Hoquqhızzar

Väli şähärzeñ ber sitendäräk bulğan ber uramda üzeneñ yortona yänäşä halınğan keskenä lavkahında bakaleya tauarzarı menän hatıu itkändä unı tirä kürşelärenän başqa rätläp beleüse lä yuq ine äle. Ul şul lavkahında hatıu itep arıu ğına hällände. Häzer unıñ lavkahındağı törlö tauarzarınan başqa baytaq aqsahı, atı, hıyırı bulıp ölgörzö, tormoşo yulğa halındı.

Ul üz eştäreneñ bıl köndäge barışınan, hatıuzıñ yaqşı ğına alğa kiteüyenän, ber yaqtan, riza bulha la, üzenän bay bulğan keşelärze, şähär urtahındağı zur bazarza, magazindarza hatıu iteüselärze kürgändä üzeneñ häzerge däräcälä genä hatıu iteüyenän dä, tormoşonan da qänäğät itmäy, tağı la bayıy töşähe, tağı la maturıraq torahı kilä ine. Ul bigeräk tä şähär urtahındağı zur bazarza matur magazindarza hatıu iteüselärgä qarap, ularğa qızığa, üzeneñ dä şular keüyek hatıu itähe kilä, bazarza keskenäräk bulha la ber kibet alıp, şunda hatıu iteüze bik zur bähetlekkä hanap, küñelenän haman şunı uylap yöröy ine.

Ul kiske säyze eser aldınan bögön hatıu itkän aqsalarzı hanağanda la, ularzı hanap bötkäs, elektän yıya kilgän zapas summahın alıp qarağanda la, haman da bazarza kibet alıp, şunda hatıu iteüze uylamay qalmay başlanı. Ul, şul uy menän bögön hatıuzan kilgän fayzanıñ ber azın şul zapas summağa quşıp, başqaların irtägä tauar alırğa äzerläp quya la, aldağı köndä bazarza magazin asıuzı, ul magazindeñ ällä qayzan kürenep torouın, üzeneñ dä, başqa bayzar keüyek, yaqşı yorttarı bulıuın küz aldına kilterep, tärän uyğa bata torğan ine.

Unıñ şulay här köngö hatıu itkän aqsanı hanauı, şähär urtahınan kibet alıp, şunda hatıu iteüze, ağay-ene arahına kereüze uylauı här kön qabatlana torğan ber eş bulıp kitte. Ul bıl eştärze uylağanda, iñ möhim berär fänni nämäne icad iteüze uylap ultırıusılar keüyek, küñelen tamam şul eştär östöndä yörötöp, başın bik nıq eşlätkängä kürä, qatını Hämdiäneñ üzenä birgän söäldären işetmäü däräcähenä kilä, tik aqsalarzı hanap bötöp, tege uyzarınan başı ber az buşağas qına qatınına qarap:

— Hin nämä horanıñ äle?— tip, unıñ horağan hüzen qabatlata, tik şunan huñ ğına unıñ menän höyläşep kitä ine.

Väli küñelendä yörögän bıl zur fekerze bara torğas üzeneñ genä esenä hıyzıra almay, qatını Hämdiägä lä äytergä uylanı, häm üzeneñ sikhez möhim uyın äkrenläp belderergä teläp:

— Ay-hay, keşelär keüyek zur bazarğa kibet asıp, şunda hatıu itähe ine! Bında ni saqlı ğına tırışhañ da, ber samanan arttırıp bulmay. Vaq-töyäk nämälär menän genä hatıu itep, zur eş sığarıu auır. Keşe arahına kerer ösön eşte zuraytırğa käräk...— tip hüz başlanı. Bınday zur eşkä Hämdiäneñ tiz genä aqılı yıtmägängä kürä, ber nämä lä äytä almay aptırap qaldı. Väli Hämdiäneñ şulay aptırauza qalasağın, bıl turala tiz genä ber hüz zä äytä almauın belä ine. Şuğa kürä ul ber az uylap torğandan huñ: — — Äle bögön Käşfulla ağay menän höyläşep ultırzım. Ul äytä: «Niñä, Väli, hin zur bazarğa kilep kibet asmayhıñ?— ti.— Hineñ keüyek sauzagär keşegä unda azaplanıu eşme ni ul?»— ti. Min äytäm: «Bezzeñ bıl eşkä kös yıterme ikän huñ, bında hatıu iter ösön zur summa käräk bit!»— tim. Ul äytä: «Niñä kös yıtmähen! Hatıu itä belgän keşegä mal tabıla ul. Undağı hatıu menän bında hatıu iteü ber tügel. Ağay-ene yahap, zurıraq eştärgä qatnaşıu yağın qararğa käräk»,— ti. Ber qarağanda unıñ hüzzäre bik dörös. Şunıñ ösön min dä zur bazarğa kibet asıu käräklege uyına kildem. Şunda kibet asmay bulmas, ahırı...— tip, Hämdiägä qarap aldı la, unıñ berär hüz äytkänen dä kötmäy:— Bında hatıu iteü — märyälär, qatındar eşe genä. Ber qazaq käräsin, yartı qazaq şäkär, ber äsmühä säy, ber sirek may, ber qap şırpı keüyek nämälär hatıp, küpme genä fayza itäheñ? Zur bazarza vaqlap hatqan keüyek, küpläp tä yıbäräheñ. Unda hatıu iteüselärgä qarap torhañ, is kitä. Törlö tauarzarzı ülsäp ölgörä almayzar. Şul uq arala küpläp tä yıbärälär. Ä bez bında, tişektän sısqan sıqqanın zarığıp kötöp ultırğan besäy keüyek, alıusı kilgänen kötöp ultırabız...— tip, baytaq höyläşkändän huñ:— Yatıp qalğansı atıp qalırğa käräk. Qurqıp torhañ, ber eş tä sığarıp bulmay ul,— tip, ğäyrätlängän, hımaq, Hämdiägä küz taşlanı. — Hämdiä bıl turala ni äytergä lä belmäy ber az torğandan huñ:

— Unan da kibet alhañ, bıl lavkanı ni eşläterbez huñ? Bında kem hatıu iter?— tigän söälde birze.

Väli qulındağı säyze ğotğoldatıp esep bötörgändän huñ:

— Bında hatıu itergä ällä kem käräkmäy. Äzer maldı hatırğa här kemdeñ qulınan kilä. Şäyzi (üzzärendä ber nisä yıl eşlägän malay) bındağı hatıu rätenä töşöndä inde. Ul iter, üzeñ dä sığıp bulışırhıñ, küz-qolaq bulırhıñ...— tine.

