilter äle.




Ämin
nıq qına ber qoro qarama botağın tabıp,
Räfqätkä huzzı.




Mä,
min mengänse tauışlanmay tor.



Ämin
sağan olono buylap ürmäläy başlanı, tik
ber az kütärelgäs, kire şıuıp töştö,
häläte yıtmäne.





  • Qıyın
    ikän dä bıl ağas buylap ürmäläü, — tine
    ul, aptırap.




  • Qıyın
    şul, utın tümäre kütäreü işe genä tügel,
    — tine tegehe.




Ämin,
ustarın tökörökläp, yänä sağandı
qosaqlanı. Bıl yulı ul, inde şıuıp töştöm
tigändä, Räfqät basqan botaqqa saq
totonop ölgörzö.



Ular
yuğarıraq kütäreldelär zä ber auızzan
qısqırıp ta yıbärzelär.





  • A-au-u...




  • A-a-a...




Räfqät
tayağı menän sağan olonona huğıp şaqıldata
başlanı.



Soqor
töböndä ultırğan Häsän bını işette häm
iptäştäreneñ unı onotmauın, qotqarırğa
tırışıuzarın añlanı. Ämmä ayıu tap şul
saqta soqorzoñ qarşı yağınan kilep sıqtı
häm Häsän yanına töşörgä samalanı. Tik
älege qısqırıu, şaqıldatıu unı hiskänderze.
Yıtmähä, şunda uq et örgäne, şunıñ artınsa
uq kemdeñder neskäräk tauış menän:
«Ha-ha-ha», — tip huzıp qısqırğanı
işetelde. Ayıuzı, tauıştarzan bigeräk,
et öröüye tınğıhızlanı bulha käräk. Ul
soqor sitenän sitkäräk taypılıp, qolaq
halğanday başın eyıberäk torzo,
qänäğäthezlek menän ırıldap quyzı la
äkren genä bıl tiränän tayıu yağın qaranı.
Bıl vaqıtta: «Vau- vau...» — tigän tauış
yänäşälä genä yañğıranı. Häsän bınıñ
Aqtırnaq bulıuına töşöndö. Ä

et
soqor ergähendä tuqtap ta tormay ayıu
kitkän yaqqa saptı. Unıñ yarhıp öröüye
şaqtay alıstan işetelde.



Häsän
tamırzarğa totonop öskä kütärelde. Tap
şul vaqıt unıñ qarşıhına Safa kilep
sıqtı.





  • Ni
    buldı hezgä? Ni eşläp qaytmayhığız?




  • Azaştıq.
    Yıtmähä, balalı ayıuğa osranıq, — tine
    Häsän häm üzzäre menän bulğan häldärze
    höyläp birze.




Safa,
aptırap ta, ğäcäplänep tä:





  • Yaray
    äle, İlnur hezze yullarğa mine Aqtırnaq
    menän yıbärze, — tine.




Şul
saq ber yaqtan Ämin menän Räfqätteñ,
ikense yaqtan Aqtırnaqtıñ kilgäne
kürende. Häsän iptäştären häm ette qosaq
yäyıp qarşı aldı. Bıl minutta uğa gel
asıuın kiltergän, käyıfen qırğan Ämin
dä yaqın bulıp toyoldo. Ul iñ başta,
Aqtırnaqtıñ yönönän hıpırıp:





  • Ay-hay
    batır et ikänheñ hin,—tine.




Azaşıp
yörögändä häm ağas başında ultırğanda:
«Bıl bälänän qotolham, qaytıp qına kitäm
inde», — tip üzen üze nığıtqan Ämin,
iptäştäreneñ şat qiäfättären kürgäs,
ber hüz zä öndäşmäne, telen teşläne.



Malayzar
älege soqorzo, tirä-yünde qarap sıqtılar,
yänä ös hayıraq soqor taptılar. Bıları,
sittäre işelep, iske yapraqtar töşöp,
nıq qına kümelgäyne. «Bılar nindäy
soqorzar

ikän?» — tip, malayzar aptıraşıp torğanda,
arıraq yörögän Safa qapıl qısqırıp
yıbärmähenme!





  • Kilegez
    äle, kilegez!




Yügereşep
barhalar, ni kürhendär, ber timer qazıq
ultırtılğan, uğa qalay berketep, soqop,
şunday hüzzär yazılğan: «Bıl urında 1919
yıldıñ aprelendä Altınsurindıñ partizan
otryadı urınlaşqan bulğan».



İñ
berense bulıp Häsän telgä kilde.





  • Ğäcäp
    yırgä yulıqtıq bez, — tine ul, qıuanıp.




Räfqät,
qapıl uyğa qalın:





  • Şunday
    yırgä kilep sığırbız tip kem uylağan! —
    tine.




  • Eyı,
    — tine Häsän dä, — oşo urındı küreü
    ösön genä lä pohodqa sığırğa mömkin.
    Bälki, mineñ qart olatay Altınsurin
    otryadında bulğandır äle.




Ämindeñ
harıuı qaynay başlanı.





  • Nimägä
    isegez kitte inde. Ozaqlamay qarañğı
    töşä bit.




Uğa
ber kem öndäşmäne. Isınlap ta, köndöñ
kiskä auışıuın här kem toyzo. Şunda uq
Safa, iptäştären aşıqtırıp:





  • Äyzägez,
    İlnur borsola torğandır, — tine.




*
* *



Malayzar
üzzären urman esenä alıp ingän huqmaqtan
ällä ni alıs ta tügel, ber yartı saq
rımda
ğına yörögändär ikän. Ular töyäkkä kilep
yıtkändä, qoyaş küptän bayığaynı inde.
Bını köndöñ hüränläneüyenä, tomhalanıuına
karap ta ayırırğa mömkin ine. Yıl
kösäygäyne, Qalmanay, tınğıhızlanıp,
aq kübekle tulqındarın yarğa qaqtı.



İlnur
qıuış qorop mataşa ine.
Başta
iptäştärenä asıulanıp:





  • Qayza
    şul tiklem ozaq yöröyhögöz? — tip
    öndäşhä lä, ni bulğanın belgäs: «Äldä
    ul- bıl bälähez qotolğandar», — tip
    qıuanıp quyzı, unan malayzarzı nıqlap
    kisätte: — Bınan huñ ber-berebezzän
    ayırılmasqa, urman töpkölönä kitmäskä!




İlnur
qıuıştıñ qoramahın yahap bötkäyne. Unı
ışıqlarğa, nimä menänder käplärgä käräk
ine. Kapitan yılme, dauılmı qayırıp
töşörgän zur sağan botağına kürhätep:





  • Yapraqtarı
    ber az şiñä başlaha la, eşkä yararlıq, —
    tine lä älege botaq yanına barıp, qulındağı
    bäläkäy baltahı menän unı tunay za
    başlanı häm:—Qıuıştı yaqşılap yaphaq,
    arlı-birle yamğırzan da, seräkäyzärzän
    dä qotolasaqbız, — tip quyzı.




Isınlap
ta, sağan botaqtarı menän qaplatqas,
qıuış yarayhı kilep sıqtı. Unıñ aldında
dörläp usaq qabındı. Safa kartuf menän
balıq hurpahı beşerze. Şunı ikmäk menän
huqqas, malayzarzıñ käyıfe kütärelep
kitte. Bığa tiklem ike tön seräkäyzärzän
yafalanıp yünläp

höyläşä lä almanılar. Bögön tınıs ine.
Häsän Ural batır turahında äkiätte
höyläy başlağas, bötähe lä tınıp qaldı.
Şülgändeñ, atahınıñ hüzen totmay, bälägä
tarıuı, yä ayıuğa, yä büregä, yä arıslanğa
äylänep, urman-tauzarzı qızırıp yöröüye,
unan külgä batıp häläk bulıuı ularzı
boşondorzo, ä Ural batırzıñ tiñdäşhez
bähleüän bulıp üseüye, yänşişmäne qursıp,
deyıüzär menän qaharmandarsa alışıuı,
üler aldınan da Yänşişmäneñ hıuın üze
esmäy, tıuğan yırgä börköüye hoqlandırzı.
Küze
yomolop barha la, Safa toyğohon beldermäy
buldıra almanı:





  • Vät,
    ismaham, äkiät! Ural batır keüyek bulhañ
    ine!




  • Bul!
    —tip kölöp quyzı Ämin.




  • Yaray,
    malayzar, yoqlayıq, — tine İlnur, isnäp.




Ä
decurnıy Häsändeñ genä yoqlarğa haqı
yuq ine. Häyır, uğa iptäşkä Aqtırnaq bar.
Malay usaqqa utın östäne lä ber kilke
ette irkäläp yıuandı. Unan usaqtan
sitkä, urman yağına küze töşöp, şomlanıp
quyzı. Yılgä yapraqtarın qıştırlatıusı,
şığırlausı ağastar arahı qap-qarañğı,
ällä nindäy serzär menän tulılır hımaq
ine. Yın-päreyzär, albastı häm mäskäy
äbeyzär turahındağı äkiättär, ölkän
yäştäge keşelärzeñ höylägändäre häterenä
kilep, nisekter, qaltıranıp quyzı Häsän.
Läkin şunda uq üzen qulğa alıp, bılar
haqında onotorğa tırıştı. Yuq, küñeleñä
kerep, bötä hıyalıñdı biläp alğan
nämälärzän qotolop bulamı ni... Şulay
za köndöz üzen ayıuzan qotqarğan baz
isenä töşkäs, uyzarı kötmägändä ikense
yünäleştä ağa başlanı.



Köräktär,
baltalar menän, tirläp-beşep zemlyanka
qazıusı tistälägän keşelär küz aldına
kilde. Yır qatı, östäüyenä, tamır-tomorzar
qamasaulay. Ämmä partizandar nıqıştar,
qaza başlağan soqorzo täränäytkändän-täränäytä
baralar. Şunan unı üzzäre yäşärlek,
yıl-yamğır teymäs- lek, halqında öşömäslek
hälgä kiltergändärzer...



Ä
bına ularzıñ tärän ber soqoro bögön
uğa, Häsängä, bälänän qotolorğa yarzam
itte. Rähmät hezgä, partizan-olatayzar!



Bıl
baz nimä buldı ikän? Sklad-fäländer...
Unda azıq-tülek, qoral häm käräk-yaraqtar
haqlanğandır. Şuğa kürä bınıhın täräneräk
itep qazığandarzır...



Häsän,
uylanıp ultırıp, utını yanıp bötkän
usağın da onotto. Ulay ğına la tügel,
yoqo unı la yağahınan böröp ala başlanı.
Malay, uğa qarşılıq kürhätep, küzzären
asırğa tırışıp qaranı. Ämmä ular
üzzärenän-üzzäre yomoldo. «Äz genä baş
teräp alğandan ber ni zä bulmas äle», —
tigän uy, toman esendä az ğına sağılıp
kitkän yaqtılıq şikelle, yarım yoqolo
añın yarıp ütte, häm malayzıñ başı qıuış
«stenahına» auışıp töştö.



Ä
bıl töndö Ämin kerpek qaqmanı. Uylandı
la uylandı. Ul da auıldı, üzzäreneñ,
öyzären hağındı. Unan da bigeräk, diñgez
tulqındarı, könyaq qoyaşı tuqtauhız
küñelen qıtıqlanı. Bıl yulğa sığıuına
ükende. «İh, min — isär,— tine ul esenän,
— niñä Qalmanay tamağına barırğa ayırım
komanda tözömänem ikän? Ni eşläp şul uy
elegeräk başqa kilmägän? Häzer zä huñ
tügel. Tik bıl malayzarzı nisek kire
borolorğa mäcbür itergä?.. Bılay et
huğarıp yöröü tamam tuyzırzı inde».



Tañğa
taban yıl basıldı. Bolottar taralıp, kük
yözöndä yondozzar yım-yım itte. Şunı
ğına kötkän keüyek, bezeldäşep, ällä
qayzarzan seräkäyzär qıuış esenä lä
kilep inde. Ularzıñ «moñdarı» qıuış
esendäge malayzarzıñ da qolaq töptärendä
yañğıranı. Tik ul bögön ularzı uyata
almanı. Ä yoqohoz Äminde tınğıhızlanı.
Ul başın saq qına kütärep qaranı la
qıuış auızında yoqlap ultırğan Häsängä
küze töştö, «yoqlay şikelle»,—tip uylanı
ul häm şunda başına qıyıu feker kilde.
Ämin ipläp kenä qıuıştan sıqtı, tirä-yaqqa
qarap aldı.
Ucaq
hüngän,
Häsän ısınlap yoqlap kitkän. Tik Aqtırnaq
qına uyaulığın yuğaltmağan. Ämindeñ
qıştırlauına, qolaqtarın torğozop,
başın kütärze lä kirenän alğı täpäyzäre
arahına töşörzö. Unıñ bıl häräkätenän,
üz keşeheñ äle serem ithäm dä bula,
tigände añlarğa mömkin ine. Häyır, Ämin
uğa iğtibar za itmäne. Unıñ qaraşı
Häsängä tuqtaldı. «Ähä, yoqla, yoqla, —
tine ul, zähär kölömhöräp. — Ayıu
tırnağına elägä yazhañ da, qaytırğa teläk
beldermägäyneñ, bögön, bälki, başqasaraq
uylarhıñ».



Ämin
haqlıq menän genä yar astına töştö lä
«karap» yanına kilde. «Yıtte hiñä bezze
yafalarğa, ana bara yulıñ», — tip, bauın
sisep, kämäne Qalmanay esenä etep yıbärze.
Ul, güyä, telär-telämäs kenä ağım ıñğayına
yözöp kitte.



Ämin
ihä haqlıq menän genä qıuışqa inep yattı.
Aqtırnaq şiksel qarap quyha la, tauış
sığarmanı. Ä qıuış esendäge malayzar,
tanauzarı tirähendä seräkäyzär
qaynaşıuzan tınğıhızlanıp, boşorğolanıp,
ber ni hizmäy yoqlay birze.



«MORON
TÖŞÖRMÄGEZ, MALAYZAR!»



Häsän,
irtänge halqınğa öşänep, uyanıp kitte.
Yaqtırğaynı. Ul, qıuıştan sığıp, tirä-
yağına qaranıp aldı. Donya serle lä,
kürkäm dä bulıp kürende uğa. Bına ergälä
genä üländärzä gälsär märyındär hımaq
ısıqtar yımılday. Urman esenän nindäyzer
qoştarzıñ ber-berehen uzzırırğa
tırışqanday sutıldaşqanı işetelde. Hıu
östönä yañı ğına hauılğan kübekle höttäy
aq toman yäyılgän. Yılğa aryağındağı
zur bulmağan ürkäs tauzarzı qaplağan
urmandar za şıyıq aq tomanğa uranğan.
Ä tauzar aryağında könsığış yaq ütä zur
bayraqtan alhıu töskä mansılğan.



Häsän
täbiğätteñ, irtänge hozurlığına hoqlanıp
qarap torzo. «Ah, oşo maturlıqtarzı
tükmäy-säsmäy kartinağa töşöröp alhañ
ine», — tip uylanı ul. Şunda urman yağınan
kilep sıqqan Aqtırnaqtıñ qıştır-qıştır
yöröüye unıñ uyzarın bülde. Ul artına
borolop qaranı la hüngän usaqtı kürze.
Sügäläp, ber sıbıq menän unıñ kölön
bolğattı. Enä osonday ğına osqondar
kürengeläy ine äle. Häsän ular östönä
qoro sıbıq-sabıq taşlanı la usaqqa
örgöläne. Tizzän usaq, tirä-yüngä horğolt
tötön taratıp, qabınıp kitte. Donya
yänlänep, tağı la yämlänep kitkändäy
toyoldo Häsängä. Ul yalqın östönä utındar
taşlanı la, ryukzagınan bloknotın alıp,
kisäge kön turahında köndälek yaza
başlanı. Üzzäreneñ ayıuğa yulığıuzarın
hürätlägäs, partizandar töyäge bulğan
urındı tasuirlanı. Unan: «Altınsurin
turahında işetkäynem dä şikelle. Tik
kemdän? Atayımdan tügelme ikän? Ul
nimäler üzeneñ olatahı, yäğni mineñ
olatayzıñ atahı haqında la höylägäyne
şul.
Ul
da partizan bulıp, Qalmanay buyında
huğışqan bit inde. İh, ğämhezlek! Atayımdan
oşo haqta yıntekläp horaşahı qalğan.
Bälki, mine yırtqıs tırnağınan qotqarğan
soqorzo qart olatayım häm unıñ qoraldaştarı
qazığandır», — tip yazzı.



Häsän
bloknotın qabat ryukzakka halğanda,
İlnur qıuıştan kilep sıqtı la hüzhez-nihez
yar buyına barıp bastı. Ul da hıu östöndä
ap-aq mamıq şikelle tüşälep yatqan tomanğa
ğäcäplänep küzzären tekläne. Şul
«mamıq»qa salqan yatıp, läzzätlänep
bulalır hımaq toyoldo uğa. Ämmä unı bıl
toyğo ozaq bilämäne. İlnur «karap»tı
kürergä teläp, qaraşın yar astına tekläne
häm, aptırap, qısqırıp yıbärze:





  • «Dunkan»
    qayza
    bulğan?»




İlnur
ergähenä Häsän yügerep kilde.




Bäy-bäy...
Kistän köslö yıl sıqqaynı. Ällä tulqın
qağıp, «Dunkan»dı alıp kitteme ikän?





  • Kem
    bäyläp quyğaynı?




Häsän
uylap torzo la:




Safa,
buğay... — tine.





  • Yünläp
    bäylämägänder...




Bıl
höyläşeüze işetep yatqan Safa qıuıştan
atılıp kilep sıqtı.





  • Min
    nıqlap bäylägän keüyek inem. Töndä
    beräyhe kilep alıp kitmäneme ikän?




İlnur
uğa tekläne:





  • Ulay
    bulha, Häsän yoqlağan osraqta la,
    Aqtırnaq hizmäs ineme ni?




Safanıñ
etenä külägä töşörgöhö kilmäne.




Yuq,
hizer ine,— tine ul. — İhtimal, min
hörtöräk bäylägänmender.



Unıñ
küñelendä ber iptäşenä qarata şige
bulha la, öndäşmäne. Qıuıştan kilep
sıqqan Räfqät tä bıl hälgä aptıranı, ni
uylarğa la belmäne. Yar buyındağı
iptäştäreneñ şau-şıuına uyanıp, qolaqtarın
qarpaytıp tıñlap yat
qan
Ämin İlnurzıñ häl itkes hüzen köttö.
Uğa qalha, kapitan bına-bına: «Ni eşläybez?
«Karap» bulmağas, ällä qaytır yaqqa
hıpırtabızmı?»— tiyer hımaq toyoldo.
Läkin İlnur unday hüzze äytmäne, körhönöp,
uyğa qalıp torğan iptäştärenä yılmayıp
qaranı.




Moron
töşörmägez, malayzar! Bez üz ğümerebezzä
berense tapqır säyähätkä sıqtıq. Yıñel
tügel. Läkin bez Qalmanay başına barıp
yıtergä teyışbez, yäyäüläp bulha la...
İhtimal, kiläsäktä bez zur-zur yılğalarzı
la, beyık tauzarzı la, diñgezzärze lä,
hatta okeandarzı la kürerbez. Ämmä min
şulay uylayım: oşo säyähät iñ istäleklehe,
iñ qäzerlehe bulıp qalır, moğayın. Ä
häzer, Häsän — hin, Räfqät — hin, Qalmanay
buylap tübängä yügeregez.
«Dunkan»
ağıp
kithä, beräy yırzä totolorğa teyış...



Häsän
menän Räfqät şunda uq yar buylap
yän-farmanğa yügerep kittelär. Safa säy
qaynatıuğa, yılğa östöndä kämälä ikäü
kürende. Ular alıstan uq qul bolğanı,
yänähe, bez — Häsän menän Räfqät,
«karap»tı taptıq. Safa qıuanıstan:
«Ura!» — tip qısqırıp yıbärze.



İlnur
uğa quşılmaha la, irken tın aldı. Tik
Ämindeñ yözöndä genä qıuanıs kürenmäne.
«İh, barıp sıqmanı», — tip ükende ul.



ÄMİN
ASIULI



Malayzar
yulğa irtä quzğaldı. Häl yıyğaynılar
inde. Alğa yarayhı uq yähät yözzölär.
Ämin «karap»tı bötä kösönä qayırıp-qayırıp
işte. İlnur, uğa qarap: «Bıl da tırışa
başlanı şikelle», — tip uylanı. Ul
Ämindeñ harıuı qaynauın, asıuın qayza
quyırğa belmäy, işkäktärgä yünälteüyen
başına la kiltermäy ine.



Räfqät,
yarzan hıuğa auğan öyänke tamırı östöndä
ultırğan aq tüşle horğolt ber qoşsoqqa
kürhätep:





  • Ana,
    hıu turğayı,—tine. — Ul bik osta suma...





Hıuğamı?—tip
horanı Safa, ğäcäplänep.





  • Hıuğa
    bulmay qayza bulhın, — tine Räfqät.




  • Unda
    ni eşläy huñ ul?




  • Azıq
    ezläy, hıuzağı törlö qorttar, selbärälär
    menän tuqlana ul.




  • Yuq-barzı
    höyläp kilmä äle,— tine Ämin, asıuın
    tışqa sığarıp.— Hineñ äkiäteñde tıñlap,
    bälägä ber tarıy yazzıq bit inde.




Räfqätteñ
käyıfe qırıldı.





  • Min
    yuq-barzı höylämäyım, — tine ul, üzenä
    has bulmağansa, kiskenlek menän. — Hin
    bına, yuq-barzı uylap, bezgä bälä teläp
    yöröyhöñdör.




«Bıl
mineñ haqta artığın lıqıldap taşlamahın
tağı», — tip, şiklänep, Ämin telen
teşläne, ämmä asıuı haman basılmanı.
Yarzan hıuğa auğan qaramağa barıp totolğan
«karap»tı

iptäştäreneñ, tabıp alıp qaytıuı unıñ
küñelendä qabat-qabat yarhıu uyata ine.



Quzğalıp
kitkäs, ozaq ta barmanılar, ber zur ğına
auıl tapqırınan üttelär. Şaqtay irtä
bulıuğa qaramastan, yar buyında ber nisä
balıqsı küzgä salındı. Berehe, horo
kostyum, eşläpä keygän yıget keşe,
«Dunkan»ğa, undağı malayzarğa qarap,
yılmayıp, qul bolğap qaldı. İlnurzıñ
bığa tağı küñele kitelep quyzı. Ul
auıldar tapqırında malayzarzıñ da,
yılkäñdärzeñ dä üzzärenä ğäcäplänep,
qızıqhınıp, hatta könläşep qarauzarın,
irekhezzän yılmayıp quyıuzarın añlamay
ine, älbittä.



Auıldı
ütep kiteügä, Qalmanayzıñ yänä ber
quşıldığı kürende.





  • İh,
    şunda qarmaq halahı ine,— tine Safa,
    quşıldıqqa töbälep.




  • Hiñä
    barı şul ğına bulhın, qiblahız,— tine
    Ämin, unı tirgäp. Tik tegehe uğa ber hüz
    zä öndäşmäne.




Kapitan
ihä äüäs qarmaqsı bulha la, bıl yulı
Safanıñ üzenä işarahın yauaphız qaldırzı.
Unıñ ösön häzer alğa taban yähäteräk
yözöü bötähenän dä möhimeräk ine.



Quşıldıqtı
uzğas, Qalmanay taraya, hayığa töştö,
ağımı saq qına talğınlandı. Şunlıqtan
«karap» alğa yähäteräk kitte.



Yar
buyı täbiğäte lä üzgärze, törlölände.
Uñ yaq yarza beyık-beyık tauzar qalqtı.
Ul qarağay, şırşı urmandarı menän
qaplanğaynı, hul yaq yarza urman elekkesä
qatnaş ağastarzan tora, tik imän, sağan,
yükä, qaramalar arahında qarağay menän
şırşı la küzgä taşlana ine.



Malayzar
bögön töşkö aşqa la tuqtamanılar. Yul
ıñğayında, ber-berehen almaştırğan
arala, ikmäk menän balıq konservahı
qapqılap aldılar. Kön kiskä auışıp, inde
tamam arığas, ular kapitandarına
qarap-qarap quyzılar. Ni äyter, yänähe.
İlnur ularzı añlay ine, läkin tuqtalırğa
aşıqmanı.



«Karap»
morononda ultırğan Safa, üzeneñ
Aqtırnağınıñ başınan hıypap:





  • Hiñä
    rähät, ber ni eşlämäy yatıp qına barahıñ,
    — tine.




Älege
mäldä işkäkse vazifahın ütägän Häsän,
Aqtırnaqqa ütä ber yağımlılıq menän
qarap:





  • Uğa
    hüz äytmä, ul —bezzeñ haqsı, te- räk, —
    tine.




Ämindeñ
qara küzzäreneñ ağı asıu menän yaltırap
quyzı.





  • Haqsı,
    imeş. Äräm tamak ul.




Ämindeñ
täüge köndän ük Aqtırnaqtı yaratıp
bötörmäüyen belgänlektän, malayzar uğa
qarşı ni zä bulha äytep, hüz quyırtıp
tormanılar. Üz-ara sökörläşep, täbiğät
kürkenä hoqlanıp bara birzelär.



Nihayät,
kapitan, yar buyındağı asıqlıqqa kürhätep:





  • Oşo
    tirägä tuqtalhaq, nisegeräk bulır
    ikän?—tip horanı.




Häsän,
şul yaqqa tekläp:





  • Häybät
    urın hımaq, — tine.




Safa
menän
Räfqät

huplanı.





  • Tuqtalayıq
    oşonda.





Matur
aqlan!



BRAKONERZAR
HABAQ ALIRĞA TEYEŞ



Yañı
urınğa kilep tuqtağas, İlnur, ğäzätensä,
tirä-yünde qarap sıqtı la:





  • Eyı,
    yarayhı urın, — tine, qıuanıp.




Qıuış
qorop, usaq tirähendä aşap ultırğanda,
Aqtırnaq, qolaqtarın şımartıp, Qalmanay
ürenä qarap-qarap aldı, nimägäler
tınğıhızlanğanday itte. Unıñ qılıqtarın
belep bötkän Safa:





  • Ürzä
    nimäler bar, — tine, başı menän işaralap.




  • Bälki,
    beräy yänlek-fälän yöröyzör,— tine
    Häsän.




Ämin
kölömhöräne.





  • Sısqan
    bulmaha?




Aşap
bötkäynelär inde. Safa Häsängä öndäşte:





  • Äyzä
    şul yaqqa barıp kiläyık.




Tegehe
şunda uq urınınan hikerep torzo. Ular
Qalmanay buylap haqlıq menän genä
atlanı. Balıqsılar tarafınan ağastar
aralap şaqtay taqır huqmaq halınğaynı.
Malayzarğa Aqtırnaq ta eyärze. Unıñ,
menän küñeldärenä tı- nısıraq ine.



Ber
az barğas, qolaqtarına hıu şıptırlağanı
işetelgändäy buldı, Safa ber şıyıq sıbıq
hındırıp aldı la etenä muyınsaq yahap,
unı yıtäkläp totto. Küp tä ütmäne, urman
arahınan ber asıqlıq kürende. Unda, yar
buyında, ber ir keşe usak yağıp mataşa.
Ä ikensehe, sandır ir, rezina kämäne
hıuzan sığarıp tora ine.





  • Ana,
    yılğanı iñläp au qalqıuıstarı kürenä,
    — tine Häsän, yarım bışıldap.




  • Eyı,
    — tine Safa, tartılğan eten tıyıp.—
    Brakonerzar, moğayın. Töngä qarşı au
    halğandar.




Aqtırnaq,
örörgä teläp, ırıldarğa itkäyne, Safa
uğa:





  • Tuqta!—tine,
    asıulana birep.




Aqtırnaq,
tınıslanıp, hucahına hıyındı.



Häsän
tege ike irzän qaraşın almay ğına:





  • Qayttıq,
    — tine. — Malayzar menän käñäşläşäyık
    äle. Bıl brakonerzarzı aqılğa ultırtıp
    bulmasmı?




Ular
qıuış yanına äylänep kilgändä, iptäştäre
yoqlarğa yıyına ine. İnde yartı tön yıtep
kilhä lä, küz bäylänmägäyne äle. Yıl
basıldı, seräkäyzär bezeldäp osa, läkin
malayzar, täüge köndäge keüyek, tuqtauhız
säbälänmäyzär. Küräheñ, keşe seräkäygä
lä öyränäler.



Brakoner
balıqsılar turahında höyläp

birgäs
tä, kapitan, yatqan yırenän torop, usaq
ergähenä sıqtı.





  • Bez
    ularzıñ auzarın yuq itergä teyışbez. .




Häsän
başın sayqap quyzı:





  • Qurqınısıraq
    bit äle...




Ämin
yözön sirzı.






  • bälägä tarırbız. Niñä yuq menän bulaşırğa?




İlnur
asıu menän:




Brakonerzar
habaq alırğa teyış,— tine.



Safa,
usaq ergähenäräk yılışıp:





  • Min
    dä şulay uylayım, — tine.




Häsän
İlnurğa töbälde.





  • Qurqınısıraq,
    älbittä, şulay za, auzarın yuq itä alhaq,
    nu şäp bulır ine!




Ämin
qulın heltäne.





  • Telähägez
    ni eşlägez...




Räfqät,
öndäşmähä lä, İlnur menän Häsän yaqlı
ine.



Yartı
tön auışqas, Safa menän Räfqät
brakonerzarzı küzätergä kitte. Ular
ber-ike säğättän genä äylänep kilde.





  • Yoqlanılar,
    şikelle, — tine Safa. — Ozaq qına
    höyläşep, araqı esep ultırzılar za
    baştan-ayaq törönöp, usaq ergähenä
    tägäränelär. Hırıldağandarı ällä qayzan
    işetelep tora.




İlnur,
huplap, Safa menän Räfqätteñ yaurındarına
yıñelsä huqqılap quyzı.



Yaqşı!
— Unan, Häsängä qarap:—Häzer — bezzeñ
sirat, — tine.



İlnur
menän Häsän, «karap»qa ultırıp, ağım
ürenä yözzö. Bik haq qılandı ular.
İşkäktärzeñ şığırlauı la, hıuğa teyıüye
lä işetelmäy ine tiyerlek. Yılğa östö
qarağusqıl kömöşlänep, şomlo bulıp
kürenä. Torop-torop hizeler-hizelmäs
halqınsa yıl isep quya.



İlnur
kämäne auzıñ aryaqtağı tayağına yünältte.
Moronda ultırğan Häsän, kilep yıteü
menän, tayaqtı ipläp kenä kütärze lä
bauzarın kisep tä töşörzö. Auzıñ bıl
yağı hıu tübänenä ağıp kitte. Unan İlnur
haqlıq menän genä kämäne tege yaqqa
ıñğaylattı. Häsän unıñ ostalığına
hoqlanıp quyzı.



Yar
buyına yaqınlaşqas, östä, hünep bötkän
usaq ergähendä, ber-berehenä yaqın ğına
yatqan ike käüzäne şäyläne Häsän. Ul
kösörgäneş menän şularzı küzätte. Bına
berehe, quzğalıp, ıñğıraşqanday itte.
«Ällä yoqlamağanmı ikän? Torop kitmähä
yarar ine», — tip teläne malay, borsolop.
Täne buylap eske ber qaltırau ütte.



Ul
arala «karap» ikense tayaq yanına kilep
yıtte. Häsän uğa kilep totondo la
tulqınlanıuzan yähäteräk kütärzeme,
tayaq kämä sitenä «tıq» itep teyıp qaldı.
Qauşauınan malay yar başına alan-yolan
qarap aldı: «Uyanmanılarmı?» Ul-bıl
hizelmäne. «Aşıq» tigände añlatıp, İlnur
uğa qulın helkte. Häsän bäkehe menän
auzıñ bauzarın kisep, tayağın tegehe
keüyek ük hıuğa taşlanı. Ä auzıñ ber oson
qulına urap, iptäşenä «kitäyık» tip
işara yahanı.



Ağım
ıñğayına şım ğına qaytıp yıttelär. Auzı
höyräp sığarıp, kiskeläp-yırtqılap
bötkäs, Qalmanayğa ağızıp yıbärzelär.



Eşte
tamamlağas, yılğağa qarap torğan İl-
nurğa:





  • Yar
    başınan hezze Räfqät menän ikäü küzätep
    torzoq, — tine Safa.




İlnur
uğa boroldo.





  • Niñä?




  • Ulay-bılay
    bulha, Aqtırnaq menän iğtibarzarın
    üzebezgä tartmaqsı inek.




  • Şäp
    ittegez, malayzar, — tip hüzgä quşıldı
    Räfqät tä. — Ber ni hizmänelär, ahmaqtar.




Ular
qıuış ergähenä kütärelgändä, Ämin ğırlap
yoqlağanğa halışıp yattı. Malayzar kitkän
arala ul üzzäreneñ ikmäktäre, paketlı
aştarı halınğan ryukzaktı qıuıştan qırq-
ille azımdağı ber soqorğa, quyı ülän,
sıtırmalıq arahına, iltep taşlanı.
«İrtägä ni eşlärhegez ikän? Tağı la
borolmahağız, küz kürer», — tine ul,
iptäştärenä yañı bälä väğäzä itkändäy.



«HAY,
MATURQAYIM, BATIRQAYIM...»




İlnur
üze decurnıy bulğas, tön buyı yoqlamasqa
tırıştı. Tege balıqsılarzıñ kilep sığıu
ihtimalın uylap, usaqtı la äz genä,
seräkäyzärze qurqıtırlıq qına itep
bısqıtıp ultırzı.



İptäştäre
yoqoğa sumıp, üze genä qalğas, auıldı,
atahı menän äsähen, ağahı menän heñlehen
häterenä töşörzö. Atahınıñ uysan,
eşlekle, äsäheneñ yağımlı, köläs yözzäre
küz aldına kilde lä yöräge aşqınıu menän
tibep quyzı. Bötä säyähätselär zä
ata-äsälären, yaqındarın, tıuğan yaqtarın
hağınğandarzır. Läkin kire borolmağandar.
Beringtı, Mikluho-Maklayzı, polyarnik
Şmidttı al... Nindäy genä qıyınlıqtar
kisermägändär!..



İlnur
qapıl üzen ısın karaptıñ ısın kapitanı
itep küz aldına kilterze. Bına ular alıs
ber ilgä diñgez yarıp alğa ıntıla. Tauzay
tulqındar acarlanıp karapqa urğıla,
unı kütärep huğıp, upqın qosağına
taşlarğa teläy. Läkin batır kapitan
İlnur Şämsurov karaptı dauıllı diñgezzeñ
qotoronqo tulqındarı aşa qıyıu alıp
bara.



Ul
şulay tatlı hıyal tulqınında yözöp nisek
küzzäre yomolğanın da hizmäy qaldı.
Şunda uq unı säyır ber töş biläp aldı.
Diñgez buylap karapta baralar, imeş.
Zur-zur tulqındar ularğa yabırıla. Läkin
bireşmäyzär, barı alğa ğına ıntılalar.
Qapıl qayzandır qot osqos zur yırtqıs
kilep sıqtı. Ul, qoyroğon borğolap
yözä-yözä, auızın asıp karapqa yaqınlaşa,
bına-bına yota. Läkin kapitan İlnur
artilleristarğa yähät komanda birä:
«Atırğa!» Puşka ut börkä, ni ösöndör,
unıñ tauışı sıqmay, ä snaryadı yırtqıstıñ
asıq auızına inep kitä. Ul, qurqışınan
küz asıp yomğansı borolop, karaptan
sitkä qasıp kitä. Bığa tiklem, ni bulır
inde, tip qoto osop torğan İlnur, tege
yırtqıstıñ, qasıuın kürep, qısqırıp
kölöp yıbärä: «Ha-ha-ha! Tamağıña
ultırzımı!..»



İlnur
uyanıp kitte. Yaqtırğaynı inde. Täbiğättän
nindäyzer saflıq añqıy. Qalmanay, unıñ
aryağındağı tau bitläüzären qaplap
alğan urmandar östönän şıyıq tötön
hımaq bıu kütärelä, ergäläge ağastar
arahında qoştar sır- sıu kilä. Bına
tınğıhızzar! Nisek yoqoları kilmäy?!
Aqtırnaq ta yılğa buyında yıskänep yöröp
yata.



İlnur,
kisäge brakoner balıqsılarzı häterenä
töşöröp, şul yaqqa barıp kilmäkse itte.
Kitkän bulhalar, tiz genä aşap-esep
alırğa la yulğa quzğalırğa käräk.



Malay
yar buyı huqmağınan äkren genä atlanı.
halqınsa ine. Üländärzän ayağına, salbar
balağına ısıq tamsıları yağıldı.
Brakonerzar urınlaşqan aqlanğa yıtäräk
ul eyılä töştö, qaraşın alğa töbäne.
Aqlanda beräü zä kürenmäne. Ul, yaqınıraq
barıp, ber ağas töbönä bosto. «Kitkändär,
ahırı», — tip uylap bötörgä lä ölgörmäne,
balıqsılarzıñ berehe — sandırı — yar
astınan öskä kütärelde. İlnur unan ağas
artına qasmaqsı bulıp, qapılıraq
quzğaldımı, ayağı astında nimäler
şıtırlanı la quyzı. Tege balıqsı yalt
itep uğa qaranı la, kürep, yañğırauıqlı
säreldek tauış menän qısqırıp yıbärze:
«Ä-ä, qarap torahıñmı, kitkändär, tip
uylanıñmı?» Ul şomlo qiäfät menän İlnurğa
taban kilä başlanı. Malay tiz genä
boroldo la ağastar arahınan yügerep
kitte. «Yu-uq, minän ısqına almashıñ,
mörtät, — tip yıkerende tege. İlnur üzeneñ
artında unıñ qaynar hulışın toyğanday
buldı. Ul yügereüyen tizlätä töştö.
İptäştäre yanına iltä torğan huqmaqtan
barmay, hulğaraq, urman esenä, yıldertte.
Bıl tirälä ağastar hiräk, şaqtay irkenläp
yügerergä mömkin ine. Şunlıqtan
balıqsı-brakoner äkrenläp malayğa
yaqınlaşa ine. İlnur ber borolop qarağan
arala unıñ asıulı aqış küzzären, as
yañaqlı yözön kürep qaldı. Unan şäfqät
kötöp bulmay ine. Qıuıp totha, ültergänse
tuqmauı la ihtimal. Bıl osraqta malayğa
kem yarzam itä ala? Şunda İlnur Aqtırnaqtı
isenä töşörzö lä özöp-özöp qısqırıp
yıbärze: «Aqtırnaq! Aqtırnaq! Mah... mah...»
Yauap ozaq köttörmäne. «Vau-vau», — tigän
tanış häm küñelgä yaqın tauış urmandı
yañğırattı. «Ah, häsis!» — tine arttan
qıuıp kilgän brakoner, auır hulap. Ul
İlnurzı inde kilep tottom tigändä,
Aqtırnaqtıñ qalın tauış menän öröp
yıbäreüye häm yaman ırıldap quyıuı unı
şunda uq tuqtalırğa mäcbür itte. Ulay
ğına la tügel, qarşıhında asıulı zur
ette kürgäs, yähät kenä boroldo la ber
ni bulmağanday kitep barzı. Aqtırnaq,
urman yañğıratıp örä-örä, unı ber az
ozattı la, min üz burısımdı ütänem
tigändäy, äylänep tä kilde. İlnur unı
muyınınan qosaqlap aldı la:





  • Hay,
    maturqayım, batırqayım, haqsıbız,
    yaqlausıbız bezzeñ, — tip hamaqlanı.




«...ARTIQ
KÖYMÄYEK ÄLE»



İlnur
Aqtırnaq menän töyäkkä äylänep kilgäs,
qıuış auızına sügäläp, Safanı uyattı.





  • Tor,
    irtängelekkä beräy nämä äzerlä.
    Ä
    min serem itep alayım.




Safa
quzğalıp quyzı.





  • Häzer...




İlnur
unı azıraq köttö lä, tauışın kütärä
töşöp:





  • Yä,
    torahıñmı, yuqmı?—tine.




Safa
telär-telämäs kenä urınınan kütärelde.
Üzenä tekläp, kötöp torğan İlnurğa qarap
aldı la qıuıştan kilep sıqtı, eskä taban
başı menän işaralap:





  • Bar,
    yoqlap al, — tine...




İlnur
iptäştäreneñ şaulaşqanına uyanıp kitte.



Safa,
körhönöp:





  • Qayza
    bulır ikän ul? — tine.




Häsändeñ
aptırap höyläneüye işetelde.





  • Bötä
    yırze qarap böttök — yuq bit.




Qayhığızzıñ
eşe bıl, malayzar? — tine Safa, hafalanıp.
— Şayarthağız, ryukzaktı kilterä halığız.
— Beräü zä öndäşmägäs, Safa,

yarhıp, Ämingä yabırıldı: —Bınday eş,
kilhä, hineñ, quldan ğına kiler. İkmäktärze
yäşerhäñ, tabıp bir yaqşı saqta. Bezzeñ
unda bötä zapasıbız.





  • Nimä
    tip miñä bäylänäheñ? —tip yıkerze Ämin.
    — Kürälätä bälä yağahıñ.
    İkmäk
    menän şayarırğa min balamı ni?




İlnur
eşteñ nizä ikänen añlağaynı inde, hikerep
torzo la iptäştäre yanına kilep bastı.





  • İkmäk
    yuğalğanmı ni?




  • Eyı
    şul, — tine Safa, äsenep.




İlnur
halqın qanlı bulırğa tırıştı.





  • Bezzeñ
    häldär qızıq äy: yä «karap» ağıp kitä,
    yä ikmäk yuğala. Şulay za kürmägän-belmägän
    köyö, keşegä bäylänmä, — tine ul Safağa.
    — «Urlağan ber gönahlı, urlatqan meñ
    gönahlı», — ti mineñ öläsäy. Şunıñ keüyek
    bulmayıq. Hez yoqlağanda bez Aqtırnaq
    menän tege brakonerzar tuqtalğan yırgä
    barıp äyländek. Şul arala, bälki, qıuış
    tirähenä beräyhe kilep sıqqandır. Kem
    belä? —Şunan İlnur borsoulı qaraşı
    menän iptäştären bayqanı. — Yägez,
    ikmäkhez ni eşläybez?




Ämindeñ
esenä yılı yügerze. Kapitan, nihayät,
bına häzer: «Qaytır yaqqa quzğalmay
bulmas, ahırı», — tip äyter hımaq ine.
Läkin bıl yulı la ulay bulıp sıqmanı.



İkmäk
tip, artıq köymäyık äle, — tine Häsän.
— Azmı-küpme aqsalarıbız bar bit.
Yaqındağı beräy auılğa inep, hatıp
alırbız.





  • Isınlap
    ta,

    tine
    Safa,
    yänlänep.

    Bälki,
    yaqın-tirälä lä auıl barzır. Min kisä
    töndä et örgän, ätäs qısqırğan tauıştar
    işetkändäy bulğaynım.




  • Ulayha,
    häzer beläbez unı, — tine Räfqät häm
    aqlan sitendä başqa ağastarzan qalqı-
    bıraq ultırğan qarağayğa taban yünälde.
    Ul ağas baştarına ürmälärgä äüäs ine.
    Bäläkäyıräk saqta qoş oyaların tuzzırğanı
    la buldı. Üsä töşkäs, bınday eşteñ
    nasarlığın añlanı häm qoştarzı yarata,
    ularzıñ yırzarın ihlas tıñlay, yäşäü
    räüyeştären öyränä başlanı.




Räfqät
qarağayzıñ şıp-şıma olonona hoqlanğanday
qarap torzo la, ustarın tökörökläp,
maymıl yıtezlege menän yuğarı ürmäläne.
Ağastıñ osona yıtäräk tuqtanı la, ber
yaqqa qayırılıp qarap, qısqırıp yıbärze:





  • Ana,
    ber zur ğına auıl. Bınan ber-ike saqrımda
    ğına.




Räfqät
qarağay başınan töşkäs, İlnur, iptäştären
üz tirähenä yıyıp:





  • Min,
    Häsän, Ämin — ösäüläp auılğa barıp
    kilerbez, — tine. — Safa menän Räfqät
    bında qalhın.




Bıl
hüzzärzän huñ, Ämindeñ yözö, teşe hızlağan
keşeneke keüyek, hıtılıp quyzı.



YaT
MALAY MENÄN OSRAŞIU



Malayzar
auılğa kilep ingäs, taza qarağay
büränälärzän halınğan, kärniz häm täzrä
qap
qastarı
zauıq menän semärlängän ıqsım öyzärgä
qızıqhınıp qarap barzılar. Urman buyında
ğına yäşägäs, bıl auıl keşeläre
yort-qaraltılarzı, ısın hucalarsa,
nıqlap, maturlap tözögändär.



İlnur
qapqa töböndä torğan yalan ayaqlı
higez-tuğız yäşlek ber malayzan:





  • Bıl
    auıldıñ iseme nisek? — tip horanı.




  • Altınsurin.




  • Altınsurin?




  • Eyı.
    Elekke iseme Sabatalı bulğan.




Malayzar,
ber-berehenä qaraşıp, yılmayışıp quyzı.
İlnur malayzan horaşıuın dauam itte.





  • Sabatanı
    kürgäneñ barmı huñ?




Malay,
yuq tigände añlatıp, başın sayqanı.





  • Ä
    magazin bınan yıraqmı?




  • A-a-nau
    yaqta, kirbes yortta, — tine malay, uram
    osona taban kürhätep.




«Kirbes
yort» tigäne — ber qatlı zur ğına bina.
Ul ikegä bülenep, ber yağında — keyım-halım,
ikense yağında azıq-tülek hatıla ikän.
Älegä işektäre bikle. İlnurzar irtäräk
kilgändär şul. Magazin aldında şaqmaqlı
küldäk, dcinsı salbar keygän quñır yözlö
malayzan başqa ber kem dä yuq.





  • Ah,
    qasan asılır inde?—tine İlnur, magazinğa
    ımlap.




Tuğızza,
— tine yat malay, bılarğa qaramayınsa
ğına.—Tağı yıgerme minut bar äle.





  • Tağı
    yıgerme minu-ut!—tine Ämin, huzıp.




Yat
malay İlnurzarğa tekläp qarap torzo.





  • Hez
    bıl auıldan tügelhegez, eyı bit?




  • Tügel.
    Ä niñä? —tine İlnur qoro ğına.




  • Bılay
    ğına... Qayzan kilähegez?




İlnur
uğa säyırhenep qarap aldı.





  • Küpte
    belhäñ, tiz qartayırhıñ.




Yat
malay üpkälämäne, kirehensä, yılmayıp
qına quyzı.




Min
üzem dä bıl auıldan tügel. İlnurzıñ yözö
asıla töştö.





  • Qayzan?




  • Qalmanaybaş
    auılınan.




  • Qalmanaybaş
    auılınan? Bez şul yaqqa kitep barabız
    bit. Bınan alısmı äle ul?




  • Higez
    saqrım.




Häsän
qıuanısınan qısqıra töşöp:





  • A-a,
    Qalmanay başına alıs tügel, ulayha, —
    tine.




Tege
malay tağı yılmayzı:





  • Qalmanaybaştan
    biş saqrım tirähe genä. Malayzar şımıp
    qaldı. İlnur yat malayğa yänä baştan-ayaq
    qarap aldı.




  • Ä
    hin ni kötäheñ bında?




  • Velosiped
    kamerahı bar, tigäynelär. Bulha, şunı
    alam da qaytıp kitäm. Un kön elek ük
    olatayımdarğa kilgäynem. Ä hez yäyäüläpme?




  • Yuq,
    kämälä, — tine İlnur.




Yat
malayzıñ yözö balqıp kitte.





  • Kämälä?
    Bına bıl şäp, ismaham. Bälki, mine lä
    üzegez menän alırhığız?




İlnur
iptäştärenä qaranı.





  • Qısığıraq
    bulmasmı?




Häsän
yaurının yıyırıp quyzı.





  • Hıyırbızzır,
    moğayın.




  • Ulayha,
    alabız.




Ozaqlamay
magazindar asıldı, hatıuza ikmäk yuq
ine. İlnurzar peçene, konserva, şäkär
alıp sıqqanda, yat malay ularzı kötöp
tora ine inde.





  • Kamera
    bulğan da bötkän. İh, kisä kilä almanım
    şul, — tine ul, küñelhezlänep.




  • Nisaua,
    — tine İlnur, unı yıuatıp. — İskehen
    yamap eşkindererheñ äle. Ä kämägä kamera
    käräkmäy.




  • Dörös,
    käräkmäy.




  • Äytkändäy,
    hineñ isemeñ kem huñ äle? — tip horanı
    İlnur.




  • İrşat,
    — tine tege.




  • Min
    — İlnur, bıl — Häsän, ä bıl bazıq käüzäle
    — Ämin batır.




Malayzar,
yılmayışıp, tanışıp bötkäs, uram buylap
şäp-şäp atlap kitep barzılar. Qalmanay
buyına yıtäräk Safa menän Räfqät ularğa
qarşı sıqtı. Yözzäre şat, üzzäre ni
ösöndör tulqınlanğan hımaq. İlnur, bını
kürep:




Ni
buldı? — tip horay haldı.





  • İkmäkte
    taptıq, — tine Safa, qoyaştay balqıp.




  • Nisek?
    Qayzan?




Safa,
qulı menän kürhätä-kürhätä:





  • Aqtırnaq
    anau yırzä yıskänä, örgändäy itä. Ni bar
    ikän tip, yanına barham, ber soqor töböndä,
    ülän häm sıbıq-sabıq arahında, bezzeñ,
    ryukzak yata, — tine.




  • Üät,
    et, ismaham, bıl Aqtırnaq!—tine İlnur,
    qıuanıp. — Ryukzakka sısqan-fälän
    teymägänme?




Safa
başın sayqanı.





  • Yuq.
    Ryukzak ergähendä yomarlanğan ber terpe
    lä bar ine. Şul haqlağandır.




Bıl
hüzzärzän malayzar kölöşöp aldı. Ämin
dä, üzen kösläp bulha la, yılmayzı.



TETRÄTKES
HÄBÄR



Auıldan
qaytqas, malayzar kümäkläp säy esep
aldılar za tağı «karap»qa teyälep, hıu
ürenä yözzölär. İrşat şunda uq işkäktärgä
totondo. «Karap»tı yılğa sitlätep ağım
ürenä osta ğına alıp kitte.



İlnur,
unıñ tasıllığın bahalap:





  • İşä
    beläheñ ikän, — tine.




  • Belmäy
    ni, bez Qalmanay buyınan da, — tine
    İrşat, ğorurlanğan hımaq.




Höyläşep
kilep, baytaq aranıñ artta qalıuı
hizelmäne lä. Qalmanayzıñ yänä ber
quşıldığın ütep kittelär. İrşat, sıltırap
ağıp yatqan şul yılğasıqqa kürhätep:





  • Bıl
    — Yıtezäk tip atala, — tine häm hul yaqta
    zäñgärlänep torğan ürkäs tauzarğa
    işaralap:— Anau tauzar arahınan ağıp
    sığa, — tip östäne.




«Karap»
morononda ultırğan Safa artına boroldo.





  • Unda
    bulğanıñ barmı ni?




  • Pohodqa
    barğaynıq. Ul tiräläge quyı urman esendä
    Altınsurin yıtäkselegendäge partizandar
    otryadı yäşerenep yatqan urın bar.




  • Unday
    urındı bez zä kürzek, — tine Häsän.




  • Qayza?




  • Bınan
    un biş saqrımlap tübändä.




  • Nisek
    unda barıp sıqtığız?




İrşatqa
bötähen dä höyläp birergä tura



kilde.
Ul, säyähätse tisterzärenä hoqlanıp:





  • U-u,
    hez macaralarğa tarıp bötkänhegez
    ikän, — tine. — Yaray äle imen qotolğanhığız.
    Qalmanay buyı urmandarında Altınsurin
    otryadı töyäk itkän ber nisä töbäk
    bildäle, tizär şul.




İşkäkse
urının alğan Häsän üz eşe menän mäşğül
bulha la, höyläşeüzärgä qolaq halıp
kilä ine.




Yaqtaştarı
bik ihtiram itälärzer, küräheñ,
Altınsurindı, — tine.



İrşat
ihlas baş qaqtı.





  • Eyı.
    Hezzeñ menän unıñ tıuğan auılında
    osraştıq bit. Elekke Sabatalığa yaqtaştarı
    unıñ isemen quşqandar.
    Bezzeñ
    pioner drucinahı la unıñ isemendä.




  • O-o,
    — tip ğäcäplände Räfqät.— Batır keşe
    bulğandır, hin unıñ haqında beläheñder
    bit?




İrşat,
ällä minän köläheñme tigändäy, säyırhenep,
qaştarın öskä kütärze.





  • Belmäskä
    ni! Ul Baltika moryagı bulğan. 1918 yıldıñ
    başında Sabatalığa qaytqan. Unı volkom
    sekretarı itep quyğandar. Häzergesä
    äytkändä, raykom sekretarı inde. Tik
    ozaq ta ütmäy aq çehtar, ularğa quşılğan
    aq gvardiyasılar bezzeñ yaqtarğa la kilep
    sıqqan. Altınsurin ber törköm iptäştäre
    menän urmanğa qasqan. Urındarza aqtarğa
    eläkkän bolşeviktarzı, sovet yaqlılarzı
    qotqarıu buyınsa küp kenä qıyıu höcümdär
    oyoştorğan. Doşmandarzıñ zur ğına
    otryadtarın da yuq itkelägän.




Un
higezense yıl azağında aq çehtar, Qızıl
Armiya tarafınan yıñelep, Başqortostandan
kitä. Altınsurin üz eşenä qayta. Auıldarza
Sovet vlasın nığıtıu menän şöğöllänä.
Läkin un tuğızınsı yıldıñ mart azaqtarında
kolçaksılar bezzeñ yaqtarğa kilep yıtä.
Bıl yulı Altınsurin köslöräk partizan
otryadı oyoştora, aqtarğa qıyıu höcümdär
yahay, ularğa his tınğı birmäy. Sabatalıla
la, Qalmanaybaşta la, Tallıgüldä lä
partizandarzıñ märgän utınan

bik küp kolçaksı yuq itelä, qoraldarı,
azıq- tülek zapastarı tartıp alına.
Läkin aqtar za tik yatmay. Partizan
otryadına ber hıyanatsı ütep inä. Şunıñ
yarzamında aqtar partizandarğa köslö
zasada oyoştora. Bıl alışta küpselek
partizandar, ularzıñ batır komandirı
la häläk bula. Bınan huñ ozaqlamay aqtar
bezzeñ yaqtı qaldırıp kitä. Şunan birle
küpme yıldar ütä, ä Altınsurindıñ, unıñ
köräştäştäreneñ batırlığı onotolmay.



İrşat
höyläüzän tuqtağas ta:





  • Hin
    küp beläheñ ikän! — tine İlnur, hoqlanıp.




  • Min
    tarihtı yaratam, — tine İrşat. — Ä tarih,
    mineñsä, tıuğan yaqtarıñdı öyräneüzän
    başlana ul.




  • Min
    dä tarihtı yaratam, — tine Ämin. — Tik
    min däreslekte genä uqıyım şul.




  • İ-hi,
    ulay ğına yıtmäy, däreslekte bez bötäbez
    zä uqıybız inde, — tine İrşat, yılmayıp.




Häsän
dä İrşattıñ küp beleüyenä könläşep
ultırzı. Bığa saqlı üzzäreneñ tıuğan
yaqtarınıñ tarihın, batır keşelären
öyränmäüyenä ükenep quyzı. Küñelendäge
seren sisergäme, yuqmı tip, ikelänep
kilde-kilde lä äytergä buldı:



Beläheñme,
İrşat, mineñ olatayzıñ atahı, yäğni qart
olatay za oşo tiräläge partizan otryadına
kitkän dä auılğa äylänep qaytma
ğan.
Aqtar menän huğışta ülgänder inde.
Atayım oşo haqta höylägäyne...





  • U-u,
    — tip qıuanısın belderze İrşat,— qart
    olatayıñ partizan bulğan, timäk!
    Ni
    eşläp bığa tiklem qızıqhınmanığız?




  • Qızıqhınmanıq
    inde, — tine Häsän, uñayhızlanıp.




  • Hez
    qayhı auıldan äle?




  • Qarandan.




İrşattıñ
küzzäre zur asılıp, auızı yı- rılıp-yırılıp
quyzı.





  • Qarandan,
    İşemyär rayonınanmı?




  • Eyı-eyı,
    — tine Häsän, qabalanıp.




Başqalar
za hağayıp qaldı. Ä İrşat qıuanısınan
urınınan uq torop kitte, hatta «karap»
sayqalıp quyzı. Ämmä bığa beräü zä
iğtibar itmäne. Ämin dä, işeüyenän tuqtap,
İrşattıñ auızına töbälde,
«Dunkan»
äkren
genä ağım ıñğayına kitä başlanı.





  • Belähegezme,
    malayzar, bezzeñ auıl ergähendä häläk
    bulğan ber partizandıñ iseme küptän
    tügel genä asıqlandı, — tine İrşat. —
    Batırzarzıñ batırı bulğan ul. Kem äle
    iseme? Familiyahı?—Ul ber az ğına uylanıp
    torzo la: —Ä-ä... Bähtiär... İrğälin, —
    tip qısqırıp uq yıbärze.




Häsän
hiskänep kitte, nıq tulqınlanıuzan
sikäläre şunda uk yanıp sıqtı:



Bıl,
moğayın, mineñ qart olatay. İseme lä,
familiyahı la tura kilä.





  • Bına
    qızıq!—tine Räfqät.




  • Bıl
    qızıq qına tügel, barıbız ösön

    qıuanıs
    ta!—tine İlnur.




Bötähe
lä Häsängä töbälde. Ä unıñ yözö balqıy
ine.





  • Qart
    olatayım tabıldı hımaq. Nıqlap beleşmäy
    qaytıp bulmas.




  • Älbittä,
    beleşerheñ, — tine İlnur.




Uğa
İrşat östäne:





  • Yarzam
    itermen... Quldan kilgänsä, här häldä,
    bezzeñ auıl ergähendäge obeliskığa
    Bäh- tiärzeñ iseme yañıraq yazılıp quyıldı.




QALMANAYBAŞ
KÜRENDE



Qalmanaybaş
auılına qäzär yänä ike zur bulmağan
quşıldıq osranı. Berehen ineş tihäñ dä
bula. Bınan huñ Qalmanay tağı la tarayzı,
hayıqtı. Ber nisä şarşılıqtı ütkändä,
Aqtırnaqtan başqa bötä ekipacdı töşöröp,
«Dunkan»dı höyrärgä tura kilde. Häyır,
Qalma- nayzıñ nigezzä tınıs yılğa bulıuı
säyähätselärze küp kenä bälälärzän
qotqarğandır, moğayın.




Bığa
tiklem gel könsığışqa yözgäynek, häzer
yulıbız tap tönyaqqa taban boroldo, —
tine İlnur, kompasına qarap.



Eyı,
— tine İrşat, — häzer Qalmanay- zıñ
başına qäzär gel oşo yünäleştä barırğa
tura kiläsäk.



Töş
auışıp küp tä ütmäne, yılğa buyında zur
ğına qırsınlıq, unda keyımdären sisenep
taşlap, sır-sıu kilep hıu ineüse bala-sağa,
ularzan östäräk — qarmaq halıusılar
kürende. Qırsınlıqtıñ arğı sitendä
qızıl mätele beyık kenä yar huzılıp, unan
ällä ni alıs ta tügel auıl öyzäreneñ
qalay tübäläre yaltıraşıp, televizor
antennaları heräyışep kükkä aşıp tora
ine.



İrşat,
şul yaqqa kürhätep:





  • A-a-na
    bezzeñ auıl, — tine.




Ul
säyähätse tisterzärenä esenep bötkäyne
inde. Tegeläre lä unı kiñ küñelle, alsaq
bulğanı ösön şunda uq üz ittelär. Hatta
Aqtırnaq ta uğa, qoyroğon bolğap,
ihtiramın belderze.





  • Malayzar,
    min bögön hezze üzebezgä qunaqqa
    saqıram, — tine İrşat, alsaq yılmayıp.
    — Mineñ atay menän äsäy — yabay keşelär.
    Min dus kürgän keüyek, ular za hezze yaqın
    itäsäktär.




Malayzarzıñ
yözzäre nindäyzer eske ber yılılıq,
ömöt menän balqıp kitte, här üsmer keüyek,
ular za qunaqqa barırğa, yaqtı yöz kürergä,
tämle-tatlı aştar menän hıylanırğa
yarata ine. Tik kapitan ni äyter? Uğa
töbäldelär. Ä ul yıbep töşmäne. Kapitan
bulğan keşe bötähen dä täräneräk uylarğa,
aldanıraq kürergä teyış şul. Dörösön
äytkändä, ul ölkändärzeñ: «Qayzan, nisek
kilähegez? Atay-äsäyzäregezzän röhsät
aldığızmı? Nisek yıbärzelär?» — tigän
häm başqa horauzarınan hağaya ine. Eyı,
ular röhsäthez kitmänelär, bildäle.
Safanı äsähe yıbärmäskä tırışqas, malay
ihä: «Qasıp bulha la kitäm», tip şaulağas,
unıñ äsähe menän İlnurzıñ üzenä höyläşergä
tura kilde. Älegä Safa hınatmanı. Ä ete
üze ber hazina buldı...





  • Rähmät,
    İrşat! Bez, elekkesä, Qalmanay buyına
    urınlaşırbız. Bezzeñ yanğa üzeñ kilerheñ,—
    tine İlnur, uyzarın töynäp.




Özöp
äytelgän bıl hüzzärzän huñ, İrşat
kösläşep tormanı.





  • Hez
    qayza tuqtalırhığız ikän?—tip kenä
    horanı.




İlnur
eyäge menän yılğa ürenä işaralap:





  • Saq
    qına arıraq, tınısıraq urında tuqtalırbız,
    — tine.




İrşat,
üzzärenä qızıqhınıp qarausı malay-şalayğa
iğtibar za itmäy, şarşılıqtan «Dunkan»dı
ütkäreşep yıbärze lä:





  • Min
    ozaqlamay kilep yıtermen, — tip, qul
    bolğap torop qaldı.




BÄHTİÄR
— HALIQ BATIRI



Qalmanay
ürendä ısınlap ta töyäk ösön uñaylı
urındar yıterlek ine. Ämmä berehe İl-
nurğa ayırıusa oqşanı. Qalmanaybaş
auılı täñgälendä aryaqlap zur bulmağan
bolonloq huzıla, ä qarşı yaq yar quyı bözrä
taldarğa kümelgän. Yazğı taşqın
vaqıtındalır, ber öyänke hıuğa auğan
da ber nisä tamırı menän genä yarğa elägep
qalğan. Unıñ yapraqtarı şiñä başlağan.
Arala äle yäşeldäre lä kürenä.



İlnur,
öyänkegä kürhätep:





  • Bında
    balıq qarmaqlarğa häybät. Yatıuıraq
    urın, — tine.




Safa
la unı huplanı.





  • Eyı,
    bında acau menän qızıl küz sirtergä
    teyış.




Häsän,
bolon aryağındağı uqtay qarağayzar
hibelgän qalqıulıqtarğa işaralap:





  • Täbiğät
    tä matur, äkiättäge keüyek,—tip quyzı.




Ämindeñ
ise kitmäne:





  • Bezzeñ
    yaqtarğa yıtmäy. Yükä, sağan, imändäre
    bulmağan urman urmanmı ni ul! Qalmanay
    za bında hay ğına, kiñlege lä un metrzan
    artmay.




  • Här
    yaqtıñ üz maturlığı, — tine Häsän.




Yılğağa
qarap uyğa qalıp torğan Räfqät



başın
sayqap quyzı.





  • Matur
    urın. Şulay za üzebezzeñ yaqtar hağındırzı.




  • Atay
    menän äsäyze, tiñ, — tine Häsän, yılmayıp.




  • Unıhı
    la bar inde.




İlnur
kisken genä qulın heltäp aldı.



Yıtte,
malayzar, hağış histärenä bireler

vaqıt
tügel. Kiskä qoro-harı äzerlärgä, balıq
totorğa la käräk. Äle irtä, bälki,
magazinğa la ölgörörböz. İkmäk az qalğan.
Ul da iskergän.



Malayzar
arlı-birle iteügä, İrşat kilep tä yıtte.





  • Ehe-yıy,
    sığıp alığız äle!—tip tauış birze ul
    arğı yaqtan.
    Qultığına
    nimäler qıstırıp alğaynı.




Unı
kürgäs, malayzarzıñ yözzäre yaqtırıp
kitte. Qarmaq halıp torğan İlnur äyberzär
yanındağı iptäştärenä öndäşte:





  • Beräyıgez
    İrşattı sığıp alığız inde.




Bılay
za Räfqät urınınan quzğalğaynı inde.
Ul aşığıp «karap»qa yünälde.



İrşat
yılğa aşa sıqqas, İlnur menän Safa la
unıñ ergähenä kilde. İrşat qulındağı
törgäkte kapitanğa huzzı.





  • Bına,
    äsäy hezgä küstänäs yıbärze.




İlnur
törgäkte alıp siste lä, yılmayıp,



iptäştärenä
qaranı. Aldarında auıl meyısendä beşkän
tüñäräk ikmäk balqıp tora, ergähendä
banka menän yañı ayırtqan qaymaq ta bar
ine.




U-u,
şäp! — tine İlnur, qıuanıp.—Rähmät,
İrşat! Häzer rähätlänep säyläp alayıq
äle.



Malayzarzıñ
küñeldäre kütärelep kitte. Hatta Aqtırnaq
ta, küstänästän üzenä lä ölöş sığahın
hizengändäy, qoyroğon bolğap, malayzar
tirähendä bötöröldö.



Safa
ösön usaq yağıu, küp hınauzar ütep,

qoromlanıp bötkän alyumin säynüktä
Qalmanay hıuın qaynatıu ğäzäti eş ine.
Ä töş vaqıtında la äl-yöl genä qapqılağan
malayzar yañı ikmäk menän yañı qaymaqtı
hıpırzı ğına, ozaqlamay bıyala banka yalt
itep qaldı. Säyzän huñ İrşat, urınınan
torop:





  • Häzer
    min hezze ike partizanğa quyılğan
    obeliskığa alıp kitäm, — tine.




  • Yaqtı
    küzzä barıp qaytayıq äyzä, — tine Häsän
    dä, şunda uq ayağına basıp.




Başqalar
za urındarınan quzğaldı. Tik İlnur
qaraşı menän iptäştären bayqap aldı
la:





  • Ä
    bında kemdär qala? —tip horanı, berehe
    lä öndäşmägäs: —Ämin, hin decurnıy,
    qoro-harı äzerläy tor, Safa, hin balıq
    tot.
    Kiskä
    hurpalıq bulır, — tine.




Ämin
yözön hıtıp sitkä boroldo. Unıñ malayzarzan
qalğıhı kilmäy ine. Läkin ul — decurnıy,
töyäk haqsıhı. Unan huñ kapitandıñ
ämeren ber hüzhez ütärgä kileşkäyne
ular.



Malayzar,
İrşatqa eyärep, Qalmanay buylap atlanı.
Bolondo ütkäs tä, huqmaq ularzı ärämälekkä
alıp inde. Bında muyıl, balan, artış
qıuaqtarı arahında öyänke häm yırektär
zä kürengeläy ine. Asta, külägälä, bilgä
yıtep qıyaq üländär üskän. Yılan keüyek
borğolanğan huqmaq menän barzılar-barzılar
za yänä zur ğına bolonğa kilep sıqtılar.
Unıñ arğı yağı urmanğa barıp terälä ine.





  • Ana,
    urman buyında obelisk qalqıp tora, —
    tine İrşat, qulı menän törtöp kürhätep.





Eyı,
kürzek, — tine malayzar häm tup- tura
şunda yünäldelär. Ularzı obelisk tirä-
yağında qıp-qızıl säskä atıp ultırğan
qänäferzär qarşı aldı. Ä märmär taşqa
bronza tösöndäge buyau menän:



«Bında
1919 yıldıñ 12 mayında kolçaksılarğa qarşı
köräştä qaharmandarsa häläk bulğan

Foma
İvanoviç
Petrov Bähtiär Ğizetdin ulı İrğälin

yırlängän.



Halqıbızzıñ
azatlığı, bähete ösön qorban bulğandarzıñ
yaqtı istälege aldında baş äyıgez!»—
tip yazılğaynı.



Malayzar
obelisk aldında tın ğına basıp torzo.
Ber azzan İrşat, ğorurlanğan hımaq:





  • Bıl
    häykälgä bezzeñ pioner drucinahı şeflıq
    itä. — tine.




Häsän
yañı iptäşenä ayırıusa yılı ihtiram
menän qaranı.





  • Tırışlığığız
    kürenep tora. Ä ularzıñ nisek häläk
    bulğandarın beläheñme huñ?




İrşat
başın eyıp uyğa qalıp torzo. Unan:



Az
ğına beläm, — tine. — Ular, partizan
otryadınıñ sigeneüyen qaplap, kolçaksılarğa
qarşı torğandar, üzzäre ülhälär zä,
iptäştären ezärlekläüzän qotqarğandar.
Bıl turala Qal
manaybaş
mäktäbendäge oşo partizandarğa arnalğan
möyöştäge yazmalarzan da belep bula.



Häsän
şunda uq horay haldı:





  • Mäktäbegezzä
    şunday möyöş tä barmı ni äle?




  • Bar.
    Geografiya uqıtıusıhı oyoştorğan Mäcit
    Zäbihoviç, häzer pensiyala inde ul.
    Tallıgüldä
    yäşäy.




  • Mineñ
    qart olatay haqında unda ni zä bulha
    barmı huñ?





Unı
yañıraq astıq bit äle.





  • Qasan?




  • Ütkän
    yıl ğına. Ä isemen obeliskığa bıyıl may
    ayında ğına yazıp quyzıq.




İrşattıñ
huñğı hüzzärenän huñ Häsän, qart
olatahınıñ aq märmär taştağı isemenä
qarap, ğorurlanıp quyzı, küñelendä bığa
tiklem kiserelmägän olo histeñ tamır
yäyıüyen toyzo. Bähtiär olatahı turahında
atahınıñ höylägänen tomanlı ğına
häterläp, ul vaqıttağı üzeneñ vayımhızlığına
ğäcäplände.





  • Malayzar,
    — tine ul qapıl, — min qart olatayım
    haqında küberäk belep qaytırğa uylayım.
    İrtägä Qalmanaybaşqa barıp, mäktäptäge
    yazmalarzı küserep alırğa ine.




İlnurzıñ
bıl arala tartılıp, tağı la ozonsalana
töşkän yözö, zur zäñgär küzzäre
qarañğılanıp kitte.



Hin
nimä, Häsän, bezze kemgä hanayhıñ?— tine
ul. — Bähtiär olatayıñdı hin

üzeñdeke
tip kenä uylayhıñmı? Unıñ tormoş yulın,
batırlığın üzeñ genä öyränergä haqlı
tip isäpläyheñme? Yañılışahıñ. Bähtiär
olatay bezzeñ auıl batırı, halıq batırı.
Barıbız ösön dä qäzerle. Şuğa kürä unıñ
haqında bezzeñ dä küberäk belgebez
kilä. Yä, hezzeñsä nisek, malayzar?





  • Bezzeñsä
    lä şulay, hin äytkänsä, — tine Räfqät.




Häsändeñ
küzzäre nurlanıp kitte:





  • Bergäläp
    bulğas, bergäläp, ulayha...




SAFA
ÄMİNDE FAŞLAY



Ämin
tıştan ber ni bulmağan keüyek yöröhä lä,
iptäştärenä qarata hıyanattarı ösön
vıcdanı tınıs tügel ine. Üzeneñ könyaqqa
säyähät iteü hıyalınıñ da älegä tormoşqa
aşmastay buş nämä bulıuın añlay başlağaynı
ul. Malayzarzı qaytır yaqqa borou teläge
barıp sıqmağas, hıyanatı ösön tınğıhızlanıuı
tağı la kösäyä töştö. Töngö eştären äldä
berehe lä belmäne, tip yöröhä lä,
hizeneüselär bar ine. Şularzıñ berehe
— Safa ine. «Karap» ağıp kitkän töndö
Ämin qıuıştan mükäyläp sığışlay unıñ
ayağına qulı menän basıp kitte. Safa yarım
yoqolo köyö bını toyzo, tik küñelendä
şik-şöbhähe bulmağas, iğtibar iteü
käräklege başına la kilmäne.



Başqalar
za şiklände, älbittä. Tik bere
he

küñelendägeñ asıqtan-asıq yarıp halırğa
batırsılıq itmäne. Östöndä totolmağas,
üzeñdeñ, şiktäreñä tayanıp qına keşene
ğäyıpläü ählaqhızlıq bulır ine.



Safa
bögön iptäştärenän torop qalğas, qarmaq
halırğa äzerlände, yırgä huzılıp yatqan
Ämingä qarap-qarap aldı.





  • Äyzä,
    bergä qarmaq halayıq, — tine ul.—
    İlnurzıñ qarmağı buş bit. Huñınan
    qoro-harını ikäüläp yıyırbız.




Tege
quzğalmanı la.





  • Ey-y,
    tuyzırzı bötähe lä. Tizeräk qaytahı
    ine, — tine ul ber azzan.




Oşo
ikäüzän-ikäü qalğan uñaylı osraqtan
fayzalanıp, Safa üzeneñ şiktären äytergä
buldı.





  • Ämin,
    tizeräk qaytırğa teläp ağızzıñmı ni
    «karap»tı?




Ämin,
qort saqqanday, şunda uq torop ultırzı.





  • Hin
    nimä, miñä gel yala yağahıñ? Kürzeñme ni?




  • Kürmänem.
    Läkin hizendem. Şul töndö niñä qıuıştan
    sığıp yörönöñ? Mineñ ayaqqa qağılıp
    kitkäneñde toyzom bit.




  • Üz
    häcätem menän.





Üz
häcäteñ, imeş. Ägär bezzeñ töyäkkä yat
keşe kilep sıqha, Aqtırnaq, moğayın,
tauış quptarmay qalmas ine. Unday saqta
unıñ nisegeräk yarhıp abalauın beläheñ.
Ä min «karap»tı nıq bäylägäynem.





  • Hin
    yuqtı höylämä. Bälki, Aqtırnaqtıñ sitkä
    kitkän sağı bulğandır...




  • Bıl
    — ikele... Yaray, «karap»tı hin ağızmanıñ,
    ti. Ä niñä ikmäkte yäşerzeñ?




Ämin
üzeneñ bıl eşen dä ber kem kürmäüyenä
nıq ışana ine. Şuğa tayanıp, qızıp uq
kitte.





  • Hin
    auızıñdı yıyıp höyläş. Yuğihä, haldım
    osorzom.





Qızma,
miñä huqhañ, Aqtırnaq hiñä taşlanırğa
äzer tora. Ä bit min ikmäkte hin yäşergände
asıqlanım.





  • Nisek?
    — Ämindeñ küzzäre zur asılıp, yözönä
    qan bärep sıqtı.




  • Nisekme?
    Aqtırnaqqa keyımdäreñde yıskättem dä
    ezlärgä quştım. Ul töngö äzeñde taptı
    häm tup-tura tege soqorğa taban kitte.
    Añlanıñmı?




Ämin
telhez qaldı. Ber azzan, nihayät:





  • Min...
    ni... Et yañılışqandır, — tine.




Safa
uğa tup-tura qaranı.




Aqtırnaq
yañılışmay ul, hin yañılışqanhıñ. Bıl
haqta min malayzarğa äytmänem äle. Üzeñ
menän höyläşergä uñaylı mälde köttöm.
Ä äythäm, ni bulırın üzeñ samalayhıñdır...



Ämin,
Safa saq quzğatqan utın tümärzären baş
östönä kütärä alğan köslö malay, qapıl
yıbep töştö
.





  • Safa,
    hin... bını... malayzarğa äytmä inde, —
    tip yalbarzı ul. — Üzeñä, qaytqas, bik
    qızıqlı äkiät kitabımdı birermen...




  • Miñä
    ber ni zä käräkmäy.
    Başqasa
    bınday alamalıqtı eşlämä.




  • Yuq-yuq...
    eşlämäm. Üzem dä bik ükenäm häzer,
    hatalandım. Äytmä inde. Vaqıtı yıtkäs,
    üzem äytermen. Tik äle tügel.




Unıñ
ükenes tulı qaraşın kürep, Safa yomşarzı:





  • Yaray,
    äytmäm.




Ular,
qarmaq totop, yılğa buyına kilde.



ÄRÄMÄ
AŞA QALMANAYBAŞQA



İkense
köndö «karap»tı haqlap berehe lä torop
qalırğa telämäne. Hatta Ämin dä:
«Partizandar haqında mineñ belgem
kilmäyme ni! Min kemdän käm?» — tip
höylände. Bıl bähästän malayzarzı İrşat
qotqarzı.





  • Malayzar,
    qayğırmağız, — tine ul.— Zäñgär patrul
    ağzalarınan ike-ös iptäşemde alıp
    kilermen. Äyzä, hez qaytqansı «Dunkan»ı-
    ğızzı haqlap ta, yöröp tä tororzar.




İlnur,
unı huplap, başın qağıp quyzı.





  • Eyı-eyı,
    İrşat, bıl bik şäp bulır. Ä Aqtırnaqtı
    äyberzärze haqlarğa bäyläp qaldırırbız.
    Nisek uylayhıñ, Safa?




  • Şulay
    iterbez. Yäne keüyek haqlayasaq ul.




...Ozaq
ta ütmäne, İrşat östärenä futbolka,

dcinsı
salbar
keygän, qoyaşta yanıp qarayğan- lıqtan,
ber-berehenä oqşap torğan ös malayzı
eyärtep kilep tä yıtte. Säyähätselär
ular menän tanışıp añlaşqas, äyberzär
yanına Aqtırnaqtı bäyläp, kümäkläp
Qalmanaybaş auılına yul tottolar.



Qalmanayzıñ
auıl yağı la ärämälek ine. İrşat malayzarzı
şunıñ aşa tar ğına huqmaqtan alıp kitte.
Unıñ artınan atlağan Häsän tirä-yağına
qarana-qarana barzı. «Bıl tirälär zä
matur. Bezzeñ Qalmanay buyzarı keüyek
yırzär başqa yaqtarza yuqtır za ul», — tip
uylanı. Unan Bähtiär olatahın küz aldına
kilterergä tırıştı. Unıñ hıyalında ul
olpat hınlı, Bu- dennıyzıqı keüyek qalın
mıyıqlı bulıp käüzälände. Qapıl Häsändeñ
küñele tulqınlanıp kitte. Bälki, oşo uq
ärämä aşa qart olatahı kolçaksılarzı
qıyratırğa barğandır. Älbittä, tön
bulğandır. Küktä yondozzar yımeldäp,
tulğan ay balqıp, ularğa yul kürhätkänder.
Ärämä sitendä tuqtalıp, auılğa razvedka
yıbärgändärzer, huñınan unda hizzermäy
ütep inep, aqtarzı qırğandarzır.



Malayzar
tauış-tınhız atlanı. İhtimal, ular za
partizandar turahında uylanğandarzır.
Bara
torğas, İlnur İrşattan horap quyzı:





  • Partizandar
    auılğa oşo ärämä aşa inmänelärme ikän?




Aldan
barğan İrşat artına qarap aldı la:



Yuq,
ölkändärzeñ höyläüyenä qarağanda,

partizandar auılğa qapma-qarşı yaqtan
ütep ingändär, — tine. — Ä üz bilämälärenä
qaytqan saqta bınan ber az ürzäräk
Qalmanay buyına alıp barıusı yuldan
kitkändär. Älege obelisk täñgälendäge
kiseügä taban.



Bıl
hüzzärze iğtibar menän tıñlap kilgän
Häsän:





  • Auıl
    aşa ütkändär inde, ulayha? —tine.




  • Şulay
    bulıp sığa, — tine İrşat.




Qalmanaybaş
— bıl tiräläge ğäzäti auıldarzıñ berehe.
Unıñ urtahında — aq kirbestän halınğan
ber qatlı higez yıllıq mäktäp. Ul
yäm-yäşel räşätkä menän uratıp alınğan.



Malayzar
mäktäp ihatahına kilep ingäs, ularğa
yabay ğına horo kostyum, başına şaqtay
tauşalğan yäşkelt eşläpä keygän, hızılıp
qına torğan qara mıyıqlı, urta yäştärze
uzıp barğan ir keşe qarşı sıqtı.





  • Haumı,
    ağay!—tine İrşat.




  • Yarayhı
    äle, — tine tege keşe bik irep kitmäy
    genä.— Bıl tirälä ni eşläp yöröyhögöz,
    qustılar?




İrşat
yuldaştarına qarap aldı la:





  • Bılar
    — İşemyär rayonınıñ Qaran auılınan
    kilgän malayzar, — tine.




  • Huñ?..




  • Ular
    partizandar möyöşön kürergä teläy.
    Berehe — partizan Bähtiär İrğälin
    batırzıñ bülähe.




Ağayzıñ
yözö şunda uq yaqtırıp kitte.





  • Şulaymı
    ni? hay, maladistar! Batırzarzı yullap
    kilgändärme? Yaqşı! Yaqşı!..— Ağay saq
    qına tınıp torzo la:—Tik, qustılar,
    partizandar möyöşönä yul bikle bit äle.




  • Ni
    eşläp? —Üze lä hizmästän tauışın
    kütäreberäk horanı Häsän.




  • Unda
    ütä torğan zaldı, bülmälärze irtän genä
    buyap sıqtıq, — tine ağay tınıs qına. —
    Kisä kilhägez, ber hüzhez qarar inegez.




Malayzar
hauala buyau,
olif
yısen
ällä qayzan uq toyğaynılar. Ular, häzer
ni eşläybez inde tigändäy, aptıraşıp,
ber-berehenä qaranılar. Şunda tege ağay
ularzı därtländerep:





  • Yä-yä,
    borsolmağız, qustılar. İzän buyauzarı
    kipkäs tä, mäktäpte asabız unı.

    köndän kilerhegez, — tine lä borolop
    kitep barzı.




İrşat
ta ni tiyergä belmäy uylanıp qaldı. Tik
ber azzan ğına yözö qapıl asılıp:





  • Häzer
    ük Tallıgül auılına Mäcit Zä- bihoviç
    yanına yul totoğoz, — tine. — Dörös, unı
    bik qatı auırıy, tizär ine. Bälki,
    hauıqqandır. Nisek bulha la belgänen
    höyläp birer ul. Partizandarzıñ isemdären
    asıqlau, ularğa häykäl quyzırıu eştäre
    menän ozaq şöğöllängän keşe bit ul.
    Belmägäne yuq, ti, unıñ.




Häsän:
«Malayzarzıñ barğıhı kilmähä, üzem genä
kitermen inde», — tip uylap ta ölgörmäne,
İlnur İrşattan horay haldı:




Tallıgül
bınan nisä saqrım?





  • Un
    biş samahı..,




  • Avtobus-fälän
    yöröymö?




  • Yöröy,
    — tine İrşat häm qoyaşqa qarap aldı. —
    Ozaqlamay ütergä teyış.




Safa
menän Räfqät ni zä bulha äytkänse, Ämin
kütärep tä aldı:





  • Kittek.
    Tıuğan yaq tarihın öyräneüze Bähtiär
    olatayzan başlayıq.




YuL
— TALLIGÜLGÄ



Malayzar
olo yulğa sığıu menän, ber avtobus kilep
tä tuqtanı, ultırıp ta kittelär. İrşat
qına torop qaldı. Maşina quzğalğas:
«Dunkan»
ösön
dä, Aqtırnaq ösön dä borsolmağız»,— tip
qısqırzı ul.



Yartı
säğät ütteme-yuqmı, malayzar Tallıgül
täñgälenä kilep tä töştölär. Auıl yuldan
ber tayaq taşlam ğına yırzä urınlaşqaynı.
Ul zur tügel, qısqa ğına ike-ös uram.
Ergähendä, közgö hımaq yaltırap, yäşel
qamıştar, bözrä taldar menän uratılğan
küle lä kürenä. Başı menän şunda ımlap:





  • Şuldır
    inde ularzıñ tallı küldäre, — tine
    Häsän.




  • Eyı,
    şuldır, — tine İlnur, unı yöpläp. — Ä
    auılı bılay ıqsım ğına.




Uramğa
kilep ingäs, malayzar kolonkanan künäkkä
hıu ağızıp torğan ölkän yäştärzäge asıq
sıraylı apay yanına tuqtaldılar.





  • Apay,
    uqıtıusı Mäcit Zäbihoviçtıñ öyö qayhı
    tirälä? —tip horanı İlnur.