Väli zur bazarğa tauar alırğa kitkän saqtarza Hämdiä, lavkağa sığıp, Şäyzigä bulışlıq iteü arqahında tauar bahaların ber az belgän bulha la, eş bötönläy Şäyzi menän ikehe östönä qalıuın uylap qurqıp kitte. Bıl eşte östönä alırğa auırhınğan keüyek:

— Ay-hay, bez ul eşte buldıra alırbızmı ikän? Şäyzizeñ at menän hıyırzı qarayhı la, öyzäge vaq-töyäk eştärze lä eşläyhe lä bar bit,— tip üzeneñ qaraşın äytte.

Väli Hämdiäneñ bıl hüzzären äytäsägen belep, aldan yauap äzerläp quyğan keüyek, qıza töşöp:

— Hin haman qatınlığıña barahıñ, eşte zuraytam tihäñ, unday yuq-bar nämälärgä qarap tororğa yaramay. Ällä hin ğümer buyına oşo lavka menän genä tororboz tip uylayhıñmı? Şäyzi yort eştären eşlägändä, üzeñ hatıu iterheñ. Ber zä bulmay ikän, lavkanı yabıp tororhoñ. Şulay za Şäyzigä bik nıq küz-qolaq bulıp tororğa tura kiler. Här kemdeñ barmağı üzenä taban käkre, keşegä ışanıp bulmay. Ul bılay yıuaş keüyek kürenhä lä, yıuaştan yıuan sığa, tizär. Tämle tamaq bulıp, känfit-mazar ğına aşap yörömähen. Unan huñ zur bazarza eştär rätlänep kithä, bıl lavkanı bötönläy yabıu za qıyın bulmas. Unıhın alda, eştärzeñ barıuına qarap, eşlärbez,— tip höyläp alıp kitte.

Ularzıñ bıl köngö kiske säyı bik ozaqqa huzıldı. Љäynulla isemle higez yäşlek balaları ällä qasan yatıp yoqlanı. Altı yäşendäge Säğizä yoqohonan uyanıp köyhözlände. Qulına birgän känfitte lä, varene yağıp birgän aq kümäste lä taşlanı. Tik ul «häyırse babay kilä, küp ilahañ, üzeñde qapsığına halıp alıp kiter» tip, täzräne sirtep qurqıtqas qına, kire urınına yattı. Ul yoqlap kitkäs, Väli menän Hämdiä tağı la bik ozaq höyläşep ultırzılar. Nihayät, Hämdiä donya kötöü, hatıu-alıu eştären beleüzä üzeneñ belemhezlegen östönä alğanday bulıp, Välizeñ qorğan plandarına, höylägän hüzzärenä quşılğan räüyeştä:

— Min tik bılay ğına äytäm, eyı, şulay şul, ulay bulğas, şulay iterbez şul,— tigän keüyek hüzzär menän Välizeñ hüzzären yöpläp ultırzı. Väli, Hämdiäneñ här ber hüzgä «eyı, şulay şul» tip, tamam riza bulğanın kürgäs, küñellänep kitte. Ular şul eştär turahında bik ozaq höyläşep ultırğandan huñ yoqlarğa yatqas ta haman şul eştär haqında uylap, bik küp vaqıttar yoqlay almay yattılar. Tik berense ätäs qısqırğandan huñ ğına, ular tomanlı räüyeştä yoqlap kittelär.

Bılarzıñ töştärenä lä bögön zur magazindar, ällä nindäy tauarzar, şäp atta yöröüzär, tağı ällä nizär kerep böttö. Väli zä, Hämdiä lä ällä nisä rät uflap uyandılar. Yoqoğa kiter-kitmästän ularzıñ küz aldarına tağı ällä nizär kürende, tağı la uyanır-uyanmas törlö doğalar uqınıp yoqlap kitälär ine...

Bılar şulay ozon vaqıt ultırıp, töndöñ ällä ni saqlı vaqıtın ütkärep, bılar yatqandan huñ ğına üzeneñ urınına yatqan Şäyzi zä, üzeneñ arıuına qaramastan, üzeneñ eştäre, Qazan artındağı auılda yañğız qalğan äsäkäyı, kisä kürşe märyägä käräsin ülsägändä az ğına saypıldırıp, az ğına käräsinde sitkä tükkän ösön Välizeñ asıulanıuı haqında uylap, bik huñ yoqlap kitte. Şulay itep, bögön Väli zä, Hämdiä lä, Şäyzi zä huñ yattılar. Yatqas ta küp uylanılar. Ularzıñ här ösäühe aldağı köndöñ bäheten, aldağı köndä rähät tormoş kötälär, aldağı maturlıq yäki yämhezlekte küz aldına kilterälär ine.

Väli bara torğas küptän uylap yörögän telägenä ireşte. Ul törlö säbäptär menän eşe sıbalıp, sauza eşeneñ yomğaq ostarın yuğaltqandan huñ, lavkahındağı tauarzarın hatırğa mäcbür bulğan beräüzeñ tauarzarı menän lavkahın bik arzan ğına alıp, şunda kerep ultırzı.

Dörös, Väli bıl zur eşkä «täüäkkällägändä» bik küp baş vattı. Elektän yıyıp kilgän aqsaları ğına yıtmägängä kürä, yort yanındağı kibetendäge ber az tauarzarın hatıu östönä, ber az burısqa la kerze. Yaqşı uq zur kibettä üze genä hatıu itep ölgörä almaslıq bulğas, tağı la arzanlı ber malay-prikazçik alırğa mäcbür buldı. Oşo eştärze yulğa quyğansı küp yörörgä tura kilde. Şulay itep, qurqıu menän ömöt arahında üzeneñ küptän uylap yörögän zur telägenä ireşep, şähär urtahındağı zur bazarza kibet hucahı bulıp hatıu itergä kereşep kitte. Bıl saqlı zur eşkä kereşep burısqa kerep kitkändä başta eşeneñ ahırı nisek bulıp sığırın uylap, qurqa töşkän bulha la, ber-ike ay hatıu iteü menän eştärzeñ yaqşı yaqqa taban barğanın kürgäs, unıñ qurqıuzarı böttö. Ul häzer üzen ısın sauzagärzär rätenä kergän keüyek, ısınlap ta häzer «hatıusı-sauzagär» isemen alırğa haqlı bulğan keüyek his itte. Häzer unıñ qarşıhında keşelär ike törlö: sauzagärzär, hatıusı bula almağan ğadi keşelär bulıp, ike sinıf, ike bülem bulıp kürenä başlanı. Ul äle üze, ısınlap ta, tege mäşhür bayzar keüyek bulmaha la, üzen şularzıñ yuldarınan barıusı, şularzıñ keskenä balaları urınında keüyek itep uylarğa kereşte. Unıñsa, bötä ğaqıl baylıqta ğına bulıp, bay keşe ğaqıllı bula, yäihä ğaqıllı keşe bay bulıp kürenä, şuğa kürä ul üzenän zur bulğan mäşhür bayzarzı sikhez aqıllı keşelär tip faraz itkän keüyek, yarlı keşelärze üzenän tübän, ğaqılhızzar tip uylay ine.