Apay
tulı künägen yırgä ultırttı la, hınağanday
malayzarğa qarap:





  • Unıñ
    öyö ana tege yaqta, Kül buyı uramında,—
    tine, qulı menän kürhätep. — Tik ul ber
    azna elek kenä ülep kitte şul.




Malayzar
bıl häbärzän, tetränep, aptıraşıp qaldı.
Künägen kütärep, quzğalıp kitkän apayğa
la iğtibar itmänelär. Bığa tiklem ber
nämägä lä ise kitmägändäy kürengän
İlnurzıñ da yözö qarañğılandı.





  • Ni
    eşläybez inde? Bıl haqta, ismaham, İrşat
    ta belergä ölgörmägän bit.
    Kilep
    yörömägän bulır inek, — tine ul, körhönöp.
    — Borolorğamı ällä?




  • Borolorğa,
    älbittä, — tine Räfqät, kapitandı
    huplap.




Häsän
dä ni äytergä lä belmäy torzo. Başqalarğa
qarağanda la unıñ küñele kitelgäyne.



Şul
saq Ämindeñ hayısqandıqına oqşağan
şıqırlığıraq tauışı malayzarzıñ
iğtibarın tarttı.





  • Uqıtıusınıñ
    äbeyı isänder, bälki. Kilep yıtkäs, unı
    kürmäy kitmäyık inde.




  • Isınlap
    ta, — tine Häsän, şunda uq därtlänep. —
    Ni zä bulha beleüye ihtimal da unıñ.




İlnurzıñ
da yözö yaqtırzı.




Äyzägez!



Kül
buyı uramınan stenaları tışqı yaqtan
taqta menän köplänep, yäşelgä buyalğan
altı möyöşlö yortto tabıuı qıyın bulmanı.
Malayzar qapqanı asıp ineü menän, ihata
urtahında başına söyölgän ap-aq yaulıq
astınan mañlayında häm sikälärendä
kömöş sästäre balqıp torğan asıq quñır
yözlö äbeyze kürzelär. Unıñ tirä-yünendä
hap-harı sebeştär sipıldaşıp öyrölöp
yöröy. Ä saq qına sittäräk sıbar tauıq,
«qort-qort» kilep, suqışı menän yırgä
törtöp-törtöp ala. Äbey sebeştärgä äz-
äzläp kenä yım hibä häm üzenä has talğın,
köylö tauışı menän: «Yä-yä, keskäyzärem,
sibärkäyzärem, süplägez äyzä, tizeräk
zur bulıp üsegez», — tip höylänä,
malayzarzıñ üz ergähenä kilep basqanın
da toymay.



Nihayät,
İlnur saq qına tamaq qırğanday itep:





  • Haumıhığız,
    inäy, — tip öndäşte.




Äbey
tertläp kitte, malayzarğa küzzären
kütärep qaranı.





  • Ey,
    kürmäy zä toram, qunaqtar bar ikän. Ni
    yomoş ine, balaqayzar? Üzegezze tanıp
    ta bötörmäyım.




İlnur
üzzäreneñ kemdär bulıuın, qayzan häm
ni ösön kileüzären añlatıp birze. Äbeyzeñ
yözö tağı la asıla töştö.




Ey-y,
— tine ul yänä, — üze isän bulha, bik
qıuanır, belgänen bäynä-bäynä höylär
ine lä... Şul partizandar tip küpme
yörönö! Ular

eze buylap yaqın-tiräläge bötä urmandarzı
gizep sıqtı. Üze tapqan urındarza ul
quyıp kitkän yazıuzar za toralır äle.
Şunday eşte bik izge hananı ul...



Äbey
höyläüzän tuqtap, moñhou qaraşın
sebeştärenä töbäne. Malayzar za, unıñ
yörägendäge bötmäs häsräten toyğanday,
şımıp torzo.
Ber
azzan Häsän haqlıq menän genä:





  • İnäy,
    Mäcit Zäbihoviçtıñ nindäy sire bar
    ine? — tip horanı.




  • Şul
    qähär huqqan huğıştan üpkähendä snärät
    qıypılsığı menän qaytqaynı. Şul urınğa
    şeş sıqtı, yaman şeş. — Äbey başın äyıberäk
    torzo la, qapıl isenä kilgändäy, öy
    işegenä işaralap: — Ey-y, balaqayzar,
    öygä saqırırğa la onotop kitkänmen.
    Äyzägez, säy esep alırhığız! — tine.




Äbeygä
eyärergä quzğalıp quyğan malayzarzı
İlnur tuqtattı.





  • İnäy,
    bez inep tormabız inde, vaqıtıbız yuq,
    — tine ul. — Partizandar turahında
    Mäcit Zäbihoviçtıñ yazmaları qalmanımı?




  • Bar
    ine, balaqayzar, bar ine,— tine äbey,
    yağımlı qarap. — Tik ber keşe, kem äle,
    ey hätere... İlseğolov... eyı, rayon
    gazetahınan... bötähen dä yıyıp alıp
    kitte. Partizandar turahında kitap
    yazam, time?




  • Qızıq...
    — tine İlnur, uyğa qalın.




Qızıq,
älbittä, — tine äbey, İlnurzıñ hüzen
eläkterep alıp. — Partizandar haqında

belähegez kilhä, ana şul İlseğolovqa
barığız, balaqayzar.





  • Yaray,
    inäy, — tine İlnur, qapqa yağına quzğalıp,
    — bez kitäbez, hau bulığız!




  • Yulığız
    uñ bulhın, balaqayzar. Yuqqa säy esep,
    tamaq yalğap qına kitmänegez, — tip
    ötälänep qaldı äbey.




ALTINSURİN
MENÄN YÄNÄ BER OSRAŞIU



Malayzar
yañınan olo yulğa sığıp, rayon üzäge
Qarabay poselogına avtobus köttölär.
Läkin ul kilmäne lä kilmäne. İlnur,
aptırap, başın sayqap quyzı, ni eşläybez
inde, tigändäy, iptäştärenä qaranı.
Şunda
Safa üzeneñ säreldek tauışı menän
küñelendägen äytep haldı.





  • Ällä
    Qalmanaybaşqa qaytıp qına kitäyıkme?




Räfqätteñ
dä neskä hisle küñele tıuğan yaqtarğa,
öyzärenä qoş bulıp osorğa äzer ine.
Safanıñ hüzzäre şul qoşqa qanat quyğanday
itte.





  • Isınlap
    ta, malayzar, ällä tärtäne borayıqmı?
    Bezzeñ yılğa başına barıp yıtähe lä bar
    bit äle.




Räfqät,
üzen yaqlauın ömöt itep, Ämingä töbälde.
Tik tegehe ni zä bulha äytergä aşıqmanı,
uylandı. Ul tarihtan däreslekte uqıp
gel «bişle» ala ine. Ä İrşat: «Däreslekte
här qayhıbız uqıy. Tarihtı öyräneü
tıuğan krayzı, unıñ kürenekle keşelären,
batırzarın öyräneüzän başlana», — tine.
Uğa älege osraq tap İrşat äytkän
mömkinlekte tıuzıra tügelme) Partizan
Bähtiärzeñ yazmışında, batırlığında
tıuğan yaqtıñ tere tarih yıle sağılmaymı
ni?! Bıl minuttarza ul elekke bötä
köyhözlöktären onotto, küñele batırlıq
äzenän barırğa äyzäne. Şuğa kürä lä,
iptäştären ğäcäpkä qaldırıp:





  • Bez
    nisek bulha la şul İlseğolov ağayzı
    kürep qaytayıq inde, — tine ul.




Başta
aptırabıraq qalğan İlnur bınan huñ,
üzen qulğa alıp, häl itkes hüzen äytte:





  • Hizep
    toram: bez Qarabayğa barmahaq, Häsän
    unda ber üze kitäsäk. Bıl bezgä oyat
    bulır ine. Bergä yulğa sıqtıq, bergä
    qaytırğa la teyışbez.




Sabır
itkän — moratına yıtkän, tizär, yänä ber
säğätläp kötkäs, Qarabay aşa üteüse ber
avtobus malayzarzı ultırtıp alıp kitte.
Pose- lokka kilep yıtkändä, töş auışqaynı
inde. Säyähätselär asıqqaynı. Maşinanan
töşkäs tä, aşhanağa inep tamaq yalğap
sıqtılar za rayon gazetahı redaktsiyahın
ezläp kittelär.



Qarabay
poselogınıñ üzäk ölöşö ös, biş qatlı
kirbes yorttarzan tora. Partiyanıñ rayon
komitetı häm rayon Sovetı başqarma
komitetı urınlaşqan üzäk uram
asfaltlanğan, başqalarında— şosse
yul. Maşinalar ütep-hütep tora, öyrölöp
tuzan kütärelä. Bıl — malayzarğa oqşap
bötmäne, älbittä. Ular, morondarın
yıyırıp, trotuarğa, ağastar külägähenäräk
taypıldı.



Malayzar,
horaşa-horaşa, redaktsiya urınlaşqan
yortqa kilep yıtte. Ul poseloktıñ şähsi
yorttar tezelep kitkän ber uramında,
zur ğına ağas binala ine.



İlnur,
artına borolop, iptäştärenä karap aldı
la haqlıq menän genä «Hattar bülege»
tip yazılğan işekte asıp, eskä atlanı.
Bülmälä ber kitap şkafı häm ike yazıu
östälenän başqa ber nämä lä yuq ine. Täzrä
ergähendäge östäl artında säsen yıgettärsä
aldırğan ber hanım ultıra. Malayzar
kilep ineü menän, ul qağızzarzan başın
kütärze. Yäp-yäş kenä, ap-aq tulı yözlö.
Qısınkırak
küzzäre ğäcäpläneü menän qaranı.





  • Haumıhığız,
    apay, — tine İlnur qıyıu ğına.




  • Hau
    ğınabız äle, qustılar, — tine apay, saq
    qına yılmayıp.




  • Bezgä
    İlseğolov ağay käräk ine.




  • Ä-ä...
    — tine apay, huzıp. — Ul kürşe bülmälä,
    partiya bulegendä eşläy.




İlnur,
yıñel hulap, işek yağına quzğalıp quyğaynı
la, apay, nimäler isenä töşkändäy, qulın
kütärze.





  • Ä-ä...
    ul kolhozğa kitkäyne bit äle.




Malayzar,
aptıraşıp, ber-berehenä qaraşıp quyzı.




Bögön
qaytırmı ikän? — tip horanı İlnur.





  • Belmäyım.
    İrtägä kilhägez yaqşıraq bulır ine.




  • Apay,
    — Häsän ber azım alğa atlanı, — İlseğolov
    ağayzı nisek tä bögön kürergä ine bezgä.




  • Şulayzır
    za.., — apay vayımhız ğına başın sitkä
    borzo, — tik bögön qaytıp yıterme- yuqmı
    — belmäyım.
    Şulay
    za eş azağınaraq kilep äylänerhegez.




Apay
menän haubullaşıp uramğa sıqqas, İlnur
asıu menän qulın heltäp quyzı.





  • Nindäy
    uñmağan yulğa sıqtıq äle bez bögön!




Häsän,
unı tınıslandırırğa telägändäy:






  • azağına taban kürä alhaq ta häybät
    bulır ine äle. İke-ös säğätkä nisek tä
    tüzerbez, — tine.




Malayzar
redaktsiyanıñ qapqa töböndä qayza kitergä
belmäy tapanıp torğanda, Räfqät eyäge
menän işaralap:





  • Äyzä,
    anau parkka barıp, ber az yal itäyık, —
    tine.




  • Isınlap
    ta, tuzan arahında uralıp yörögänse,
    kittek, — tine İlnur za, yänlänep.




Rayon
yal parkınıñ qapqahınan ütep, taş yuldan
eskä atlanılar. Olpat qayındar, yükälär,
qolas yıtmäs tiräktär ularzıñ iğtibarın
tarttı. Qänäfer häm pion tütäldärenä
hoqlanışıp qarap torzolar, qızıl, al,
aq töstär menän balqığan säskälär
küñeldären kütärze.





  • Ana,
    kemgäler häykäl quyılğan, — tine
    aldanıraq barğan Safa, qulın huzıp.




Bötähe
lä şul yaqqa qaraştarın yünältte. Unda
beton postamentqa märmär byust quyılğaynı.
häykäl tirä-yağı qap-qara bazıq sılbırzar
menän uratıp alınğan, häm oşo mayzan
esendä qıp-qızıl qänäferzär balqıp
ultıra.



Malayzar
kilep yıtkäs tä postamenttağı yazıuğa
qaranılar.
Unda:
«Bolşevik Ğabdulla Qorban ulı Altınsurin.
1883—1919», — tip kenä yazılğaynı.



Häykäldä
Altınsurin kiñ küñelle, keşelekle häm
ihtıyarlı keşe bulıp sağılğan. Kiñ
mañlayı, yözöndäge hizeler-hizelmäs
hızattar, alısqa töbälgän ütker küzzäre
oşo haqta höyläp tora hımaq.





  • Bına
    tağı ber osraşıu, — tine İlnur, häykäldän
    qaraşın almay.




  • Bında
    qayza barhaq ta Altınsurin da Altınsurin,—
    tine Räfqät, ğäcäplängän hımaq.




  • Niñä,
    bıl nasarmı ni? Rayondıñ halqı üz
    geroyzarı menän ğorurlana, istälektären
    qäzerläp haqlay ikän — bıl häybät,
    mineñsä, — tine Häsän.




Ber
häykälgä qarap, ber säskälärgä hoqlanıp
torğan Ämin, uğa borolop, başın qağıp
quyzı:





  • Eyı,
    häybät. Üz azatlığı, üz bähete ösön
    köräşkändärze halıq onotmay, tizär.
    Dörös ikän. Min şunı añlanım.




Häsän
uğa ğäcäplänep qarap aldı: Äminme

bıl, tügelme? huñğı mäldä ul bötönläy
ikense keşegä äylände.




Kilep
yaqşı ittek, — tine İlnur.



Läkin
ular aldında yänä ber osraşıu tora.
Unıhı nisek bulır? Şul borsoy ine
säyähätselärze.



QAHARMANDAR
ÜLEMHEZ!



Malayzar
redaktsiyağa äylänep kilgändä, bähettärenä
qarşı, İlseğolov qaytqaynı. Ul üz
bülmähendä yazışıp ultıra ine. Artqa
taralğan quyı qara sästäre arahında
buy-buy saldarı kürengelägän, atlet
hımaq homğol käüzäle keşe ikän. Şeşmägeräk
qabaqtarı astınan horo küzzäre
yılmayıbıraq qaray.






  • qustılar, ni eş bötöröp yöröyböz? —
    tine ul, şariklı ruçkahın östälgä quyıp.




İlnur,
ğäzätensä, iptäştärenä qaraş taşlap
aldı la:





  • Ağay,
    bez Qalmanay buyı partizandarı menän
    qızıqhınabız. Bezze bigeräk tä İşemyär
    rayonı Qaran auılınan Bähtiär İrğälin
    qızıqhındıra, — tine.




İlseğolov
başın kütärä töştö, qaraşında ğäcäpläneü
sağıldı.





  • Tuqtağız
    äle, qustılar, hez qayzan bulahığız
    huñ?




Bez
şul Qaran auılınan. Bına bıl, — İlnur
Häsängä törtöp kürhätte, — Bähtiär
olatayzıñ bülähe.



Yılmayıuzan
ağayzıñ, yası yözö tağı la yäyılä töştö,
zur bulmağan tanauı bittäre menän
tigezläşä yazzı.





  • O-o...
    — tine ul, qıuanıp, — alıstan kilgänhegez
    ikän. Ä min Qaranda bulğaynım, altmışınsı
    yıldarza. Auıl qarttarın, partizan
    Bähtiärzeñ ulı Sälih ağayzı kürep
    höyläştem. Äytkändäy, Sälih ağay
    isän-haumı äle?




Häsändeñ
küzzäre moñhoulanıp, yözö qarañğılanıp
kitte.





  • Ülgän,
    — tine ul, İlseğolovtan küzzären
    yäşerep. — Min tıuğansı uq... huğışta
    alğan orden-mizaldarı haqlana.




  • Auır
    tuprağı yıñel bulhın. Eyı, beläm, batır
    huğışqan ul. Fronttağı yaraları alıp
    kitkänder, moğayın.
    Min
    barğan saqta uq sırhap tora ine. Ah, bıl
    huğış! Küpme asıl keşelärze häläk itte.
    Şundayzarzıñ berehe Mäcit Zäbihoviç
    Usmanov ine. Belähegezzer inde?




  • Beläbez,
    — tine malayzar.




İlseğolov
tınıp torzo. Unan, qapıl uyanıp kitkändäy,
ihlas ber yağımlılıq menän malayzarğa
qaranı.





  • Qustılar,
    ultırışığız äle. Ähä, ultırğıstar yıtmäy
    ikän...




Ul,
yähät kenä torop, bülmänän sığıp kitte.
Malayzar quzğalışıp quyzı.





  • Ällä
    partizandar turahında onotto inde, —
    tine Ämin.




Häsän
qarşı töştö
.





  • Ni
    eşläp onothon ti...




İlnur
barmağın auızına quyzı:





  • Ts-s...




İlseğolov
ike qulına ike ultırğıs kütärep, bülmägä
kilep inde lä:





  • Ultırışayıq,—
    tine. Malayzarzı urınlaştırıp bötkäs,
    üzeneñ östäl artına barıp ultırzı,
    yılmayıp qına hüz başlanı:—Häzer
    partizandar turahında höyläşep alayıq.
    — Ul fekerzären tuplap torğan arala,
    Häsän üzeneñ köndälek däftären sığarıp,
    ruçkahın uñaylap totop yazırğa äzerlände.
    — Başta şunı äytep kitäyım äle. Min
    bınan yıgerme biş yıllap elek rayon
    gazetahı redaktsiyahına eşkä kildem. Yañı
    ğına universitet bötöröp qaytqan yäş
    yıgetmen, eşkä atlığıp torğan saq.
    Nisekter, redaktor miñä rayon partiya
    tarihın öyränep, ike- ös mäqälä yazırğa
    quştı. Yauaplı burıs. Yıñ hızğanıp totondom.
    Başta uq Ğabdulla Altınsurin şähesenä
    kilep törtöldöm. Unıñ partizan otryadında
    bik küp bolşeviktar bula. Ezlänä
    torğas, ber kilke partizandarzıñ
    isemlegen dä taptım.




İlseğolov
şunda, hüzzän tuqtap, täzrägä borolop
qaranı. Tıştağı siren qıuaqtarı arahında
sırqıldaşqan ber nisä säpsek iğtibarın
tarttı, küräheñ. Häsän şunı ğına kötöp
torğan keüyek:




Ul
isemlektä mineñ qart olatay bar ineme?
— tip horay haldı.



İlseğolov
şunda uq malayzarğa boroldo.




Bar
ine. Hatta Bähtiär İrğälindeñ qayzan
bulıuı la kürhätelgäyne. Läkin unıñ
haqında başqa ber ni zä yazılmağaynı,
hezzeñ auılğa barğanda, Bähtiär İrğälin,
bälki, isänder, tigän uy za yuq tügel ine.
Ömötöm aqlanmanı, älbittä. Şulay za unıñ
ulı Sälih ağayzı osratıp höyläşeüyem
yaqşı buldı: Bähtiär partizandıñ tormoş
yulı ber az asıqlana töştö.



Şul
uq altmışınsı yıldar başında Qal-
manaybaş mäktäbe uqıtıusıhı Mäcit
Zäbihoviç ta ezärmänlek eşen başlanı.
Ul üzeneñ yäş yarzamsıları menän rayondıñ
küpselek auıldarın yöröp sıqtı häm
isän-hau yäşäp yatqan ike partizandı,
ülgändäreneñ baytağınıñ fotohüräten
taba aldı. İsän partizandarzıñ berehe,
Yıtezäk yılğahı buyındağı Taulı auılı
keşehe, Qalmanaybaştan partizan otryadı
sigengändä Altınsurin ergähendä bulğan,
unıñ tege ike partizanğa kürhätmä
bireüyen küzätep torğan ikän. Tik Böyök
Vatan huğışınan köslö kantuziya menän
qaytqanğamı, ike partizandıñ da
isem-familiyahın häterläy almanı. Ä
Foma
İvanoviçtıñ
harğayıp bötkän fotohüräten küreü menän
tanını: «Otryadtıñ sigeneüyen qaplap
qalıusılarzıñ berehe ul ine», — tine.



İkense
isän partizan Qalmanaybaş operatsiyahında
qatnaşmağan. Ul otryadtıñ härbi eştäre
haqında baytaq nämä höylähä lä älege
ike

partizandı belä almanı. Bähtiär İrğälindeñ
fotohüräte haqlanmağaynı. Şuğa kürä
unı tabıu ozaqqaraq huzıldı.





  • Nisek
    taptığız huñ?—tip horau qıstırzı Häsän.




  • Nisekme?
    Osraqlı räüyeştä. Nisekter, 50-se yıldarza
    basılğan respublika gazetahın aqtarğanda,
    ber nekrologqa iğtibar ittem dä şunda
    uq küz yügertep sıqtım. Zur yıtäkse,
    elekke bolşevik haqında biografik
    beleşmälä: «Gracdandar huğışı osoronda
    kolçaksılarğa qarşı partizandar
    häräkätendä aktiv qatnaşqan»,— tip
    yazılğaynı. Tıumışı menän bezzeñ rayondan
    bulğas, yaqtaşıbızzıñ ğailähen ezläp
    Öfögä kittem. Qarttıñ tormoş iptäşe
    menän osraşıu bähetenä ireştem. Ul
    nindäyzer yazmalar kilterep sığarzı.
    Bıl — qaralama hälendäge istälektär
    ine. Unda Altınsurin otryadınıñ
    batırlıqtarın asıqlausı qayhı ber
    möhim beleşmälär menän bergä, Qalmanaybaş
    auılı yanında partizandarzıñ sigeneüyen
    qaplap qalğan ike qaharmandıñ da
    isem-familiyahı bar ine. Täügehen —
    Foma
    İvanoviç
    Petrovtı — bez dörös asıqlağanbız. Ä
    ikensehen tabıu bezzeñ ösön olo qıuanıs
    buldı.
    Ul
    — Bähtiär İrğälin ine.




İlseğolov
üzenä has yağımlılıq menän yänä yılmayıp
quyzı. Häsän unıñ partizandarzı ezläüzäge
nıqışmalılığına hoqlanıp ultırzı. İlnur
menän Ämin dä häbärse ağalarına qaraştarın
ihtiram menän teklägäyne. Ularzıñ
yözzärendä, küzzärendä eske ber nur,
yaqtılıq balqıuı şunı kürhätep tora ine.





  • Ağay,
    — tine İlnur kötmägändä, —
    Foma
    İvanoviç
    nindäyıräk keşe bula?




  • Ul
    — yarlı krästiän malayı. Un dürtense
    yılda rus-german huğışına alına. Ber
    yıldan yaralanıp qayta. Oktyabr revolyutsiyahı
    yıñgäs, ul auılda Sovet aktivisı bulıp
    kitä. Şuğa la aq çehtar bezzeñ yaqqa
    kilep sığıu menän, kulaktar unı totop
    birälär. Atılırğa teyışle ber nisä keşe
    menän
    Foma
    İvanoviç
    munsağa yabıp quyıla. Altınsurin üzeneñ
    zur bulmağan otryadı menän qarañğı töndä
    Kozlovo auılın kilep basa häm totqondarzı
    qotqara. Şunan huñ
    Foma
    İvanoviç
    partizan bulıp kitä. Kolçaksılar kilgäs
    tä, ul Altınsurin otryadına quşıla.
    Qalmanaybaş yanında partizandarzıñ
    sigeneüyen qaplap qalıu burısın komandir,
    älbittä, üzeneñ
    Foma
    menän
    Bähtiär keüyek hınalğan huğışsılarına
    tapşıra.
    Tegeläre,
    küreneüyensä, bıl ışanıstı aqlay.




Başın
qıyaraq halıp yotloğop tıñlap ultırğan
Ämin qalqınıp quyzı.





  • Bıl
    ike partizandıñ batırlığı, hezzeñsä,
    nimälä huñ?





Qızğanısqa
qarşı, ularzıñ batırlığı tulıhınsa
asılıp bötmägän äle, — tip höyläp kitte
İlseğolov.— Ämmä bezgä bildälehe lä
hoqlanğıs. Altınsurin otryadı Qalmanaybaşta
han

yağınan
küpkä östön kolçaksılarzıñ köslö
qarşılığına osray. Ul tegelärze baştağı
döyöm
panika
vaqıtında
qıra-qıra la, inde doşman isenä kilep,
oyoşqan räüyeştä qarşılıq kürhäteügä
küskäs, sigenergä ämer birä. Partizandar
arahında yaralanıusılar za bula. Bildäle,
ularzı qaldırıp kitergä yaramay. Tön
qarañğılığınan fayzalanıp, partizandar
auıldan Qalmanay kiseüyenä aşığa. Bında
kilep yıteügä, aqtar ularzıñ üksälärenä
basa başlay. Qarşı yarğa sıqqas, Altınsurin
pulemet häm vintovka menän qorallanğan
ike huğışsını sigeneüze qaplap tororğa
qaldıra.



İke
partizan, ut yauzırıp, aqtarğa yılğanı
aşa sığırğa irek birmäy. Ämmä tegelär
yılğanı astanıraq kisep, flangınan
höcüm itkäs, Bähtiär menän
Foma
urman
buyınaraq sigenä. Oşonda, küräheñ, pulya
teyıp,
Foma
häläk
bula. Bähtiärzeñ pulemetı ut säseüzän
tuqtalmay. Uğa kitergä lä mömkin. Tik
ul yaralanğan, hälhezlängän bulırğa
teyış. Şuğa kürä, huñğı patronğasa atqas,
ul torop basa, doşmandarğa näfrät
hüzzären qısqıra. Şul häldä kolçaksılar
unı uratıp alalar häm qılıs menän
sapqılap ülterälär. Bıl haqta aq haldat
üze kvartirza torğan ber qartqa höylägän,
imeş, tizär.



Aqtar
kitkäs, auıl halqı ike partizandı ber
qäbergä kümä, äle obelisk torğan urınğa.
Kesälärenän ber nindäy dokument ta
tabılmay. Şulay itep, rus häm başqort—ber
qäberzä.




Böyök
rus halqı menän başqort halqınıñ, urtaq
yazmışına, mäñgelek duslığına ğäcäyıp
ber simvol bıl. Ular üz burıstarın
tulıhınsa ütäyzär. Qaharmanlıqtarı —
bähäshez, mineñsä. Hezzeñsä nisek huñ,
qustılar?



Küzzären
yäş qaplağan Häsän ber hüz zä äytä
almanı. Bötähe ösön İlnur yauap birze:




Bezzeñsä
lä, bıl — olo batırlıq!





  • Şula-ay,
    — tine İlseğolov, huzıp.




Bayanan
birle tamağına tığılğan töyörzö yota
almay ızalağan Räfqät, nihayät, tınıslana
töşkäs, başın kütärze.





  • Ni
    eşläp bıl ike partizan ozaq vaqıt
    bildähez qaldı ikän?




İlseğolov,
urınlı horau tigändäy, başın qağıp
quyzı.





  • Bınıñ
    dörösön genä äyteüye qıyın. Küp

    yıldar
    ütkän, küp hıuzar aqqan. Şulay za faraz
    itergä mömkin.




Altınsurin
otryadı Qalmanaybaştan kitkäs, qabat
bıl yaqtarğa äylänep kilmäy. Ul volostıñ
bötönläy ikense yaq sigenä barıp sığa,
aqtarğa ike-ös tapqır ğına höcüm itergä
ölgörä. Otryadtıñ qayhı auılğa yul totasağın
hıyanatsı kolçaksılarğa häbär iteügä
ireşä. Doşman qıuana, älbittä. Üzzäreneñ
äzerlektären bezzekelärzeñ razvedkahına
hizzermäü hästären dä kürä.



Töndä
Qırlıyar auılına yaqın ğına otryad urmandan
asıq yalanğa kilep sığa. Şunda uq

aqtar
unı uratıp ala. Batırzar östönä yamğır
bulıp pulyalar yabırıla. Bınday şarttarza
komandir berzän-ber dörös qarar qabul
itä: qulsanı yomşağıraq urından yırıp
sığırğa. Unıñ komandahı menän partizandar
kiregä, urman yağına taşlana. Läkin
pulemet häm vintovka pulyaları ularzı
qıuıp tota, qaharmandar küpläp yırgä
aua, Altınsurin üze lä häläk bula. Qulsanı
halıq üs alıusılarınıñ bik azı ğına
ütep sığa. Ular bötähe lä tiyerlek
kolçaksılarzı qıuıp kilgän Qızıl Armiyağa
quşılıp kitä. Qalmanaybaş, Tallıgül,
Sabatalı häm başqa küp kenä auıldarzan
ber partizan da tıuğan yaqtarına äylänep
qaytmay,
Foma
menän
Bähtiärze belgän keşelär tabılmay.
Auılda ularzı nıqlap qına ezläü eşenä
totonğan keşe lä bulmay, küräheñ. Halıq
sinfi köräş, yañı tormoş tözöü mäşäqättäre
menän mauığıpmı, ularğa iğtibarın
kämetä. İhtimal, keşelär ul saqta bıl
ike partizandıñ qaharmanlığın teyışensä
bahalap ta bötörmägändärzer. Häyır,
bötähen dä qayzan beläheñ?! Şulay za
batırlıq onotolmay, ul qasan da bulha
yır östönä qalqıp, balqıp sığa.



İlseğolov
başta täzrägä, unan säğätenä küz töşörzö.
Beräy eşe barzır, şuğa qabalanalır, tip
uylap, Häsän küñelen öykäp torğan horauzı
birergä aşıqtı:




Ağay,
mineñ qart olatay haqında tağı nimälär
belähegez?





  • Nimälärme?
    — İlseğolov asqa qarap az ğına uylanıp
    torzo la:—Bähtiär İrğälindeñ tormoş
    yulın ber az beläm şikelle, — tine. — Ul
    da,
    Foma
    İvanoviç
    keüyek, berense Bötä donya huğışına
    alına. Frontta 1916 yılda bolşeviktar
    partiyahına inä. 19-sı yıldıñ başında aq
    çehtarzı, ularğa quşılğan revolyutsiya
    doşmandarın Başqortostandan qıuğas,
    auır ğına kontuziya alıp, qızıl armeets
    Bähtiär İrğälin tıuğan auılına qayta.
    Nıqlap hauığırğa la ölgörmäy, kolçaksılar
    bezzeñ yaqtarğa basıp inä. Ul, şularzan
    qasıp, Altınsurin otryadına kilep quşıla.
    Qıyıu
    pulemetsı bularaq, bik küp doşmandarzıñ
    başına yıtä ul.




Qart
öläsäyıñ dä ozaq yäşämägän, 21-se yılda
vaba sirenän ülgän. Yıte yäşendä bötönläy
yıtem qalğay olatayıñ tuğandarında
tärbiälängän.



Eyı,
ilebezzeñ azatlığı, bähete ösön köräştä
häläk bulğan Bähtiär İrğälin menän,
Häsän, hin dä, yäştäştäreñ dä ısın-ısından
ğorurlanırğa haqlı...



İlseğolov,
horauzarığız tağı barmı tigändäy, tın
da almay tıñlap ultırğan malayzarğa
qaranı. Kötmägändä, başın alğaraq huzıp,
Safa uğa öndäşte.




Ağay,
Qalmanay partizandarı turahında kitap
yazırğa uylayhığız ikän, tip işetkäynek.
Şul dörösmö?





  • Dörös,
    min unı yaza başlanım, — tine İlseğolov
    yıtdi itep. — Altınsurin, Bähtiär İrğälin,
    Foma
    İvanoviç
    keüyek qaharmandarzıñ, här qayhıhı
    turahında roman yazırğa mömkin.
    Ularzıñ,
    batırlıqtarı, izge eştäre ülemhez.




İlseğolov
täzrägä küz taşlanı. Kis yaqınlaşa ine.
Ul östäldäge taralıp yatqan ber nisä bit
qağızzı yıyıştırıp quyzı la:





  • Yä,
    qustılar, bezgä haubullaşırğa vaqıt,
    — tine. — Mineñ kis ultırıp gazetağa
    mäqälä yazahım da bar äle. Ä hez qayza
    barahığız häzer?




  • Bez
    Qalmanaybaşqa qaytırğa teyışbez, —
    tine İlnur şunda uq.




  • Nimä
    menän?




  • Yäyäüläp
    bulha la... — tine İlnur.




  • Tuqtağız,
    ulayha, — tine İlseğolov.— hezgä yarzam
    käräk tä baha.




Ul
qayzalır telefondan şıltırattı. Ozaq
qına höyläşte, añlaştı. Şunan, küp tä
ütmäne, ber
gazik
redaktsiya
qarşıhına kilep tuqtanı.



Uramğa
sıqqas, İlseğolov malayzarzıñ iñdärenä
yıñelsä huqqılap:






  • qustılar, huşığız, isän-hau qaytıp
    yıtegez, — tine.




QALMANAY
BAŞINA



İrtän
torğas, tın ğına ağıp yatqan, östöndä aq
tomandar yözgän Qalmanayğa qarap:





  • Ni
    eşläybez?
    —tine
    İlnur.

    Aqsa
    böttö. Aşarğa la ber könlök kenä qaldı.
    Qaytır yaqqa quzğalırğamı ikän?




  • Ay,
    yäl, barıp yıtergä ine Qalmanay başına,—
    tine Ämin, köyönöp.




  • Ey,
    nindäy yaqşı bulır ine, yılğa başlanğan
    yırze kürep qaythaq, — tine Häsän dä.




İlnur,
qıza töşöp:





  • Hun,
    ike kön buyı as yörörbözmö ni? — tine.




Şul
saq malayzar menän bergä yılğa buyında
yoqlarğa qalğan İrşat ular arahına
kilep inde.





  • Hez
    nimä? Min barın onottoğozmo ni? — tine,
    üpkäläp.— Biş saqrım yırze yäyäüläp
    bögön barıp äylänähegez. Ä aşarğa min
    hezgä tabam. Bına häzer mögäräptän ber
    künäk kartuf sığarıp kilteräm. Aqsa
    la, başqahı la tabılır. Min hezgä yänä
    obeliskınıñ, partizandar möyöşönöñ,
    Altınsurindıñ fotoların äzerläp
    torormon.




  • Bılay
    bulğas, kittek. Dustar barza yulda
    bireşmäbez, — tine İlnur, bötä yözö
    menän balqıp.




Eyı,
ular Qalmanayzıñ tau astınan görläp
sıqqan asıl şişmälären kürerzär,

hoqlanırzar,
onotolmas täsir alırzar.



Ämmä
Qaran malayzarı keşelek daryahınıñ
Altınsurindar, Bähtiärzär, Fomalar
ğümerenän torğan güzäl sığanaqtarın
asa başlanılar za

inde. Bıl sığanaqtar ularzıñ ruhi
şişmälärenä quşılıp, tormoştarın
sağıuıraq, ıntılışlıraq iterenä min
tärän ışanam.



Ä
häzergä häyırle yul ularğa! Tormoş
ürzärenä qıyıu artılhındar




































































































HÜNGÄN
YONDOZ YaQTIHI



Klastan
Asman menän Väsiftän huñğaraq qalıp
sıqtım. Qaytqanda şular menän bergä
tura kildemme, mısqıl itergä, auızzarın
qolaqtarına yıtkänse yırırğa gına
toralar. İsem kitmägän keşe bulıp qılanam
da ul, tik kilep sıqmay, estän äsenäm.
Azaqtan da ozaq qına tınıslana almay
yöröyöm.



Uram
buylap aşıqmayınsa ğına üz uyzarıma
kümelep atlayım, ber kemgä lä iğtibar
itmäyım. Bına üzebezzeñ uramğa totaşqan
tıqrıqqa boroldom häm... höyläşep torğan
dürt-biş malay arahında Asmandı, unan
Väsifte kürep qaldım. Azımdarımdı tağı
la äkrenäytä töştöm, nisek tä küzzärenä
salınmayınsa ütep kitergä samalanım.
Läkin Asmandan qotolop bulamı huñ! Min
kilep yıter-yıtmästän ük, iptäştärenän
ayırılıp, qarşıma sıqtı, zur qara küzzären
zähär yaltıratıp, börköt tanauı aşa miñä
qaranı.





  • Ä-hä,
    bezzeñ «ätliçnik», allanıñ qaşqa
    täkähe... — Ul, üzeneñ tapqır hüz äyteüyenä
    qıuanğanday, iptäştärenä küz qısıp
    aldı. — Ni häl?




  • Allanıñ
    qaşqa täkähe... he-he-he, — tip Väsif tä
    säñkeldäp kölöp yıbärze.




Min,
ğäzätemsä, hır birmäskä tırıştım.





  • Eyı
    şul, hezgä allanıñ qaşqa täkähe bulırğa
    käräk äle, — tinem, kükrägemde kirep,
    häm ütep kitmäkse buldım.




  • Nimä-nimä?
    — tip, küzzären sekräytep, Asman miñä
    eyılde häm kötmägändä ayaq saldı. Min
    alğa taban mätälläp barıp töştöm,
    qulımdağı portfelem dä osop kitte.




Asman
da, Väsif tä, başqa malayzar za hi-
hıldaşıp kölörgä totondo. Şul saq
näfrätemdän bötä tänem qaltırandı,
yörägem kükrägemdän atılıp sığırzay
bulıp tipte. Urınımdan nisek ırğıp
torğanımdı la, kärtä buyında yatqan zur
ğına taştı nisek eläkterep alıp, Asmanğa
taban acarlanıp barğanımdı la töştäge
keüyek kenä häterläyım. Qulımdağı taş
ta arıu tos häm mineñ qaraşım da qurqınıs
bulğandır, küräheñ, ber azzan Asmandıñ
aqrın-aqrın artqa sigengänen şäylänem.
Unıñ küzzäre zur asılğan, quñır yözö
ağarınğan. Min baş östömä kütärgän taştı
äkren genä töşörzöm dä:






Mine
tağı mısqıl ithäñ, qara, oşo taş menän
başıñdı yarasaqmın, — tinem teş arahınan
häm, borolop, qaytır yaqqa atlanım. Asman
häm unıñ iptäştäre auızzarın asıp qarap
qaldı.



Eyı,
berense tapqır min üzemde mısqıl itergä
irek birmänem. Läkin nindäy zä bulha
qıuanıs keüyek nämä kisermänem. Kirehensä,
küñelemdä buşlıq, ükenes toyzom. Bergä,
ber klasta uqıp ta, dustar bulahı urınğa,
nizağlaşıp yöröü eşme ni ul!



*
* *



Öygä
küñelhezlänep qaytıp indem, heñlem
Gölşat säy qaynatıp quyırğa la ölgörgän.
Bişense klasta ğına uqıha la, aş-hıu
äzerlärgä osta ul. Äsäyıbez sögöldör
basıuında, köndär buyı qaytmay, ä donyanı
heñlem kötä. Öyzö yıyıştıra, tauıqtarzı,
qazzarzı aşata, kisen, kötöüze qarşı
alıp, hıyırzı la üze haua. Tik şunıhı
bar, ber az qırısıraq, mineñ menän
ärepläşergä yarata.



Min,
tuflizäremde halıp, kuhnya östäle artına
kilep ultırzım. Gölşat käyıfemdeñ nindäy
bulıuına iğtibar itep tä tormastan:





  • Ä
    quldarıñdı kem yıua?—tine.





Hin
nimä... bäylänäheñ äle? — tinem min,
harıuım qaynap. Şulay za quldarımdı
say- qaştırıp kildem, heñlem üzeneñ
yügerek küzzäre menän miñä qarap-qarap
aldı. Ahırı, yözömdän nimäler añlanı:
aldıma säy yahap quyıp, tınıs qına öndäşte:





  • Mäktäp
    sögöldörönä kitäheñme äle?




  • Bögön
    minhez genä eşläp qarahındar, — tinem
    min, yözömdö yäşerep.




  • Niñä?
    — heñlem hağayıp miñä tekläne. — Oyat
    bit ulay...




  • Teleñä
    halınma, hinän horamayzar.




Yuqqa-barğa
la qabınırğa torouımdı kürep, heñlem
qatı bärelmäskä buldı, küräheñ.





  • Yaray,
    ulayha, — tine ul, — min basıuğa kitäm.
    Qaytışlay äsäy yanında tuqtalırmın,
    huñlap qaytırbız, moğayın. Kötöüze
    qarşılarhıñ.




Gölşattar
za otryadtarı menän mäktäp sögöldöröndä
eşläy. Ul qabalanıp sığıp kitkäs, käştänän
Mark
Tvendıñ
«Prints häm telänse» tigän kitabın alıp,
östälgä quyzım da uyğa qaldım. Kisä kis,
basıuzan qaytqas, nisek mauığıp uqığaynım.
Printstıñ, bäläkäy bulha la, buyğa taza,
köslö beräzäkte nisek osta tuqmauı,
aqılğa ultırtıuı hoqlandırğaynı mine.
Ä bögön küñel kitapqa tartılmanı. Şulay
za, unı asıp, küz yörötkelänem, tik
äsärzeñ esenä inep kitä almanım, uyzarım
ällä qayza, Asman tirähendä uraldı.



Äle
qasan ğına tınıs holoqlo, mineñ qaraşqa,
aqıllı ğına malay ine ul. Ni ösön qılığı
üzgärze huñ? Ni ösön duslığıbız özöldö?
Qasan, nisek yuldarıbız ayırıldı ikän?



Ähä,
bıl
IV
klasta uqığanda buldı şikelle Asman
buyğa qapıl üsep kitte. VI klass malayzarına
tiñläşte lä quyzı. Min, äle küptänme
unıñ menän ber sama keşe, Asman ergähendä
sebeşkä äyländem dä qaldım. Şulay za
bezzeñ ara tiz genä özölmäne äle. Buyğa
üshä lä, holqo, aqılı menän şul uq Asman
ine bit ul. Min unıñ menän dus bulırğa
tırıştım, därestärze äzerlärgä yış qına
üzebezgä saqıra inem. Ni tihäñ dä, Asman
keüyek köslö iptäşeñ barza üzeñde
tınısıraq toyahıñ inde ul.



Ämmä
Asman minän üze sitläşte.



Yäyge
kanikul osoronda min pioner lagerına
kittem, Asman auılda qaldı. Qaytqas, min
unı ölkäneräk ber nisä malay arahında
osrattım häm, ihlas yılmayıp:





  • Säläm!—tinem,
    küreşergä qulımdı huzıp.




Tik
Asman mineñ qulımdı kürmäne şikelle.
Malayzarğa qarap aldı la, säyır kölömhöräp:





  • Salyut!—tine,
    başın qağıp.




  • Häldär
    şäpme?—tinem, äle ber ni zä uylarğa
    ölgörmäyınsä.




  • Nasar
    tügel,— ine ul, nisekter östän qarap,
    Häm yänä:—Şäp bulmaham, duhtırlığıñ
    barmı ällä? — tip östäne.




Asmandıñ
bıl qılanışı mine kämhethä lä, hizmämeşkä
halıştım, häzer elekke alsaqlığına
qaytır za pioner lagerındağı häldärze

horaşa
başlar tip köttöm. Läkin, ğäcäpkä qarşı,

ul
iptäş malayzarınan sigaret alıp qabızzı
la bısqıtıp tarta başlanı. Min Asmanğa
şaq qatıp qaranım.





  • Niñä
    iseñ kitte? Ällä tartqanğamı? — tip
    horanı ul, mısqıllağanday küzzären
    yaltıratıp.




Min
ni tiyergä lä belmänem. Ahırza:





  • Tartıu
    zararlı bit, — tigän buldım.




  • Aha-ha-ha!—tip
    Asman qısqırıp köldö lä:—Mineñ tartıuza
    kemdeñ ni eşe bar? Tämäke tartqandan
    beräü zä yatıp ülmäy äle. Şulay bit?—tip,
    miñä qarap başın qaqtı.




Min,
qapıl asıuım qabarıp:





  • Şulay
    tügel, — tinem.




Şunda
ölkän malayzarzıñ berehe:





  • Asman
    — yıget keşe, hineñ keüyek sebeştärzeñ
    käñäşenä mohtac tügel, — tine, auız
    yırıp.




Asman,
dus kürgän keşem, mine yaqlap tik ber hüz
äythäse. Kirehensä, tege malayzı
huplağanday, uğa quşılıp yılmayzı ğına.



Başımdı
ğorur totop, sitkä atlanım. Ä üzemde
ğärlek bıua ine. Bireşmäskä tırışam,
«hınatma, Tamir!» — tim üz-üzemä.



Ğärsel
bulham da, üpkämde ozaq haqlap yörötä
almayım, onotam min. İkense köndö ük
Asmandı kötä başlanım. «Kiler, şunda
nıqlap höyläşermen, añlaşırmın», —
tinem. Tik ul bezzeñ tirälä kürenmäne.
Ä üzemä ularğa barırğa ğorurlığım
quşmanı. Şulay kön artınan kön ütte. Min
Asmandan hıuındım
.



Niñä
şulayzır inde, qayhı ber malayzar
yaqşılıqqa qarağanda nasarlıqtı yähäteräk
üz- läştereüsändär. Bına Asman da tämäke
tartırğa, üzenän köshözöräktärze
qıyırhıtırğa bik tiz öyränep aldı. Üz
artınan kürşelärendä yäşägän Väsif
isemle malayzı la eyärtte. Dörös, Väsif
üze başqalarğa bäylänmäy, tik ul Asmandıñ
här qılığın huplay hımaq.



Uqıuzar
başlanğas, Asman mine ayırıusa üz itmäne.
Min unan köshözöräk, ä uqıuza yaqşıraq
inem. Otliçnik bulıuım miñä bäyläneü
ösön uğa säbäp kenä ine, buğay...



Kisä
genä yotloğop uqığan kitaptı bögön uqıy
alma, imeş. Bına ğäcäp. Asman turahındağı
uyzar başımdı bıraulap tik tora. Nimä
eşlärgä inde unıñ menän? Märyäm apay
menän höyläşep qararğamı ällä? Oşaqlaşıu
keüyegeräk kilep sığa bit äle. Unday
nämäne yınem höymäy. Häyır, Asmandı ulay
ğına tıyıp bulırmı? Yuq. Uğa mine mısqıllarğa
yañı säbäp kenä östäläsäk. Ni eşlärgä
huñ?.. Unan his tä qurqmasqa käräk ikän
— huğışırğa. Ana, yäşkä mineñ hımaq
prints köslö beräzäkte nisek hütep
taşlay. Mindä unday tasıllıq yuq, älbittä.
Läkin min kemdän käm? Qurqmasqa...






*
* *



İrtänän
birle Asman yağına äylänep tä qaramayım.
Qaraham, şul gel genä telendä äylängän
«allanıñ qaşqa täkähe»n äytmäy qalmas
ine. Bıl hüzze iptäştär, bigeräk tä
qızzar aldında

işeteü
auır. Qarşı ber hüz äythäñ, küzzären
qısıp: «Nimä? Nimä?» — tip hiñä yaqınlaşqanda,
huzılğan tanauın yämşäytkänse huğıp
yıbärge kilä. Läkin teläk — teläk menän,
yarhıuğa aqıl baş bulırğa teyış.



Ozon
tänäfestä ul, matematikanan öygä eşte
küserep almaqsı bulıp, Väsiftän däftären
horanı. Tegehe: «Yünläp eşläy almanım»,
— tine. Şunan, hizep toram, Asman miñä
öndäşte:





  • Ey
    hin... — Min äylänep tä qaramanım. Ul
    tauışın kütärä töştö: — Ey, allanıñ...




Min,
işetmägän keşe hımaq, urınımdan tiz
genä quzğaldım da klastan sığıp kittem.
Asman
mineñ arttan:





  • Qara
    hin unı, allanıñ qaşqa täkähen... Üzen
    ber öşköröp almay bulmas, — tip qaldı.




Qarqıldahın
äyzä, min unan qurqmayasaqmın häzer.
Yıtte. Kemdänder örköp, yıbep yöröü —
yıgetlek tügel. Şulay za: «Bıl nämä bögön
tağı qarşıma sığırmı ikän?» — tip
borsolop quyzım.



Däres
başlanğas, Asman kemdänder küserep
alğan öygä eşen taqtağa yazıp, kildele-kittele
añlatqan buldı. «Öslö» eläkterep, şuğa
bik qänäğät yılmayıp, urınına ultırzı.
Ana şulay tartıp-huzıp urtasalar rätendä
bara ul.



Häyır,
bezzeñ klasta «urtasa»lar kübäyıp kitte
şikelle. Bıl ber kemde lä borsomay.
Tar
tıp-huzıp
bulha la ölgäşhäñ — yarağan, hiñä ber
kem hüz äytmäyäsäk. Klass yıtäksehe
Märyäm apay yış qına sirläy, bolnitsalarza
yatıp sığa. Şunıñ arqahında ul alıp barğan
äzäbiät därese artta qala. Unı qıuıp
yıteü ösön uqıtıusıbız klass säğättären
dä fayzalana.



Otryad
sovetınıñ eşe hülpänäyze. Baytaqtay
birle sborzar ütkärelmäy, artta
qalıusılarğa la yarzam oyoştorolmay.
Asman keüyektärgä yaqşı: yanmay-köymäy
genä yäşäy birälär.



Ay-Hay,
bötähen dä tänqitläyım tügelme huñ?! Ä
üzem? Otryadtı alğa yıbäreü ösön nimä
qılğanım bar?
Yuq
şul. Klasta ike otliçniktıñ berehe,
starosta Zälifänän qala, min bit. Yıtmähä,
otryad sovetı ağzahımın.



Därestär
tamamlanğas, bögön dä huñğaraq qalıp
sıqtım. Koridorza Zölfätkä tap buldım.
Buy-hınğa mineñ menän ber sama malay
ul, tik ber az yoqaraq. Tüñäräk yözönä
täpäşeräk kiñ tanauı kileşep tora.





  • Bına
    hin qayza ikän! —tine ul, ğäzätensä
    eskerhez yılmayıp. — Kisä lä därestän
    huñ kürenmägäyneñ.




  • Ä
    hin ni eşläp yöröyhöñ?




  • Min...
    kitaphanasını kötäm. Häzer kiläm, tip
    kitkäyne.




  • Bälki,
    bergä qaytırbız? Äyzä, kitaptı irtägä
    alırhıñ äle.




Kitaphanası
tizzän kilä ul. Hin yaylap qına atlay
tor, min qıuıp yıtermen äle
.





  • Yaray,
    — tinem dä äkren genä uramğa atlanım.
    Bik ük yılı bulmaha la, ayaq astı qoro,
    küktä unda-bında yözgän horo bolottar
    aşa, altın şar hımaq, harı qoyaş moñhou
    ğına kölömhöräp tora.




Zölfät
kilmäyme tip, artıma äylänep qaray-
qaray baram. Tik ul haman kürenmäy. Bez
ikebez ber tirälä yäşäybez. Zölfät böhtä
malay. Mäktäp formahın, küldägen,
galstugın här saq ütekläp kenä keyä.
Tağı la yaqşı ğäzäte bar: äzäbi kitaptarzı
küp uqıy, şunıñ menän därestärenä ber
az zıyan da kilterä şikelle. Ul ütä yomşaq
häm bötönläy huğışa belmäy.



Atlay
torğas, tıqrıqqa la yıttem. Unda bo-
rolouım buldı, qarşıma qapıl Asman kilep
bastı.
Qısılğan
küzzäre zähär yımeldäy.





  • Ä-hä,
    allanıñ qaşqa täkähe, eläkteñme ? Taşıñ
    yuq bögön, qurqıta almashıñ. — Ul, ber
    sittäräk torğan Väsif yağına qarap küzen
    qısıp aldı.— Küserergä öygä eşeñde lä
    birmäneñ, qartäsäyıñdeñ kem ikänen
    tanıtam häzer.




Asman
yağamdan borop totto. Qulı qatı yünhezzeñ.
Tik min bıl yulı la qauşap töşmänem, tege
prints malayzı küz aldıma kilterzem dä:
«Qıyıu bul, Tamir!» — tip üzemde
därtländerzem. Asmandıñ küzzärenä
mısqıllı qaraşımdı teklänem. Bıl tegeneñ
asıuın quzğatıp yıbärze şikelle.




Qarama
miñä, allanıñ qaşqa täkähe, — tip yıkerze
ul qapıl.



Tik
unan küzemde almanım. Tege mine nıq qına
artqa törtöp yıbärze. Arqam menän qolap
barıp töştöm. Şunda uq hikerep torzom
da Asmandıñ yağahınan eläkterep almaqsı
buldım, läkin ölgörmänem, yaurınğa
huğılğan yozroqtan yänä salqan barıp
töştöm. İnde yaylabıraq torzom da äkren
genä Asmanğa qarşı atlanım. Asıu, yarhıu
menän küzzäremde yänä uğa tekänem. Şunda
ber mälgä genä yözöndä qauşau, aptırau
keüyek nämä kürep qaldım. Şulay za ul
köslö häm üzeneñ yıñeüyenä tamsı la
şiklänmäy ine. Asman yozroqlanğan qulın
yuğarı kütärze, mineñ höcümde kire qağırğa
äzerlände. Şunda min yäşen tizlegendä
unıñ yağahına yäbeştem, şıtırlatıp, ike
qullap yäbeştem. Tege törtöp tä, huğıp
ta qaray, tik ıskındırıu qayza! Muyının,
hulışın qısırğa tırışam. Asman borğolana,
mine alıp osormaqsı itä, ber nisä tapqır
küz, qolaq töptäremä arıu ğına qundırıp
ta aldı, tanauğa la eläkte — yılı ber
nämäneñ eyäk buylap yıbırlap kitkänen
toyzom.



Hizäm,
Asmandıñ da häle bötkändän-bötä, buğay,
yozroqtarı baştağı hımaq özä töşmäy.





  • Yıbär-r!—tip
    hırılday ul. — Yıter-r...




Şul
saq ul, mine üzenän sitkä alıp ırğıtırğa
teläp, bar kösönä heltänmäkse buldı häm
qolap kitte. Min unıñ östönä kilep töştöm
häm, qağızzay ağarınğan yözön kürep,
yağahınan qulımdı ıskındırzım. Torop
basqas:




Bına
şulay, añlanıñmı, allanıñ ahma

täkähe,
— tinem näfrät menän häm qoyma buyında
külägäläy basıp torğan Väsifkä mäğänäle
genä qarap aldım da, qayzalır aunap
yatqan portfelemde ezläp, küzärem menän
tirä-yünde bayqanım. Şunda Zölfät küzgä
salındı. Portfelem unıñ qulında ine.



Min,
başımdı ğorur totop, atlap kittem. Ber
az barğas, Zölfät miñä:





  • Hiñä
    yıuınırğa käräk, — tine.




Min,
öygä taban kitmäyınsä, uñğa, yarlauıq
astındağı Häyırnas şişmähenä boroldom.
Zölfät tä miñä eyärze. Unıñ yözö ütä
yıtdilängän, borsolouı kürenep tora.





  • Hine
    bılay uq usal huğışahıñdır, tip uylamay
    inem, — tine ul, nisekter, tamaq töbönän
    kilgän halqın tauış menän. — Qot osqos,
    äy. Ul tiklem yäbeşep...




Zölfät
mineñ yıñeüze huplar, hälemä kerer, tip
kötkäynem. Ä ul nimä höyläp kilä. Älege
hüzzärenä käyıfem kithä lä, qatı
bärelmänem.





  • Köslöräktär
    menän alışqanda üzeñde ayarğa tura
    kilmäy inde. Ul haqta uylanıñmı —
    yıñeläheñ, hurlıqqa qalahıñ, — tinem dä
    yıuınırğa kereşep kittem.




Ä
Zölfät şul saq, telenä tilsä sıqqırı
nämä:





  • Ulay
    keşene ülterep quyıuıñ bar bit, —
    timähenme!




Mineñ
bılay za quzğalırğa torğan asıuğa küp
käräkme ni, qabındım da kittem








  • in,
    nimä, quyan yöräk, mine ğäyıpläyheñme?
    ! — Min quldarımdı yozroqlap, uğa
    yaqınlaştım. — Hiñä lä, Asmandı yaqlap,
    miñä yäbeşergä käräk ine, beşmägän
    bäleş...




Zölfätkä
min häzer unıñ östönä taşlanırmın hımaq
kürendemme. Yıtmähä, mineñ yöz, qaraşım
ayauhız bulğandır, moğayın. Ul, ağarınıp,
artqa sigende häm, qapıl borolop, şäp-
şäp atlap kitep barzı.





  • Hin
    usal, usal ğına tügel, qot osqos keşe,
    — tine ul, aralar ber az alıslaşqas.




Bına
«qot osqos» keşe lä buldım. Üzeñde
yaqlağan, kämheteügä birmägän ösön şunday
baha al inde! Kemdän tigen? Dus kürep
yörögän keşeñdän. Häyır, Zölfät üze lä
säyıreräk şul ul. Küñele qızzarzıqı
keüyek neskä, yomşaq. Malayzar menän
huğışıu tügel, ärläşkäne lä yuq şikelle
unıñ. Tik min tormoşta ulay bulırğa
yaramay, tip uylayım häzer. Yıget keşe
üzen yaqlay za belergä teyış.



*
* *



Öygä
qaytqas, mine küreü menän heñlem Gölşat
ni äytergä lä belmäne.
Barı
tik ber azzan ğına:





  • Kem...
    hine şulay... — tine totloğa-totloğa.
    Asqı irene qaltıranıp quyzı.




İseñ
kitmähen yuqqa, — tinem min, ber ni
bulmağanday, häm sisenä başlanım.—Tözäler
äle, yamauı östöndä
.



Heñlem,
aptırap, başın sayqap torzo.





  • Hine
    kemder tuqmağan bit, ağay.




  • Yuq-yuq,
    yığıldım min, — tinem häm äsäyım öyzä
    bulmağanğa qıuandım.
    Yuğihä
    ul töpsönör, horau alıp üzäkkä üter
    ine.




Heñlem
yauabıma ışanmanı, älbittä. Şulay za
qabatlap horaşmanı. Mine yälläüzänme,
başqa köndärgä qarağanda yomşağıraq,
itäğätleräk bulırğa tırıştı. Ul miñä
säy quyzı la basıuğa aşıqtı. Ä min,
barırğamı, yuqmı, tip uylandım. Kisä lä
eşkä sıqmanım, bögön dä qalham, mineñ
haqta ni tiyerzär? Yaqşı tügel. Qıyın bulha
la, kitergä käräk.



Tamaq
yalğap alğas, basıuğa yügerzem. Zöl- fätkä
lä inep tormanım. Bayağı häldän huñ uğa
asıuım basılmağaynı.



Auıldı
sığıp, ber az barğas ta, şäkär sögöldörö
basıuı başlana. Bıl yaq başta kolhozsı
qatın-qızzar eşläy, ara-tirä ularğa
yarzamğa kilgän bala-sağalar, ir-attar
za kürenä. Min, keşelärzeñ küzzärenä
salınmasqa tırışıp, basıu sitenäneräk
atlayım. Başqa vaqıt bulha, bälki, äsäyım
yanına la huğılıp kiter inem, tik äle
yaramay. Kiskä lä huñlabıraq qaytırğa
tura kiler. Yoqlarğa yatha, kürmäy zä
qalır...



Basıuzıñ
arğı başında — mäktäp uçastkahı. Şunda
bişensenän alıp higezensegä tiklem här
klass üz aldına eşläy. Ular arahında
üz- ara yarış tigän nämä oyoştorolğan.
Tik ul mine ällä ni borsomay. Yıñdek ni,
yıñmänek ni — mineñ

ösön
barıber, başqalar hımaq ber sama yöröhäm
— şul yıtkän.



Nisek
qabalanham da, huñğaraq qaldım. İptäştärem
eşkä totonğaynı inde. Ular ber nisä
törkömgä bülengändär zä, kombayn qazıp
qaldırğan sögöldör öyömdäre tirähenä
basıp, bısaqtar menän tamırzarzı
yapraqtarınan häm batqaqtan tazartalar.



Bötähenän
dä elek küzemä Asman salındı: «Nisä kön
kürenmägäyne, bögön sıqqan äle et
yalqauı», — tip uylanım min, teştäremde
qısıp. Ä niñä Zölfät yuq? Ul intelligentqa
nimä yıtmägän? Ällä bezzeñ huğışıu
küñelenä yaramanımı ikän? Bulır-bulır...



Ähä,
yañı ölkän pionervocatıy za bında tügelme?
Vener ağay... Ul, älbittä, basıuza eşläüse
otryadtarğa küz-qolaq bulıp yörörgä
kilgän. Mäktäptä kürenä başlauına
ös-dürt kenä kön äle.



Min
yaqınlaşa başlağas, aldağı törkömdägelär
qapıl borolop qaranılar. Küzzärendä
aptırau uza, ğäcäpläneü zä sağıldı. Bığa
mineñ qara yanıp sıqqan küz töböm, yarılıp,
bültäyıp torğan irenem, yözömdäge ber
nisä qara «möhör» säbäpse ine. İñ berense
bulıp «hoqlanıuın» ölkän vocatıy
belderze.




Kem
hine bılay «bizäne»?—tip horanı ul,
qarşıma kilep.



Nisek
yauap birergä uylap quyğaynım inde
.





  • Yığıldım.
    Yügerep kilgändä qatı yırgä yözöm menän
    barıp töştöm.




Vener
ağay, şiklänep, başın sayqanı.





  • Yuq-yuq,
    yığılğanğa oqşamağan, tuqmalğan hımaq.
    Oşo tiklemgä kemdeñ qulı barır ikän?!




Min
astan ğına küz halam: «Ni eşlär ikän
Asman?» Ul tınıs qına sögöldör tazartıuın
belä. Başqa vaqıtta quzğalır-quzğalmas
quldarı äle yıtezeräk häräkätlänä
tügelme? Tuqta, yözöndä hizeler-hizelmäs
qızıl timgeldär zä kürenä bit. Üzen
oşaqlap, keşelär aldında qıyın hälgä
qaldırır, tip qurkalır, moğayın. Qurqma,
min oşaqlaşıp yöröüselärzän tügel. Unan
huñ bögön hin dä kürmägäneñde kürzeñ
inde.
Älegä
şul yıtkän.





  • Ber
    kem dä tuqmamanı mine, — tinem min,
    asıulanğan hımaq, häm, ber ni bulmağanday,
    eşkä totondom, hizzermäskä tırışıp,
    iptäştärem miñä qarap-qarap ala.
    Yälläyzärme ikän? Berehe-ber auız asıp
    hüz äytmäy, hıu urtlağandarmı ni.




  • Niñä
    tınıp qaldığız äle? — tinem min, şat
    bulırğa tırışıp. Tik miñä quşılıp ber
    kem dä yılmaymanı.




  • Qayhı
    saqta tauış-tınhız eşläp alıu za kileşä,
    — tine starosta Zälifä.




Vener
ağay ikense törkömgä kitte. Asman, hüz
teymäsen hizep, üzen irkeneräk toyzo.
Eşenän


tirä-yağına
qarandı. Yaqındağı törkömdä eşlägän
Väsifkä öndäşte:





  • Ey,
    arımanıñmı äle?




Väsif
mäktäptä häm uramda Asmandan ayırılmaha
la, bında uğa eyärmäy, nisekter, birelep
eşläy belä. Ul öyzäre ergähendä qıyar,
kişer, pomidor häm qızıl sögöldör üstereü
menän mauığa. Bınday eş menän min dä
şöğöllänäm. Şunıñ arqahında bez qasandır
Väsif menän dä duslaşa yazğaynıq. Üstergän
yäşelsälärebezze ber-berebezgä
kürhäteşep, käñäşläşep ala torğaynıq.
Asman menän borsağıbız beşmäy başlağas,
min Väsiftän dä hıuındım.



Äle
Asmandıñ horauına Väsif äylänep qaranı
la:





  • Yuq,
    arımanım äle, — tine, — yañı başlanıq
    bit.




Şul
saq Zälifä, Asmanğa baş qağıp:





  • Ay-Hay,
    Asman, arığanhıñdır şul, küp eşläneñ
    bit, ös-dürt sögöldör tazarttıñ, — tine.




  • Nimä
    hin yuqtı höyläyheñ, — tip qızıp kitte
    Asman. — Ni eşläp ös-dürt kenä bulhın!
    Kämendä ike tistä barzır inde...




Bıl
hüzzärgä bötähe lä kölöp yıbärze.





  • Ha-ha-ha...
    Küp ikän!..




  • Nu
    yoqa yılkä lä inde.





Ällä
nizä ber kilä, şunda la yünläp eşlämäy.



Qayza
eşläü? Başqalarzıñ küñelen hürep yöröy.





  • Yarışta
    başqa otryadtarzan bılay za artta
    barabız.




  • Barha
    ällä... Nimägä bezgä yarış? Bılay eşlägäs
    tä yıtkän.




  • Ulay
    qararğa yaramay.




  • Niñä
    qaramay ti? Uqı la, eşlä lä. Bigeräk küp
    yıgälär.





tuqtaldı, kemdeñ nimä höylägänen dä
belgän yuq. Asman, qulın heltäp, Väsif
yanına kitep barzı.



Min
bındağı tel sarlauzarğa quşılmanım.
Unan ni fayza?.. Äkren genä sögöldör
tazartam.



Ölkän
vocatıy menän ber ağayzıñ bezgä taban
kilgäne kürende. Ağay tigänebez brigadir
ikän. İbrahim isemle ul. Buyğa täpäş
kenä, ämmä üze kiñ yaurınlı, asıq tüñäräk
yözönä qalın mıyığı olpatlıq birep
tora.



İbrahim
ağay, kilep yıter-yıtmästän:





  • Haumıhığız,
    balalar! — tine ber yılılıq menän. —
    Eştär baramı?




  • Bara-a...—tine
    ber yulı ber nisä tauış huzıbıraq, tik
    bıl yauap bik ük küñelle sıqmanı şikelle,
    ağay bezgä aptırağanday qarap quyzı.




  • Yaray,
    barha...




İbrahim
ağay bez tazartqan öyömdän ber sögöldörzö
ürelep aldı la
:





  • Bına,
    balalar, sögöldörzöñ yaprağın kisep
    taşlağanda unı bılay yunğılamağız,
    tamırzıñ üzenä bısaq teymähen.
    Añlanığızmı?




  • Añlaşıldı,
    ağay,— tine Zälifä bötäbez ösön.




Älege
kiskelängän sögöldör, niñäler, mineñ
küñeldä uñayhızlanıu toyğoho uyattı.
Unı nisek tazartırğa käräklegen küpme
añlattılar, ä kemder haman töşönmägän.
Şul Asmandır äle...



İbrahim
ağay qulındağı sögöldörzö öyömgä kire
taşlanı la uyğa qalğanday yırgä qarap
torzo.





  • Yır
    kükräge yomart, — tine ul, qapıl başın
    kütärep. Unıñ kiñ yözöndä qıuanıs
    sağıldı.— Ni genä üsmäy unda, ä? Möğcizä
    bit!




  • Isınlap
    ta möğcizä şul, — tip yöpläne unı Vener
    ağay. — Ämmä şunıhın da onotorğa yaramay,
    yırzä möcğizäne keşelär yahay.




İbrahim
ağayzıñ bılay za kiñ yözö yılmayıuzan
tağı la yäyılä töştö.





  • Dörös
    äytäheñ bit äy, Vener qustı, hin şulay
    tigäs tä, äsäyım menän Fatiha apay
    häteremä kilep töştö.




  • Nindäy
    Fatiha apay ul?—tip horay haldı Zälifä.




  • Tege,
    traktorı menän yarzan osop häläk bulğan
    Nurlıbay ağayığızzıñ äsähe.





Ä-ä,
Asmandıñ öläsähe inde, ulayha, — tinelär
şunda uq ber nisä tauış
.





  • Eyı,
    şulayzır... — tine İbrahim ağay häm
    halmaq qına höyläp kitte. — Bezzeñ,
    yaqta sögöldörzö huğıştan hun, hına
    üsterä başlanılar. Üät, min unı täüge
    säskän mälde häterläyım. Ber törköm
    qatın-qızzan zveno tözölöp, unıñ yıtäksehe
    itep Fatiha apay täğäyınlände. Şul
    zvenola mineñ äsäy zä bulğas, undağı
    häldärze yaqşı belep tora inem.




Fatiha
apay iptäştäre menän irtä yazzan eşkä
kereşte. Basıuğa at menän, hatta bäläkäy
sana menän tires sığarzılar.





  • Traktorzar
    qayza ine?—tip horanı şunda uq berehe.




  • Ul
    vaqıtta traktorzar yuq tiyerlek ine,—
    tine İbrahim ağay, zur qara küzzäre
    menän bezgä yıtdi qarap. — MTS-ta un
    bişläp kolhozğa ös- dürt traktor bar,
    şularzan bereheneñ kolhozğa kilep
    sığıuı zur bayram bula torğaynı...




Fatiha
apayzar traktorzı kötöp tormay, basıuğa
tires sığarzılar. Şunan apay üze Ukrai-
nağa,
Kirovograd
ö
lkähenä
kitte, sögöldörzö nisek säseü, nisek
üstereü serzären öyränep qayttı. Ütä
tınğıhız, üzenä lä, iptäştärenä lä qul
qauşırıp ultırırğa irek birmäs ine. Ul
vaqıtta yırze höröp, sögöldörzö säsep
sığıuzan başqa bötä eşte qul menän
başqarzılar. Täpke menän rät araların
hiräkläp, ike qat qıy üländären utap,
üsentelärzeñ töptären yomşartıp
sıqtılar. Qalay-talay ğına tügel, bik
yıntekläp eşlänelär ular. Üät, bına şuğa
kürä lä köz

könö
sögöldörzö lä mul aldılar, dürt yöz
tsentnerğa yıtte.



Zälifäneñ
näzek kenä qaştarı qapıl mañlayına
kütärelde:




Bötäheme?



İbrahim
ağay yılmaya birep quyzı.





  • Ni
    eşläp bötähe bulhın? Här gektarzan dürt
    yöz tsentner. Ä aldağı yıldarza bişär
    yöz tsentnerğa kütärzelär uñıştı.




  • Kü-üp!
    — tine Zälifä, hoqlanıp.




  • Üät
    bına şunıñ ösön dä şul Fatiha apay Lenin
    ordenı menän nagradlandı, — tine İbrahim
    ağay, eske ber tantana menän.




Qızzarzıñ
berehe, ğäcäplänep:





  • Ul
    vaqıtta uq ordenlı sögöldörsö bulğan
    ikän dä bezzä! —tip quyzı.




İbrahim
ağay älege qızıqayzı huplağanday başın
helkep aldı.





  • Undayzar
    baytaq ul kolhozda...




Brigadir
qapıl, üzeneñ hüzzärenä mauığıp,



eştän
tuqtap torouıbızğa iğtibar itte.





  • Ey-y...
    Üät bına, küp höyläp, hezze eştän
    ayırğanmın da baha. Eşkä, balalar,
    eşkä!..




  • Eyı
    şul, — tine Vener ağay za, — eş äkreneräk
    bara bit bögön, quzğala töşögöz!




İbrahim
menän Vener ağayzar kitkäs, qabalanıp,
tazartılmağan sögöldör öyömönä yabırıldıq.
Şunda Asmanğa iğtibar ittem. Ul ber
sögöldörzö aldı la yapraqtarı üskän
başın yunğılay za başlanı. Näfrätlänhäm
dä, öndäşmä
nem.
Mine
dörös
añlamas ine barıber. Unıñ eşen Zälifä
lä kürep aldı.





  • Asman,
    ulay täläflämä sögöldörzö,— tine ul
    kisken genä. — Yaprağın töptän genä
    kisep taşla, ä tamırına teymä.
    Äle
    genä İbrahim ağay kisätep kitte bit
    şul haqta...




  • Hinän
    horamayzar, qarğa, — tine Asman, qabınıp,
    häm qulındağı sögöldörön tazartılğan
    öyömgä taşlanı.




Zälifä
qızarındı, küzzäre qapıl tüñäräklänep,
osqondar säste. Häzer ber usal hüz äytä
inde tip kötkäynem, äytmäne, üzen qulğa
aldı.





  • Ey
    Asman, Asman, — tip başın helkep torzo
    Zälifä, — keşe menän gel teşläşergä
    genä torahıñ. Äle genä İbrahim ağay,
    üzeñ işetkänheñder, öläsäyıñ haqında
    nindäy matur hüzzär höyläp kitte. Nindäy
    is kitmäle tırış sögöldörsö bulğan
    bit. Ul, moğayın, hineñ qılığıñdı huplamas
    ine.




Asman
qulın ğına heltäne.





  • Yuqtı
    höylämägez äle, min ber nindäy zä
    öläsäyze belmäyım. Küptän ülgän inde
    ul, min tıuğansı uq.




Kemder:





  • Äsäyıñ
    höylämäneme ni? — tip horanı.




  • Yuq,
    — tine Asman halqın ğına.




Qızzar
za, malayzar za şımıp qaldı, kemder
körhönöp quyzı.





  • Ay-hay...





Şunday
öläsäy haqında la höylämägäs...




azağına tiklem Vener ağay bezzeñ yanğa
tağı kilep sıqtı. Tazartılğan sögöldör
öyömönä qarap torzo la:




Belähegezme,
— tine uylanğanday, — İbrahim ağay
Fatiha inäy haqında yuqqa höylämäne,
mineñsä. Şundayzarzan ölgö alığız, tigän
hüze bulğandır ul. Eyı, Fatiha inäy
keüyektär — Böyök Vatan huğışı osoronda
il ösön al- yal belmäy eşlägän keşelär,
geroyzar. Ular bulmaha, bez, bälki,
faşistarzı yıñä lä almas inek. Undayzarzı
onotorğa teyış tügelbez.



*
* *



Oşo
huğışıuım arqahında küñelhezlektärem
irtän ük başlandı. Kis huñ ğına
qaytqanlıqtan, äsäyım dä, atayım da
yoqlarğa yatqaynı inde. Ularzı borsomasqa
tırıştım. Üzem genä aş yılıtıp aşanım
da karauatqa auzım.



İrtän
äsäyım mine kürze lä «ah» itte, qosaqlap
aldı, küzzärendä hatta yäştäre kürende.
Şul saq üzemdeñ dä küñelem yomşap, saq
dörösön höyläp taşlamanım. Yaray äle
vaqıtında tıyılıp qaldım. Äsäyım: «Kem
hine şul tiklem yäberläne?» — tip üzäkkä
ütte. «Yığıldım» tigängä ışanmanı,
älbittä. Läkin min sigenmänem. Äsäyzän
saq-saq ısqınıp, mäktäpkä kittem. Uramğa
sıqqas, irken tın alğanday buldım. Şulay
za küñel kütärelmäne. Könö lä ällä nisek
halqınsa. Yamğır yauırğa torğan hımaq,
qap-qara bolottar kük yözöndä şaqtay
tübändä asılınıp tora. Yıtmähä, ütkän-hütkän
keşelär, ğäcäplänep, yözömä töbälä.
İrekhezzän sitkä borolam.



Mine
klasta säyır tınlıq qarşı aldı. Türzäge
täzrä ergähendä Zölfät, unıñ yanında ber
nisä qızıqay häm malay basıp tora. Arala
Zälifä lä kürenä. Klasqa inep, portfelemde
parta östönä quyıuım buldı, ul qarşıma
kilep:





  • Tamir,
    hine Asman tuqmağan bit, — tine. — Niñä
    kisä yäşerep mataştıñ? Yığıldım, imeş...




Min
aptırabıraq qaldım. Kem äytkänen
samalaham da:





  • Qayzan
    beldeñ? — tip horanım.




  • Zölfät
    äytte.




  • Asman
    Tamirzı tuqmanı, tineme?




  • Yuq.
    Huğışıuığız haqında äytte. Ä tuqmalğanıñdı
    yözöñdäge bizäktärzän kürep torabız.




  • Bizäktär,
    imeş... Asmanğa min kisä kürmägänen
    kürhättem, belgegez kilhä...




Zälifä
täzrä töböndä basıp torousı malayzarğa,
qızzarğa qarap aldı la:




Tamir
Asmandı tuqmağan, ti... Küz töptäre qara
yanğan, irendäre bälşäygän, ti. Ha-ha-
ha... — tip qısqırıp kölöp yıbärze. Başqalar
za auızzarın yırzı. Mineñ asıu qabara
başlanı. Zälifäneñ telen teşläterlek
ber äse hüz

äytergä
tip kenä torğanda, işektä Asman menän
Väsif kürende. Ular, ber kemgä lä iğtibar
itmäyınsä, üz partaları artına kilep
ultırzılar. Asman portfelen rätläp
mataştı la, tınıp qalğan klasqa
aptırağanday, başın kütärze.
Şunda
unıñ qaraşı Zälifäneñ sänskele küzzäre
menän osraştı.





  • Asman,
    — tine qızıqay kisken genä,— hin Tamirzı
    tuqmağanhıñ ikän. Bığa tiklem dä uğa
    gel bäylänep yöröüyeñ haqında belä inek.
    Şunday qanhız bulırhıñ tip kem uylar?
    Atamanday, iptäştäreñde qurqıtıp
    alğanhıñ da, hatta tuqmalıuzarın da
    yäşerergä tırışalar...
    Bığa
    sik quyırğa vaqıt.




Zälifä
Asmanğa hüz äytergä lä irek birmäy
hamaqlanı-hamaqlanı la klastan şäp-şäp
atlap sığıp ta kitte. Belep toram:

Märyäm
apayğa

yañılıqtı
yıtkerergä aşığa. Bını Asman da hizende.
Hüzzären tanauı aşa hığıp:





  • Şunı
    bında lığırlamahañ ni bula, allanıñ
    qaşqa täkähe, — tine ul, miñä asıulı
    qarap.




«Hin
nimä miñä bäylänäheñ äle?!» — tip
qısqırmaqsı bulğaynım da, vaqıtında
tıyılıp qaldım. «Şunıñ menän telläşep
vaqıt äräm itkänse...» — tip üzemde
tınıslandırzım.



Kemder:




Tamir
tügel, Zölfät höyläne bit unı,— tine.



Asman,
Zölfät yağına borolop, yozroğon kürhätte.





  • Ä-ä...
    hinme, intelligent?!




Zölfät,
qauşap, qobarahı osop, urınına heñde lä
quyzı. Barı tik ber azzan ğına:





  • Min
    ni... hine tügel, Tamir haqında ğına
    äytmäkse inem.




Asmandıñ
küzzäre qısıldı, ularzan boz halqını
hirpelde.





  • Ey
    hin, intelligent, auızıñdı yıyıp höyläş,
    — tine ul teş arahınan.




Şul
saq işek asılıp kitte lä klasqa mäktäp
direktorı Gölğäyşä Mörsälimovna, Märyäm
apay häm Zälifä kilep inde. Bötäbez zä
ayaq ürä basıp, şımıp qaldıq, här qayhıbız
häzer ğäzättän tış ber häl bulasağın
hizendek.





  • Haumıhığız!
    Ultırığız! — tine Gölğäyşä Mörsälimovna
    qoro ğına. Unıñ yözö yıtdi, ämmä bıl
    yıtdilek artına yıl-dauıl yäşerengänlege
    hizelep tora ine.





Balalar!—tine
ul nindäyzer halqın, hağaytqıs tauış
menän. — Kisä bezzeñ mäktäpkä tap
töşöröüse, sovet uqıusıhı ösön yat ber
vaqiğa bulğan, hezzeñ klastaşığız Asman
Zaripov
tärtiple
uqıusıbız, otliçnik Tamir Şäükätovtı
tuqmağan. İptäşegezzeñ yözönä qarap,
bını üzegez zä kürep torahığız. Zaripov-
tıñ üzenän köshözöräk malayzarzı
yäberläüye haqında elegeräk tä signaldar
işetelep qalğaynı. Häm bına hözömtä,
bik küñelhez hözömtä.

Bılay
ğına qaldırıp bulmay bınday hälde.
Zaripov,

tip öndäşte Gölğäyşä Mörsälimovna,
tauışın kütärä töşöp häm şunda uq
urınınan torop basqan Asmanğa tişerzäy
itep tekläp, — häzer öyögözgä qaytıp,
atayıñdı, yuq, äsäyıñde alıp kil. Şunhız
mäktäpkä ayaq basma! Añlaşıldımı?



Bötähe
lä Asmanğa yabırıldı. Mine isäpkä alıusı
la yuq. Güyä, min meskendeñ dä meskene.
Kisä Asmanğa la nıq qına eläkte bit,
qartäsähen tanını, buğay. Dörös, ul
başlamaha, huğışırğa uyımda la yuq ine.
Şulay za, mine buyğa bäläkäy, köshöz
tip, hanğa la huqmauzarı harıuımdı
qaynattı.
Urınımdan
torzom da:





  • Gölğäyşä
    Mörsälimovna, min dä auız asıp tormanım
    bit, qarşı huğıştım, — tinem.




  • Kemdeñ
    nisek huğışqanı kürenep tora, Şäükätov.
    Hiñä hüzebez yuq. Ultır! —tine direktor
    häm klastan sığıp barğan Asman artınan:—
    Tiz yörö, ber ayağıñ — bında, ikensehe
    tegendä bulhın, — tip qaldı.




Bötähe
lä mine tuqmalğanğa hanayzar. Nıqlap
tikşerep, horaşıp torou za yuq. Käyıfem
nıq qırıldı. Ä Asman menän layıqlı
alışıuımdı, unan qurqmauımdı baştarına
la kiltermäyzär. Bıl mine kämhetä,
älbittä. Oşo şau- şıuzı tıuzırğan ösön
Zölfätkä lä üpkäm qabarzı.



Közgö
küñelhez, horo köndärzeñ berehe bögön.
hizeler-hizelmäs kenä, enä osonday ğına
yamğır hibäläy. Üze şulay bulha la,
äkrenläp kenä yırze yıüyeşläy. Kurtka
kesälärenä quldarımdı tığıp, börşäyıp
kenä basıuğa kilep yıttem. Tağı az ğına
huñlanım şikelle. Başqalar eşläy
başlağan. İptäştäremdän nıq qına
uñayhızlandım. Şuğa kürä yähät kenä
eşkä totonğan buldım. Üzemdeñ ğäyıpte
tanıyım, qırın qaramağız, yänähe...



Zälifä
miñä küz hirpep quyzı, ber hüz zä
öndäşmäne. Barı ber azzan ğına başın
borğolap, tirä-yaqtı bayqanı la:





  • Asman
    kürenmäy, — tine.




Bıl
hüz kötmägändä iptäştäremdeñ telen
sisep yıbärze.





  • Asman
    — Asman inde ul: telähä — kilä, telämähä
    — yuq. Kisä Zölfät eşkä sıqmanı. Niñä
    ikän? — tine berehe.




İkensehe
Zölfätteñ yauabın kötöp tormay:





  • Ösönsö
    kön Tamir za kürenmäne, — tip östäne.




Şunan
qızzar kütärep aldı.





  • Beräüzär
    — eştä, ikenselär yal itä...




  • Aqıllılar
    yal itä inde, bezzeñ keüyek aqılhızzar
    ğına kön dä oşonda azaplana.




Yıter,
tel sarlamağız äle, — tine Zälifä tauışın
kütäreberäk. — Namıstarı yıtkäs,
sıq
mahındar
äyzä. Tik belhendär, — ul qulın heltäp,
basıuğa kürhätte, — bıl eşte barıber
bez bötörörgä teyışbez.





  • Namıs,
    imeş, — tip mığırlanı berehe. — Asman
    keüyektär tökörzö namısıña.




İptäştärem
aldında gönahım bulğas, ular qıyış atıp
miñä tura teyzerälär. Ularzıñ üpkälären
tıñlau qıyın, älbittä. İğtibar itmägängä
halışam. Äsemdän: «Asman eşkä kilhä, bıl
hüz sıqmas ine», — tip äsenep quyam.
Häyır, unda eş qayğıhımı ni! Bar tip belä
ti... Direktor qaytarıp yıbärgäs, ul
mäktäpkä qabat kilmäne. Äsähe lä
kürenmäne. Asman, moğayın, uğa äytep tä
tormağandır. Äsähe malayı ösön borsolğan
bula la ul. Tik eskese ir menän yäşäp,
nervıları ütä qaqşağan, yuqqa-barğa la
qabınıp bara. Unıñ kısqırınıuzarına
Asmandıñ ise lä kitmäy. Yıtmähä, qarşı
öndäşä.