Ul şulay üzenän zur bayzarzı üzenän aqıllılar, ular donyala tora belälär tip uylağanğa kürä, bayzarzıñ bötä eştärenä, ularzıñ häräkättärenä, yöröş-toroştarına täqlid iteüsän bulıp kitte. Mäsälän, Sadiq bay höylägän saqta tauışı qalın bulıp möñgörläp sığa, Ähmät bay hüz arahında tamaq qırıp, kürkä keüyek ğoroldap quya. Väli bına bılarzıñ şul qifättären, ularzıñ ğaqıllı bay bulıuzarınan kilgän ayırım ber häsiät tip belep, üze lä şular keüyek bulırğa tırışa, tauışın Sadiq bay tauışı keüyek yıuan, qalın sığarırğa, hüz arahında, Ähmät bay keüyek, tamaq qırıp quyırğa mataşa ine. Ul şulay tauışın qalın sığarğanda üze lä şatlanıp kitä, barğan hayın baylıqqa taban barğan keüyek his itä ine.

Ul bayzarzıñ bıl eştärenä täqlid iteü menän genä qänäğät itmäy, başqa eştärenä, yöröş-toroştarına la täqlid itep, bötä eştärzä ular keüyek bulıuzı zur eştärzän hanay başlanı.

Hatıuzar rätlängän hayın ul bayzarza kürengän ber sifat, kürengän ber nämäne üzendä lä buldırırğa tırışa. Unıñ ğäyıt häm yomalarğa keyıp bara torğan tunı, Sadiq bayzıñ tunı keüyek, ğäcäp qimmätle zattarzan tegelgän bulmaha la, şuğa oqşatıp tegelgän; bürke, Ähmät bayzıñ bürke keüyek, qimmätle qaraküldärzän tegelgän bulmaha la, zurlıqta, fasonda şuğa oqşatılıp yahatılğan ine. Ul bıl tun menän bıl bürekte keyıp yoma menän ğäyıttärgä barğanda üzen bik şat his itä, tege bayzarzıñ keskenä ürnäktäre tip uylay, ular ultırğan saftarğa yaqınıraq ultırırğa üzen haqlı hanay ine.

Ul bayzarğa — hatıu-alıu eştärendä, başqalarğa — keşehenä qarap möğämälä itergä, şulay tışqı küreneşendä ularzıñ här ber eştärenä täqlid itep, şular yulınan barırğa tırışha la, ularzıñ öy tormoştarın kerep kürmägängä, öy tormoşon şularsa yahay almağanğa ese boşop yöröy başlanı.

Ul bayzarzıñ hämmä eştäre lä ğaqılğa bina qılınıp eşlänä torğan bulıuında şöbhä itmägängä kürä, üze ularzıñ sifattarı menän sifatlanha, ular torğan keüyek tora alha, baylığı la artır, şöhräte sığır keüyek bula ine.

Ber kön ul, Sadiq bayzıñ kibete aldınan ütkän sağında, unıñ yomoş-yulğa yöröy torğan malayına asıulanğanın kürep ütte. Şunan ul, «bına malayzarğa asıulanğanda nisek asıulanırğa käräk ikän» tip, üze le Şäyzigä häm yañı alğan malayına Sadiq bay keüyek asıulana başlanı.

Väli şul vaqıtta Sadiq bayğa säläm birgän ine. Dörös, şul saqta Sadiq bay Väligä tura qaramay, unıñ sälämen dä rätläp almay qaldırzı. Läkin Väli «zur bayzıñ şulay ere» bulıuına ber zä aptıramay, bälki «bay bulğas şulay bulalır inde, äle bez ular rätenä yıtmägän bit» tip üzen yıuatıp, Sadiq bay östönä ker töşörörlök uyğa töşöüzän haqlandı.

Ul bayzarzıñ atqa ultırıp, küser menän genä yöröüzärenä bik qızığa ine. Ul äle üzeneñ ularsa şäp arğımaqtarzı matur sanalarğa yıkterep, möhabät küserzär menän yörörlök baylığı yuqlığın belä, şunıñ ösön häzergä urtasa ğına bulha la at alıp, ğadi tarantas menän yöröüze muafiq kürep, öyöndäge atı östönä tağı ber arıuıraq at häm yañı tarantas alıp yıbärze. Qay vaqıtta Şäyzize küsergä ultırtıp, üze türgä ultırıp bazarğa sığa, kibet yabıq köndärze uramda yöröp qayta torğan buldı. Bıl yöröü äle ısın bayzarsa yöröü keüyek bulıp bötmähä lä, üzen baylıq yuldarınıñ ber basqısın atlağan keüyek his itte.

Ul oşo sifattarzı üze hizhä lä, äle unı tirä kürşelärenän başqa keşelär bay tip qaramağanğa ese boşa ine. Ul şul uy menän yöröy torğas, yämäğät eştärenä qatnaşıp, halıq küzenä kürenergä, halıq arahında iğtibarlı keşe bulırğa, his bulmaha, mähälläneñ abruylı, ğalim-ğölämälärgä yaqın ber gracdan yömlähenä kerergä teläy başlanı.

Ul şul telägenä ireşer ösön, hiräkläp mähälläneñ arıuıraq keşelären, ber nisä mähälläneñ mulla-mäzindären aşqa saqırğılay, ğäyıt köndärendä ğäyıtkä barğan sağında vaq aqsalarzı başqalar kürep tororloq räüyeştä sazaqa öläşä, berär nämä fayzahına yäki mäset, mäzräsägä utın alır ösön aqsa yıyğanda, ör-yañı tübätäyın qulına totop, saftar arahında aqsa yıyıp yöröy, şulay itep iğtibarlı bulıuzı uylay ine.

Unıñ bılay din ösön, mähällä ösön tırışıuzarı buşqa kitmäne: ber yoma könöndä mähällä mötäüällizäre haylağanda Välize lä mötäüälli itep haylanılar. Ul bıl eşte bik zur şatlıq menän qarşı aldı. Mähällä mullahınıñ:

— Väli äfände, hez häzinädar bulırhığız inde,— tigän hüzen işetkäs, başı kükkä yıtte. Bıl moratına ireşkäs, ul inde baylıqta, iğtibarlıqta tağı ber basqıs kütärelgän keüyek hizende. Џzen şul mähälläneñ iñ ğaqıllı keşehe, iñ eşlekle ber ağzahı, hatta şul tiräneñ başlığı keüyek itep faraz itä başlanı.

Mähälläneñ iğtibarlı keşehe, başlığı, mäsetteñ mötäüälliye bulğas, yoma häm ğäyıttärgä salma keymäy barıuzı kileştermäy, üzenä salma aldı. Ul inde yoma, ğäyıttärgä barğanda tun astınan sapan da keyıp, tamam ber täqüä keşe keüyek bulıp kitte. Başqalarğa isänläşergä telägändä başın yuğarı kütärep kenä, eyäk qağıp qına isänläşä torğan buldı.

Џze şulay bulıu menän genä qalmay, un yäşlek Љäynullahına la sitek-käüyeş, östönä yöbbägä oqşatıp tegelgän bişmät, başına fäs keyzerep, üze menän bergä ğäyıt häm yomalarğa alıp bara başlanı. Häzer unıñ keskenä Љäynullahı oşo keyımdär arqahında mähälläneñ yarlı keşeläre balalarınan ällä qayzan uq ayırılıp kürenä ine.

Mähälläneñ mötäüälliye bulıu za, eştären, yöröş-toroştarın şulay üzenän yuğarı bayzarğa qaratıp, ularğa oqşatıp yöröüye lä unıñ sauza eştärenä qamasaulıq itmänelär. Ul barğan hayın summalandı. Ѓy yanındağı kibete kiltergän fayza bik az ğına kürenep, unı bötönläy yaptı. Unıñ urınına bazar kibeten zurayttı. Tauarzarın arttırzı, törzären kübäytte. Läkin äle ul üzeneñ haman zur bayzar arahında tanılıp bötmäüyen, ular arahına kerä almauın, ular menän ber mäclestä ultırırğa tura kilmäüyen uylap borsola, ular auızınan:

— Väli uñğan yıget bulıp sıqtı, tiz arala ğına ni saqlı baylıq hasil itte,— tigän hüzzärze işetähe kilä ine.

Välizeñ eştäre şulay yaqşı ğına yulğa halınıp barğanda, Yivropa huğışı sığıp kitte. Küp kürşelärgä, eşse, krästiändärgä bik küñelhez häldär tıuzırğan, küz yäştäre ağızğan bıl huğış başta uq Väligä unıñ kirehensä bulıp sıqtı. Huğış sığıu menän fayza bermä-ber arttı, huğıştan elek alınıp quyılğan qapsıqtarzı ike-ös haqı menän hattı. Qay ber tauarzarzan humğa-hum fayza itte. Şulay itep, bıl huğış Väligä kötölmägän bähet işegen astı.

Bik az vaqıt esendä unar meñ hum fayza itep taşlau unıñ küñelen üsterep yıbärze. Ul häzer üzeneñ bay, ısın bay bulasağına ısınlap ta iman kilterze. Summa artıu menän kibettä tauar, tauar artıu menän eş arttı. Şäyzi menän huñınan alğan malay östönä tağı ber malay aldı. Tege kibet bäläkäy kürenep, ikense zur kibet alıp, maldarın şuğa küserze. Häzer unıñ bıl kibeteneñ işektäre tübähendä ere häreftär menän butallap yazılğan —«Väliulla Ähmät uğlı Nnğmätyänovtıñ törlö maldar sauzahı» tip yazılğan zur vıveskahı ällä qayzan yaltırap kürenep tora ine. Oşo eştän huñ unıñ küñele tağı la kütärelep kitte.

Häzer şul saqlı mal, şul saqlı aqsa bulğas, şähärzeñ sit uramında keskenä öyzä torouzı üzenä his ber törlö kileşterä almay başlanı. Bigeräk tä huğış arqahında yort-yırzärzeñ bahaları bik töşöp kiteü, başqa bayzarzıñ boronğo yorttarı östönä ällä nisä yırzä qırq-ille, hatta yözär meñgä saqlı yorttar alıuzarı, qay beräüzär auızınan: «Väli tamam ayaqqa bastı, zur summalı buldı, eştären yulğa halıp yıbärze...»— tigän hüzzärze işeteü unıñ bıl telägenä kös birgän keüyek buldı. Yort-yır ber alınıp quyılha, his ber bahahın yuğaltmay torğan nämä, «ğümerlek milek» tigän uyzar menän, şähär urtahınan yort alırğa qarar birep, ağay-enelär arahında bıl haqta hüz asıp, arzanıraq yort tabılha, alırğa teläge barlığın äytep yöröy başlanı.

Küp vaqıt ütmäne, uğa huğışta ülgän ber polkovniktıñ tol qalğan qatınınıñ ... uramında yorton hatırğa teläüyen häbär ittelär. Yort şähärzeñ urta yırenä yaqın, hatta Sadiq bayzar menän ber uramda bulıu östönä, haqı la artıq qimmät kürenmäy torğan bulğas, Väli yortto alıp, un biş kön esendä küsep tä ölgörzö. Läkin borondan irken, şäp tormoş ösön halınğan altı-yıte bülmäle öygä Välizärzeñ boronğo yort yıhazdarı yıterlek tä, muafiq ta bulmağanğa kürä, yañı mebeldär alırğa la tura kilde. Küsep kitä torğan keşelär qulınan alınğan bıl yıhazdar za torğan bahalarınan küp artıq häm zat nämälär bulıp sıqtılar.

Oşo yort häm yort yıhazdarına ber nisä un meñ humdar rashod sığıuğa qaramastan, Välizeñ sauza eştäre boronğosa barzı. Ѓs-dürt ayzan huñ unıñ itkän fayzaları yort-yır yıhazdar alırğa sıqqan rashodtarzı qaplap ölgörzö. Yort bötönläy fayzağa qaldı.

Välizär yañı alğan yorttarına küskändän huñ, eske tormoştarında la üzgäreş yaharğa tura kilde. Elek tege bäläkäy yorttarında torğanda öy ese eştärenä Hämdiä üze genä yıteşä, bötä eştärze üze başqara, aş-hıuzarğa saqlı üze beşerä ine. Häzer zur yortqa küskäs, ber keşe genä eşläp ölgörörlök bulmay başlanı. Unıñ östäüyenä başqa bay qatındarınıñ ber nisä asırauzarı bulıuı, üzzäreneñ yort eşe menän bısranıp yörömäüzäre lä bılarzıñ küzzärenä bärelde. Hämdiäneñ küñelenä: «Bay qatını bul da, susqa keüyek bısranıp eşläp yörö, imeş!»— tigän uy töştö. Ul bıl uyzarın Väligä lä äytep, unıñ da küñelenä töşöröp quyzı.