Qabalanmay
ğına eşlägän hımaq bulhaq ta, tazartılğan
sögöldör öyömö artqandan-arta. Ber yök
maşinahın tultırıp teyäp tä yıbärzek
äle. Bezzeñ otryadtıñ bögöngö ölöşö şöylä
mulıraq buldı. Yanıbızğa kilep sıqqan
İbrahim ağay za maqtap aldı üzebezze.
«Bına şulay, üät, balalar, eşlähäñ, eş
qarışmay ul», — tine. Qänäğätläneü menän
zur mıyığın hıpırıp, kün kepkahın
qalqıtıbıraq quyzı. Şul saq kötmägändä
Zälifä uğa ber horau birze:




İbrahim
ağay, höyläüyegezgä qarağanda, Fatiha
inäy bik uñğan, yaqşı keşe bulğan.

Ä
unıñ berzän-ber ulı Nurlıbay ağay
nisegeräk ine huñ?



Brigadir,
başın saq qına eyıp, ber az uylanıp
torzo. Bez hağayıp qaldıq. Ağay qapıl
başın kütärze lä Zälifägä tekläne.





  • Nurlıbay
    — Fatiha apayzıñ berzän-ber ulı tügel.
    Unıñ ike ulı huğışta häläk buldı. Qartı
    la şunan qaytmanı. Üät bına... Ä Nurlıbay
    nisegeräk ine, tihegezme? Bik aqıllı,
    yomşaq küñelle, eşsän yıget ine ul.
    Äsäheneñ käñäşen totop, traktorsı
    hänären haylanı.
    Tırışıp
    eşläne, häybät mehanizator ine. Üät
    bına.




Asmandıñ
atahı haqında şunday maqtau hüzzäre
miñä oqşap bötmäne, küñelemdä şik, ışanıp
yıtmäü keüyek toyğolar uyanıp quyzı.





  • Ul,
    häybät mehanizator bula torop, nisek
    traktorı menän Qırlauıs yarınan qolanı
    ikän? —tip horay haldım min.





Bälä
— ayaq astında tizärme äle? — İbrahim
ağay miñä ğäcäplängändäy qaranı. —
Älege faciğä bılay bula. Nurlıbay tön
buyı Yau- basqan basıuında yır hörä. Tañ
aldınan bında eşte bötörä. Olo yalanğa
aşığa, unda kultivatsiya ütkärergä teyış
bula. Yazzıñ ber könö yıldı tuyzıra, tizär
bit. Nurlıbay eşte yähäteräk totorğa
uylay. Tañ aldınan yırgä quyı toman töşä.
Nurlıbay traktorın tura Olo yalanğa
yünälttem, tip uylay, asılda ul uñğaraq
qayı
rıla
häm,
Qırlauıs yılğahınıñ beyık yarına yulığıp,
nisek qolağanın da hizmäy qala.



Katı
imgänhä lä, Nurlıbay yarğa sığırğa kös
taba. Tik şunda uq añın yuğalta. Unı kilep
tapqanda, artıq huñ bula şul. Ul bolnitsağa
iltkän saqta yän birä.



Fatiha
apay auırıu bulha la, ber az yäşärlege
bar ine äle. Töpsögönöñ, küz nurınıñ
häläkäten kütärä almanı. — İbrahim
ağayzıñ yözöndä tärän hağış sağıldı. —
Eyı-yı, Nurlıbay- zı äytep tä tormayım,
Fatiha apay za bezze irtäräk taşlap
kitte. Ğäcäp keşelekle, yağımlı ine ul.
Ä uñğanlığı! Undayzar, moğayın, meñgä
beräü genä bulalır. Üät bına...



İbrahim
ağay başın sitkä borzo. Unan, qapıl
borolop, kitep barzı. Min unıñ küzzärendä
yäş kürep qaldım şikelle.



İptäştärem
bötähe lä şımıp torzo. Ällä boloqhop
quyzılar inde? Ä min azıraq tulqınlanğan
keüyek bulham da, tınıslığımdı yuymanım.
«Ağay äzeräk fästeräler, moğayın. «Meñgä
beräü», imeş. Nisek kenä timä, Asman şul
inäyzeñ toqomo bit, keşe yänen qıyıusı»,
— tip uylanım min. Şunı hizep qaldım:
Asmanğa bulğan näfrätem bında la üz
rolen uynanı, buğay.



Tınlıqtı
Zälifä bozzo.




Belähegezme,
malayzar, qızzar, min bına nämä uylap
aldım äle, — tine ul mäğänäle ber tauış
menän.





  • Nimä?
    — tip horanı kemder.




  • Äyzägez,
    Fatiha inäyzeñ fotoların tabıp, unı
    belgän keşelärzän istälektär yazzırıp,
    matur ber albom yahayıq.




İptäştärem
ni äytergä lä belmäne, küñelem menän
min bıl eşte huplamanım, här törlö
yämäğät eştären yınem höymäy. H
in

otliçnik, fälän-tögän tip, miñä unı iñ
berense yökmätergä toralar.





  • Fatiha
    inäy — Asmandıñ öläsähe... Hez bığa
    nisek qarayhığız? Bezze añlarzarmı,
    huplarzarmı ikän? —tip iptäştäremdeñ
    küñelendä şik uyatırğa tırıştım.




Zälifä
şunda uq miñä qarşı töştö.





  • Min
    bıl haqta uylanım inde. Läkin Fatiha
    inäy üzeneñ yıyäne ösön yauap birmäy. Ul
    — hezmät batırı. Şul batırlıq bezgä,
    bezgä genä tügel, küptärgä ölgö bit, —
    tine ul ışanıs menän.




  • Fatiha
    inäyzeñ Asmanda ni qatnaşı bar?—tip
    hüzgä quşıldı Väsif. — Unan huñ Asman,
    hin uylağansa, artıq nasar malay za
    tügel.




Bıl
hüzzär mindä asıu uyattı.





  • Yaqşılır
    şul, dusıñ bulğas... Şul huğış suqmarın,
    nasar tügel, tip torahıñ. Häyır, ike
    sabata ber keyım inde.





Huğış
suqmarı tügel. Kem menän huğışqanı bar?
Kemde tuqmağanı bar?





  • Mineñ
    menän huğıştı bit. Kürmäneñme ni?




  • Kürzem.
    Tik Asmandıñ hineñ menän huğışırğa
    uyında la yuq ine. Märäkälärgä genä ine
    isäbe. Ä hin küzen alğan kügäüyen keüyek
    küzenä kerep kiläheñ. Asıuın kilterzeñ.
    Unda la äle ber törtöp osoror za şunıñ
    menän bötörör ine.
    Hin
    tağı heläühen keüyek uğa taşlandıñ. .




  • Taşlandım
    şul, — tinem min kisken genä. — Üzemde
    artaban da mısqıl itergä yul quymanım.
    Bılay za ike yıl buyı üzäkkä ütte.




  • Nindäy
    qırağaylıq! — tine Zälifä, aptırap, häm
    qısqırıp yıbärze. — Yıteregez, ärepläşmägez.
    — Bez ber azğa tınıp qalğas: — Fatiha
    inäy turahında albom yahaybızmı, ällä
    telämäyhegezme? — tine.




Bıl
yulı bitaraftar yuq ine inde.





  • Yahayıq
    äyzä, — tine berehe.




  • İzge
    eş tä ul, — tip östäne ikensehe.




  • Moğayın,
    fayzahız za bulmas äle, — tine ösönsöhö.




  • Vaqıttı
    äräm iteü genä bulmasmı bıl? —tip şik
    belderze dürtensehe.




«Mineñ
yaqlılar za yuq tügel ikän äle», — tip
uylap quyzım. Üzemdeñ yıñeleüyemde,
küpselekteñ Zälifäne yaqlayasağın
töşöngäynem inde. Älege iptäşemdeñ
şiktären dä şunda uq yuqqa sığarıp
taşlanılar.





Lenin
ordenlı keşeneñ tormoş yulın öyräneü ni
eşläp vaqıttı äräm iteü bulhın?





  • Kolhozdıñ
    elekke hezmät batırzarı haqında bılay
    za ber nämä belmäybez.




  • Bezzeñ
    Qondozlola şunday keşelär bulğanlığına
    ğorurlanırğa käräk!..




  • Undayzarzı
    onotorğa yaramay, ularzıñ istälege yaqtı
    yondozzay balqıp yäşärgä teyış.




«Ay-Hay,
qayhılay patriot bulıp kittelär,— tinem
min, esemdän genä kölöp. — Tanımashıñ
da. Bigeräk tä qızıqayzar. Qayzan şulay
qızıl hüzzärze öyränep alğandar?»



Tik
Zölfät kenä ber hüz zä qıstırmanı
şikelle.
Bıl
eşte huplaymı, huplamaymı — belmäsheñ.
Här yıyılışta, şunday här höyläşeüzä
tauış-tınhız qalıuzı artığıraq kürä
ul.



Qarañğı
töşör aldınan ğına qaytırğa sıqtıq.
Töştän huñğı vaq qına yamğır küptän
tuqtağaynı inde. Kük yözö asılıp, kön
ayazıp kitte. Östärebez kipte, ayaq astı
la yıñeläyze. Bınıhı häybät tä ul, tik
arıttı, asıqtırzı. Zölfät mineñ ergänän
atlay, ara-tirä auır hulap quya. Unday
keşegä asıu haqlap yöröp bulamı? Üze lä
ber qatlı ul. Ämmä bögön küñelemdä uğa
qarata üpkä lä bar hımaq.





  • Niñä
    Asman menän huğışqandı höyläneñ? Teleñ
    qısıttımı ni? —tinem min kisken genä.




  • Asmandıñ
    hiñä bäyläneüyen genä höylärgä
    telägäynem...





İrtän
üzeñ başqasaraq äytkäyneñ, äle kilep...





  • Şul
    hineñ, yıñeüyeñ turahında la äytmäkse
    inem.
    Ölgörä
    almay qaldım.





Bötönläy
lığırlamasqa ine. Yıgetlekme ni şul?
Huğışıu — yaqşı eş tügel, tik käräk saqta
üzeñde yaqlay belergä lä teyışheñ. Asman
aqıl aldı. Şul yıtkäyne uğa...





  • Min...
    ni... — tip Zölfät nimäler äytergä
    teläne, tik totloqto, auızınan hüze
    sıqmanı. Häyır, ni äythen inde ul: bulğanı
    bulğan inde.




*
* *



Asman
haman mäktäpkä kilmäne. Märyäm apay
klasqa ingäs tä, unıñ buş urınına qaraş
taşlap aldı la Väsifkä öndäşte.





  • Ğabdullin,
    Asmandı kürmäneñme?




Tege
tiz genä urınınan torop:





  • Kürzem,
    — tine.




  • Mäktäpkä
    niñä kilmäne ikän?




  • Uqırğa
    telämäyım, ti.




  • Äsähe
    beläme bını?




  • Horamanım.




Märyäm
apayzıñ yözöndä borsolou sağılğanday
buldı. Ul Väsif menän hüzze şul urında
bötöröp, däreskä küste. Şunda uq, bötähen
onotqanday, yañı temanı añlata başlanı.



Märyäm
apay äzäbiätte, yazıusılarzı bik ihtiram
itä. höyläp kithä, auızına ğına qarap
ultırahıñ. Tik äle Asman haqında hüz
bulğas,

küñelem
tağı tınıslığın yuğalttı la quyzı. Min
äsenep uylandım. Ägär Zölfät telen
tıyğan bulha, Asman bılay däreskä kilmäy
ällä qayza yörömäs ine. Ultırır ine ana
şunda, üz urınında. Tartıp-huzıp bulha
la «öslö»lären alır ine. Tuqta, niñä huñ
äle unı yälläy başlanım? Kön hayın mine
mısqıllağan ul tügelme ni? Ul, älbittä.
Qayhı saqta üzen bärep ültererzäy bula
ineñ bit. Äle ni eşläp yomşarzıñ?
Yomşarzımmı ikän? Yuq. Unıñ menän
huğışqandan huñ, min üzemdeñ kösömdö
toyzom. Häzer unan elekke keüyek şörlämäyım.
Bıl häl mineñ näfrätemde hürelderä
töştö şikelle.





  • Tamir
    Şäükätov! — tigängä qapıl uyzarımdan
    aynıp kittem. Märyäm apay öndäşä ikän.
    Min torop bastım.




  • Äle
    genä min nimä haqında höylänem — qabatla
    äle? —tine ukıtıusıbız.




Uñayhızlanıp,
başımdı eyzem. Märyäm apay qısığıraq
qara küzzäre menän miñä tişerzäy itep
qarap torzo la:





  • Ultır!
    İğtibarıñdı däreskä yünältergä tırış,
    — tine.




Yuq,
küñelde qırıp torğan nämä bulha, däreskä
iğtibarzı birermen timä ikän, haman şul
Asman isemdän sıqmay za quya.



Tänäfes
vaqıtında koridorza yöröy inem, kötmägändä
Märyäm apay ber yaq sitkäräk saqırıp
aldı la:





  • Tamir,
    hizäm, hin dä Asman haqında uylanahıñ,
    şikelle, — tine, nisekter, yaqın itep.




Min
yäşermänem, yöräkte öykäp torğan
nämälärze äyttem dä haldım:





  • Kötmägändä
    klasqa kilep indegez zä Asmandı qaytarıp
    yıbärzegez. Ul häzer qayzalır yöröy, min
    bında tınıs qına ultıram.
    Ä
    bit ikäü huğıştıq...




  • Niñä
    huğıştığız huñ? Nilektän kilep sıqtı?




Uqıtıusıbız
menän ber yıtdi höyläşeüze kötä inem
inde. Unıñ aldında aldaşa, borğolana
belmäyım. Ğäzättä, nimä uylayım, nimä
bulğan — şunı yaram da halam.





  • Asman
    miñä küptän bäylänep yörönö,— tinem
    min, häterem menän ütkändärze bayqap.
    — Bäylänep tiyeüyem, bälki, bik ük dörös
    tä tügelder... Ul mine märäkäläy, şunday
    märäkäläy ine: küñelemde ränyıtä,
    tübänhetä... Üzeneñ kösö menän mahayğanı
    hizelep tora. Ozaq tüzzem, üzenän ber
    az şörläy zä inem. Tik huñğı vaqıtta
    tüzemem böttö, — tip tege köndäge hälde
    höyläp birzem.




  • Huğışıu
    — nasar nämä, — tine Märyäm apay,
    körhönöp. — Aldanıraq miñä kilep äythäñ,
    Asman menän yaqşılap höyläşkän bulır
    inek.




  • Unan
    ul, oşaqsı, tip, mine tağı la nığıraq
    mısqıllar ine.





Niñä
ulay uylayhıñ? Bälki, başqasa bulır ine.
Här häldä, bınday osraqta ölkändär menän
käñäşläşeü zıyan itmäs ine.





  • Apay,
    min Asmandıñ qılıqtarın beläm inde, —
    tinem min, üz uyımda qalıuımdı hizzerep.




  • Şulaymı?
    —tine Märyäm apay, saq qına kölömhörägändäy
    itep. — Ulay bulğas, äytmäsheñme:
    hineñsä, Asman ni ösön mäktäpkä kilmäy
    ikän?




  • Direktorzıñ
    hüzen, moğayın, äsähenä äytmägän, üze
    genä kilergä qurqalır, bälki...




  • Yaray,
    — tine Märyäm apay, höyläşeügä yomğaq
    yahağanday. — Öyzärenä üzemä barırğa
    tura kiler. Un-un biş kön äsähen dä
    kürgän yuq. Ügäy atahı menän dä höyläşep
    qararğa käräk.




Uqıtıusıbız
menän äñgämäläşep torop, min klasqa
huñğı keşe bulıp indem. Bınan huñ küñelem
tınıslanğanday buldı.



*
* *



Huñğı
däres tamamlanğas ta, Vener ağay
otryadtarzıñ aktivistarın pioner
bülmähenä yıyıp aldı. Yañı vocatıyıbız
ölgör bulmaqsı. Elekkehe ğinuar ayında
uq ikense eşkä küskäyne. Şunan birle
pioner bülmähe bikle torzo. Bäläkäy
genä, läkin bik böhtä yıyıştırılğan ul.
Ni ösöndör, kön hayın şunda ber inep,
türzäge Lenin babayzıñ möläyım portretın,
salyut

bireüse
pioner töşörölgän häm «här vaqıt
äzerbez!» tip yazılğan plakattı, drucina
bayrağın, käştälärgä quyılğan baraban
häm borğolarzı kürep sıqmaham, küñel
bulmay.



Äle
pioner bülmäheneñ, nihayät, asılıuına
säyır ber tulqınlanıu kiserep, eskä
atlanım. Bezze türzäge östäl artına
basqan tüñäräk kenä asıq yözlö Vener
ağay qarşı aldı. Urta buylı, yäşkelt
kostyum astınan kük küldäge, harğılt-yäşel
galstugı iğtibarzı tartıp tora.




Äyzägez,
ütegez, üt, urınlaşığız!—tine ul, ozon
östäl artındağı ultırğıstarğa kürhätep.
— Bötägezgä lä urın yıtmäy, älbittä.
Qayhı ber yıgettär basıp torha la yarar.



Miñä
ultırğıs eläkte.
Ultırzım
da tirä- yağıma küz haldım. Zälifäneñ ayaq
östö torouın kürgäs, şunda uq urınımdı
uğa birzem dä üzem stena buyınaraq barıp
bastım.



Vener
ağay qaraşı menän bülmäne bayqap sıqtı
la tonoğoraq tauış menän hüz başlanı.




Mine
belähegez inde. Şulay za üzem menän
tanıştırıp kitäm: Vener Äbüzär ulı
Ğilemhanov bulam.



Hezze
saqırıuımdıñ säbäbe şul: hez bik fayzalı
häm qızıqlı ber eş başlamaqsıhığız
ikän. Zamanında sögöldör üstereü buyınsa
zur hezmät kürhätkän, yaqşı eşe ösön
Lenin ordenı menän nagradlanğan Fatiha
Zaripovanıñ tormoş yulına arnap albom
yaharğa bulğanhığız. Häybät başlanğıs,
bezzeñsä, bını bötä

otryadtarğa
la taratırğa bula... Şul haqta Gölğäyşä
Mörsälimovna menän käñäşläşkäs,
belähegezme, nimä tine?


Vener
ağay bezgä yılma- yıbıraq qarap torzo.
Üzem dä hizmästän, horay haldım:





  • Nimä
    tine?




  • «Ägär
    bay häm qızıqlı materialdar tuplanha,
    «Hezmät danı» muzeyı oyoştororğa la
    mömkin», — tine. Ä min ışanam. 30-sı
    yıldarzan birle kolhoz tormoşonda
    aktiv qatnaşqan, hökümätebezzeñ
    orden-mizaldarı menän nagradlanğan,
    läkin häzer onotolğan baytaq keşelär
    barzır. Ularzıñ istälegen yañırtıu —
    bik zur eş, bezzeñsä. Kümäkläp totonhaq,
    quldan kiler, moğayın. — Vener ağay ber
    az şımıp torzo la: —Nisek, quldan
    kilerlekme? —tigän horau menän hüzen
    bötörzö.




Bülmälä
tınlıq urınlaştı. Mineñ küñeldä yänä
kire, asıu kileügä yaqın ber toyğo uyandı.
Oşo Asman yünle malay bulha, bınday
kisereş mazalamas ine, bälki. Vener ağay
ber az kötkändäy itte lä, bezze
därtländergändäy:





  • Yägez,
    yä, kem nisek uylay?—tip, talapsan
    qaraşın bezgä tekläne. Min tüzmänem,
    üz uyımdı äytergä buldım:




Vener
ağay, Zälifä uylap sığarğan nämäne şul
tiklem quyırtırğa käräkme ikän? Aldınğı
sögöldörsö ikän, nu... sögöldörzö utağan,
töbön yomşartqan... Nu... orden alğan.
Traktorsınıñ da, malsınıñ da eştären
beläbez. Ularzıñ nimähe menän kemde şaq
qatırahıñ? Mineñsä, bıl yuqtı buşqa
auzarıu bulır hımaq... Nu... bını eşlärgä
bik käräk tihegez ikän, bez unı, iñ
yaqşıhı, bılay itäyık: Böyök Vatan
huğışında qatnaşıusılarzıqı keüyek
isemlektären tözöyök tä kem bulıp
eşläüzären, nindäy orden-mizal alıuzarın
yazayıq. Şunan bötähe lä añlaşıla bit
inde.



Zälifä
şunda uq urınınan torop bastı, zur qara
küzzäre bazlap kitte.





  • Üzeñ
    aldınğı uqıusı isäplänäheñ, otryad
    sovetı ağzahıhıñ, ä şunday hüzzär
    höyläyheñ... — Zälifä tulqınlanıuzan
    hüzzären äytä almay torzo. — Hiñä qarap,
    iseñ kiterlek...




  • Nimähenä
    iseñ kitä unıñ? — tinem min, üseklägändäy.
    Mine añlamauzarı, hatta ber qatlılıqta
    ğäyıpläüzäre harıuımdı qaynata başlanı.




  • Ber
    nämä lä añlamayhıñ hin, — tine Zälifä,
    qızarınıp.




Min
yauap birergä auızımdı ğına asqaynım,
hüzgä Vener ağay qısıldı.





  • Tuqtağız,
    ärepläşmägez! İsemeñ kem äle? — Vener
    ağay miñä töbälde. Äytep birgäs: —
    Tamir, ısınlap ta ulay yıñel genä uylarğa
    yaramay, — tine yıtdi itep, unan az ğına
    şımıp torzo la, başın kütärä töşöp, saq
    qına yılmayıp quyzı. — Yägez, dustar,
    başqalarzıñ da fekeren işetäyık.




Bınan
huñ küptär sığış yahanı:





  • äybät
    başlanğıs.




  • Huplauğa
    layıq eş.




  • Hezmättäre
    menän tanılğan, zamanında zur ihtiram
    qazanğan yaqtaştarıbızzıñ istälegen
    mäñgeläştereü — maqtaulı burısıbız
    ul.




Tağı
baytaq şunday hüzzär äytelde. Unday
yañğırauıqlı hüzzärze min üzem yaratıp
bötörmäyım. Tik, ni eşläyheñ, tıñlarğa
tura kilä. Şunıhı ğäcäp, mine yaqlausı
beräü zä tabılmanı.



Yıyılıştan
auır toyğo menän qaytırğa sıqtım.
Artımdan ğına kilgän Zälifägä äylänep
tä qarağım kilmäne.



*
* *



Mäktäptän
qaytıp kileşläy üzebezzeñ uramğa sığıuım
buldı, Zölfätte osrattım. Ul niñäler
tulqınlanğan, sikähe qızarıp yanıp tora.





  • Ni
    buldı?—tinem min, aptırap.




  • Asman...
    bäylände, — tine Zölfät, sikähen ıuıp.




  • Niñä?




  • Şul
    hineñ menän huğışqanın höylägänem
    ösön. Sikägä huqtı. «Bınıhı — äcere, —
    ti, — kiläsäktä teleñä huca bulmahañ,
    nığıraq eläger», — ti.




Min
Zölfätte yälläp quyzım. Ber uylahañ, ni
ğäyıbe bar inde? Aldaşmağan, dörösön
äytkän. Niñä uğa qul kütärergä? Bılay
za yomşaq

qına
inde ul, üze huğışıu tügel, başqalarzıñ
bäyläneşkänen kürhä lä, qoto osa.





  • Hiñä
    bäylänmähä inde, ahmaq, — tinem min,
    Zölfät ösön äsenep, häm şunda Asmanğa
    bulğan näfrätem tağı la qabınıp kitte.
    — Ana üze, direktorzan qurqıp, mäktäpkä
    lä kilmäy yöröy.
    Ä
    batır bulıp qılanğan bula. Köshözöräktärgä
    genä şäp ul.




Kük
yözön horo bolot qaplaha la, yamğır-fä-
län bulır hımaq toyolmay, haua la halqın
tügel. Äkren genä bezzeñ öygä taban
atlaybız. Zölfätteñ yözöndä, küzzärendä
ärneü sağıla.





  • Ey-yı...
    — ti ul, mineñ hüzzärze huplap. — Häzer
    min unan barıber qurqıp tormayasaqmın.
    Telägän hüzemde höyläyäsäkmen, telägän
    eşemde eşläyäsäkmen.




  • Şulay
    käräk tä ul...




Ey
Zölfät, ni bulha la, mine dus itä ul.
Qayhı saqta asıulanham da, esendä ker
haqlamay, ikense köndö ük kilep yıtä.
Üpkälähä lä, bik tiz onota.




Tamir,
beläheñme, tege albom haqında hüz
bulğas, hin mine ber yaqqa la quşılmağanğa
tirgägäyneñ. Dörös eşläneñ hin. Min
uylap yörönöm-yörönöm dä, Fatiha inäy
haqında albom buldırıu — häybät eş,
tip taptım.



Mineñ
küzzärem dürt buldı.




Nimägä
käräk unday albom?—tinem min, qızıp.





  • Ni...
    qızıq
    bit,
    keşe
    tırışıp
    eşlägän,
    orden
    alğan...




  • Qızık,
    imeş... Qayzan kilgän aqıllı baş?!




  • Üpkälämä,
    Tamir. Bar, tizeräk qapqıla la, basıuğa
    yügeräyık.




Bezzeñ
öy täñgälenä yıtkänbez ikän. Hüzgä
mauığıp, äkreneräk tä qaytıldı. Sögöldörgä
barırğa teyışlegebez bötönläy istän
sıqqan. «Qa- san bötör ikän şul eş», —
tip hıqrandım min äsemdän.



*
* *



Asman
barıber mäktäptä kürenmäne. Unıñ haqında
Väsif aşa beleşep torzoq. Kisä Märyäm
apay äsähe menän dä höyläşkän. Malay
üze öyzä bulmağan.



Asman
qaytqas, äsähe unı tirgägän, irtägänän
mäktäpkä barırğa quşqan, läkin tege:
«Barmayasaqmın», — tip qarışqan. Äsähe,
sabırlığın yuyıp, qulına sıbıq alğan
ikän, malay öyzän sığıp qasqan, kis
bulğas ta qaytmağan.



Bını
işetkäs, Märyäm apayzıñ tağı yözö
bozoldo. Bozolor za şul. Ul bit Asmandıñ
äsähenä: «Tınıs qına, häybätläp kenä
höyläş»,— tip käñäş birgän. Tegehe
uqıtıusı hüzen totmağan häm şunıñ menän
eşte tağı la qatmarlaştırğan.



Märyäm
apay bögön däreste lä nisekter tar-
qauıraq alıp barzı. Şayarıp yä höyläşep
ultırıusılarğa la iğtibar itmäne. Uğa
ükenes menän qaranım: «Şul yünhezgä ise
kitkän ikän». Bögön min Asman haqında
uylamayım. İsemä töşhä, küñeldä barı
tik asıu quzğala. Kisä Zölfätkä lä qul
kütäreüyen belgäs, bıl toyğom tağı la
kösäyıp kitte.



Ber
mäl, kötmägändä, Märyäm apay höyläüye-
nän tuqtap:





  • Ğabdullin!
    —tip qatı ğına Väsifkä öndäşte häm,
    qapıl yomşap: —Tınıs qına tıñlap ultır,
    — tine.




Väsif
ber azğa tınıp qaldı. Läkin küpkä tügel,
tağı äylänep-tulğanıp ultıra başlanı.
Üze nasar za uqımay ul: küberäk «öslö»lär
ala, «dürtle» eläktergän saqtarı la
bula. Tırışa töşhä, «bişle»gä lä tarta
alır ine. Tik ällä nisek yıñeleräk ul.
Min ayırıusa unıñ yuqqa- barğa la kölörgä
yaratıuın oqşatıp bötörmäyım.



Tänäfes
vaqıtında klasqa Gölğäyşä Mörsälimovna
kilep inde. Östäl artında basıp torğan
Märyäm apayğa aptıraulı qaraş taşlap:





  • Zaripov
    bögön
    dä yuqmı ni?—tip horanı.




  • Yuq
    şul, Gölğäyşä Mörsälimovna.




  • Ata-äsähen
    auıl Sovetına saqırtırğamı ällä?





Yuq-yuq,
Gölğäyşä Mörsälimovna, — tine Märyäm
apay, aşığıp. — Kiler ul. Bögön bulmaha,
irtägä..,



Märyäm
apay menän Gölğäyşä Mörsälimovna klastan
sığıp kitte. Bez ularzı ayaq östö ozatıp
qaldıq. Min üzem direktorzan ber az ğına
şörläyım. Nisekter, usal keşegä oqşap
tora ul. Koridorza, mäktäp işek aldında
uynağan saqtarza unıñ küzenä eläkmäskä
tırışam. Häyır, direktor keşe tap şulay
bulırğa teyışter hımaq miñä.



Huñğı
däres tamamlanıp, qaytırğa yıyın- ğanda
ğına, işektä İbrahim ağay kürende.
Unıñ
qoyaşta yanğan yözöndä, qısığıraq küzzärendä
yılmayıu sağıldı.





  • Balalar,
    min ber nisä minutqa ğına, — tine ul,
    qulın saq qına kütärep. — Mäktäpkä
    yomoş menän kilgäynem dä, hezze lä kürep
    sıqmaqsı buldım. Fatiha inäyıgez
    turahında albom tözömäkse bulğanhığız
    ikän. Üät bına şuğa bik qıuandım da...





İbrahim
ağay, bıl haqta qayzan belep ölgörzögöz
äle?— tip unıñ hüzen bülde Zälifä.





  • Yaqşı
    häbär tiz tarala ul, qızım. Üät bına oşo
    häbärgä qıuandım da, qıuanısımdı
    urtaqlaşayım, tip hezgä indem.




«Bıl
da, «qıuandım», «yaqşı häbär», tip şaştıra»,
— tip, rizahızlıq menän uylap aldım.




Yarzamım,
bälki, käräk bulır, balalar, — tip dauam
itte İbrahim ağay. — Min Fatiha apayzıñ
huñğı yıldarın yaqşı häterläyım. Äsä
yım
menän
bergä töşkän fotoları la bar. Unan huñ
unı belgän keşelärze lä äytä alam.





  • Häzer
    ük äythägez zä bula, — tine Zälifä şunda
    uq.




  • Äytäm,
    niñä äytmäskä?.. Üät bına Şängäräyiv
    Lotfulla.
    Elekke
    kolhoz predsedatele...




Min
inde tıñlamanım. «Kem huñ äle ul
Lotfulla?»— tip hätergä töşörörgä
tırıştım...



*
* *



Nihayät,
Asman mäktäpkä kilde. Ul, ber kemgä
qaramayınsa, klasqa inde lä üz urınına
barıp ultırzı. Yıuaşlanıp qalğanday
kürende ul miñä. «Kikrege şiñgän, ahırı»,
— tip uylanım min. Ämmä ber azzan Asman
başın Väsif yağına borzo la mut qına
yılmayıp quyzı:





  • Bik
    tä saqırğas, bına kildem inde, — tine.




Ällä-lä...
Oyathızlıq tügelme bıl? Häyır, şulay
äytergä urını la bar şul. Asmandı äsähe
menän Märyäm apay kürşe auıldan,
olatalarınan, köyläp-söyläp alıp
qaytqandar, uqırğa barırğa saq
kündergändär...



Bezzän
ös-dürt öy aşa ğına Lotfulla babay yäşäy.
Bik yonsoğan qart inde ul, yış qına
auırıy za buğay. Äytkändäy, İbrahim ağay
şunıñ isemen telgä almanımı huñ äle?
Şunıqın bulha käräk... Bına şul qarttıñ
hüzzäre hätergä heñep qalğan. Ber saq
qapqa töptärenä kilgäy
nem.
Babay
tirähenä ös-dürt yıget yıyılğan da gäp
hatalar. Nisekter, mäktäp, qayhı ber
balalarzıñ yünläp uqımauzarı turahında
hüz sıqtı. «Ey-y, zamanalar nisek
üzgärze!—tip höyläp kitkäyne babay şul
saqta. — Elek, revolyutsiyağa tiklem, uqırğa
bik telähäk tä, mäktäbe lä, uqıtıusıları
la yuq ine. Ä auıl mäzräsähenä nisä qış
yöröhäk tä, şul, «elep, bi, ti, si»zän
uzmanıq. Qalalarzağı mäktäptär,
gimnaziyalar bezzeñ keüyek yarlı balaları
ösön yabıq ine. Ey zamanalar... Häzer
uqırğa telägeñ genä bulhın: mäktäbe lä,
uqıtıusıları la bına tigän! Şunıñ qäzeren
belergä käräk bit. Yuq, qayhı ber balalar
yalqaulaşa, uqıuzan sitläşergä tırışa.
Undayzarzı ögötläybez, häyläläybez.
«Uqı inde, keşe bulırhıñ», — tibez.
Asılda bını här bala üze añlarğa teyış.
Ey zamanalar... Yäş bıuındı artığıraq
irkäläybez şikelle...»



Bögön
Asmandıñ qılığın kürgäs, oşo hüzzärze
qapıl häteremä töşöröp, uyğa qaldım.
Babay haqlı bit. Bına tigän qızıl
kirbestän ike qatlı itep halınğan
mäktäbebezzeñ dä, uqıtıusılarıbızzıñ
da qäzeren belep bötörmäybezzer, moğayın.
Misalğa üzemde genä alam. Min, äytkänemsä,
— klastağı ike otliçniktıñ berehe. Tik
nindäy otliçnik bulayım ti min? Belemem
bötä fändän dä «bişle»lek tügel. Şulay
za min gel «öslö», ara-tirä «dürtle»
alıusılarzan östönmön. Uqıtıusılarım
şularzan

ayırılıp
torğanım ösön genä yuğarıraq bildä
quyalar, mine mayaq itergä tırışalar. Min
bını añlayım häm şuğa qänäğätmen. Ä tağı
la saq qına küberäk şöğöllänergä
tüzemlegem yıtmäy. Ğömümän, min eşte
yaratıp bötmäyım şikelle. Şulay za
«otliçnik», «tärtiple uqıusı» tigän
dan miñä oqşay. Bığa ata-äsäyım dä şat,
miñä telähä nindäy eş quşıp barmayzar,
üz irkemdäräk yäşäy biräm...



Eyı,
Lotfulla babay höylägändär küptäre-
bezgä qarata dörös ikän şul. Ana Asman,
bögön däreskä kilgäs, ike säğät tınısıraq
ultırzı, ä ösönsöhöndä tağı irkenläp
kitte. Väsif häm üzenän aldaraq ultırğan
ber malay menän höyläşä, şıpırt qına
kölöşä başlanı. Unıñ mäktäpkä ni ösön
kilmäy yöröüyen yaqşı belgänlektän,
uqıtıusılar uğa hağırak bulırğa,
«vaq-töyäk» gönahtarın kürmäskä tırıştı.
Berehe lä unan öygä eşte horamanı.
Äyterheñ, ul uqırğa tügel, qunaqqa
kilgän.



Asman
däreskä yünläp äzerlänmäy. Matematikanı
nasar belä, rus telenän hatalı yaza,
diktant häm inşalarına gel «ikele»
quyıla. Ämmä bıl fändärzän sirekkä uğa
här saq «öslö» sığa. Bını kürep torğan
qayhı ber uqıusılar: «Ähä, bik ük
tırışmahañ da bula ikän», — tizär häm
Asmanğa eyärälär.



Niñä
şul yalqauğa üzenä layıq «ikele»hen
quymasqa? Ni ösön unı közgö hınauğa yäki
klasta ultırtıp qaldırmasqa? Miñä
uqıtıusılarzıñ Asmanğa bulğan mönäsäbäte
añlaşılmay. Qayhı saqta: «Bındayzarzan
kemdär sığır ikän huñ?» — tip uylap
quyam.



Min,
ğäzätemsä, klastan huñğaraq qalıp
qaytırğa sıqtım. Älege şul yulda Asmanğa
tap bulğım kilmäy. Tik isäbemdä tağı
yañılıştım. Tıqrıqtı ütep, olo uramğa
borolğanda ğına, qarşıma Asman kilep
basmahınmı!





  • Ähä,
    eläkteñme, allanıñ qaşqa täkähe? —
    Asman, mısqıllap, auızın yırzı. — Miñä
    üs itep, öläsäy haqında albom yahauğa
    qarşı kiläheñme?..




Min
şunda uq, portfelemde yırgä taşlap,
huğışqa äzerländem. Bälki, Asman mineñ
qauşap qalıuımdı kötkänder.
Ämmä
töynälgän yozroqtarıma, qurqıuhız
qaraşıma küz halğas:





  • Qara,
    qara, sısqan östönä taşlanırğa äzerlängän
    besäy keüyek bıl, — tine, aptırap. Unan
    kölöp yıbärze:—Ha-ha-ha-ha... Al portfeleñde,
    yulıñda bul! Hineñ menän huğışmayım min
    bögön. Tik qara, öläsäyze mineñ menän
    butama.




Min
alğa atlanım, ber hüz zä öndäşmänem:
«Nimä buldı huñ äle bıl? — tip uylandım
min. — Asman şulay, üzensä, öläsähen
yaqlağan bulamı? Albom tözöügä bitaraf
tügel, küräheñ».






*
* *



Bezzeñ
Qondozlo higez yıllıq mäktäbe üzenä
berketelgän uçastkalağı sögöldörzö
yıyıp alıp, tazartıp häm däülätkä
tapşırıp bötörzö. Bıl köndö basıuğa
Gölğäyşä Mörsälimovna kilep, qaldıq-bostoq
tamırzarzı yıyıştırıp, maşinağa teyäüse
balalar arahında yörönö. Unıñ qaqsa
häm, ğäzättä, nindäyzer eske kösörgäneş
sağılğan yözö bögön tınıs, yağımlı ine.



Äle
tegendä, äle bında İbrahim ağay kürenep
qala. Här urında qäzimge, läkin yörägenän
sıqqan ihlas hüzzären höyläy ul.




Rähmät,
balalar, hezgä!—ti ul, tulqınlanıp.—
Zur eş eşlänegez. Tırışlığığızzı kön
hayın tiyerlek kürep torzom, sikhez
qıuandım. Üät bına. Ğäcäp kürkäm dä,
yomart ta şul bezzeñ yırebez. Nimälär
genä üsmäy unda! Möğcizä, ısın möğcizä
ul. Üät bına oşo yırebezgä ısın hucalar
käräk. Yaratığız unı, uğa layıq bulığız.



Bıl
hüzzärze min yäy buyı ällä nisä tapqır
işetep, yatlap bötkänmen. Läkin İbrahim
ağay ularzı şunday eske ber his menän
äytä, här önön yañı keüyek itep tıñlayım.
Eyı, qıuanısı unıñ añlaşıla. Un gektar
mayzanda sögöldör üsterep, uñışın yıyıp
bireü bäläkäy eşme ni! Qayhı saqta
yalqaulanhaq ta, qayhı berzä üpkäläşep,
äytkeläşep alhaq ta, yazzan alıp közgä
tiklem bezzeñ az kös tügeldeme ni!



Sögöldör
genä tügel, unıñ yapraqtarı la äräm
bulmanı: yıyılıp, fermağa ozatıldı. Bötä
eştär tamam bulğas, klastar basıu
sitendäge sizämgä tezelde. Gölğäyşä
Mörsälimovna menän ber nisä uqıtıusı,
Vener häm İbrahim ağayzar bezzeñ qarşığa
bastı. Ular, nimäler höyläşep, yılmayışıp
quyzı. Bötäheneñ dä küñeldäre kütärenke
bulıuı kürenep tora.



Gölğäyşä
Mörsälimovna irzärzekenä tartım tauışı
menän äkren genä hüz başlanı:





  • Balalar,
    yaz könö kolhozdan sögöldör mayzanı
    bülep alğanda, bez bıl eşteñ nisek barıp
    sığıuın küz aldına la kilterä almay
    inek äle. Oşoğa tiklem bınday täcribäbez
    bulmağas, küñelebezgä bıl burıstı ütäp
    sığa alırbızmı tigän şik tä kilmäne
    tügel. Läkin, kümäklägän yau qaytarğan,
    tizär. Bıl eşte bez häybät oslanıq, zur
    uñış üsterep aldıq. Bıl — bezzeñ olo
    yıñeü! Ozaqlamay bötä halqıbız tantana
    itäsäk Böyök Oktyabr bayramına layıqlı
    büläk!




Bez
därräü qul saptıq. Här qayhıbızzı küñel
kütärenkelege biläp alğan. Hatta Asmandıñ
yözöndä lä yılmayıu sağılıp qaldı.



Gölğäyşä
Mörsälimovna uqıusılarzıñ tınıslanğanın
kötöböräk torzo la hüzen dauam itte.




Bıl
yıñeü, älbittä, yıñel genä kilmäne. Hezzeñ
yıñ hızğanıp eşläüyegez menän yaulandı
ul. Uğa küp kenä uqıusılar ayırıusa zur
ölöş inderze.



Direktor
aldınğılarzıñ isemdären hanap kitte.
Bezzeñ klastan Zälifä menän mineñ isemde
lä telgä aldı. Bını kötmägäynem. Eşkä
sıqmağan saqtarım da bulğılanı, uñğanlıqta
başqalarzan ällä ni ayırılıp ta tormanım
şikelle. Basıuza Zölfät menän ber sama
eşlänem. Küptärzeñ eşkä sıqmağan köndäre
minekenän azıraq. Ni ösön ular za
maqtalmay? Ularzan ni yırem artıq? Uqıuza
aldaraq baram. Bıl azmı ni? Ber az
uñayhızıraq bulha la, miñä küñelle.
Ni
tihäñ dä, yaqşı isäptä yöröü häybät inde
ul.





  • Kiläsäktä
    lä tıuğan kolhozıbızğa kösögözzö
    yällämäshegez, unıñ baylığın, kürken
    arttırıu ösön tağı la tırışıbıraq
    eşlärhegez, tip ışanam, — tip hüzen
    bötörzö Gölğäyşä Mörsälimovna.




Qaytırğa
sıqtıq. Kön bögön sıuaq, atlauı yıñel.
Tik bına kiskä taban kük yözöndä bolottar
kürengeläy başlanı, yıle lä, halqınayıp,
kösäyä töştö.



Yänäşämdän
Zölfät kilä. Küñel kütärelep kitkäs,
uğa üpkämde lä onotqanmın, höyläşep
kittek.





  • Beläheñme,
    Tamir, — tine Zölfät ber mäl, — hine
    direktor yuqqa maqtanı...




  • Ni
    eşläp yuqqa bulhın? — Zölfätkä asıulı
    qaranım. — Min nasar eşlänemme ni?




  • Nasar
    tip äytmäyım dä...





Huñ?





  • inän,
    minän yaqşıraq eşlägändär zä bar ine.
    Gölğäyşä Mörsälimovna keşe haqında
    uqıuına qarap feker yörötöüsän.