Väli Hämdiäneñ bıl haqlı talabın, bayzarsaraq tororğa bulğan telägen sitkä qaqmanı. Bälki tura kilhä, arıuıraq, üskäneräk berär asırau alırğa quştı. Küp tä ütmäy, ire huğışqa kitkän, ber nisä ayzan birle hatı-häbäre kilmägän yäp-yäş qatındı asırau itep aldılar. Elektän asırau menän tororğa öyränmägän Hämdiägä şunday asırau menän tora başlau başta bik säyır toyoldo. Uğa nindäy hezmättär yökmäteü, bıl öy esendä unıñ hoquğınıñ miqdarın bildäläü, unıñ yöröş-toroştarındağı häräkättären sikläü, unı Väligä kürhäteü-kürhätmäü keüyek häldär unıñ başın vattı. At keüyek taza, tulı ber qatındıñ küz aldında yöröüye Hämdiäneñ küñelen qıtıqlağan keüyek buldı. Läkin başqa bayzarza şunday ber nisä asırau bulıuın, bay bulğas, şunhız torop bulmauın, unıñ ni saqlı taza häm matur bulha la, asırau bulıuın, tamaq asırar ösön bılarza hezmät iteüyen, üzeneñ häzäykä — bıl yorttoñ töp hucahınıñ nikahlı qatını ikänen, şunıñ östönä asırau haqında telähä nisek möğämälä itergä, unı qısırğa, tirgärgä üzeneñ haqlı bulıuın uylap küñelen bastı.

Bıl öygä şähär urtahına küskäs, şähär sitendäge keyımdär zä yaramağan, ular menän bayzar uramında yöröü mäslihät tä, muafiq ta bulmağan keüyek kürengäs, keyım-halım da başqasaraq käräk bulır keüyek toyoldo. Şuğa qarap, ular üzzäreneñ dä, Zäynulla menän Säğizäneñ dä keyımdären üzgärtep, yartılaş «russalatıp» tekterä başlanılar.

Elek ular kibettä hezmät iteüse ike malayzı häm Şäyzize üzzäre menän öyzä, kuhnya tirähendä totalar ine. Bıl öygä küskäs, ularzı bıl öyzä totou ber zä genä lä mäslihät eş keüyek kürenmäy, at harayzarı yanındağı, borondan tege bayar qatınınıñ küsere tora torğan ike täzräle keskenä yortta tororğa quştılar.

Şulay itep, zur yortqa küseü bılarzıñ tormoştarın da ikense räüyeştä quyırğa säbäp buldı, ikense törlö äytkändä, iske tormoşto yañı formağa äyländerergä mäcbür itte.

Häzer Väli üzeneñ tormoşonan yaqşı qänäğät ithä lä, üzeneñ äle haman tege zur bayzar arahına kerep kitä almauına, ular tarafınan tanılmauına ese boşa, ul bıl eşte üzeneñ «iğtibarlı keşe» bulıp yıtä almauınan kürä, oşo telägenä ireşer ösön ber forsat kötä ine.

Közgä qarşı ... şähäreneñ Yämğiäte Häyriäheneñ ğömümi yıyılışı bulıu haqında oşo şähärzäge ber bay tarafınan näşer itelep kilä torğan «Zaman» gazetahında iğlan sıqtı. Gazetalağı iğlanda ğömümi yıyılıştıñ kön tärtibe bılay quyılğan ine:

«Yıyılışta qaralasaq mäsälälär:

1. Yämğiäte Häyriä ösön yort alıu; 2. 3. Huğışta mäcruh bulğan haldattarğa mosolmandar isemenän lazaret asıu; 4. 5. Yañı ağzalar qabul iteü; 6. 7. Ağımdağı eştär. 8. Yämğiättä qaralasaq mäsälälär bik möhim bulğanlıqtan, ağzalarzıñ kileüzäre ütenelä. Ağza bulmağan keşelärgä lä kereü ihtıyari. Ağzalarğa ayırım saqırıu qağızzarı yıbärelmäs.

Yämğiäte Häyriä idarahı».

Huğış vaqıtında sauza menän köräygän bazar hatıusıları arahında bıl häbärzär bik möhim bulıp kürende. Gazetala iğlan sığıu menän, qaralasaq mäsälälär turahında, bigeräk tä Yämğiäte Häyriä isemenä yort haqındağı berense maddä haqında, qızıu mözäkärä häm öndäüzär başlandı. Şakiryän tigän bayzıñ Yämğiäte Häyriägä yort alırğa başlap zur ğına summalar birergä niäte barlığı höylände.

Bayzar tarafınan yahalğan aş mäclestärendä Yämğiäte Häyriäne yortlo, ayaqlı-küzle itep, nigezländerep qalıu haqında küp hüzzär buldı. Millätte alğa yıbäreü ösön bıl eşteñ bik zur yarzamı teyıü turahında hüzzär buldı.

Yañı kütärelep kilgän sauzagärzär zä bıl yıyılışta üzzäreneñ äzer bulıp, yarzam quldarın huzırğa teyış ikänlektären küz aldarına kilterzelär. Zur bayzar ähämiät birep qarağan ber eş bulğas, bezzeñ Väli zä bıl eşte bik möhim, käräkle eşter tip faraz itte. Hatta esenän üzeneñ küpme iğanä biräsägen, yıyılışta aqsa yıyılıuzıñ barışına qarap, bıl samanı arttırırğa mömkin ikänen uylap quyzı.

Љömümi yıyılış yahau könö hatıu-alıu eştäre bulmağan köngä (yäkşämbegä) qaratıp quyılğaynı.

— Häyrulla äfände Ähmätev!.. — — Niğmätyän Tereğolov!.. — — Љümär äfände Yınikeyiv!.. — — Zahir häzrät!.. — — Yıhannur häzrät İşkildin... — — Prikazçiktarzan Sadiq äfände Qasimov!..— tigän tauıştar menän zal yañğırap kitte. Sekretar Häyrulla äfände Ähmätev kölä töşöp yaza, isem-familiyalar bik küp, häm ber isem-familiya ber yulı ällä nisä keşe auızınan äytelgänlektän, täqrar horap, halıqtıñ artıq tauışlanmauzarın ütenä ine.

İñ bayzarzan başlap, küzgä kürenerlek keşelärzeñ isem-familiyaları äytelep bötä yazğanda räis urınınan torop, häzer kandidattarzıñ yıtkänen äytep, tuqtarğa quştı. Häm bılarzı beräm-beräm tauışqa quyıp sıqtı. Nihayät, iñ küp tauış alıu iğtibarı menän:

Şakiryän äfände Älimğolov, Sadiq bay Qädriyiv, Hälim äfände Qaraçurin, Yıhannur häzrät İşkildin häm Häyrulla äfände Ähmätev komissiya ağzalığına haylanğan bulıp sıqtılar. Läkin Sadiq bay Qädriyiv üzeneñ qartlığın häm sauza eştäre küplegen äytep, üzen mäğzur totouzı, üze urınına başqa berär yäşeräk keşene haylauzı mäslihät kürep, haylanıuzan otkazatsa itte. Unıñ ğözörzären halıq küpselege mäslihät kürep, unıñ kandidaturahın kire aldılar häm unıñ urınına prikazçiktarzan Sadiq äfände Qasimovtıñ haylanıuın ütendelär. Ul üzeneñ hucahı Häbib Näğimovtıñ küzenä qaranı. Häbib äfände unıñ ni ösön, yäğni «Hin nämä äyterheñ? Röhsät iterheñme?» tigän hımaq, üzenä huca itep qarauın hizep aldı häm unıñ ömötlö räüyeştä söälle qarauına yauap birgän keüyek: «Sadiq Qasimov bik mäslihät»,— tigän hüzze östäp quyzı. Häbib Näğimovtıñ hüzenän huñ Sadiq Qasimov ta lazaret asıu komissiyahınıñ ağzahı bulıp haylandı.

Bılarğa kandidat bularaq:

Niğmätyän äfände Tereğolov, Zahir häzrättär haylandılar. Haylanıu eştäre bötkäs, bıl komissiya ağzalarına aqsa tabıu, lazarettı oyoştorou yuldarın qarau häm bıl mäsäläne bik aşıqtırıp, tizeräk eş başlau keüyek vazifalar yökmätelde. Şunıñ östönä yañı haylanğan komissiya ağzalarınıñ täqdimdäre buyınsa, oşo yıyılışta uq spisok tözölöp, aqsa yıyıu sarahı kürelä başlanı.

Şakiryän bay bıl eştä lä berense bulıp biş meñ hum yazzırzı. Bıl yulı Sadiq bay Qädriyiv tä Şakiryän bayzan qalışıuzı teyışle kürmäne, küräheñ, ul da biş meñ hum yazzırzı. Bıl yulı Häbib Näğimov ta qart atahınıñ käñäşeñ kötöp tormaysa uq:

— Bezzeñ Näğimov firmahı isemenän biş meñ hum yazıuığızzı ütenäm,— tip biş meñ hum yazzırzı. Şunıñ menän bılarzıñ här berehe üzzäre birgän summalarzı äytkändä hökümät tarafınan kilgän väkilgä qarap quyalar ine. Hökümät väkile lä baya «ällä kemdeñ» mosolmandar östönä tap töşöröp höylägän hüzzären onotqan keüyek bulıp, şatlıq menän yılmayıp ultıra başlanı.

Bıl bayzar artınan başqa vağıraq bayzar üzzäreneñ samalarına qarap, törlö summala iğanä yazzıra başlanılar. Bıl yulı la dimläşeüzär, küberäk iğanä itergä qıstaşıuzar buldı. Bezzeñ Väli lazaret asıu ösön yazılğanda la üzeneñ tiñdäştärenän arttırıp birze. Bıl vaqıtta uğa tağı la «himmätle, rät beleüsän, yäş bay...» tigän töslö qarağan keüyek buldılar. İğanä yazzırmağan keşe hiräk qaldı.

Yıyılışta bulmağan keşelär arahınan iğanä yıyıu eştären dä oşo «lazaret asıu komissiyahı»na tapşırğandan huñ, ağzalar qabul iteü başlandı. Läkin bıl eş kerergä teläüselärzeñ isem, familiyaların äytep üteü menän, biş-un minut esendä tamam buldı.

Ağımdağı eştär zä, artıq tikşerep tororloq zur mäsälälär bulmağanlıqtan, ozaqqa huzılmanı. Ular arahında ber yıtem qarsıqtıñ yarzam horap birgän ğarizahı menän, ber qarttıñ ğarizahı bar ine. Qarsıqqa ike hum yarzam birergä, qarttı tikşereüze yämğiätteñ idarahına tapşırıu menän eş tamam buldı.

Räis yıyılıştıñ yabılıuın iğlan itkäs, yıyılğan halıqtar gruh-gruh bulıp tarala başlanılar...

Kis säğät 9-zarza kibet yabıp qaytqanda la şat ine ul. Elek ul här köngö hatıu aqsaların alıp qaytqandan huñ, başqa ber nämägä lä qaramay, yazıu östäle astına üz qulı menän halıp biklägändän huñ ğına yıuınıp aş östälenä kilep ultıra, şunan huñ ğına höyläşä başlay torğaynı. Bögön öygä qaytıp kerep, östöndäge qalın tışqı keyımen halıp quyıu menän, zur ğına yaulıqqa törgän aqsa törgägen kesähenän alıp, ere genä räüyeştä qatınına birep:

— Mä, şul nämäne alıp yıyıp quy äle,— tip, üze bit-qul yıuırğa kereşte.

Hämdiä ul birgän törgäkteñ aqsa ikänen totop qarau menän belde häm hälmäklegen, küplegen beler ösön keüyek, qulı menän helkep qarağandan huñ, mäğlüm aqsa yıya torğan urınğa iltep quyzı.

Väli äle haman hüz başlamaha la yözö şat, tik hüzze qayzan başlap alıp kitergä belmäy torğan keşelärsä ber häldä bulğanlıqtan ğına hüz başlamay torğanlığı ällä qayzan hizelep tora ine.

Ul, Hämdiä äytmäysä ük, aş östäle yanına ultırıp, ikense kesähenän bögön sıqqan «Zaman» gazetahın alıp, auızın bışıldatıp tege mäqäläne qararğa kereşte. Ber az uqığandan huñ, üzenän-üze kölöp yıbärze. Hämdiä unıñ toqtomalğa kölgänen kürep:

— Hiñä nämä buldı, tik torğanda kölöp ultırahıñ?— tip horağas, tağı la käyıflänä töşöp:

— Bına gäzit yazıusılarzı äytäm äle: kisäge yıyılıştı basıp ta sığarıp ölgörgändär. Ğabdulla ağay quşqandır inde...

Hämdiä qulındağı tärilkähen östälgä quyıp:

— Nämä tip yazğandar huñ?— tip horanı. Hämdiäneñ horauı Väligä hüz asqan keüyek buldı. Häm ul, gazetanı aldına alıp:

— Nämä yazhındar? Bildäle inde: «Bik zur eştär eşlände. Yaqşı bayzar zur iğanälär birzelär»,— tip maqtap bötä almağandar,— tine häm Hämdiägä ber rät qarap alğandan huñ iğanä iteüselärzeñ isemdären tezep alıp kitte. Üzeneñ isemenä yıtkäs, auızın tağı la zurıraq asıp: «Väliulla äfände Ähmätyänov 3 meñ hum...»— tine lä ber az tuqtap torzo. Huñra üzenän az summalı iğanä bireüselärzeñ isemdären ähämiäthez genä itep uqıp sıqtı.