Elek
üz uyın qısqırıp äytergä baznat itmägän
malay qapıl ğına hüzsän bulıp kitte
tügelme huñ? Nilektän bıl? Aptırabıraq
quyzım. Şulay za unıñ ni äytergä uylauın
yaqşı töşönhäm dä, añlamağan bulıp
qılandım.





  • Yuqqa-barğa
    qısılma, kemde maqtarğa, kemde yamanlarğa
    direktor üze belä ul, — tip Zölfätteñ
    auızın yaptım.




Ä
üzem: «Uñğanlığıñdı, tırışlığıñdı
iptäştäreñ tanımağas, unan ni mäğänä?
Yalğan dan nimägä käräk?»—tip uylanım
da qapıl küñelhezländem.



*
* *



Ozon
tänäfes vaqıtında yılt-yılt atlap Zälifä
ergämä kilde. Min hağayıp qaldım: beläm,
ul tiktäskä yörömäs, beräy eş yökmätergä
teläyzer. Ä min şul yämäğät eşe
tigändären... Ay-hay-hay... Teşem hızlağandağı
keüyek yözömdö bozop, başımdı kütärzem.



Zälifä
menän berense klastan birle bergä
uqıybız. Unıñ menän asıulanışqan, üsegep,
säsen tartqan saqtarım da buldı. Bıları,
älbittä, bäläkäyıräk saqta, başlanğıs
klastarza uqığanda.



Zälifä
berense oşaqsı ine. Beräyhe yaramağan
hüz äythä lä, tärtip bozha la, ä säsen
tarthalar, bigeräk tä, basır za uqıtıusığa
hamaqlay başlar ine. Şuğa kürä malayzar
unı yaratmay torğaynı. Ämmä yuğarıraq
klasqa küskän hayın, unıñ holqo yaqşıra
barzı, ä üze buyğa la üste, qıyıulandı.
Elekke qılığınan barı tik klastağı här
yañılıqtı, aldan alıp, Märyäm apayğa
yıtkereü ğäzäte genä qaldı. Bınıhına
inde bez künegep bötkänbez.





  • Tamir,
    niñä yözöñ hıtıldı? —tine Zälifä,
    yılmayıp. — Ällä miñä beräy üpkäñ barmı?




  • Yuq
    ta, — tinem min, sitkä qarap.




  • Yaray,
    Tamir, — tine Zälifä yıtdi töstä, — min
    hiñä pioner poruçeniyehı menän...




  • Nindäy
    poruçeniye ul tağı?




  • Zölfät
    menän Lotfulla babayğa barıp, Fatiha
    inäyzeñ tormoş yulı turahında unıñ
    istälektären yazıp alırhığız.




  • Nindäy
    Lotfulla babay ul?—tip bel- mämeşkä
    halıştım.




  • Bäy-bäy,
    kürşegezzäge babayzı belmäyheñme
    ni?—Zälifä ğäcäplände.




  • Belmäyım,
    belergä lä telämäyım...




  • Ulay
    yaramay, Tamir, pioner poruçeniyehı...




«Bıl
eşkä qarşı bulıuımdı belä torop, yurıy
miñä bäylänä», — tip uylanım min, ası
uım
qabarıp.
Tik
esemdägen
tışqa sığarmasqa tırıştım. Şunda
ergäbezgä Zölfät kilde lä:




Yaray
inde, Tamir, şul babayğa barıp, höyläşep
ultırırbız. Unan ğına ber yırebez zä
kämemäs, — tine.



Zälifä,
şunı ğına kötkän keüyek:





  • Kileştek,
    malayzar, — tine, qıuanıp




Min
Zölfätkä asıulanıp qarap quyzım.





  • Tuqta
    äle, Zälifä, bıl eşte miñä tügel, bälki,
    başqa beräyhenä yökmäterheñ, — tinem
    min, ütengän hımaq.





Yuq,
här qayhıbızğa eş bülengän. Bınıhı —
Zölfät menän hiñä.



Zälifä
kitte. Zölfät mine tınıslandırğanday:





  • Pioner
    poruçeniyehın da ütärgä käräk bit. Bılay
    za ber ni eşlägänebez yuq, — tine.




Min
öndäşmänem. Zölfät unıhın dörös äytä.
Bezzä otryad sovetı ni zä bulha eşläü
tügel, bıyıl unıñ haylanğanı la yuq äle.
Ütkän yılğı predsedatel qızıqay isäpkä
bar, hanğa — yuq. Därtlänep kitep starosta
Zälifä beräy nämä uylap tapmaha, üzebezzeñ
pioner bulıuıbızzı la onotor inek inde.



*
* *



Zölfät
menän min Lotfulla babay yanına töş
auğasıraq barırğa uylağaynım. Öygä
qaytıp, tamaq tuyzırıp alğas, bıl eşkä
küñelemdä

qarşılıq
yañı kös menän qabınıp kitte.
bom
tözöügä mineñ mönäsäbätte belä torop,
yurıy miñä eş birälär, mısqıl itälär, —
tip äsenep uylandım min häm, qapıl
kirelänep: — Barmayım, ütämäyım
poruçeniyeların, minän başqa la eşlärzär
äle», — tinem. Östäl artına ultırıp,
Aleksandr Dyumanıñ «Ös muşketer» romanın
uqırğa uylanım. Kitaptıñ täüge biten
asıuım buldı, Gölşat heñlem mineñ ergämä
kilde. Ul, qızıqhınıp, kitaptağı
muşketerzar hürätenä qarap torzo la:





  • Ağay,
    — tip öndäşte, — Asmanğa asıu itep,
    unıñ öläsähe haqında albom tözöügä
    qarşı sığahıñ ikän.




  • Kem
    äytä?




  • Bötähe
    lä...




  • Bötähe
    lä?




  • Bötähe
    lä. Qırq keşe ber yaqlı, qırın keşe ber
    yaqlı, ti äsäy. Keşe köldöröp yörömä,
    ağay.




  • Ay-hay,
    küp beläheñ. Min Asmanğa asıu itmäyım,
    berzän; ikensenän, ällä qasan ülgän ber
    sögöldörsö haqında albom tözöü kemgä
    käräk?




  • Käräk
    şul bına, käräk, — tine heñlem, üz
    hüzlelänep. — Bezzeñ otryad ta elekke
    hezmät veteranı turahında mäğlümättär
    yıyasaq.





Bar,
bar, küp teleñä halınma!—tinem min häm,
heñlem kitkäs, üzem uyğa qaldım. «Bına
äy, mine, Asmanğa üs itep, albom tözöügä
qarşı, tip höyläyzär ikän. İsärzär... Ä
töpkäräk qarağanda, mineñ qarşılıqtıñ,
nigezendä şul Asman yatmaymı ni? Şul
bit... Yuq, bılay yaramay. Unday uyzarzan
östön bulırğa käräk». Min şunda, eske
ber yarhıu menän, yozroqlap östälgä
huqtım. Köslö şapıldauğa heñlem hatta,
ikense bülmänän başın tığıp, aptırap
miñä qaranı. Qapıl hikerep torzom da
keyınä başlanım.



Ber
azzan Zölfät menän Lotfulla babayzıñ
yortona taban atlanıq. Mineñ küñel keüyek
könö lä bolotlo, yämhez. İrtän yauıp
kitkän halqın yamğırzan huñ öyzär,
ağastar, hatta qoymalar, räşätkälär
küşegep ultıralar hımaq.



Bına
Lotfulla babayzıñ iske genä yorto.
Yıl-yamğırzan büränä baştarı yarğılanıp
bötkän, täzrä qapqastarınıñ, kärnizdärzeñ
semärzäre lä uñğandar. Tübä qalayı la
tutıqqan.



Bez
ber az qaraltılarğa qarap torzoq ta,
solan işegen asıp, eskä üttek. Täzrälärgä
tuzan quyğanlıqtan, bında eñer töşkän
vaqıttağı keüyek tomha ine. Öy işegen
saq-saq şäyläp, ipläp kenä şaqınım,
hağayıp, ber az kötöp torzoq, tik estän
tauış bireüse bulmanı. Tağı la, bınıhında
inde qatıraq itep, qaqtım.





  • Ällä
    ülgän inde?—tinem min, şayartmaqsı
    bulıp.




  • Ulay
    timä, Tamir, qart keşe haqında.— Zölfätteñ
    tauışı qaltıranıp sıqtı.




Min
işekte tarttım. Ul bikle tügel ine.
Tuphanı atlap üteü menän öy esenä küz
haldım.

Unda
ber kem dä kürenmäy. Türzä stenalağı
säğät gere izängä tiklem töşöp, tuqtap
qalğan, hauıt-haba şkafına, täzrä
tuphalarına tuzan qunğan.



Bıl
häl mindä qızğanıu za, şul uq vaqıtta
niñä kilgänemä ükeneü zä keüyegeräk ber
toyğo uyattı. Kinät möyöştäge karauat
şığırlap quyğanday buldı. Unda ber yän
eyähe qıymıldanı tügelme huñ? Zölfät
menän şunda barzıq. Yomşaq tüşäkkä
sumıp, bögärlänep yatqan qarttıñ bäläkäy
genä käüzähen kürzek. Yözön haqal-mıyıq
basqan, küzzäre lä säyır qarayzar. «Ällä
hıyalıylandımı ikän?» — tip, yörägem cıu
itep kitte.
Zölfät
şul saq, qarttıñ qolaq täñgälenä eyılep:





  • Babay,
    auırıp kitteñme ällä? — tip horanı.




Lotfulla
babayzıñ irendäre qıbırlap, bışıldap
qına äytkän hüzzäre işetelde:





  • Şulay
    şul, ulım, ber nisä kön inde.




Zölfät,
körhönöp, başın sayqap quyzı.




Vraç
bulmanımı?





  • Yuq.




Zölfät
mäğänäle itep miñä qaranı:





  • Mineñsä,
    häle hört. Vraç saqırtmay bulmay. Säy
    qaynatıp eserergä lä öyön ber az
    yıyıştırıp alırğa käräk.





Bezzeñ
maqsattıñ tormoşqa aşmayasağı kön keüyek
asıq ine. Niñä kilgänemä ükenep quyzım.
Tik şunda uq üzem tertläp kittem: «Bez
inmä
häk,
unıñ menän nimä bulır ine?» Üzemdeñ
baştağı uyımdan üzem oyaldım.





  • Beläheñme,
    Zölfät, — tinem min, — hin babay yanında
    qal, uğa yarzam itä tor, min vraç saqırayım.




  • Yaray,
    — tine Zölfät, qıuanıp.




Uramğa
sıqqas, yıñel hulap quyzım. Unan



aşığıp
auıl Sovetı binahına taban atlanım.
Unda östäl artında yazışıp ultırğan
sekretar ağayzan başqa ber kem dä yuq
ine. Ul miñä iğtibar za itmäne. Telefondan
şıltıratırğa röhsät horağas, başın
qağıp qına quyzı.



Uçastka
bolnitsahında trubkanı qatın keşe aldı.
«Eyı»,— tine ul yomşaq tauış menän. Min
üzemdeñ kem bulıuımdı la äytep tormay:





  • Şäñgäräyiv
    Lotfulla babay bik qatı auırıp kitkän,
    aşığıs yarzam käräk, — tinem.




  • Qayhı
    yıre auırta? Temperaturahı nisek?—tip
    horanı älege tauış.




  • Belmäyım,
    bik auır häldä ul, — tigäs, qatın keşe
    ber azğa tınıp torzo la:




  • Yaray,
    ozaqlamay barıp yıterbez, — tine. Min
    qaytqanda, Zölfät Lotfulla babayzı




karauatına
ultırtıp, ber qulı menän unı qosaqlağan,
ikensehe menän uğa säy eserä ine.





  • Es,
    babay, häl kerep kiter üzeñä, — ti ul.
    Üze bal qalağı menän babayğa varene
    tämlätep tä ala.





Bıl
küreneşkä aptırap torzom. Mineñ quldan
kilmäs ine, moğayın. Zölfätte: «Yıget
tügel

hin»
— tip ärlägänem isemä töşöp, uñayhızlanıu
toyğoho kiserzem. Baqhañ, yıget ikän dä
ul.







*
* *



İrtän
klasqa inep ultırıuım buldı, Zälifä
öndäşä haldı:





  • Lotfulla
    babayğa barzığızmı?




  • Barzıq,
    — tinem min iğtibarhız ğına.




  • Yä,
    nisek? Höyläştegezme?




  • Yuq.




  • Ni
    eşläp? — Aptırauzan Zälifäneñ küzzäre
    zurayıp kitte.




  • Bik
    qatı auırıp yata ine. Vraç saqırtıp,
    bolnitsağa ozattıq.




  • Ä-ä...
    — tine Zälifä, añlağanın belderep.—
    Timäk, unı qarausı yuq ikän.




Yaqında
ğına bezze tıñlap torğan Zölfät, uğa
yauap birgändäy:





  • Min
    beleştem: kürşehendäge Särbiyamal apay
    babayzıñ keyım-halımdarın yıuğılap,
    sirläp torğan saqtarında aş-hıuın
    äzerläp birgän. Tik bıl köndärzä ul da
    öyzä yuq, eş menän qayzalır kitkän.
    Lotfulla babay bötönläy yañğız qalğan.




  • Bılay
    bulğas, ber keme lä yuqtır inde qart
    keşeneñ, — tine Zälifä, babayzı qızğanıp.





Qalala
qızı bar za ul, — tine Zölfät nindäyzer
bitaraf qiäfättä. — Tik Lotfulla

babay
ularğa barırğa telämäy ikän. «Tıuğan
yıremdän ber qayza la kitmäyım, oşonda
tıuzım, oşonda üläm», — tip äytä, ti.



«Alyıp
bötkän, ä uğa tıuğan yır käräk.
Nimägä
ikän?» — tip uylanım min, isem kitep.





  • Qızıq
    qart äy, — tinem min, uyzarımdı
    yomğaqlağanday.




Zälifä
miñä säyır genä qarap quyzı.





  • Tıuğan
    yırzän başqa yäşäy almay, ti- mäk. — Ul
    şul saq qapıl ğına yıtdilänep: — Malayzar,
    — tine, tauışın tübänäytep, — Lotfulla
    babayğa yarzam käräk. Şul haqta uylaşırbız
    äle.




Zälifä,
nimäler isenä töşöp, aşığıp klastan
sığıp kitte. Ä min tıuğan yır haqında
uylandım. Keşe ösön, küräheñ, bik
qäzerleler ul. Şulay bulmaha, hikhände
uzğan qart ber öyzä ber üze, qarausıhız
kileş, yäşäp yatmas ine.



Älegä
auıldan ber qayza la kitkänem yuq. Mine
şaulı qalalar, zavodtar tarta. Qayhı
saqta alıs ildär, okeandar buylap säyähät
itkem kilä. Bälki, sit yaqtarza bulğandan
huñ, tıuğan yırzeñ nämä ikänen nıqlap
töşönörmön häm ber vaqıt, bik hağınıp,
auılıma urap qaytırmın...



*
* *




Zälifä
klasqa Märyäm apayzıñ sirläp kiteüye,
täüge däresteñ bulmayasağı haqında häbär
itte. Bını işetep, qapıl tınıp qaldıq.
Uqı
tıusıbızzı
yälläp quyzım. Tik äle däresteñ, bulmauına
qıuanıs hımaq toyğo la kiserzem. Bıl
toyğo küptärebezgä urtaq ine, küräheñ.
Klass şunda uq umarta küse keüyek ğöcläy
başlanı. Qayhı beräüzär sığıp uq kitergä
yıyındı, şunda, kötmägändä, Vener ağay
kilep inde.




Yägez
äle tınıslanığız, ultırışığız, — tine
ul, uqıtıusı östäle artına basıp, häm
ığı-zığı basılğandı kötöböräk torzo. —
Hezzeñ klasta otryad sovetınıñ yañı
sostavın haylarğa käräk.
Kandidaturalarzı
nıqlap uylağız, yıñ hızğanıp eşlärzäy
keşelär bulhın.





  • Ütkän
    yılğı sovettıñ otçetı bulmaymı ni?—tip
    horanı kemder urınınan.




  • Yaray,
    — tine Vener ağay, horau bireüse yağına
    töbälep, — häzer otryad sovetı predseda-
    teleneñ otçetın tıñlayıq, ulayha.




Otçet,
älbittä, kilep sıqmanı. Mäktäp buyınsa
ütkärelgän häm bezzeñ otryad ta quşılğan,
qayhı ber saralarzı iskä almağanda,
telgä alırlıq eş tä yuq ine. Ämmä, iñ
qızğanısı, ütkän yıl haylap quyılğan
otryad sovetın tänqitläüse lä tabılmanı.
Barı Zälifä genä:





  • Ölkän
    vocatıy mäktäptän kitkäs, otryadta
    pioner eşenä yünäleş bireüse lä bulmanı
    inde, — tip quyzı.





Bıl
yıyılışta min nindäyzer ber uñayhızlıq
kiserep, iptäştäremä qaramasqa tırışıp
ultırzım. Otçet tigän nämäneñ, üzebezsä

äytkändä,
«kötök» kilep sığıuında mineñ dä ğä-
yıbem bar ine, bildäle.





  • Añlaşıldı,
    — tine Vener ağay, başın qağıp. — Otçet
    bireü ösön eş käräk, ä ul yuq. Buşqa vaqıt
    äräm itmäyık, haylauzarğa küsäyık.




Şunan
huñ kandidaturalar kürhäteü kitte.





  • Otryad
    sovetına ağzalıqqa pioner Zölfät
    İrkäbayivtı kürhätäm, — tine Zälifä,
    urınınan torop.




Vener
ağay, Zölfätteñ häm tağı ber nisä
pionerzıñ isemen yazıp quyğas:





  • Mineñ
    dä ber kandidaturam bar, — tine. — Otryad
    sovetınıñ yañı sostavına Zälifä Säğitovanı
    haylarğa täqdim itäm.




  • Ul
    klasta starosta bit, — tine şunda uq
    ber nisä tauış.




Vener
ağay bezgä az ğına kölömhöräp qaranı.





  • Beläm,
    şulay za Zälifäne otryad sovetına täqdim
    itäm, ä starosta itep ikense keşene
    haylarğa mömkin.




Törlö
urından Vener ağayzı huplağan auazdar
işetelde:





  • Qıyıu,
    talapsan.




  • Üz
    eşebez ösön yanıp tora.




  • Isınlap
    ta...




  • Fatiha
    inäy haqında albom tözöüze kem başlanı?
    Ul.





Zälifäneñ
tağı la ber şäp yağın eytäyımme?—tine
Väsif, auızın yırıp. — Klas
tağı
här yañılıqtı, ÇP-nı Märyäm apayğa iñ
berense yıtkereüse tihäm dä añlarhığız,
moğayın.



Ber
nisä keşeneñ şırq-şırq kölöşkäne
işetelde. Zälifäneñ bit almaları yanıp
sıqha la, ul tınıs ultırzı. Vener ağay
auız yırıusılarğa, yuqqa teştäregezze
yıltıratahığız tigändäy, yıtdi qaraşın
töbäne. Tegelär tınıp qaldı.



Zälifäne
otryad sovetına haylarğa riza buldıq. Ä
bına üzemde yañı sostav haylağanda telgä
almauzarı hağayttı. Mineñ uyımsa, yaqşı
uqıusını, «otliçnik»tı sitläp ütergä
teyış tügeldär ine. Tıştan tınıs kürenergä
tırışham da, ike bitemdeñ beşeüyen toyzom.



Kandidaturalar
ber-ber artlı tauışqa quyıldı. Min ise
kitmägän keşe qiäfäte aldım da här
qayhıhına qulımdı kütärzem.



Zälifä
bezzeñ otryad sovetı predsedatele buldı.
Mine haylamauzarına künep, tınıslanıp
ta bötkäynem inde. Kötmägändä Zälifä
urınına starosta ittelär zä quyzılar.
Dörös, tauışqa quyğanda, qarşılar za
tabıldı. Läkin küpselek mine huplap
qulın kütärze. Oşo häl käyıfemde üzgärtte.
İptäştärem miñä ışanıstarın bötönläy
ük yuğaltmağandar ikän äle. Bıl mine
şatlandırzı la, uylandırzı la.



*
* *




Zälifä
şunday tınğıhız ber qızıqay inde ul.

Timursılar
komandahı haqında başına uy

töşöü
menän Vener ağayğa barıp ta yıtkän. Bötä
otryadtarza oşo turala hüz buldı. Bez zä
üz komandabızzı tözönök häm in, täü
başlap Lotfulla babayzıñ, üzen häm öyön
şefqa alırğa höyläştek. Q
art
älegä
üze bolnitsala. Vraçtıñ äyteüyenä
qarağanda, biş-altı könhöz unıñ menän
osraşıp bulmayasaq.



Kisä
Zölfät menän mäktäptän qaytıp kilgändä,
utın teyägän samosval Lotfulla babayzarzıñ
qapqahı töbönä kilep tuqtanı, kabinanan,
şofer ergähenän, İbrahim ağay töşöp,
qapqanı astı. Maşina ipläp kenä artı
menän ihatağa inde. Bez qapqa töbönä
kilep yıtkäs, qarşıbızğa İbrahim ağay
sıqtı.





  • Qustılar,
    babayığız bolnitsalamı? — tip horanı
    ul, yozaqlı işekkä kürhätep.




  • Bolnitsala,
    — tinem min.




  • Ey,
    sirläp kitkän ikän şul, bahırıñ, — tine
    İbrahim ağay, babayzı yälläp.—Üze lä
    ber säyır qart buldı. Kolhozdıñ yañı
    yortonan kvartir birzek. Üzäktän
    yılıtıla, yılı hıuı, vannahı, tualetı,
    gazı tigändäy... Şunda ğına rähätlänep
    yäşä lä bit. Yuq. «Ğümer itkän nigezzän
    kitmäyım», imeş. Üät bına, nimä eşläyheñ
    unıñ menän?




  • Oşo
    nigezenän başqa yäşäy almay, ti- mäk, —
    tine Zölfät, ahırı, mäktäptäge höyläşeüze
    häterläp.





Unıhı
şulayzır inde, — tine İbrahim ağay,
Zölfät menän kileşep. — Tik bına üzenä

qıyın
bit äle. Yorto la iskerze inde.
Oşo
arala ber-ike osta yıbärergä tura kiler.
Ni tihäñ, dä, auılda iñ olo veteran bit.



Şofer,
utındı buşatıp, maşinahın uramğa sığarzı.
İbrahim ağay za kitergä quzğaldı.





  • Hau
    bulığız, qustılar!—tine ul kabinağa
    kütärelgändä. — Bıl utındı bısıp-yarıp
    bireüzä qartqa yarzamlaşhağız ine.




Oşo
turala Zälifägä höyläp birgäs, ul
qıuanısınan qısqırıp uq yıbärze.





  • Malayzar...
    utın kilterep nisek yaqşı itkändär!
    Bögön ük kümäkläp bısıp-yarıp, öyöp
    quyabız, babayıbız bolnitsanan qaytqas,
    aptırap torhon.




  • Isınlap
    ta,— tine Zölfät tä, därtlänep.




Uğa
qarap, tağı ber aptırap quyzım. Qayhılay
üzgärze ul bıl arala! Kem yoğontoho? Ber
ni añlamayım.



Min
genä üzgärmäyım, buğay. Bına äle, Lotfulla
babayğa utın bısırğa tigäs, bik ük irep
kitmänem. Dörösöräge, bınday eşte yaratıp
bötörmäyım min. Öyzä lä balta, bısqı
keüyek nämälär totop barmayım. Atayım
utındı «Drucba» menän «şac-şoc» bısıp
taşlay za üze ük yarıp ta quya. Läkin häzer
min — starosta. Başqalarzıñ häybät
başlanğısın yaqlau ğına tügel, üzem aldan
yörörgä teyışmen.





  • Eyı,
    bögön ük utın bısa barayıq, — tinem.





Därestän
huñ bötä otryad Lotfulla babayzarğa
yıyıldı. Asman menän Väsif tä bar. Berehe

balta,
ikensehe bısqı totop kilgän. Tıştan
hizzermähäm dä, ularzı kürgäs, käyıfem
qırıldı. Dörös, huñğı vaqıtta ular yulımdı
basmay. Läkin ütkändägelärze tiz genä
onotop bulamı ni!





  • Eşkä
    başlayıq! — tinem min, malayzarğa,
    qızzarğa qarap.




Zälifä
miñä başı menän ımlağanday itte lä:





  • Babayzıñ
    öyön dä yıyıştırıp qaytırğa ine, —
    tine.




Min
şunda uq öyzöñ nindäy häldä bulıuın küz
aldına kilterzem.





  • Häybät
    feker, huplayım, — tinem, şayartıp.




Zölfät
menän yäşerep kitkän urından yozaq
asqısın qızzarğa alıp birzem. Ular,
döbör- şator işekte asıp, öygä inep tä
kittelär.



Öyölöp
yatqan utın miñä bik küp hımaq kürende.
«Ay-Hay, bögön bısıp bötörörbözmö ikän?»
— tip uylanım min, borsolop.



Asman
menän Väsif yıuan ğına ağastı sitkä
tägärätep bısa la başlanı. Asmanı, miñä
borolop:




Nisek
uylayhıñ, Tamir, bıl utın bezzeñ käzä
mayın sığarmasmı ikän? — tip horanı.
Bıl hüzzärzä mine kämhetkän eske mäğänä
toyğanday buldım. Asmanğa yıtdi genä
qarap aldım

da
öndäşmänem, «höyläşmäskä!» — tip, üzemde
nığıtıp quyzım. Mineñ urınğa Zölfät
yauap birze.





  • Qayhı
    beräüzärzeñ käzä mayı sıqha sığır,
    şulay za, kümäklägän yau qaytarğan, ti.
    Bez
    bıl utındı bısıp bötörörgä teyışbez.




  • Yaray-y,
    kemdeñ käzä mayı sığır — kürerbez,—
    tine Asman asıuhız ğına. Unıñ bögön
    küñele kütärenke ine.




Zölfät
menän min dä yıuan ğına qaramanı sitkä
tägärätep, yırzä yatqan kileş bısa başlanıq.
Şunda uq mineñ häläthezlegem asıqlandı
Arqırı bısqı yä östän şıylap şıuıp ütä,
yä etkän saqta köyäntä hımaq bögölä lä
quya. Äldä Zölfät tüzemle. Ul miñä ipläp
kenä añlatırğa tırışa.





  • Sama
    menän genä tart, artıq kösänmä...




Mineñ
hälde kürep qalğan Väsifkä yıtä qaldı.
Ğäzätensä, auızın yırıp:





  • Ä-hä,
    bezzeñ starosta «osta» bısıusı ikän
    dä, — ti ul, «osta» hüzenä ayırım mäğänä
    birep. — Bılay bulğas, eş barasa-aq...
    Ha-ha- ha...





Başqa
malayzar za yılmayışa. Ä min, ber kemgä
lä iğtibar itmästän, üz eşem menän
mäşğülmen. Artıq kösörgäneştän mañlayıma
borsaqtay tirzär atılıp sıqtı. Tizeräk
öyränergä, hır birmäskä isäp. Isınlap
ta, etä-törtä ber nisä tumırau kisep
taşlağas, eş yaylana töştö.



Üzem
bısam, üzem küz qırıyı menän genä Asman
menän Väsifte küzätäm. Aşıqmayınsa
tigez ber ritm menän bısalar za bısalar.
Asmanğa ni bulğan? Miñä ul gel yoqa yılkä
bulıp kürenä ine. Ana, sögöldörzä eşläp
ırattımı ni? Ber-ike tamırzı tazarta la
tuqtap tora, Väsif yäki başqa beräyhe
menän höyläşep yä şayarıp ala. Qayhı saq,
ber zä bulmaha, basıu buylap äylänep
kilä.



Ber
tın eşlägäs, yal itep alırğa uylanıq.
Utın bısıuzan tuqtauıbız buldı, şunı
ğına kötkän keüyek, öyzän, aşığıp, Zälifä
kilep sıqtı.





  • Malayzar,
    kilegez äle, — tine ul, qulın qızıu-qızıu
    bolğap. Üze nindäyzer qağız kisäge
    totqaynı.




Bez
uğa taban atlanıq:





  • Ni
    buldı?




  • Nimä
    taptıñ? Ällä Lotfulla babayzıñ
    altın-kömöştäre kilep sıqtımı?




Zälifäneñ
zur qara küzzärendä nurlı osqondar
hikereşä.





  • Altın-kömöş
    nimä ul? Süp kenä. Ä bına bını kürähegez
    kilmäyme?—tip, ul miñä ber foto tottorzo.




Min
fotoğa tekläp qaranım. Unda tüñäräk
yözlö, qalın sästären artqa tarağan,
böhtä genä kostyum keygän keşe basıp
tora. Kükräge tulı orden-mizaldar.




Bıl
kem?—tinem min, ber ni añlamay.



Zälifä
kiñ yılmaya.





  • Üzeñ
    bel...




  • Tuqta,
    Lotfulla babay, tihäm?..




  • Şul
    üze bit!—tine Zälifä, tüzemen yuyıp.




Foto
quldan qulğa küste, här kem unı kürergä,
üz täsiren urtaqlaşırğa tırıştı.





  • Küpme
    orden-mizal, ä!




  • Bına
    bınıhı Qızıl yondoz ordenı, ä bınıhı?..




  • Qızıl
    Bayraq bit. Huğışta alğan...




  • Bınauhı
    la Qızıl Bayraq ta...




  • Bıl
    — Hezmät Qızıl Bayraq ordenı, — tine
    Zälifä, fotonı qulına alıp. — Mineñ
    atayımdıqı keüyek.




*
* *



Zölfät
menän bolnitsağa Lotfulla babayzıñ
hälen belergä barzıq. Min üzem, bälki,
quzğalmağan da bulır inem, Zölfät
därtländerze. Starosta başıñ menän
keşeneñ häybät telägenä qarşı töşöp
bulmay bit inde. Kittek. Üzebez menän
küstänäs tä aldıq. Zölfät — ber banka
bal, min — şul qäzär ük varene.



Şatlandı
Lotfulla babay. «Rähmät, balalar!»—tine,
küstänästän dä bigeräk, bälki, bezzeñ
kileügä qıuanıp. Üzenä ber az häl kergän.
Şulay za ozaqlap höyläşerlek tügel.
Vraçtı kürep, babayzıñ hälen horaşqas:
«Ber un köndän ayaqqa basasaq», — tine.



Köndär
ber-ber artlı ütä torzo. Bez Lotfulla
babayzıñ hälen yış qına beleşep, yanına
barğılap yörönök. Bına unıñ bolnitsanan
sığır könö lä yıtte. Zölfät menän qarşı
alırğa kittek. Bez palatağa kilep
ingändä, babay bolnitsa keyımen üzenekenä
almaştırıp ultıra ine.
Bezze
kürgäs, yözö qoyaştay balqını.





  • Ha,
    Zölfät, Tamir uldarım, babaların
    onotmağandar äle, rähmät yauğırzarı...




  • Hine
    alıp qaytırğa tip kildek, — tinem min.




Babayzıñ
yözöndä qänäğätläneü sağıldı.





  • Yaray,
    yaray, bik rähmät, ulandar!




Lotfulla
babay taqıyalı başına kük eşläpähen,
östönä qara bişmäten, ayaqtarına rezina
kaluştarın keygäs, torop, işekkä yünälde.





  • Yägez,
    ulandar, yaylap qına, yäyäüläp kenä
    qaytayıq. Yortomdo, kürşe-tiräne
    hağındım, — tine ul tärän kisereş menän.




Ösäüläp
uram buylap üzebezzeñ yaqqa atlanıq.
Babayzıñ ber yağında — min, ikense yağında
— Zölfät. Azna buyı bolotlap, qayhı
berzä yamğır hibäläp torğandan huñ,
nihayät, kön asılıp, qoyaş sıqtı, yıüyeşlänep
yatqan şosse yuldar kipte. Lotfulla babay,
qıuanıp, saq qına küzzären qısıp, qoyaşqa
qarap quya, halqınsa saf hauanı rähätlänep
hulay. Unıñ qart tänenä kös östälä,
küräheñ: yähäteräk atlap kitä.



Min
elek qarttarzı yaratmay hımaq inem. Bına
Lotfulla babayğa qarata ber nindäy
un
day
toyğo
kisermäyım häzer. Kirehensä, unı yälläyım
min: «Yaqındarınan, ismaham, auılda ber
keme yuq. Qarsığı la ülep kitkän bit äle»,
— tip borsolam.



Ber
az şulay atlağas, Fatiha inäy haqında
la hüz quzğatırğa baznat ittem.





  • Babay,
    — tinem min haq qına, — hez sögöldörsö
    Fatiha
    Zaripova
    tigän
    inäyze belähegezme?




Lotfulla
babay, ğäcäplängändäy saq qına eyılä
birep, mineñ yözömä tekläp torzo la,
turayıp, körhönöp quyzı.






  • Ey
    zamanalar... Fatihanıñ bötä tormoşo küz
    aldımda ütte, — tine ul, uylanıp, unan
    qapıl miñä boroldo. — Niñä käräk buldı
    äle ul?




Min
albom tözörgä uylauıbızzı, bınday eşkä
başqa otryadtar za totonouın, bay material
tuplanha, muzey oyoştorolou ihtimalın
da höyläp birzem. Babayzıñ bığa ällä ni
ise kitmäs, tip uylağaynım, ulay bulıp
sıqmanı.
Ul,
sikhez şatlanıp:






  • Bına
    häybät, bik mäslihät eş, — tip huplarğa
    kereşep kitte.




Zölfät,
miñä qarap, yılmayğanday itte. Yänähe,
kürzeñme, bötähe lä yaqlay, ä hin şunday
eşteñ möhimlegen añlamayhıñ.




Zur
eş başlağanhığız, balalar, — tip hüzen
dauam itte Lotfulla babay. — Älbittä,
belgänemde hezgä höyläp biräsäkmen.
İ-i... Fatiha üze beräü ine şul... Qayzan
kilep isegezg

töştö
huñ äle ul. Häyır, unıñ huñğı, sögöldörsö
bulıp eşlägän ğümeren küptär belä. Ä
bına unıñ täüge kamsamulka ikänen, kulak
quştanı menän alışıuın kem genä häterlähen
häzer?! Ey-y, zamanalar...



Min
hağayzım. Zölfätteñ dä qolağı
qarpayzı: küzzäreneñ osqonlanıuınan
kürenep tora.





  • Babay,
    Fatiha inäy komsomolka la ineme ni?—tip
    horay haldı ul.




  • Bäy,
    şulay bulmay ni! —tine babay, bıl horauğa
    ğäcäplängändäy. — Auılda täüge kamsamul
    yaçeykahın ul oyoştorzo...




Höyläşep
kilep hizmäy zä qalğanbız: qaytıp ta
yıtkänbez ikän. Lotfulla babay qapqanan
ingäs tä, aptırap, tuqtap qaldı, yılmayıp,
haqalın hıpırıp quyzı. Zur bulmağan
burama azbar buyına yarıp öyölgän utındı
kürze ul.





  • Bıl
    — hezzeñ eş, şilmalar, — tine, eyäge
    menän ımlap. — Yä, ni äytäheñ, babayığızzı
    şatlandırzığız!




Lotfulla
babay, ğäzätensä, äkren genä atlap, öygä
inde. İnde lä, artaban atlarğa qurqqan
şikelle, işek töböndä tuqtap qaldı.




Bäy-bäy,
bıl mineñ öymö, ällä bez yañılış başqa
ber öygä barıp eläktekme? — tine ul,
izäne, täzräläre yıuılıp, mendär-yurğandarı
qağılıp-huğılıp yıyıştırılğan öy esen
qaraşı menän bayqap.



Unıñ
mıyıq astınan yılmayıp birelgän horauına
min dä şayartıp yauap birzem:





  • Bıl
    — hineñ öy, babay, tik unı kemdärzer
    yıyıştırğandar,




  • Yıyıştırğandar,
    tigen, ä, rähmät yauğırzarı.
    Üzzäreneñ
    quldarınan, igelektärenän qıuanhındar.




Lotfulla
babay östäl ergähendäge iske genä artlı
ultırğısqa barıp ultırzı. Baytaq yırzän
yäyäü qaytıp, ber az yonsop kitkänlege
kürenep tora ine.





  • Babay,
    säy quyıp yıbäräyık äle, — tine Zölfät,
    hauıt-haba yağına qaranıp. — Hıu yuq ikän.
    Tiz genä qozoqqa barıp kiläyım dä...




Min,
Zölfättän yähäteräk quzğalıp, künäkte
eläkterä haldım.





  • Hıuzı
    üzem alıp kilermen, hin hauıt- habanı,
    käräk-yaraqtı qaraştıra tor.




*
* *



Östäl
äzerlängäs, Zölfät ösöbözgä lä säy
yahanı. Lotfulla babay aşıqmay ğına,
varene menän tämläp kenä ber sınayaq
säy este. İkensehen yahatıp quyzı la:





  • Häzer
    bına Fatiha inäyıgez haqında höyläy
    başlaham da bula, — tine, qänäğätläneü
    menän haqalın hıpırıp.




Zölfät
menän ber-berebezgä qaraşıp quyzıq:
qulıbızza qäläm dä, qağız za yuq ine

Bolnitsağa
barırğa äzerlängändä, bıl haqta uyğa
la kilmägän. «Yaray, — tinem min esemdän,
— ber sögöldörsö turahında ällä nämä
höylämäs äle».



Lotfulla
babay, alıs yıldarzı hätere menän
bayqağanday, möyöşkä qarap ber kilke
tın torzo la, qapıl başın bezgä taban
borop, halmaq qına höyläp kitte.





  • Ey
    zamanalar... Bögöngöläy küz aldımda...
    Östönä qırq yamaulı kinder küldäk keygän,
    ayağına iske sepräk urap, sabata bäylägän,
    iñenä toqsay asqan un ike-un ös yäştärzäge
    häyır horaşıusı yätimä qızıqay. Atahı
    german huğışında yatıp qalğas, äsähe
    vaba sirenän ülgän. İske, täpäşäk öyzä
    ber üze. Köndözzären keşe tuphahın
    tapap ütkärhä lä, töndären, atahın,
    bigeräk tä äsähen yuqhınıp, mendären az
    sılatmağandır, moğayın. — Babay, tamağın
    qırıp, ber az ğına tınıp torzo la, hıuına
    başlağan säyın qulına alıp urtlanı,
    unan, sınayağın ipläp kenä ultırtıp,
    malayzarğa qaranı. — Un bişense yıldar,
    buğay. Timeryän bayzar yätimäne üzzärenä
    asrau itep aldılar. Fatiha ularza ber
    nisä yıl yäşäne. Ul zifa buylı, kürkäm
    yözlö, ozon qara säsle qız bulıp üste.
    Uğa küz atıusılar za yuq tügel ine. Ämmä
    Timeryän bay asrauınıñ yazmışın üzensä
    häl itergä teläne.
    Ber
    köndö unı saqırıp ala la:





Qızım,
hin häzer zur üsteñ, yıtkän qız buldıñ
inde, — ti yomşaq qına itep. — Hine

üz qızıbızzay kürep asranıq. Şunıñ ösön
hineñ haqta hästärlekte lä üz östöbözgä
alırğa haqıbız bar, tip uylayım. Beläheñme,
nimä turahında äytergä teläyım min
bögön? Hine başlı-küzle iter vaqıt yıtte
bit, qızım.



Un
bişe tulıp, saq unı altığa kitkän qızıqay,
älbittä, oyala häm, başın eyıp kenä:





  • Timeryän
    ağay, min yäş bit äle, — ti.




  • Yuq-yuq,
    qızım, — ti tegehe, häyläläp,— yäş tügel
    inde hin, tap alma keüyek ölgöröp yıtkän
    sağıñ. Şunday saqta tormoşqa sığıp
    qalmahañ, huñ bula ul. Äle bına tigän
    urını la yılmayıp tora.




Fatiha
hüzzeñ nimägä taban barğanın da, unı
kem menän bäylärgä yıyınıuzarın da
hizenä. Şuğa kürä, bötä qıyıulığın yıyıp,
bayğa üz uyın äytä lä hala:





  • Mine
    kürşe auıl bayına birergä yıyınahığız,
    buğay.
    Ul
    bik qart keşe bit.




Bıl
hüzzär Timeryände ber az aptıraşta
qaldırha la, ul sigenergä uylamay. Sönki
kürşe auıldıñ altmış yäştärzäge tol
qalğan bayı menän küptän kileşengän:
eşte yaylaha, Ti- meryängä tege bik yaqşı
ber at birergä väğäzä itkän.




Ey
qızım, — ti ul, qızıqayzı bik tä yaqın
kürgän keşe hımaq qılanıp, — bez hiñä
tik yaqşılıq qına teläybez, hüzemde kire
qaqma: ölkäneräk bulha la, bay keşegä
elägäheñ. Bınday bähet här kemgä lä
teymäy.





  • Unday
    bähet miñä käräkmäy,—ti qızıqay, özöp.




Bınan
huñ Timeryän tölkö tirehen halıp taşlay.





  • Bez
    hiñä nindäy bähet kärägen yaqşıraq
    beläbez, — ti ul, qara köyöp. — Ülergä
    dusar bulğan sağıñda, uramdan alıp
    inep, hine üz balabızzay kürep üsterzek.
    Tuyıp
    hikermä. Rähim itep, bezgä buyhon!
    Töşöndöñmö?




Fatiha
öndäşmäy. Timeryän, hüzze bötkängä
hanap, eyäge menän genä uğa kitergä
işara yahay. Bay ösön yaqşı at qarşıhında
yätimä qızzıñ yazmışı huqır tingä lä
tormay ine, älbittä.



Yäş
bulha la, küpte kürep, küpte kiserep
ölgörgän Fatiha bını küñele menän toya
häm üze ösön mäğqul ber qararğa kilä.
Şul uq töndö ul Timeryändär öyönän sığıp
kitä. İrtän unı auıl buylap ezläp
qarahalar za, taba almayzar.



Lotfulla
babay höyläüzän tuqtap, sınayağına
säynüktän säy qoyop aldı la yaylap qına
esä başlanı. Küräheñ, tamağı kibep
kitkäyne. Bez tüzemhezlek menän unıñ
hüzze dauam iteüyen köttök. Şulay za ber
azzan Zölfät horap quyzı:





  • Fatiha
    inäy qayza kitä huñ?




Babay,
bıl horauzı işetmägändäy, säyın esep
bötörgäs, haqalın hıpırıp:




Ey
zamanalar... — tine. Şunan huñ ğına
Zölfätkä küz taşlap aldı la yänä halmaq
qına höyläp kitte. — Ä Fatiha tañ
atır-atmastan qalağa yul tota. Yaqşı
keşelärgä tap bulıp, un
da
eşkä urınlaşa. Yäştär menän aralaşıp,
qıyıulana töşä, küp kenä nämälärze añlay
başlay.