Hämdiä tağı ällä nämä kötkän keüyek, Väligä qarap torğandan huñ:

— Şul ğınamı? Ular hine maqtap yazhındar ine...— tip, qoro isem-familiya yazılıuğa ğına qänäğät itmägän keüyek ber söäl birze.

Väli unıñ söälenä yauap birgän keüyek:

— Şulay yazğas ta yıtär! 15—20 meñ hum birgän bayzarzı la şulay ğına yazğandar inde. Bayzar rätenän töşörmäy şulay yazğas, az eş tügel. Şulay za yazılmahañ nisek bulır ine?— tip quyzı.

Aş aşalıp bötkänse, hüz şul tirälä yörönö. Aştan huñ säy eskändä Väli tağı la, bik möhim eş bar keüyek, hüz başlap:

— Hin, äle küptän birle şunı äytergä yöröy inem: ağay-ene osrağan hayın: «Yä, Väli ağay, yañı yortto qasan qotlaybız? Ulay yaramay!»— tizär. Isınlap ta, ğalim-ğölämälärze, ağay-enelärze yıyıp qörän uqıtıp, fatiha alırğa käräk ine. Ällä aldağı yomalarzıñ berehendä saqırıp alabızmı?— tine.

Hämdiä Välizeñ bıl fekeren şatlanıp qarşı aldı:

— Unı min dä uylap yöröy inem. Äle ber kön Ähmäzizärzä aşta ultırğanda abıstayzar za bitkä bärzelär: «Hämdiä, hezze yort alğan tizär, bik şäp tip höyläyzär, yä, qasan kürhätähegez inde? Ällä bik bayıp kitkäs tä, fatiha käräk bulmay başlanımı?»— tip tezep alıp kittelär. Ularğa başqa qatındar za quşılıp: «Käräk, bik käräk!.. Yort alıp qörän dä uqıtmağas, ul ni eş bula?..»— tip qolağımdı tondorzolar.

Väli abıstayzarzıñ bıl hüzzären haqlı kürgän keüyek kölä töştö:

— Äyterzär şul. Qay arala bezzeñ yort alğandı belep bötkändär!— tip ğäcäphengänen belderep quyzı häm:— Ulay bulha, oşo kilähe yomağa täüäkkälläp saqırıp alayıq. Barıber saqırmay bulmay inde,— tip saqırırğa qarar birzelär.

Hämdiä tağı la kütärelep kitte. Häzer ük saqırırğa äzerlängän keüyek bulıp, aş östälen yıyıştıra başlanı.

Şul arala kemdärze häm küpme keşe saqırıu haqında hüz kitte.

Hämdiä boron üzzäre şähär sitendäräk torğan vaqıtta yöröşä torğan keşelärzeñ isemdären telgä ala başlağaynı, Väli unıñ hüzen bülde:

— Bezzeñ saqıra torğan keşelär küp. Ber yulı ğına saqırıp bötöp bulmas. Ularzı ikense vaqıtta saqırırbız. İñ elek bına Sadiq ağay, Şakiryän ağay...— tip, şähärzeñ bayzarın, ular huñınan şähärzäge biş mähälläneñ mullaların hanap kitte.

Hämdiä mäcleste ulay bik zurzan, şähärzeñ iñ zur bayzarın saqırıuzan başlanır tip uylamağan, küräheñ, ul aptırap kitte:

— Ulay bik zurğa kitä bit! Ular bezgä kilerzärme huñ? Bez ularğa teyışle qäzer-hörmätte kürhätä alırbızmı huñ?— tigän söäldärze birze.

Väli, Hämdiäneñ hayzan yözgänen belep, kölä töştö:

— Saqırğas, kilerzär!.. Niñä kilmähendär? Häzer ular bezze tanınılar inde. Aş-hıu äzerlärgä qatındar saqırırbız,— tip, Hämdiäne qänäğätländerer (lek) räüyeştä, üzeneñ däğüähen isbat itte, häm Väli telägänsä qarar za birelde.

Şunan huñ kemdärze häm küpme keşe saqırıu haqında hüz kitte. Väli hul qulın kütärep, barmaqtarın yäyıp, uñ qulınıñ baş barmağı menän işara barmağın yäyıp:

— Sadiq ağay — beräü...— tip, hul qulınıñ sänsä barmağın kilterep totto.— Sadiq ağay — beräü, Şakir ağay — ikäü, Ähmätyän ağay — ösäü, Häbib ağay — dürtäü, Latif bay — bişäü...— tip, zur bayzarzı hanap bötkändän huñ, şähärzeñ biş mullahın häm qay ber mäzindären hanağandan huñ, vağıraq bayzarzı hanarğa kereşte. Hul qulınıñ barmaqtarı ber nisä rät hanalıp sıqtılar...

...Mäcles buldı. Saqırılğan keşelärzeñ hämmähe lä kilde. Väli ağay üzeneñ öyönä şunday zur bayzarzıñ kileüyenä, ularzıñ bıl mäclestä ultırıuzarına nihayät käyıflände. Bıl üzeneñ «zurzar»ğa qatışa başlauınıñ başı bulıp kürende. Şulay itep, mäcles bik şäp ütte.

Şul mäclestän huñ ber az vaqıt üteü menän, Väli ağayğa oşo räüyeştä (yazılğan) saqırıu qağızı kilde:

«Hozay nasip ithä, yoma kön, 12 fevraldä, yomanan huñ säğät 2-lä tuy mäclesenä rähim iteüyegezze ütenäbez.

Hörmät menän Sadiq Miftahetdin uğlı Qädriyiv».

Väli ağay bıl saqırıu qağızın alğas, üzeneñ zurzar arahına kereüyenä tamam ışandı. Ul inde şähärzeñ moğtäbär keşeläre yömlähenän bulıuına qänäğät hasil itte.