Ozaqlamay
revolyutsiya bula, batşanı töşörälär.
Fatiha keüyektär irkeneräk hulay başlay,
ğilem alırğa la mömkinlek tıua.



Min
inde unıñ nizär eşläüyen, nisek belem
alıuın belep bötörmäyım, üzenän
işetkändärze genä höyläyım. Ber saq
qalala kultura-ağartıu eştärenä
öyräteüse kurs asılasağı haqında häbär
tarala. Bını işetkäs, Fatihanıñ tınıslığı
yuğala: nisek tä şunda elägergä qarar
itä. Äzerlege naqısıraq bulha la,
kamsamulka qız aptırap qalmay, üz
tigänenä ireşä. Kursta uqıp, tanıqlıq
alıp, tıuğan yağına qayta.



Bezzeñ
Qondozlo auılı, älbittä, Fatihanı qolas
yäyıp kenä qarşı almay. Beräüzär:




Elekke
yätimä ana nisek ğilem estäp, keşe bulıp
qaytqan, tanımashıñ da, — tizär, huplap.



İkenselär,
unı yaratmayınsa:




Märyägä
äylängän, säsen kistergän, betle baş
sağın onotqan, — tizär.



Mägär
Fatiha, ber nimägä qaramay, kamsamul
yaçeykahın buldırıu hästärenä kereşä.
Ul bezze här saq därtländerep torzo.
Bez üzebezzeñ kamsamul bulıuıbız,
halıqtı yaqtılıqqa, yañı tormoşqa äyzäüyebez
menän bik ğorurlandıq. Ä Fatiha, klub,
uqıu öyö mödire eştären alıp barıu menän
bergä, halıqtı, ayırıusa yäştärze
uqırğa-yazırğa öyräteügä lä küp tırışlıq
haldı.





  • Nisek?
    Uqıtıusı la buldımı ni? — tip horau
    qıstırzı Zölfät.




  • Eyı,
    — tine Lotfulla babay, başın qağıp. —
    Ber uram yäki ber tirä keşeläre irke-
    neräk öygä yıyılalar za uqırğa, yazırğa
    öyränälär. Bını
    «likbez»
    tip
    yöröttölär ul saqta. Fatiha bına şul
    «likbez»
    uqıtıusıhı
    buldı.




Ey
zamanalar... Sovet tip, yañı tormoş tip,
Fatiha tınğı belmäne, ilhamlanıp yäşäne.
Bıl — Sovet vlası doşmandarına oqşap
bötmäne. Şuğa la uğa höcüm oyoştorola.
Spektakl quyıp, huñ ğına öyönä qaytıp
kilgändä, uramdıñ qarañğı möyöşöndä
bazıq käüzäle, qara mıyıqlı beräü
Fatihanıñ qarşıhına sığıp basa.





  • Hezgä
    ni käräk?—tip öndäşä Fatiha, qıyıu
    bulırğa tırışıp.




  • Tauışlanma!
    —ti tege häm qızzıñ sigenä başlağanın
    kürep, köräktäy qulı menän yağahınan
    eläkterä hala. Fatiha qara mıyıqlınıñ
    yul basıuı yuqqa tügellegen hizep, qısqırıp
    yıbärä:




  • Qotqa-arığı-ğız!




Mıyıqlı
unı tağı la qatıraq bıuıp, teş arahınan
ısılday:




Haq
mosolmandarzı allağa qarşı qotortqanıñ
ösön yauap birer mäleñ yıtte
.



Tını
qısılıp, häle möşköllänep barha la,
Fatiha ısqınırğa ıntılıp tartıla,
säbälänä, qısqırırğa tırışa. Bınday
qarşılıqtı kötmägän bandit, eşte tizeräk
bötörörgä aşığıp, bısağın sığara la,
heltänep, qızzıñ, kükrägenä qazay,
bähetenä qarşı, yörägenä tap kilterä
almay. İnde küz aldarı qarañğılanıp
quyha la, Fatiha yän-farman alışıuın
dauam itä. Yulbasar bısaqlı qulı menän
ikense tapqır heltänäm tigändä genä
kemder küsäk menän unıñ başına qundıra,
tege şunda uq artına aua. Tamam hälhezlängän
Fatiha Nurislam isemle komsomoletstı
tanıp häm şatlanıp, unıñ kükrägenä kilep
qaplana.



Nurislam
küptän ük Fatihanı yaratıp yörögän ikän.
Kistären üzenä kürenmäy genä unı ozatıp
quya torğan bulğan. Bıl kistä lä ana şulay
itä ul häm Fatihanı ülemdän qotqarıp
qala. Bıl häldän huñ Fatiha ayzan artıq
bolnitsala yattı. Unıñ yöräk täñgälenän
yuğarıraq kükräge yaralanğaynı. Komsomulka
qızzıñ eştäre, töngö faciğä turahında
gazetalarza yazıp sıqtılar. Uğa tistälägän
hattar kilde.





  • Ä
    tege banditqa nimä buldı?—tip horanım
    min, üzem dä hizmästän.




  • Yazahın
    aldı, — tine babay. — Ul ber kulak malayı
    bulğan. Fatihanı yuq itergä unı qotortqanı
    ösön Timeryän bay za ğäzel yazanan
    qotolmanı.




Fatiha
bolnitsanan hauığıp sıqqas, Nuris
lam
menän
unıñ tuyı buldı. Komsomul tuyı. Ul bötä
auıldıñ bayramına äylände.



Babayzan
küzen almay ultırğan Zölfätteñ auızı
asılıp quyzı.





  • Komsomol
    tuyı ul saqta la bar ineme ni?—tip horay
    haldı ul.




  • Fatihanıñ
    tuyı bına şulay ütte, här kem unıñ
    şatlığın urtaqlaşırğa teläne... Ozaqlamay
    Nurislam auılğa berense traktorzı alıp
    qayttı la halıqtı şaq qatırzı. Üzeneñ
    qoros ayğırı menän yañı ğına oyoşa
    başlağan kolhoz yırzären hörzö. Keşelärzeñ
    küñele kütärelde, ular bergäläp eşläüzeñ
    tämen toyzo. Bıl vaqıtta Fatiha
    kitaphanası vazifahın ütäy ine. Elekkesä
    ihlas häm al-yalhız eşläne. Ämmä huğış
    aldınan sälämätlege qaqşağaynı unıñ.
    Bandittıñ bısaq eze üzen yış qına
    hizzerä başlanı. Vraçtar uğa ber az yal
    itergä käñäş ittelär. Ämmä Fatiha riza
    bulmanı, huğış başlanıp, mehanizatorzar
    yauğa kitep bötkäs, ul üz haulığı menän
    isäpläşmäy ireneñ traktorına ultırzı.
    Yıtmähä, tınıs vaqıttağı menän sağıştırğanda
    ikelätä, öslätä tırışırğa tura kilde.




Huğış
tuqtağanda, Fatihanıñ sälämätlege
nasarlanğaynı, traktorzan ayırılırğa
mäcbür buldı. Şunan, ber az daualağanğas,
bezzeñ ösön yañı eşkä — sögöldör üstereügä
totondo.




Eyı,
babay, ul haqta İbrahim ağayzan da
işetkäynek, — tinem min.



İbrahim
da beläler şul. Unıñ äsähe lä sögöldörsö
ine bit. — Babay säy menän tamağın
sılattı la sınayağın qaplap quyzı. —
Fatiha — olo ruhlı keşe ine. Sögöldör
üstereügä lä üzenä has ğäyrät menän
totondo ul. Min kolhoz predsedatele
bulham da, bıl yañı şöğölgä, bezzeñ yırze
üz iterme, uñırmı, tip şikläneberäk
qaray inem. Ä ul şiklänmäne, üzenä nıq
ışandı häm yıñeü yaulanı.



*
* *



Lotfulla
babay höylägändärze Zölfät menän ikäüläp
tırışıp-tırışıp ike kön yazzıq. Ayırım
urındarın yänä barıp horaşırğa tura
kilde. Yazıu yıñel bulmaha la, eşte bötkäs,
ikebez zä şatlandıq.





  • Qara
    äy, Fatiha inäy ısınlap ta geroy bulğan
    bit, — tine Zölfät, tulqınlanıp.




  • Eyı,
    — tinem min, unı yöpläp. — Auılıbızza
    nindäy keşe yäşägän, ä bez unıñ haqında
    ber ni zä işetkänebez bulmağan.




Zölfät
menän şulay hoqlanışıp, qıuanışıp
höyläşep ultırğanda, yanıbızğa Gölşat
heñlem kilep inde. Ul da, mineñ keüyek,
buyğa bäläkäy häm qaqsa. Ämmä aqılı
menän qayhı saqta ölkän keşene häterlätep
quya. Gel «bişle»- gä uqıu menän bergä,
otryadtarındağı yämäğät eştären, minän
ayırmalı bularaq, ihlas başqarıp yöröy
ul.





  • Ağay,
    — tine heñlem, üzenä has bulmağansa,
    uñayhızlanıp, — hez Lotfulla babay
    yanına inep-sığıp yöröyhögöz şikelle.
    Sälämätlege nisek äle unıñ?




  • Yarayhı,
    — tinem min, aptırap. — Ä niñä käräk ul
    hiñä?




  • Ni...
    — tip heñlem, äytergäme, äytmäskäme
    tigändäy, totloğop torzo la, — unıñ
    tormoş yulın öyränergä buldıq, — tine.




  • Oho,
    — tinem min, ğäcäplänep.




Bıl
häbär Zölfätteñ küñelen kütärep yıbärze,
buğay.





  • Häybät
    eş, — tine ul, yılmayıp. — Lotfulla
    babay bığa layıq keşe.




*
* *



Revolyutsiya,
rähimhez sinfi köräş turahında kitaptarzan
uqığanım, kinofilmdar qarağanım bar.
Mägär bezzeñ auılda la şunday ayauhız
köräş bulıuın başıma la kiltergänem yuq
ine. Mineñ uyımsa, bayzar menän yarlılar
qayzalır üz-ara alışqan, ültereşkän, ä
bezzeñ tirägä unday bäreleştär qağılmay
ütkän, yänähe. Qağılğan ikän şul. Ana,
Fatiha inäyzeñ yazmışı oşo haqta höylämäyme
ni! Ğömümän, unıñ tormoş yulı küzemde
asqanday buldı. Nisekter, üzem dä
hizmästän, keşelärgä, ularzıñ eştärenä
yıtdiyeräk qaray başlanım. Şul

Asmanğa
asıuım mine huqıraytqan, küräheñ. Fatiha
inäy auılıbızzağı yaqtı yondozzarzıñ
berehe bulğan bit. Üzeneñ hezmättäre,
yöräk yalqını menän başqalarzı yılıtqan,
şatlandırğan. İnde bıl yondoz hünhä lä,
unıñ nurzarı haman keşelärgä hirpelä,
maturlıqqa, yaqşılıqqa äyzäy. Nisek başta
uq şunı añlamanım ikän?!



Bez
Fatiha inäy turahında istälekte mäktäpkä
alıp kilgäs, bıl üzenä kürä ber vaqiğa
buldı. Zälifä unı şunda uq Märyäm apayğa
kürhätte. Uqıtıusıbız istälekte bötä
otryadqa uqıp sıqtı, huñınan, uysan
qaraşın klasqa töbäp:




Oşonday
güzäl keşe menän bez hämmäbez zä
ğorurlanırğa haqlıbız. Bötä ğümere —
ilgä birelgänlek, namıslı, tırış hezmät
bit unıñ, — tine.



Min
hizzermäy genä Asman yağına küz taşlayım.
Unıñ bötä yözön alhıu yalqın yalmağan.
Tulqınlanalır. Ni tihäñ dä, öläsähe bit.
Albom tözöü eşenä ul da därtlänep
quşılıp kitte, öläsäheneñ ber nisä
fotohüräten, unıñ turahında qasandır
gazetala basılıp sıqqan mäqäläne häm
orden-mizaldarın, Poçet gramotaların
alıp kilde. Bınan tış ul Fatiha inäyzeñ
baytaq şähsi äyberzäre haqlanıuın da
häbär itte. Bıl bezze aptıraşta qaldırzı:
ular menän ni eşlärgä? Zälifä Vener
ağayğa yügerze. Ölkän vocatıy bezze
şunda uq tınıslandırzı.



Äyberzär
älegä urınında yatıp torhon. Muzey tözölöü
menän üzebez horatıp aldırırbız, tik
ularzı haqlau, ulay ğına tügel, tağı la
yañıların tabıu eşen Asmanğa yökmätäbez,—
tine.



Asman
bığa bik qänäğät ine.



*
* *



Uñış
bayramı...



Ul
bezzä huñğı yıldarza gel ütkärelep
kilä. Közzöñ ber matur könö şuğa arnala.



Bıyıl
bez uñış bayramına ayırıusa tırışıp
äzerländek.
Mäktäp
zalı, klastar bizälde. Oşo tantanağa
arnap, stena gazetaları sığarıldı.
Üzebez zä böhtäräk, maturıraq keyınep
kilergä tırıştıq.



Bına
nurzar säsep torğan yaqtı zalğa bötä
mäktäp uqıusıları, ölkändär yıyıldı. Ä
sähnälä, prezidium östäle artında, min
Gölğäyşä Mörsälimovna menän Lotfulla
babayzı, İbrahim ağayzı häm tağı ber
nisä kolhozsını kürzem. Direktorzan
başqalarınıñ hämmäheneñ kükräktärendä
orden-mizaldarı balqıp tora. Lotfulla
babayğa ayırıusa hoqlanıp qaranım. Yañı
horo kostyumın keyıp, kükrägenä nagradaların
tağıp alğas, nindäy höykömlölänep,
yäşärep kitkän ul!



Tantanalı
kisä asılğas, berense hüz Gölğäyşä
Mörsälimovnağa birelde. Ul halmaq atlap

tribunağa
sıqtı häm zalğa qarap ütä ihlaslıq menän
yılmayzı. Bıl yılmayıu bezgä lä küste.
Oşo mäldä bayramdıñ ısınlap başlanıuın,
küñelemde döyöm kütärenkelek, tulqınlanıu
biläp alıuın toyzom.




Kürep
toram, yözzäregezzä şatlıq balqıy,—
tine direktor. — Eyı, bögön olo bayram,
hezmätte, tınıslıqtı höygän halqıbızzıñ
iñ qıuanıslı bayramı. Bıl köngä bötä
kolhozsılar menän ber rättän, bez zä
arıu uq tos büläk menän kildek. Maldarğa
azıq äzerläüzä, urıp yıyıuza aktiv
qatnaştıq. Ä bez üstergän tatlı sögöldörzöñ
här gektarı altı yöz tsentner uñış birze!



Huñğı
hüzzärze işeteü menän bötä zal urınınan
kütärelep qul sabırğa kereşte. Prezi-
diumdağılar za, ayaq östö basıp, uqıusılarğa
quşıldı. Başqalar menän bergä min dä
qıuandım, ğorurlandım.



Gölğäyşä
Mörsälimovna yänä eştä ayırıusa tırışlıq
kürhätkän uqıusılarzı hanap kitte.
«Mine iskä almaha yarar ine», — tip uylap
ta ölgörmänem, isem-familiyam yañğırap
ta kitte. Äle genä mine qanatlandırğan
qıuanıstarım hıpırıp alğanday yuqqa
sıqtı. Yıtmähä, ergämdä ultırğan Zölfät
qabırğama törtköläp, mısqıllağanday,
yılmayıp qaranı. Yır yarılha, şunda töşöp
kiterzäy bulıp, başımdı eyzem. Sögöldör
üstergän, uñışın yıyğan mäldä vayımhız
qarauım, yuq-bar säbäp menän dä eştän
qalıuzarım ösön ükenep quyzım. Şunday
uyzarğa birelep, tribunağa sıqqan
Lotfulla babayzı la yünläp tıñlamanım.
Unıñ barı tik: «Hezzeñ aranan da Fatiha
inäyıgez keüyek bınamın tigän sögöldörsölär
üsep kitäsägenä şiklänmäyım», — tigän
hüzzären genä işetep qaldım.



Ä
ber azzan ikense ber tanış tauıştıñ:
«Üät bına...» — tip äyteüyenä, uyzarımdan
qapıl arınıp, başımdı kütärzem. İbrahim
ağay tribuna ergähenä sığıp basqan da,
ğäzätensä, bötä yözö menän yılmayıp
höyläp tora imeş.





  • Sögöldör
    üstereüzä, unı yuğaltıuhız yıyıp alıuza
    ayırıusa tırışıp eşlägän balalarıbızzı
    kolhoz idarahı kitaptar menän büläklärgä
    qarar itte, — tine lä, qulındağı qağızğa
    küz töşöröp alğas, higezense klasta
    ber qızıqayzıñ isemen äytte.




Qızıqay
tribuna yanında ğına ultırğan ikän. yähät
kenä urınınan torop, sähnägä kütärelde.
Unıñ bılay za sandır ozon buyı yuğarıla
tağı la ozonaya töşkändäy kürende. İbrahim
ağay uğa, nisekter, atalarsa yağımlı itep
qaranı häm tribuna artınan qalın ğına
ber kitaptı alıp:





  • Hez
    Arkadiy
    Gaydarzıñ
    «Haylanma äsärzär»yı menän büläklänähegez,
    — tine.




Qızıqayğa
kitaptı tottorğas, İbrahim ağay unıñ
qulın qıstı häm arqahınan yıñelsä genä
qağıp quyzı.





  • Rähmät!
    — tine qızıqay, tulqınlanıuzan bit
    ostarı alhıulanıp.




Büläktär
tapşırıu zalda zur yänläneü tıuzırzı.
Sähnägä kütärelgän här uqıusığa görlätep
qul saptıq. Bına Zälifäneñ dä isem-familiyahı
äytelde. Qızıqay, İbrahim ağay qarşıhına
kilep, büläk-kitaptı alğas ta, urınına
töşöp ultırırğa aşıqmanı. Yözö menän
zalğa äylänep:




Tıuğan
kolhozım ösön kiläsäktä tağı la
tırışıbıraq eşlärgä, Fatiha inäyzär
amanatına toğro bulırğa hüz biräm, —
tine.



Küräheñ,
bıl hüzzärze ul aldan uylap quyğandır:
şunday osta itep äytte, artistka tip
tororhoñ, üze qızarmanı la.



Zälifä
ösön qul sabıuzar basılırğa la ölgörmäne,
İbrahim ağay yänä qulındağı qağızğa
tekläp:





  • Şäükätov
    Tamir, — tip uqını.




Min
büläk kötmäy inem. Tege vaqıtta Zölfät
menän höyläşkändän huñ, büläkkä tügel,
maqtap telgä alınırğa la layıqhız
bulıuımdı añlağaynım inde. Yıtmähä,
klasta qayhı ber ozon teldärzeñ: «Beräüzär
tir tügä, ikenselär maqtala», — tip
törttöröüzären dä işetergä tura kilgäyne.
Älege büläkte lä qabul ithäm, tağı nimä
timästär? Häm ular haqlı bulasaq. Starosta
la bit äle min. Bıl haqta onotorğa haqım
barmı? Ni eşlärgä? Ällä alıp qına quyayımmı?
Büläge lä nindäy bit! Kitap. Yuq-yuq!..



Başımdan
yäşen tizlegendä şunday uyzar ütte.
Ä
üzem haman basıp toram. Prezidium östäle
artında ultırğan Gölğäyşä Mörsälimovna,
başı menän mineñ yaqqa ımlap:





  • Yä-yä,
    Şäükätov, niñä aptırap qaldıñ? Yähäteräk
    bul, — tine.




Min,
kisken qararğa kilep, şunda uk üz uyımdı
äyttem dä haldım:





  • Min
    bınday zur büläkkä layıq tügelmen.




Nıq
tulqınlanıuzan bittärem yanıp, urınıma
ultırzım.



İbrahim
ağay, bıl nindäy häl tigändäy, ber miñä
taban, ber prezidium yağına qarap aldı.



Gölğäyşä
Mörsälimovnanıñ yözöndä lä ğäcäpläneü
bildähe sağıldı. Tik ul üzen bik tiz
qulğa alıp:





  • Ey
    Şäükätov, habaqtı birzeñ hin bezgä, —
    tine. Mäktäpteñ otliçnigı tip,
    büläkläneüselär isemlegenä hine üzem
    indergäynem. Bıl hatanı la häzer üzemä
    ük tözätergä tura kiler, ahırı. Şäükätov,
    hineñsä, mäsälän, kem hezzä şäberäk
    eşläne?




  • Mäsälän...
    — Min totloğop qaldım. — Mäsälän...
    Väsif Ğabdullin... — Yänä Zölfätte, tağı
    ber nisä uqıusını äytmäkse inem, mine
    Gölğäyşä Mörsälimovna şunda uq bülde:





Väsif
Ğabdullin... — Direktorzıñ yözö
hizeler-hizelmäs qarañğılanıp quyzı.
Ul üzenän arttaraq ultırğan Märyäm apay
menän ni
mäler
höyläşep alğas: — Isınlap ta, bez Ğab-
dullinğa teyışle büläkte Şäükätovqa
birä yazğanbız ikän, — tine. — Yaray äle
Şäükätov bını üze hizep qalğan. Bıl
hatabız ösön Ğabdullindan ğäfü ütenäbez.
Äyzä, Väsif, sähnägä sıq. Büläk — hineke!



«Väsif
kirelänmägäyı», — tip şiklänep tä
quyğaynım. Yuq, ulay bulıp sıqmanı. Yoqa,
yıñel käüzäle Väsif bötä zal aşa şäp-şäp
atlap ütep, sähnägä kütärelde. Direktorzıñ
hüze uğa kileşte, küräheñ. İbrahim ağay,
arqahınan höyä-höyä, uğa
Mark
Tvendıñ
«Prints häm telänse» tigän qalın ğına
kitabın tapşırzı. Min bığa qızığıp ta,
könläşep tä qaranım.



Bıyılğı
uñış bayramı mineñ ösön bik ük küñelle
bulmaha la, üzemde keşe itep his ittem.
İptäştärem aldında ğorurlığım
kämhetelmäne. Ä büläk... Unıhın alda,
layıq bulham, alırmın äle. Üzemä
täğäyındären.



*
* *



Därestän
huñ Zölfät menän pioner bülmähenä inep
sıqmaqsı buldıq. Lotfulla babay
turahındağı albomdı asıp qarağı kilä
ine. Sönki iptäştäre menän heñlem Gölşat
unı eşlägändä Zölfät menän mineñ dä
ölöş inde. Ular ösön babay menän äñgämäne
bez oyoştorzoq. Üzebezzeñ täcribägä
tayanıp, qarttıñ tormoş yulın häybätläp
yazıp sığırğa la yarzamlaştıq.



Pioner
bülmähendä
bezze Vener ağay qarşı aldı:





  • Yä,
    yıgettär, häldäregez nisek?




  • Häybät
    äle, — tinem min.




Vener
ağay miñä hınabıraq qaranı.





  • Hezmät
    veterandarı menän osraşıu sborına
    äzerlek nisek bara?




  • Äzerlänäbez,
    — tinem min, nisekter, vayımhız kürenergä
    tırışıp. — Fatiha inäy turahında
    materialdar tuplauzı dauam itäbez.




  • Yarayhı,
    ulay bulğas, — tine Vener ağay, huplap.




Şunda
Zölfät tä hüzgä quşıldı:





  • Sborğa
    bezzeñ raport häybät bulasaq.




Vener
ağay, saq qına yılmayğanday itep,



Zölfätkä
küz taşlap aldı, tik ber hüz zä öndäşmäne.
Min, oşo tınlıqtan fayzalanıp:





  • Vener
    ağay, bişenselärzeñ albomın qararğa
    ine, — tinem.




Ölkän
vocatıy qaraşın miñä hirpep:





  • Ä,
    heñleñdärzeñ eşenme? Qara äyzä,— tine
    häm, şkaftı asıp, qalın ğına albomdı
    aldı la mineñ alğa, östälgä, quyzı.




Zölfät
menän ikebez zä albomğa eyıldek,
heñlemdär, quldarınan kilgänsä, unı
bizärgä tırışqandar. Tışına, curnaldarzan
kisep alıp, haldattarzıñ huğıştağı
batırlığın kürhätkän ber nisä hürät
yäbeştergändär. Ularza tuptan atıp
torğan artilleristar za, tankı
lar
artınan höcümgä barğan uqsılar za, osop
barıusı ike-ös istrebitel dä bar. Ämmä
iñ iğtibarzı yälep itkäne — leytenant
Yıgorov
menän
sercant Kantariyanıñ reyhstag kömbäzenä
bayraq qazap torğandı sağıldırğan
hürät. Ul küñeldä tantana, ğorurlıq
uyata. Şul uq vaqıtta auır häm zur
yuğaltıuzar menän tulı Yıñeü yulın da küz
aldına bastıra.



Lotfulla
babay za Volganan Oderğasa oşo yuldı
ütkän. Heñlemdär albomdıñ berense
bitenä unıñ orden-mizaldarın tağıp
töşkän zur ğına fotohın quyğandar.
Astına ere häreftär menän «Böyök Vatan
huğışı häm hezmät veteranı Lotfulla
Nizametdin ulı Şängäräyiv» tip yazılğan.
Unan huñ unıñ tormoş yulı bäynä-bäynä
höyläp birelgän. Bınıhın bez yattan
beläbez. Şuğa kürä uqıp tormanıq. Barı
tik yaugirzıñ törlö yıldarzağı fotoların,
albom bittärenä yäbeşterelgän yäki
yahap quyılğan matur-matur hürättärze
genä qızıqhınıp qarap sıqtıq.



Unıñ
ğümereneñ här osoro üzensä matur häm
hoqlanğıs.



Revolyutsiyanan
huñ ul auılda täüge komsomolets, täüge
kolhozsı bulğan. Kulaktarğa qarşı
köräşkän, spektakeldärzä, kontserttarza
qatnaşqan. Başqalar menän bergä yıñ
hızğanıp yır hörgän, igen säskän, urğan,
huqqan...



Huğış
aldınan unı «Qızıl yul» kolhozınıñ
brigadirı itep haylağandar
.



Ä
qalğanı... huğış, auır häm danlı yıñeü
yulı... Yänä tınıs hezmät...



Uylap
qarahañ, Lotfulla babayzıñ bötä tormoşo
ilgä, halqıbızğa arnalğan bit. Albomdağı
hürättärzän, oşo yabay biografik yazmanan
unıñ här saq tormoştoñ alğı hızığında
bulıuın küräheñ. Bıl üze batırlıq tügelme
ni!



Albomdıñ
huñğı biten yabıp, pioner bülmähenän
sıqqanda, min oşo haqta uylanım häm
Zölfätkä qarap quyzım.
Unıñ
da yözö yıtdi ine. Bälki, ul da Lotfulla
babay haqında uylağandır.



Mäktäp
qapqahı töböndä bezgä Väsif osranı. Ul
bezzeñ qayza ingände kürep qalıp,
kötöböräk torğan ikän. Şım ğına qaytır
yaqqa atlanıq, hizäm: Väsif miñä qarap-qarap
quya. Moğayın, üzemä genä äyter hüze
barzır, tik Zölfät aldında uñayhızlana,
küräheñ. Şulay za, tıqrıqtı sıqqas,
bezzeñ yuldar ayırılasağın añlap, ul hüz
başlanı.





  • Tamir,
    uñış bayramında mineñ haqta yaqşı hüzeñ
    ösön rähmät. Ä min bını hinän his kötmäy
    inem.




  • Ni
    eşläp? — tinem min, ğäcäplänep.




Väsif
bıl horauzan qauşabıraq qalğanday


kürende.





  • Tege...
    ni... Asman menän min dus, ä hin, kirehensä...






Bında
Asmandıñ ni qısılışı bar?





  • in
    eskerhez... ğäzel, ä min...




Bez,
tıqrıqtı ütep, uramğa sıqtıq.
Min
tuqtaldım.





  • Yaray,
    Väsif, hau bul!—tinem, haubullaşırğa
    qulımdı huzıp.




Väsif,
qulımdı qısıp totqas, saq qına arıraq
kitkän Zölfätkä qarap aldı.





  • Tamir,
    — tine ul, tauışın äkrenäytep, — hineñ,
    alda min ğäyıple bit.




  • Hineñ
    nindäy ğäyıbeñ bulhın?




  • Bar
    şul, — tine Väsif ükenes menän häm ayaq
    astına töbälde. — Asman menän hineñ
    duslığıñ özölöüzä mineñ dä ğäyıp bar.
    Beläheñme, bez dürtenselä uqığanda min
    dä Asman menän duslaşırğa teläy inem.
    Tik ul gel hiñä tartıldı. Hez gel bergä
    buldığız. Bıl mine bik könläşterä
    torğaynı. Tüzmänem, ber vaqıt, hin pioner
    lagerına kitkäs, min Asmanğa: «Tamir
    hineñ haqta: «Asmandı köslö bulğanğa
    ğına dus küräm. Mineñ telohranitel
    ul», — tip höyläy», — tinem. Asmandıñ
    qolağına elek tä ber nisä hüz töşörgöläp,
    unıñ keşe hüzenä ışa- nıusanlığın hizep
    alğaynım inde. Ä bıl yulı, mineñ hüzzärze
    işetkäs, ul buzarıp, qızıp kitte: «Min
    uğa kürhätermen «telohranitel»- de!»
    — tine.




Huñınan,
hez doşmanlaşıp yöröy başlağas, min bik
ükendem, tik ğäyıbemde tanırğa buldıra
almanım. Ğäfü it!



Väsif,
bälki, mineñ qabınıp kiteüyemde, är-
läüyemde kötkänder. Läkin küñelemdä uğa
qarata asıu za, üpkä lä yuq ine.





  • Yaray
    inde, ütkän eşkä — salauat, — tinem.




Bıl
hüzzärzän huñ Väsifteñ başı kütärelep,
yözö yaqtırıp kitte.





  • Beläheñme,
    üzemdeñ ğäyıpte Asmanğa la höyläp,
    hezze duslaştıra alam.




  • Käräkmäy,
    — tinem min şunda uq. — Asman menän
    duslaşa almamdır. Bez ul saqta bäläkäyıräk
    inek, älbittä. Şulay za unıñ urınında
    min bulham, keşe hüzenä qarap, duslıqtı
    özmäs inem. Yuq, duslıq här törlö vaqlıqtan,
    ğäybättän östön bulırğa teyış. Şunhız
    ul ozaq yäşäy almay.




Väsif
menän qul qısışıp ayırılıştım. Mine
kötöp torğan Zölfät yanına aşıqtım. Ul
miñä serle genä qarap aldı la:





  • Kisälä
    büläk alğanı ösön rähmäten bik ozaq
    belderze, — tine.




  • Yuq,
    bez başqa nämälär haqında höyläştek.




  • Ä
    hineñ kisäge sığışıñdı klasta huplayzar.
    «Yıget ikän bezzeñ Tamir», — tizär.




Zölfätteñ
bıl hüzzäre küñelemde kütärep yıbärze.
«Namısım quşqansa yäşärgä, üz-üzemä ber
qasan da hıyanat itmäskä», — tip üz-üzemde
estän nığıttım min.









epilog



Bez
inde
VII
klasta
uqıybız. Bıyıl Oktyabr bayramına «Hezmät
danı» muzeyın astıq. Unı yıhazlauza
sögöldörzä eşläp alğan aqsabız totoldo.
Bizäü ösön qalanan mahsus rässam
saqırıldı. Muzeyıbız bına tigän kilep
sıqtı! Unı qararğa üzebezzeñ auıl halqı
ğına tügel, sittän dä keşelär kilä.



Muzeyzıñ
iñ türendä Fatiha inäy Zari- povanıñ
zur fotohüräte, unıñ tormoş häm hezmät
yulın sağıldırğan stend, ä vitrinala,
bıyala astında, orden-mizaldarı, Poçet
gramotaları, unıñ haqında gazetala
basılıp sıqqan materialdar häm şähsi
äyberzäre.



Lotfulla
babayğa arnap ta şunday uq stend häm
vitrina yahanıq.



Kolhoz
tarihında üz hezmättäre menän ayırıusa
dan qazanğan tistälägän keşe muzeyza
urın aldı. Ezläneüze äle lä dauam itäbez.
Berense traktorsı Nurislam
Zaripov
turahında
la materialdar tuplaybız. Bıl eş bötä
balalarzı mauıqtırzı.



Asman,
öläsähe turahındağı materialdar muzeyğa
quyılğas, nıq üzgärze. Uqıuın, tärtiben
yaqşırttı. Bıyıl kolhoz sögöldöröndä lä
häybät eşläne. Ä muzeyza direktorzıñ
aktiv yarzamsıhına äüyerelde. Här köndö
bında tegehen — tegeläy, bınıhın —
bılay itep yöröy, kileüselärze qarşı
alıp, ularğa üze belgändärze höyläy.



Şunıhı
ğäcäp, elek tuqtauhız sirläp, öyönän
sıqmay yatqan, sıqha la qapqa töbönän
kitmägän Lotfulla babay häzer his tınğı
belmäy, yış qına mäktäptä, muzeyza,
kolhoz idarahında bula.



Lotfulla
babayzı bez zä onotmaybız. Kön hayın
tiyerlek öyönä barıp, uğa donya kötöüzä,
kolhoz remontlap birgän öyön tärtiptä
totouza yarzam itäbez. Östäp şunı äytäm:
min Asman menän dä, Väsif menän dä ısınlap
duslaşıp kitä almanım. Osraşqanda
höyläşep tä torabız, bergäläp törlö
uyındar za uynaybız, uqıuza yarzam itkänem
dä bar üzzärenä. Läkin yörägemde tulıhınsa
asa almayım ularğa. Niñäler, eske ber
kös ruhımdı bığaulap tora. İhtimal, min
duslıqqa ütä yuğarı talap quya torğanmındır.
Häyır, quyırğa käräk tä ul. Bına min
Zölfätkä üzemä ışanğan keüyek ışanam,
telähä nindäy seremde sisä alam. Ul üze
lä bötä uy- hıyaldarın mineñ menän büleşä.



Asman
menän Väsif tä III—IV klasta uqığan saqtağı
malayzar tügel inde. Bını yaqşı beläm dä
ul, ämmä barıber ularzı üz itep bötörä
almayım. Küräheñ, duslıq hisenä ber tap
töşörhäñ, ul qabat uyanmasqa la mömkinder.



Üzeñdeñ
tormoş yulıña la, duslıqqa la tap töşmähen,
ğümer yondozoñ hüngäs tä, Fatiha
inäyzärzeke keüyek, keşelärgä yılı nurın
hibep torhon ine.







































Hikäyälär












HAYLAU



Qarmanay
auılınıñ zäñgär patrul otryadı kolhoz
kelättäre yanına yıyıldı. Bında zur
bulmağan qarauılsı öyö köndözzären yış
qına buş tora. Ul ştab rolen ütäy.
Bögöngöläy sıuaq irtälä, qoyaş kütärelep
kenä kilgän saqta, säyır yıstär añqığan
tınsıu bülmägä inep torouzıñ häcäte
yuq. Hüzze tışta la alıp barıp bula.



Urtasa
buylı, ämmä bazıq käüzäle otryad komandirı
Ähtär yanıp torğan zur küzzäre menän
iptäştären barlap sıqtı la hüz başlanı:





  • Kisä
    Qamışlı buyında patrul komandirı
    Häyzär Moratşin üzen teyışensä totmağan,
    qarmaq halıusı ber malayğa säbäphez
    bäylängän.




  • Eyı-eyı,
    — tip eläkterep aldı şunda uq qılıs
    tanaulı, quñır yözlö, qaqsa käüzäle
    Qasim, — ul üzen patrulsegä has bulmağansa
    totto. Ulay yaramay ul. Bez üzebezzeñ
    isemgä tap töşörörgä teyış tügelbez.




  • Unıhı
    dörös, — tine ber qız. — Matur hayrayhıñ.




Ähtär
ällä Qasimdı, ällä qızzı huplap, qap-qara
säsle zur başın qağıp quyzı:





  • Älbittä.




  • Komandir
    kisä kis üzzärenä kilep Qasim höyläp
    kitkände, huñınan şunı başqalar
    döröslägände iptäştärenä yıtkermäkse
    bulıp auızın asqas, Häyzär yağına küz
    taşlanı la tı- yılıbıraq qaldı. Tege
    qara köyöp, başın eyı- beräk basıp tora.
    Hatalanıuı ösön ükenä, küräheñ. Ähtär,
    unıñ hälen añlap, artıq hüz quyırtmasqa
    buldı.




  • Eyı,
    Häyzär dus, äzeräk yañılışqanhıñ...




Qasim
şunda uq qısqırıp yıbärze:





  • Nisek
    «äzeräk»? Tınıs qına qarmaq halıp torğan
    malayğa patrulse bäylänergä teyışme
    ni?




Teyış
tügel, — tine Ähtär. — Şuğa kürä lä
«äzeräk yañılışqan», tim bit.




Äzeräkme?
Ällä küberäkme? Niñä başqalarğa höyläp
birmäyheñ?



Ähtär
saq qına yılmayğanday itte:





  • Unıhı
    käräkmäster, hin başqalarğa la
    yıtkergänheñder inde.




  • Höyläne,
    beläbez, — tiyeşte patrulselär.




Şunda
Ähtärzeñ başına ber uy kilde. Ul



Qasimdıñ
telägen küptän hizep yöröy, tik unı
añlamağanğa halışa ine. Äle şuğa la
nıqlı qararğa kilep:





  • Eyı,
    Häyzärzeñ ğäyıbe bar, — tine. — Zur
    tügel, bildäle. Unı ğäfü itergä lä bula.
    Läkin, ikense yaqtan, Qasim da haqlı
    inde. Ällä Häyzär urınına unı haylap
    quyabızmı?




Qasimdıñ
yözö yaqtırıp, auızı yırılıp kitte, hatta
ğäzättäge basalqılıqtı la haqlay almanı.





  • Haylahağız,
    min qarşı tügel, — tine ul, asqa qarap.




Ämmä
iptäştäre ni ösöndör tınıp qaldı. Bıl
tınlıq Qasimğa şomlo toyoldo, tulqınlanıuzan
yöräge qısılıp-qısılıp quyzı. Başında
ber genä uy äylände: «Haylarzarmı,

yuqmı?..»




Yä,
niñä hüzhez qaldığız? — tine Ähtär,
iptäştärenä tekläp. Tegeläreneñ ber
nisä- he ikelänepme, qänäğäthezlek
menänme, tamaq qırıp quyzı. Komandir
ularzıñ Qasimdı önäp bötörmäüzären
hizende, tik bıl hınau kollek
tiv
ösön, bigeräk tä Qasimdıñ üze ösön käräk,
tip uylanı.



Ä
Häyzär ihä üzeneñ kisäge qılığı ösön
ısınlap ta ükenep: «Ber zä yuqtan kilep
sıqtı bit, ber zä yuqtan...» — tip ürtänä
ine.



Nisek
buldı huñ äle bıl? Eyı, töştän huñ Häyzär
ös iptäşe menän Qamışlı yılğahı buylap
kitte. Kön bögöngö keüyek ük ayaz, yılı
ine, yar buyındağı tallıqtarza qoştar
hayraşa, yılğala äle unda, äle bında
balıqtar qarpıy. Başta tallıq buyında
ğına qarmaq halıp torğan ber ağayzı
osrattılar. Malayzarzı kürgäs, ağayzıñ
qaqsa yözöndä yılmayıu sağıldı.





  • Täbiğätte
    haqlaybızmı?—tine ul, ozonsa başın
    qıyşaytıp qarap. — Haqlağız äyzä,
    haqlağız! Hez totonğas, eş alğa kitäsäk
    inde ul.




Häyzärgä
bıl ağayzıñ hüzzäre oqşamanı: nindäyzer
kinäyä, mısqıllau bar ine ularza. Ul,
üzeneñ başlıq ikänen istä totop:





  • Qamışlını
    brakonerzarzan haqlayasaqbız, älbittä,
    — tine qoro ğına, unan tirä-yüngä qarap
    aldı la: —Ağay, hez süplänegezme bında
    yar buyın?—tip horanı.




  • Min
    dä süplägänmender, bälki. Kitkändä
    yıyıştırırmın.




  • Tik
    bınau konserva bankaların Qamışlığa
    ırğıtmağız inde.




Ağay
keşe tağı kinäyäle yılmayzı.




Irğıtmamın,
ırğıtmamın
.





  • au
    bulığız! Balıq küberäk qaphın üzegezgä,
    — tine Häyzär, iptäştärenä üz artınan
    eyärergä işaralap.




Oşoğa
tiklem bötähe lä häybät barzı. Tik
Häyzärzeñ, yänen qıyğan älege vaqiğa
bına şunan huñ buldı la inde.



Quyı
tallıq aşa sığıp, tekä yarğa kütäreldelär.
Yänä ber az barğas, yar hözäklände. Şunda
qarmaq halıp torğan sandır käüzäle,
aqhıl harı säsle ber malay kürende.
Patrulselär kilep yıtäräk, uğa zur ğına
sabaq eläkte. Qırsında yaltlap hikerendägän
sabaq Häyzärzeñ küzen qızzırzı. Ul da
qarmaq halırğa, şunday sabaqtarzı
qaptırırğa yarata şul. Zurıraqta- rın
eläkterergä lä hıyallana, tik bıl bähet
unı älegä urap ütä.



Häyzär,
malay yanına kilep, sabaqtı totop qarap
torzo la:



Zur,
matur sabaq. Bäheteñ bar ikän,— tip, unı
sandır malayğa birze. Tegehe sabaqtı
şeşkä tezep quyğansı, üze, unıñ qarmağın
yımläp hıuğa taşlanı. Talğın ğına aqqan
yılğa esendä qalqıuıs äkren genä hıu
tübänenä yözzö. Häyzär zä, eyılä birep,
yar buylap unıñ artınan atlanı. Bına ber
mäl qalqıuıs qapıl hıuğa batıp kitmähenme!
Häyzärzeñ tulqınlanıuzan qulı qaltıranı,
sabaqtı yarğa ırğıtqan hımaq, älege
sirtkän balıqtı la kütärep almaqsı
buldı, tik sıbığı ğına köyäntäläy
bögöldö, ä balıq kütärelmäne. Ulay ğına
la tügel, yaman tulap, Häyzärzeñ qulın
der helkette. Yarzağılar bötähe lä,
auızzarın asıp, uğa töbälgäyne. Şunda
berehe:




Höyräp
sığar, höyräp, — tip qısqırzı. Sandır
malay qarmaq sıbığına totonmaqsı
bulğaynı, tik Häyzär:





  • Üzem,
    üzem, — tip qarmaq yıben ipläp kenä yarğa
    tarta başlanı. Borğolana-borğolana
    terhäk buyı acau kilep sıqmahınmı!
    Häyzär unı yarğa yıter-yıtmästän, ayğolağınan
    eläkterep alıp, qırsınğa taşlanı:




  • Ağayıñ
    qaptırzımı? Qaptırzı!