Bına ber vaqıt Fevral inqilabı buldı. Batşa töşörölgän, ministrzar hibes itelgän tigän häbärgä Väli ağay başta ışanmanı. Bıl eştär his ber unın ğaqılına tura kilmäne. Ul, bıl mäsäläneñ osona üze genä barıp sığa almasın belep, «ğaqıllı» keşelärzeñ bıl eşkä nisek qarağanlıqtarın beleü yulına töştö. Ul, uramğa sığıp, undağı his isäbe yuq halıqtıñ qızıl älämdär kütärep, nämäler yırlap kitep barğanın kürgäs, aptırap kitte. Ul, ber yaqtan, qurqındı, ällä nämä yımerelgän, donya yañırıp kitkän keüyek kürende. Läkin hämmä keşeneñ dä yözöndä şatlıq äsärzären kürgäs, üze şatlanırğa tırıştı. Ul bara torğas namayış yahap yörögän halıqqa qatnaşmay, ber yaq sittä torğan, bıl namayışta ni ösöndör täm vä läzzät tapmağan «ğaqıllı baştarğa» osranı. Väli ağay ularzı kürgäs şatlandı. Tege qızıl flagtar arahınan yörögän halıqtar ğaqılhız bulıp, bala-sağalar bulıp kürende. Ul flag artınan yöröüselär yarlılar, eşselär genä bulğanğa kürä, ularzıñ bıl yöröüzärenän ber mäğänä lä sıqmas, tip uylap aldı. Ul äkren genä tege qarakül bürekle iptäştäre yanına barıp isänläşte. Läkin ul ularzıñ yözzärendä niñäler boronğo şatlıqtı, tege äyber hatıp fayza itkän vaqıttağı yöz yaqtılığın kürä almanı. Ular ni ösöndör häzer bıl şatlıq donyahınan, irek namayışınan mährüm itelgän keüyek toralar, bıl namayışqa qatışıu ularğa motlaq haram keüyek, sittän genä qarayzar ine. Väli ağay üze bik ğaqıllı tip yörögän Siraci yanına barıp: «Eştär bik ğäcäp bulıp kitte bit äle; şulay uq eş barıp sığırmı ikän ni?»— tine lä bik söälle itterep qarap quyzı. Siraci ber zä ise kitmäy genä: «Şatlanırğa irtäräk äle; ayıuzı ülterep bötkäs, tirehen bülgän yaqşı»,— tip quyzı. Väli ağayğa bıl hüz bik mäğänäle bulıp häm esendä bulğan şöbhäle ber nämägä yauap hımaq bulıp kürende. «Bıl halıq yuqqa aldanıp qına şatlanalır»,— tip uylanı. Hosusan bıl namayışta Sadiq bay, Ähmät bay, İvan Karpov, Nikolay Kondratyiviç Şubin keüyek zur bayzar ber zä kürenmägäs, bınıñ yalğan şatlıq bulıu ihtimalı barlığın uylap quyzı. «Ägär zä ısınlap şatlanırlıq eş bulha, töplö ber vaqiğa bulha, ular za oşo halıq yıyılışına kilerzär ine»,— tip quyzı la, şunda uq yanındağı itse Ähmätyänğa qarap: «Niñä huñ bında rätle keşelär kürenmäy? Sadiq ağay menän Ähmät ağayzar za yuq?»— tip horanı. Ähmätyän: «Bınday eştärgä aşığıp qatışırğa yaramay, bögön bılay, irtägä nisek bulıuın kem belä?.. Sadiq ağayzar — ular töptäneräk uylay torğan keşelär, ular bik aşığıp sıqmastar»,— tine. Bıl hüzzän huñ Väli ağay tağı irken tın aldı. Bıl eştär ber töş keüyek nämä genä bulıp kürenä başlanı. «Sadiq ağayzar bulmağas, älbittä, rätle nämä tügelder»,— tip faraz itte. Bılar baytaq vaqıt qarap torğas, Siraci:

— Bında torop tamaq tuymas, qaytırğa käräk, bında yöröü eşhez keşelär ösön genä yaqşı,— tip, üzen-üze yıuatqan hımaq yahalma räüyeştä kölgän buldı la, yanındağı iptäşeneñ arqahına qağıp: «Äyzä, malay, tege ike kip nämägä eyä bar, şunı bögön quldan yıbäräyık, baha yaqşı. Bınan ber nämä lä sıqmas, bılarzıñ tauarzarı hatılıp bötkän»,— tip qulın qulğa huğıp quyzı. Siracizıñ bıl hüzenän huñ bılar hämmähe lä köldölär.

İkhez-sikhez bayraqtar haman tulqınlanıp alğa ütälär ine. Şul bayraqtarzıñ artınan ere häreftär menän tatarsa yazılğan ber-ike bayraq kilep sıqtı. Bıl bayraq tirähenä yıyılğan qırq-ille keşe tatarsa «Marseleza» yırlap baralar ine. Bezzeñ «ğaqıllı baştar» bını küreü menän şulay taban qaray başlanılar. Bılarzıñ tändärendä esele-hıuıqlı ällä nämä yörögän keüyek bulıp kitte. Nämä äytergä lä belmäy aptıraşıp qaldılar. Tik Siraci ğına: «Bılar za sıqqan bit äle! Bılarğa nämä käräk ikän? Aralarında ber rätle keşe yuq, ismaham»,— tine. Qalğandarı Siracizıñ hüzen yöpläp: «Bılar bit şäkerttär, bayzar aşın aşap himergäs, sızaşa almay yöröyzär!»— tip köldölär. Läkin bılarzıñ kölöüzäre üzzäreneñ genä esen yandıra torğan ber kölöü ine. Bıl kölöü ilau aldında bulğan zähärle, asıulı kölöügä oqşay ine. Qızıl bayraqtar ütep kitte. Läkin halıq artınan barırğa bılarzıñ ayaqtarı tartmanı. Bılar ğäyıtkä yıteşä almağan yalqau mucik keüyek mäyus ber räüyeştä qaytıp kittelär. Bezzeñ Väli ağay bögön ber nämägä lä töşönä almanı. Ul halıqtıñ ni ösön yörögänen, niñä şatlanğanın his ber añlay almanı. Ul bigeräk tä bıl namayışta «ğaqıllı» keşelärzeñ bulmauına aptıray ine. Ul, şunı uylap, bıl vaqiğanıñ ısın bulıuına şiklände, bıl eştärzeñ ısınğa sıqmauın teläy başlanı.

Şul namayış könönän azna-un kön üter-ütmäs, inqilaptıñ ısınğa äyläneüyenä här kem ışandı. Ğaqıllı zıyalizar, ğaqıllı türälär, bigeräk tä ğaqıllı bayzar — hämmähe lä töstären almaştırıp, hullaşıp kittelär. Här törlö eş başında ular kürenä başlanı. Ällä nindäy isemdä yañı idaralar, yañı oyoşmalar tözöldö. «Milli» eştär qaynaşıp, här kem şunıñ tirähenä yıyıldı. Sadiq bay menän Ähmät bayzıñ yortonda här kön zıyalizarzıñ yıyılışı buldı. Bayzar za, zıyalizar za «hör» bulıp, halıq fayzahın küzäteüse bulıp äüyereldelär. Bögöngö yıyılışta Sadiq bay menän Zarif uçitel, tağı üzendä hezmät itä torğan Nuri ber rättän ultırıp, şul uq mäsälä haqında möhäkämä itergä muafiq buldılar.