Ul
tantanalı töstä iptäştärenä qaranı.
Sandır malay acauzı qulına alıp, yuğarı
kütärze. Balıqtıñ, kömöş täñkäläre
qoyaşta altın hımaq balqıp kitte. Bötähe
lä unı totop qararğa teläne:





  • Bına,
    ismaham, balıq!




  • Keskäy
    genä qarmaqqa nisek eläkkän ul?




Ay-hay
osta balıqsı ikän Häyzär!



Qasim
totop qarap torğan acauğa Häyzär qulın
huzıp:





  • Üzem
    qaptırzım, üzemä bulasaq, — tine.




  • Bulmay
    torhon äle.— Sandır malay, Häyzärgä
    tiklem balıqtı eläkterep, artına
    yäşerze. Unıñ äle genä kömöş täñkäläy
    balqıp torğan yözön qara bolot bastı.
    — Mineñ qarmaqqa eläkterzeñme —
    minekenä. Şulay bulğas, balıq ta mineke.





Şayarma,
bir acauzı!




Birmäyım...



Häyzär
qıza başlanı. Küpme qarmaq halırğa
yörönö, bındayı qapqanı yuq ine şul uğa.
Bıl tabıştı qarmaq hucahına qaldırıu
bik tä yäl ine. Şunlıqtan, birmäyım, tip
tartışqan sandırğa üzeneñ, kemlegen
kürhätep alıuzı käräk taptı:





  • Bılay
    telläşep torhañ, balığıñdı la, qarmağıñdı
    la tartıp aldıq, kittek. Mineñ kemlekte
    belmäyheñme ni äle? Tanıtırmın,
    belmähäñ...




Bıl
hüzzärze işetkäs, Qasim pırhıldap kölöp
yıbärze. Häyzärzeñ küzzärenän asıu
osqondarı säsräne.




Niñä
teştäreñde ırcaytahıñ?





  • Ircaytırhıñ
    da, ber ğäyıphez malayğa bäylänäheñ
    dä.




Başqa
iptäştäre lä hüzgä quşıldı:




Balıq
hineke tügel dä inde, Häyzär.





  • Unıñ
    qarmağın bılay ğına halıp qaranıñ bit.




Üzen
huplauzarın kürep, Qasim Häyzärze tağı
la äseräk teşlärgä tırıştı.





  • Üzeñdeñ
    kemlegeñ menän mahayma. Yänähe, beräü
    patrul yıtäksehe...




Häyzärzeñ
Qasimğa harıuı qaynaha la, tıyılıp
qaldı. Balıq menän mauığıp, ısınlap ta
üzeneñ kemlegen onotop yıbärzeme ällä?!
Qayzan bınau acauı kilep qaptı... Häyzär
teşen qısıp, ürtänep kenä
:





  • Yaray,
    mineñ, arqala ber rätle balığıñ bula
    inde, — tine tege sandırğa.




İhtimal,
bıl vaqiğa ber kölkö bulıp qına qalır
ine, ämmä Qasim unı eläkterep alıp, zurğa
yıbärze. Ul Häyzärze yaratmay, unı esenän:
«Maqtansıq, qupır», — tip atay ine. Bıyıl
altınsı klastı ber parta artında ultırıp
tamamlanılar. Häyzär gel «dürtle»,
«bişle»gä genä uqını, ä Qasim, nisek
tırışha la, ul tiklem ük buldıra almanı,
ber-ike «öslö»hö lä sıqtı. Uqıuzağı bıl
ayırma unıñ min-minlegenä teyä, yarhıta
ine. Ul ğına yıtmägän, iptäştäre Häyzärze,
unan östön quyıp, zäñgär patrul otryadında
zveno komandirı itep haylap quyzılar.
Qasim yänä tübändä, buyhonousı ğına.
Yäneñ köymäsme şunan huñ...



Älege
vaqiğa unı qıuandırzı. Malay üzeneñ
Häyzärzän käm tügellegen, hatta östön
ikänlegen isbatlarğa isäp totto. Şuğa
kürä, Qamışlı buyında yöröp qaytqas, ul
küp kenä iptäştären kürep, «ÇP» haqında
qabartıbıraq höyläp sıqtı...



Tınlıqtı
näzek ozon buylı, qaqsa quñır yözlö
Sulpan bozzo. Ul alğaraq sığıp:




Min
Häyzärzeñ ğäyıbe yuq tip uylamayım.
Bäylänmäskä ine şul malay menän. Tağı
şunıhın da onotmayıq: tege acauza
Häyzärzeñ dä ölöşö bar bit. Äz genä bulha
la bar. Ni barı şunıñ ösön genä unı
komandirlıqtan alırğa yaramay, mineñsä.





  • Min
    Qasimdı alama malay tip äytmäyım, —
    tine säsen malayzarsa aldırğan, zäñgär
    koftalı, dcinsı salbar keygän qız. —-
    Zveno komandirı eşen ul da başqara ala.
    Bälki, nasar za başqarmas. Şulay za
    Häyzärze min uğa almaştırmas inem. Ni
    ösön, tihegezme? Ul iptäştären, bigeräk
    tä Häyzärze, yış qına yamanlap höyläy.
    Kisä lä, yort hayın inep, unıñ haqında
    tel şımartıp yörönö.
    Ulay
    yıgetlek tügel ul.




Bıl
hüzzärzän huñ patrulselär umarta küse
keüyek göcläne lä kitte.





  • Häyzärzeñ
    dä ğäyıbe bar...




  • Barıber
    unı Qasimğa tiñläp bulmay inde.




  • Häyzär
    — qıyıu za, ğäzel dä malay ul.




  • Ä
    tege vaqıtta ike brakonerzıñ qoyroğona
    nisegeräk bastı. Onottoğozmo ni?




  • Ber
    zä onotmanıq...




İptäştäreneñ
hüzzären işetep, Häyzärzeñ küñelenä
yılı yügerze. Tege ike brakoner vaqiğahı
küz aldına kilde.



Kön
kiske yaqqa auışıp hüränlänä başlağan
saq. Häyzär ber nisä iptäşe menän Qamışlı
buyına patrulgä sıqqaynı. Beläktärendä
— zäñgär tasma. Bına ular balıq hözöp
yörögän ike ir keşene kürep, şular
täñgälenä qırsınğa kilep tuqtanılar.




Ağayzar,
hözörgä yaramay bit,— tine Häyzär tauışın
artıq kütärmäy genä.



Ämmä
hıuzağı ikäü bar tip tä belmäne, şöğöldären
dauam itä birze.



Bıl
yulı şaqtay qatıraq itep:





  • Hözöüze
    tuqtatığız!—tip qısqırzı Häyzär.




Qamışlınıñ
birge yaq sitenäneräk barğan olo qorhaqlı
qap-qara ir, nihayät, Häyzärzär yağına
başın borop:





  • Barığız,
    bar, üz yulığızza bulığız, — tine, küzzären
    asıulı yaltıratıp.




Bına
ular yılımdarın höyräp qırsınğa sıqtı.
Tistänän artıq yomro sabaq, alabuğa
qomda hikereşte. Tegelär, şatlanışıp,
yıltır toqsayğa ularzı tultıra başlanı.



Häyzär,
brakonerzar qarşıhına kilep:





  • Ağayzar,
    yaqşı saqta balıqtarzı hıuğa yıbäregez,
    — tine, qızarınıp. — Ä yılımığızzı bez
    alırğa teyışbez.




Malay
yılımdı tayağına urarğa uq kereşkäyne,
olo qorhaqlı unı törtöp osorzo.





  • Butalıp
    yörömä äle bında, mañqa!..




İkensehe,
şırpı keüyek töz buylı häm ap-aq



tänlehe,
yäşel küzzären säyır yaltıratıp
kölömhöräne, tik ber hüz zä öndäşmäne.
Şulay za unıñ iptäşen huplağanı hizelep
tora ine.



Bılar
menän huğışıp bulmay, nizağlaşıuzan da
fayza yuq. Häyzär, aptırap, Qasimğa qaranı.





  • Ni
    eşläybez?




Tege
yaurının ğına yıyırzı.





  • Belmäyım,
    hin bit başlıq, üzen, qara inde.




Şul
arala tege ike ir, yılımdarın höyräp,
yänä hıuğa töşöp kitte. Häyzär, köshözlöktän
harıuı qaynap, tirä-yaqqa qarandı häm
tallıq buyında torğan bişekle mototsikldı
kürep qaldı.




Qasim,
qızzar menän bında qal, min — häzer... —
Ul mototsikl yanına yügerep barzı. Bähetenä,
toqandırıu asqısı üz urınında ine.



Mototsikl
göröltöhön işetep, brakonerzar aşığıp
hıuzan sıqtı.
Tik
hun, ine inde. Ä ber azzan ularğa militsiyanıñ
uçastka inspektorı menän osraşırğa,
«añlaşırğa» tura kilde.



Bıl
vaqiğanan huñ Häyzärzeñ iptäştäre
arahında la, auılda la abruyı kütärelde.
Häyır, ul täbiğätte haqlau eşenä här
saq toğro buldı. Ä kisä yañılıştı, yuqqa
qızıp kitte. Oyat ine uğa häzer...





  • Yä,
    — tine otryad komandirı Ähtär, — Qasimdı
    haylaybızmı, ällä Häyzärze qaldırabızmı?




  • İşetmäneñme
    ni?—tine Sulpan, Ähtär- gä ütä qarap.




  • İşettem,
    — tine Ähtär. —
    Şulay
    za

    tauışqa
    quyam. Kem dä kem Qasim patrul
    dirı
    bulhın ti, şular quldarın kütärä. Beräü,
    ikäü, ösäü... Timäk, Häyzär üz


    ni?





Qalhın!





  • Qalhın
    äyzä!—tip qısqırzı ber nisä tauış.




Ähtär
qulbaşın hikertep quyzı la Qasimğa
qaranı.





  • Haylamanılar...




Tegeneñ
yözö bozolop, ilarğa yıteşkäyne.





  • Min
    zäñgär patruldän kitäm.




Ähtärzeñ
ise lä kitmäne.





  • Bezze
    täbiğätte, tıuğan yaqtı haqlarğa ber
    kem dä kösläp quşmanı, uğa üz irkebez
    menän kildek, üz irkebez menän kitä lä
    alabız.




Qasim
urınınan quzğalmanı. Ul da tıuğan yaqtı,
täbiğätte yarata ine. Läkin üzen Häyzär
urınına patrul komandirı itep haylauzarın
bik telägäyne, haylamanılar. Unı, hüz
yörötöüse, ğäybätse, tip uylayzar. Şunıñ
ösön otryadtan kitergäme? Huñınan
iptäştäre ni tiyer? Moğayın, kölörzär
genä. Yuq, ul üzeneñ hatahın tözätergä,
ısınlap ta nindäy ikänlegen isbat itergä
teyış...



Ähtär
uğa töbälde:





  • Niñä
    kitmäyheñ?




  • Kitmäskä
    buldım.




Qasimdıñ
küzzäre yäşkäzägäyne. İptäştäre unı
yälläp quyzı.





























































































































ÖYKÖM
TAL HANDUĞASI



May
ayınıñ sıuaq ber könö. Yıläs. Sağıu qoyaş
nurzarı astında Quñızlı küle yımıldap
balqıp yata. Ana, yar buyında ike malay —
Ğayan menän Rinat — qarmaq hala. Ular
bında uqıuzan qaytqas ta kilgäyne.



Bına
Ğayandıñ qalqıuısı helkenep-helkenep
quyzı. Belep tora ul, qarmaqtağı yımde
taban balığı tämläp qaray. «Äyzä,
qıyıuıraq bul!» — tine malay, qıuanıp,
häm, qalqıuısı batıp kiteü menän, sıbığın
kütärep tä aldı, us ayahı zurlıq qına
baqır taban hıuzan yılqıldap kilep
sıqtı.




Hiñä
elägä, ä mineñ qarmaqtı yıskäp tä qaramay,
— tine Rinat, könläşep.



Ğayan,
Rinattı tınıslandırıp:





  • Yıskär,
    yıskäü genä tügel, kilep tä qabır äle, —
    tine.




Ämmä
ulay bulıp sıqmanı. Tizzän Ğayanğa yänä
balıq eläkte.
Bıl
yulı Rinattıñ tüzemlege böttö.





  • Yıtte,
    — tine ul, qarmaq sıbığın yırgä taşlap,
    — bütän halmayım, keşeneñ nisek
    qaptırğanın qarap tororğa kilmänem,
    qaytam.




Ğayan,
ötälänep, unıñ yanına kilde.





  • Şul
    tiklem qızma äle, hiñä lä eläger. Qayza,
    qarmağıñdı küräyım äle.




Rinat
hüzhez genä sıbığın yuğarı kütärze, ä
Ğayan, unıñ qarmağın totop qarau menän:





  • Bıl
    bit acauzıqı, — tip qısqırıp uq yıbärze.
    — Tiz genä almaştırayıq. Mindä taban
    qarmağı bar.




Qarmağın
almaştırğas, Rinatqa la balıq qaba
başlanı. Unıñ küñele kütärelde. Tik Ğayan
hıuzan tabandı yäki sabaqtı tartıp
sığarğan hayın, ul yalt itep borolop
qaranı, qısıq küzzärendä könsöllök
osqondarı sağılıp qaldı.



Qoyaş
bayığaynı inde, qapıl ber qoştoñ hayrağanı
işetelde. Bınan alıs tügel kül sitenän
ike-ös azımda ğına ber öyköm tal ultıra
— tauış şunan kilä ine. Tauış kösäyä
töştö, därtle ber moñğa äylände. Eyı,
bıl handuğas yırı ine. Ğayan bını ğına
ayıra. Ul qarmağın quyzı la sihri moñdarzı
birelep tıñlay başlanı. Ä
Rinat
balıq
qaptırıuın belde. Yıtmähä, iptäşenä küz
halıp, mısqıllı kölömhöräp quyzı: ise
kitkän iske säkmängä, yänähe
.



Handuğas
özzörzö genä. Unıñ moñdarında oşo ayaz,
tınıs kiskä, közgöläy balqıp yatqan külgä
mädhiä yañğıray hımaq. Yuq, ulay ğına la
tügel, bıl moñdarza yöräktärze yılkendergän,
yaqşılıqqa, yaqtılıqqa äyzägän tılsımlı
kös, ahäñ bar ine. Ğayan, şunı toyop,
äsärlänep torzo. Şul saq Rinat uğa
öndäşte:





  • Niñä
    şul tiklem huşıñ kitte? Qoş tauışı
    işetkäneñ yuqmı ällä?




Ğayan,
qapıl yoqonan uyanğanday:





  • Bar,
    älbittä, — tine. — Ä bıl handuğas bit.
    Nisek hayray, ä!




  • Qoş
    hayrar inde ul, aqsa horamas, tıñlarğa
    vaqıtıñ ğına bulhın.




  • Ällä
    bez zä ber az tıñlayıqmı?!




  • Quy
    äle, qaytırğa käräk.




Ber
azzan ike malay, qarmaq sıbıqtarın häm
balıqlı yıltır toqsayzarın totop, auıl
yağına atlanı.



Rinat,
maqtanğanday:





  • Min
    hinän küberäk qaptırzım, — tine.




Ä
Ğayan unı işetmäne lä, üz uyzarına kümelep
kilä ine.





  • İrtägä
    handuğas tıñlarğa Färizäne saqıram
    äle, — tine ul, küñelendä äle genä tıuğan
    serze asıp.




Rinat,
hağayıp,
auızına hıu qapqanday buldı, eñer
töşmähä, yözö qarañğılanıp kiteüyen Ğayan
da kürer ine.



Färizägä
Rinat üze küz atıp yöröy ine şul. Yıtense
klastağı ap-aq tüñäräk yözlö, zäp-zäñgär

küzle, ozon qara tolomdarı bilenä töşöp
torğan qız menän duslaşırğa ul küptän
yul ezläy, ber tapqır hatta kinoğa saqırıp,
yazıu za birgäyne. Tik Färizä ni ösöndör
yauaphız qaldırzı.



Rinat,
nihayät, könläşeüyen hizzermäskä tırışıp:




İ-i,
tapqanhıñ eş, qızzarzı keşe handuğas
tıñlarğa saqıramı ni! Üzeñdän kölör
genä ul, — tine.




Kölhä
kölör, unıhı hineñ eş tügel, — tine Ğayan,
ber az küñele kitelep.



*
* *



Matematika
därese bara ine. Ozon buylı, yaltas başlı
uqıtıusı ağay taqtağa misaldar yazğan
saqta Färizäneñ aldına dürtkä böklängän
yartı bit qağız kilep töştö. Färizä, unı
yäyıp, küz yügertep sıqtı la yılmayıp
quyzı: Ğayan unı Quñızlı küle buyına
handuğas hayrauın tıñlarğa saqırğaynı.
«Qızıq bit äy, küpme yäşäp, handuğastı
la yünläp tıñlağanım yuq. Bıl osraqtan
fayzalanmay yaramas», — tip uylanı
Färizä. Tik unıñ Ğayan menän osraşıp
yörögöhö kilmäy. Bılay ul — tärtiple,
basalqı malay, yaqşı uqıy za, ämmä buyı
täpäş, yıuantıq, yıtmähä, yözö, säse yırän.
Ä bına Rinat yıget tihäñ, dä yıget. Buyğa
Ğayandan totoş ber başqa qalqıu, quñır
yözö yanıp tora, qısığıraq bulha la
küzzäre qap-qara. Telgä — ütker, ällä
qayzan yayın, hüzen tabıp, küzeñä inep
kilä. Rinat, älbittä, Färizägä oqşay
töslö ine. Şulay za Ğayandıñ saqırıuın
kire qağa almanı. Unda nindäyzer sihri
kös bar ine hımaq.



Bıl
köndö Färizäne Rinat ta haqlanı. Bına
tänäfes vaqıtında koridorza üzen genä
osrattı la uylap ta tormay hüz başlanı.




Yañı
kosınkañ qalay kileşä! Qotlo bulhın!





  • Hiñä
    lä bulhın.





Kosınkamı?





  • Kosınka...
    hi-hi-hi...




Färizä
kölä-kölä kitergä quzğaldı. Rinat unıñ
qulınan eläkterep aldı.





  • Äytähe
    hüzem bar.




  • Äyt
    huñ.




  • Hine
    kiskä kinoğa saqıram. Barahıñmı? —
    Rinattıñ qara küzzäre ömöt menän qızğa
    töbälde. Ä Färizä möläyım yılmayzı la:




  • Beräy
    yañıraq nämä uylap taba almanıñmı? —
    tine.




  • Ä
    niñä? — Qıyıu bulha la, Rinat azıraq
    qauşanı, bit almalarına alhıulıq
    yügerze. — Yañı qızıqlı kino, ti.
    Fantastika.




  • Bögön
    vaqıtım yuq. Ğäfü it, — tine Färizä,
    Ğayanğa birgän yauabın häterläp. — Bälki,
    başqa köndö...




Färizäneñ
huñğı hüzzäre Rinattı tınıslandırzı.
Ul esenän genä kölöp quyzı: Ğayandıñ
bäkälenä huqtı, yänähe. Bögön bulmaha
irtägä Färizä unıñ kinoğa barasaq, ä
yırän Ğayan menän ni eşläp yöröhön ul...



Auıl
osonda Ğayan menän Färizä osraşqanda,
qoyaş bayır-bayımas qına tora ine. Bınan
ber saqrımda Quñızlı küle yaltırap yata.





  • Kiskä
    qarşı qurqınısıraq ta, — tine Färizä,
    yarım şayartıp.




Ğayan
ihlas kölömhöräne.





  • Nimähe
    qurqınıs? Undağı handuğastı tıñlağas,
    qurqıuıñdı ğına tügel, bötä donyañdı
    onotorhoñ äle.




  • Şulaymı?




  • Şulay...




  • Ä
    köndöz ni eşläp hayramay ul handuğas?




  • Ğäzäte
    şunday. May ayında kistän başlap irtängä
    tiklem hayray...




Höyläşä-höyläşä,
ular kül buyına, älege tallı utrausıq
täñgälenä kilep tä yıttelär. Tirä-yün
tıp-tın, öyköm tallıqta la ber nindäy
yän eyähe yuq keüyek. Barı tik ara-tirä
balıq qarpığanda hıu sıptırlağanı
işetelep qala.



Färizäneñ
yözöndä hizeler-hizelmäs borsolou
sağıldı.





  • Qara
    äle, handuğasıñdıñ, önö-tını la yuq bit.




Ğayan
uğa aptırap qaray:





  • Äle
    hayray başlamağan.




  • Bälki,
    ul bınan küsep kitkänder.




Yuq,
ul bında oya qorğan bulırğa teyış.
Bına-bına hayrap yıbäräsäk.



Isınlap
ta, ozaq kötörgä tura kilmäne, tallıqtan
qoştoñ tauışı işetelde. Başta, pianino
klaviştarına saq qına qağılıp-qağılıp
alğanday, özök-özök öndär sıqtı; unan,
därt- ilhamı taşıp barğan muzıkant
şikelle, sihri moñdarın tirä-yaqqa tarattı
la tarattı.



Ğayan
Färizägä küz haldı. Tege qayzalır alısqa
töbälgän dä tınıp qalğan. «İhlas tıñlay.
Handuğas tauışın yarattı şikelle», —
tip uylanı malay. Eyı, bıl yırsı qoştoñ
moñona kemdär genä hoqlanmay! Ğäcäp
teüäl ritmlı asıq, saf tauış, kötölmägän
boroloştar menän yä qapıl yuğarı kütärelä,
yä tübänäyä. Ul täbiğätteñ üze keüyek
yabay za, qatmarlı la. Unda ikhez-sikhez
zäñgär kük kiñlege lä, qoyaş nurzarınıñ
sıuaqlığı la, yapraqtar serläşeüye lä,
şişmä sıltırauı la — bötähe lä bar.
Hizger yöräkle keşe şularzı toya, kiserä
häm yäşäü ösön ruhi kös, ilham ala,



Ğayan
menän Färizä, här qayhıhı üzensä
uy-histärgä sumıp, küpme tıñlap
torğandarzır. İnde qarañğı la töşkäyne.
Ber mäl Färizä Ğayan yağına boroldo. Ap-aq
yözönöñ eske ber yılılıq menän balqığanı
hizelep tora ine.





  • Rähmät,
    Ğayan! — tine ul, tulqınlanıp.— Min
    handuğas tauışın ber qasan da bılay
    iğtibar menän tıñlağanım yuq ine.
    İs
    kitkes ikän!




Ğayan
Färizä ösön qıuanıp yılmayzı.





  • Mömkin
    bulha, min üzem handuğastı tañdar
    atqansı la tıñlar inem, — tine ul.




  • Min
    dä. Tik bögön däreskä äzerlänähe bar.
    Qaytayıq
    inde.




Ğayan,
kileşep, baş qaqtı:




Yaray,
huñ şul inde.



Färizä,
qaytır yaqqa atlay-atlay, kötmägändä:





  • Ä
    bez irtägä tağı kilerbez, yäme, — tine,




*
* *



Ular
kül buyına kilgändä, yaqtı ine äle.
Hizeler-hizelmäs kenä halqınsa yıl isä.
Hıu östö, nisekter, asıulı yözzö
häterlätep, qarağusqıllanıp
yıyırılıp-yıyırılıp ala. Öykömdäge tal
yapraqtarı tınğıhız qıştırlaşa. Bıl
küreneştär küñelgä şom hala. Färizä
öşänep, qaltıranıp quyzı. Ğayandıñ uyınsa,
handuğas inde hayray başlarğa teyış.
Tik ni ösön haman da tauış-tını yuq ikän?



Malay,
kül buyın iğtibar menän qarap:





  • Bında
    kemder bulğan, yalan ayaq yörögän, — tine,
    borsolop. — Ana, tallıqtı yarıp ingän,
    eze yarılıp yata.




Färizä
lä, aptırap:





  • Eyı,
    küräm, — tine. — Unda nimä yuğalttı ikän
    ul äzäm?




  • Belmäyım...
    Ä handuğas haman hayramay.




  • Bälki,
    unı bınan örkötöp yıbärgändärzer.




Ällä
inep qararğamı? Unda ni eşlänelär ikän?





  • Handuğastı
    qurqıtırhıñ bit.




  • Ä
    min, ul unda yuqtır, tip şomlanam şul.
    Bulha, hayrar ine häzer.




  • İpläp
    kenä inep qara huñ.




Ğayan,
hä tigänse tuflizarın sisep, salbar
balaqtarın törzö lä haqlıq menän genä
külgä inde. Hıu halqın, töböndäge mätegä
ayaqtar bata. Tik malay bılarğa iğtibar
za itmäne. Bına ul, öykömdö şıptırlatmay
ğına aralap, eskä qaranı häm üz küzzärenä
üze ışanmanı: taldar töböndä, yırzä,
bäläkäy genä tüñäräk oya aunap, tirä-yağında
mamıqtar tuzıp yata. Qarañğıraq bulha
la, Ğayan barmaq başınday ğına horo
yomortqa qabığın da şäyläne. Tal
satahındağı oyanı bärep töşörgändä
selpärämä kilgänder, moğayın. Kemdeñ
eşe bıl? Nisek oşonday vähşilekkä qulı
barğan?..« Yırtqıs!» — tip bışıldanı
Ğayan, teştären qısıp. Ul auır kisereştän
saq quzğalıp, yarğa sıqtı. Unı küzä-


tep
torğan Färizägä qaramay ğına, tallıq
yağına işaralap:





  • Ber
    yünheze oyahın tuzzırğan, — tine häm
    ayaqtarına oyoqbaştarın, tuflizarın
    keyırgä eyılde.




  • Tuzzırğan?!.
    — Färizä tetränep äytte bıl hüzze. —
    Nindäy şäfqäthezlek!




Şul
saq unıñ küzzäre aldına Rinat kilde. Ul
bögön dä Färizäne kinoğa saqırzı.




Bara
almayım, — tine qız, ber az ğına
hafalanğanday. «Yaray, kinonıñ huñğıhı
bulmas

äle, handuğastı tağı ber kis tıñlayım
inde»,— tip üzen tınıslandırğaynı ul.



Ä
Rinat serle kölömhöräne:





  • Niñä
    bara almauıñdı töşönäm şikelle.





Töşöngäs,
bik häybät, — tine Färizä,


üsegep,
häm klasqa inep kitte...



Qapıl
Färizäneñ başına: «Bını Rinat eşlämäneme
ikän? — tigän uy kilde. — Ana, kül
sitendäge yalan ayaq ezzäre lä unıqı
bulıuı ihtimal: berehen tura basqan,
ikensehe arqırı- raq».



Qız
dörös hizenä ine. Rinat kisä ük ularzıñ
kül buyına kitkändären dä, qaytqandarın
da küzätep torzo. Ä bögön, Färizä üze
menän kinoğa barıuzan baş tartqas,
könläşeüyenän yarılırzay bulıp, handuğas
oyahın tuzzırıp qayttı.



«Nindäy
şäfqäthezlek!» — tip bışıldanı Färizä
näfrät menän. Häm şul saq başın eyıp,
äsenep basıp torğan Ğayanğa qarata
küñelendä yälläü, yaqınlıq toyğoho uyandı.
Malayzıñ ergähenä kilep, belägenän
yomşaq qına totto:





  • Hin
    bik häybätheñ...




Ğayan
äkren genä başın kütärze häm küñele
töbönän sıqqan ber genä hüzen äytä aldı:





  • Hin
    dä...




Şäfqäthez
beräü oyahın tuzzırğandan täbiğättä
handuğas bötmäs. Bıl töbäkte taşlap
kithä, ikensehen üz iter, qäzimgesä
hayrar, oya qoror, balalar sığarır. Şulay
za şäfqäthezzär bulmahın ine. Min bını
ihlas teläyım. Ämmä

öyköm tal handuğası ike yöräktä hünmäs
moñdarın qaldırıp kitte. Bıl iñ yaqşıhı,
mineñsä.




































































































































































TÄÜGE
YıÑEÜ



Täbänäk
kenä buylı bıl qaqsa yıget säyır bulıp
sıqtı äle. Tehnikumda därestär
tamamlanğandan hun, döyöm yataqta kürenep
kenä qala, ällä qayza kitä lä yuğala.
Başta bığa iğtibar za itmänek. Ämmä un
biş-yıgerme kön ütteme-yuqmı, unıñ menän,
nisekter, qızıqhına başlanıq. Keşelär
menän yıñel aralaşıusan, yä märäkäläp
höyläşergä yaratqan Ğilman, yayı tura
kilgän hayın:




Qayza
taya huñ bıl közgö ätäs? — tip horap quya.
Min ni yaurındı ğına hikertäm: kem belhen
unı, yänähe. Ä tege üze qaytıp ingäs,
qayza bulıuın horaşırğa, niñäler, Ğilman
da, min dä onotabız.



Şulay
za ber köndö, kiskä taban Nail bülmägä
küzen kügärtep qaytqas, Ğilman bıl haqta
hüz quzğalıp:





  • Ey
    hin, liliputiya väkile, ällä beräzäklektä
    yöröyhöñmö?—tip horanı, şayartqanday
    yılmayıp.




Nail
asıulanmanı, üzenä has möläyımlek menän
kölömhöräne genä:





  • Boks
    sektsiyahına yazıldım, şunda yöröyöm, —
    tine.




Ğilman
tüzmäne, qısqırıp kölöp yıbärze.





  • Nail...
    — bokser... Ha-ha-ha... Çempion..




Ğäcäplänerlek
tä şul. İrendärenän äsä hötö




kipmägän yıget kisäge: «Boks sektsiyahına
yazıldım», — tip torhon äle. Kölörhöñ
dä. Beläktäre yıptäy näzek, muyını la
uqlau yıuanlığı ğına. Tar ğına kükrägen
qalqıtıbıraq yörörgä tırışa tırışıuın.
Ämmä şunıñ arqahında üze tap közgä
ätäskä oqşay za quya...



Ber
saq, kinoğa bilet alıp, seans başlanğansı
yöröp äylänergä uramğa sıqtıq. Sport
harayı tapqırına yıtep kilä inek, Naildı
kürep qaldıq. Üzeneñ qäzimge qara
sumkahın asıp, älege harayğa inep kitte.





  • Kürzeñme
    bezzeñ «çempion»dı? — tine Ğilman, alğa
    ımlap.




  • Kürzem,
    — tinem min. — Äyzä yanına inep sığayıq.
    Nisek heltänä ikän?




Quy
äle, şunı qarap yöröyhö genä

qalğaynı.





  • Äyzä
    inde, — tinem min, sport harayı yağına
    atlap. Ğilman telär-telämäs kenä miñä
    eyärze.




Bokserzar
şöğöllängän zalda Naildı kürzek. Ul
bezgä alıstan ğına baş qağıp quyzı la
nimäler tultırılıp asıp quyılğan
dermatin toqto üzeneñ başı qäzär
perçatkalar menän tırışıp-tırışıp
dömbäslärgä kereşte.





  • Kara,
    liliputiya väkile, nisek kösänä, hineñ
    menän miñä üzen kürhätergä teläy,
    yänähe,— tine Ğilman, auızın yırıp.




Miñä
qalha, Naildıñ häräkättärendä nindäyzer
tasıllıq ta, ısın bokserzarğa oqşatırğa
tırışıu za hizelgändäy buldı. Şuğa kürä
min Ğilman menän kileşmänem.





  • Sportsmen
    sıqmaha la, ber az kösö artır. Yöröhön
    äyzä!




Ğilman
rizahızlıq menän başın sayqap quyzı.
Şul saq zalğa zäñgär sport kostyumı
keygän, sästärenä sal töşkän urta
yäştärzäge ber ağay kilep inde. Trener,
küräheñ. Ul Nail yanında tuqtalıp, ber
az qarap torzo la:





  • Maladis,
    Väliullin! — tine.




Nail,
unıñ hüzzären işetmägändäy, tege toqto
tuqmauın belde, mañlayında, sikälärendä
börsök-börsök tirzär kürende. Tik
beläktäreneñ yıtezlege hizelerlek
hülpänäyä başlağas qına tuqtanı la
trenerına qaranı.




Tizzän
yarış bit, hez äytkänsä, tırışıp

qarayım
äle.



Bez
sport harayınan sığıp kittek.



...Küpmeler
vaqıttan huñ, Nail qala berenselege
ösön yarışta qatnaştı. Bezzeñ uyzarıbızzı
döröslägändäy, ul unda huñğı urındarzıñ
berehen alğaynı. Ğilmanğa şäp buldı:
yayı tura kilgän hayın, Naildı märäkäläy
başlanı:





  • Yä,
    Nail, qasan çempion bulahıñ inde? — ti
    ul, auızın yırıp. Yäki, mıyıq astınan
    ğına kölöp:




  • Üzeñde
    älege yarıştağı keüyek kürhäthäñ,
    masterlıqqa la alıs qalmay, — tip quya.




Min
üzem başqalarzı märäkäläüze yaratmayım.
Unıñ nigezendä keşene kämheteü yata, tip
uylayım. Şuğa kürä asıuım kilep Ğilmanğa
qısqıram:





  • Yıter
    inde hiñä. Keşene mısqıllama.




Ğilman
yıtdilänep:





  • Mısqıllamayım,
    şayartam ğına, — ti.




  • Hin
    bit mısqıllap şayartahıñ.




  • Yuq
    ta, — tine Ğilman, asıulana töşöp.




Bez
bähäsläşep alabız. Ä Naildıñ ise lä

kitmäy,
ğäzätensä, yılmaya ğına. Yarışta huñğı
urındarzıñ berehen alıuına la ällä ni
qayğırmanı şikelle, här häldä, moron
töşöröp yörögäne hizelmäne. Elekkesä,
künekmälärzän qalmanı, küzen kügärtep,
irendären kümästäy küpterep qaytqan
saqtarı la buldı. Şulay uq uqıuzan da
artta höyrälmäne yıget. Bötä buş

vaqıtın
kitaphanala ütkärze, bülmälä lä yartı
töndär auışqansı däreslektär, yarzamsı
äsbaptar menän şöğöllänep ultırzı. Bez
ber nindäy sektsiyağa yörömähäk tä, Nail
menän ber sama uqıy inek.



Ber
köndö, tehnikum kitaphanahınan qaytışlay,
yañı gazeta elengän vitrina aldında
tuqtaldım. Şul Nail arqahında inde.
Gazeta kürhäm, üzem dä hizmästän, sport
häbärzärenä küz taşlayım: bokserzar
haqında beräy nämä yazmağandarmı, yänähe.



Bıl
yulı ömötöm aqlandı. Keskäy genä ber
mäqälälä ike qala bokserzarı yarışında
Nail Väliullindıñ iñ yıñel auırlıqta
berense urındı alıuı haqında äytelgäyne.
Bıl häbär mindä aptırau za, ışanıp bötmäü
toyğoho la tıuzırzı. Kioskınan älege
gazetanı hatıp aldım da yataqqa aşıqtım.
Ni tihäñ dä, üzebezzeñ yıget bit: tizeräk
şatlığın urtaqlaşırğa käräk.



Min
qaytqanda yıgettärzeñ ikehe lä bülmälä
ine. Tulqınlanıuımdı yäşermäyınsä,
Naildıñ qulın qısıp:





  • Täüge
    yıñeüyeñ menän! — tip höränlänem.




Şul
saq Ğilmandıñ mısqıllı yılmayıuın
kürep, asıuım kilep kitte.





  • Niñä
    auız yırahıñ? Ällä könläşäheñme? —
    tinem kisken genä.




Tege
haman auızın yıymayınsa:




Könläşmägän
qayza inde! Köräşhez kilgän yıñeü ösön..
— tine.



Min,
aptırap, ber Ğilmanğa, ber Nailğa qaranım.




Nisek?
Ulay berense urındı alıp bulamı ni?..





  • Bula
    ikän şul, — tine Ğilman. — Final yıtkäs,
    qarşı komandanan Nail menän alışırğa
    teyışle sportsmen yarışqa kilmägän.
    Bına hiñä berense urın!




Min
Nailğa qaranım.





  • Şulaymı
    ni?




Tege,
ber ni bulmağanday:





  • Şulay
    inde, — tine.




Ösöböz
zä şımıp qaldıq. Küñelemdä Nail- dıñ
buldıqlılığına qarata tıuğan bayağı
şigem raslanğan hımaq toyoldo. «Köräşhez
kilgän yıñeü yıñeüme ni ul?..» — tip uylanım,
küñelem töşöp.



Östäl
artında kitap aqtarıp ultırğan Ğilman
täzrägä qarap aldı.





  • Kis
    yaqınlaşa. Äyzägez, kinoğa barıp qaytabız.




Nail
ultırğısınan hikerep torzo.





  • Kittek.




Ular
quzğalğas, min dä torop qala almanım...



Kinofilm
qarap, huñ ğına qaytıp kiläbez. Noyabr
urtaları bulha la, kön artıq hıuıq tügel.
Şulay za yılı zaldan sıqqanğamı, ällä
yıñelsä kurtkalar ğına keyıp alğanğamı,
ber az öşänep, börşäyıberäk atlap
barabız. Qalanıñ şähsi yorttarzan torğan
ölöşön ütkändä, ber qarañğıraq tıqrıqtan
asırğanıp qısqırğan

qatın-qız tauışı bezze şıp tuqtarğa
mäcbür itte.





  • Qotqarığız!..




Şunda
uq unıñ tauışı özöldö.





  • Im-m...
    — tip ilamhırağanı ğına qolaqqa inep
    qaldı. Bez, ni eşlärgä lä belmäy, tıqrıq
    yağına qaranıq. İr keşeneñ teş arahınan
    sıqqan hüzzäre kiske hauanı yarzı:




  • Tauışlanma,
    yuqha bötöräm!




Şunda
uq qurqınıs ber hälde hizenep, häüyeflänep,
ber-berebezgä qaraştıq.





  • Tayzıq
    bınan, unday nämägä qatışıp bälägä
    tarıuıñ bar, — tine Ğilman.




  • Hin
    nimä?..— tip qısqırıp yıbärze Nail häm,
    qulın heltäp, qarañğı möyöşkä yügerze.
    Min dä unıñ artınan taşlandım. Ğilman
    da bezzeñ arttan ıñğaylanı.




Nail
barıp yıtte lä:





  • Yıbär
    unı!—tip qatı ğına öndäşte.




Yaqınıraq
kilgäs, ber irzeñ yäş kenä hanımdıñ
muyınınan bıuıp totqanın kürep, qauşap
kittem. Ä Nail:




Yıbär!
— tip qabatlap qısqırzı, tegeneñ ergähenä
ük barıp.



İr
keşe, üz aldında ber bäläkäy genä malayzı
kürep häm asıuı sığıp, Naildıñ yağahınan
eläkterep almaqsı buldı. İptäşebez
tayşanıp ölgörzö. Tege lä küpte kürgän
säpsek ine, buğay. Qulı hauala asılınıp
qalğas, tibep yıbärmäkse itte. Läkin Nail
küz asıp yomğansı ikense

yaqqa hikerep qotoldo. İr keşe, hanımdı
yıbärep, köräktäy qulı menän Nailğa halıp
yıbärergä teläp, qapıl heltände. Tik bıl
yulı la buşqa ğına, qulı barı tik hauanı
ğına yarıp ütte. Şul arala nisek yayın
tura kiltergänder, Nail tegenen, yañağına
şunday itep tondorzo: ir keşe, «ı-ı» tip
ıñğıraşıp, yırgä auzı.



Şunda
miñä lä yän inde.





  • Maladis,
    Nail!—tinem, qıuanıp.— Bıl hineñ täüge
    ısın yıñeüyeñ!




Urınınan
tororğa mataşqan tege irgä bez ösäüläp
yabırıldıq.





  • Yıgettär,
    yıbäregez!—tip yalındı ul bezgä. Üzenän
    araqı yıse börkölä ine.




İnde
huşına kilgän yäş hanım:





  • Yıbärä
    kürmägez yulbasarzı, — tine näfrät
    menän. Unıñ bittäre buylap küz yäştäre
    ağıp töşkänen şäylänem. — Kinonan
    qaytıp kilgändä, kötmägändä oşonda
    eläkterep aldı ul qäbähät.




Yuq,
ısqındırmanıq huligandı. Yaqındağı
militsiya uçastkahına alıp barıp tapşırzıq.
Ul baytaqtay birle ğäzel hökömdän qasıp
yörögän ber yınäyätse bulıp sıqtı.



Bıl
häldän huñ ikense köndö ük bez sport
harayına barzıq. Ğilman köräş sektsiyahına
yazıldı, ä min — samboğa. Ozaqlamay Nail
zur ber yarışta ısınlap ta berense urındı
yaulanı. Bıl — ösöböz ösön dä olo qıuanıs
buldı
.


































































































































































Urta
yäştäge mäktäp balaları ösön

Raşit
Mahmutoviç SABİTOV

SVET
UGASŞEY ZVEZDI



Povesti
i rasskazı



(na
başkirskom yazıke)



Redaktorı
R.
F. Zäynullin

Retsenzentı
S.
Ğ.
Safuanov




Hudocestvo
redaktorı
X.
Ğ.
Nasirov

Tehnik
redaktorı
3.
Ğ.
Çingizova



İB

3700


Naborğa
birelde 06.05.88.
Basırğa
qul quyıldı
10.06.88.
1700027. Qağız

formatı
70
h
90

Akademik
garniturahı.
Qalqıu ısul menän basıldı.
Tip.
qağızı

.
Şartlı
basma tab. 9.36. Şartlı buyau ott. 9.86.
Uçet.-izd. tab. 7.98. Tirac 7000 ekz. Zakaz №
365. Haqı 45 tin.



Başkortostan
kitap näşriäte. 450000, Öfö-üzäk.
Sovet
uramı.
18. Başkirskoyı
knicnoyı
izdatelstvo.
450000,
Ufa-tsentr. ul.
ya.
18. Başqort ASSR-ı Näşriättär, poligrafiya
häm

sauzahı eştäre buyınsa däülät komitetınıñ
Öfö po
ya
kombinatı. 450001, Öfö, Oktyabr prospektı,
.