Häzer anhat ul, elek qıyın ine

ĞÄLİ AĞAY

Ğäli ağay häzer 50 yäşkä yıtep bara, unıñ sästäre yartılaş ağarğan. Arqahı bökräyä başlağan. Küz töptäre yıyırsıqlanıp börölöp tora. Küzzäre nasarlana başlağanğa kürä, huñğı yıldarza küzlek keyä başlağan. Unı küreü menän üz ğümerendä bik küp eşlägänlege kürenep tora. Ul şulay qartaya töşhä lä bik şat. İrtänge säğät tuğızzan alıp töştän huñ säğät dürtkä tiklem unı eş urınında küräheñ. Ul şul yıte säğät eş vaqıtınıñ ber genä minutın da buşqa uzğarmay. Unıñ eşte auırhınıp, zarlanıp höylägänen işetkän keşe yuq. Ul üzeneñ bötä eştären yıynaq häm tärtip menän alıp bara. Üzeneñ öyöndä lä küp vaqıtın berär eş menän ütkärä. Unıñ öyönä barhañ, yä uqıp ultırğanın yäki işek aldında berär eş eşläp yörögänen küräheñ.

Ul üzenä barğan keşelärze ayırım-asıq yöz menän qarşı ala. Az ğına ultırıu menän, apayğa qarap (bez unıñ qatının «apay» tip yörötäbez):

— Yä, Äsmä, qunaqtarğa samauır quyzıñmı? Säyläp yıbärergä käräk,— ti.

Bez: «Yuqqa mäşäqätlänmägez, säy eser vaqıt tügel äle»,— tip äythäk, Ğäli ağay:

— Nämähe mäşäqät unıñ? İsän-hau keşegä «mäşäqät» tip, yalqaulanıp tororğa yaramay ul,— ti.

Unıñ şul hüzenän huñ ozaq vaqıt ütmäy, östälgä säy äzerlänep ölgörgän bula.

Bına şunda Ğäli ağay tağı la asılıp kitä. Bezzeñ arala hüz başlana: bında uqıu eştäre, häzerge yäştär tormoşo, sovet eştäreneñ barışı, hatta sit ildärzeñ bezgä qaraşı keüyek mäsälälär — bötähe lä höylänä.

Ğäli ağay häzerge yäştär tormoşo, uqıu turahında bigeräk ihlas höyläy. Ul hüzen:

— Häzer bik anhat ul, elek bik qıyın ine,— tip başlap kitä. Bez uğa:

— Elek nisek qıyın ine, häzer niñä anhat?— tigän horauzı biräbez. Bına şunda Ğäli ağay:

— Häzer niñä anhat bulmahın? Häzer bit eşse, krästiän balalarına yul asıq. Ägär tırış, uñğan bulahıñ ikän, telägän mäktäpte bötöröp sığırğa, ällä qayza yuğarı ürlärgä mömkin. Tik tırışırğa ğına käräk. Elekke zamanda yarlı, eşse, krästiän balalarınıñ baştarına huğıp, alğa barğan yuldarınan tuqtatalar ine. Qayza ul häzerge keüyek telägän mäktäpkä uqırğa inä alıu! Hatta häzer ber tingä yaramay torğan «dini mäktäptär»gä ineü zä yarlı balaları ösön siten ine. Bezzeñ keüyek yarlılarğa unda la han yuq, bez unda la busağa ergähendä, izän urtahında, bay balalarınıñ ayaq astında taptala häm şularğa säy qaynatıp, aş beşerep tamaq tuyzıra torğaynıq. Häzer bit eşse, krästiän balaları bına tigän mäktäptärzä tüläühez, äzerze aşap uqıyzar. Şunıñ östönä añ-belem ala torğan urındarğa barıp yöröy alalar. Qayza ul bezzeñ zamanda bınıñ keüyek yıñellektär!..

Ğäli ağay şunan huñ bezgä üzeneñ yäş vaqıtın höyläp kitä. Unıñ yäşlek tormoşon höylägändä, ısınlap ta, boronğo vaqıttağı eşse, krästiän balalarınıñ, bigeräk tä yıtemdäreneñ häle bik auır bulğanın küräheñ.

«Elek bik qıyın ine, häzer bik anhat ul!» tigän hüzeneñ mäğänähen yaqşı añlar ösön, Ğäli ağayzıñ yäş vaqıtta kürgändären uqıhaq, bik yaqşı belerbez.

ĞÄLİ AĞAYZIÑ YÄŞ VAQITI

Ğäli ağay üzeneñ auıldağı tormoşon höyläy:

— Min un ike yäşemdä saqta äsäy zä, atay za ülep, ükhez yıtem bulıp qaldım. Dörös, min atay menän äsäy isän saqta la yort häm qır eştärenä qatnaşıp eşläy başlağaynım inde. Läkin ular isän sağında miñä bılarzı eşläü küñelle genä ine. Sönki ular miñä kösöm yıtä torğan eştärze genä quşalar, az ğına arığanımdı belhälär, häl yıyırğa irek birälär häm aşau-eseü yağın da qısmayzar ine. Tamaq tuq, küñel kütärenke bulğas, eş eşläü zä küñelle bula torğaynı. Şunıñ östönä bala saqta, zur keşelär keüyek, eşläp kenä torop bulmay, qay vaqıtta uynayhı la kilep kitä. Bına şunday vaqıtta ular miñä üzem telägän iptäştärem menän küñel telägän matur uyındarzı uynarğa la irek birä torğaynılar. Şuğa kürä lä ular isän saqta mineñ ğümerem artıq küñelhez ütmäne. Tik ul vaqıtta uqıuzıñ räte yuq ine, belem alıuzıñ yuldarı bikle ine. Läkin keskenä saqta uqıuzıñ räte yuqlığın belerlek, unıñ ösön qayğırırlıq añ yuq ine äle.

Dörösön äytkändä, mineñ tormoştoñ auır vaqıtı atay menän äsäy ülgäs başlandı. Ular ülgäs, min ağay menän yıñgä qulında qaldım.

Ular qulına qalğas, mineñ tormoş bına nisek başlanıp kitte. Min ular tärbiähenä qalıu menän, ular miñä sit häm artıq ber keşe keüyek itep qaray başlanılar.

Min ularzıñ quşqan eştäreneñ berehen dä qaldırmay eşläyım, läkin şulay za ularğa yarap bulmay. Uyın tigän nämäne häzer bötönläy başımdan sığarıp taşlanım. Bala küñele uyın telähä lä, häzer ul teläk minän bötönläy alınğan. Şulay ber köndö üzemdeñ iptäştäremdeñ soqor tup uynauzarına qızıqtım. Ular mine üzzäre menän bergä uynarğa saqırzılar. Min inde öyzäge eştäremde bötörgän keüyek bulğanğa kürä, ular menän uynarğa kereştem. Uyın bik küñelle ine. Läkin bıl şatlıq küpkä barmanı: yıñgä mine saqırıp alıp, iñ elek sikägä berze birze lä, huñınan qapqanan eskä inderep artımdan tibep yıbärze. Min tägäräp kitep, yöztübän barıp töştöm. Eş bınıñ menän genä böthä, tağı ber häl bulır ine. Läkin ulay ğına bötmäne, ağay qaytqas, mine äläkläp, tağı la ber-ikene birzerze. Häm här ikäühe:

— Bınan huñ sığıp, uynap yöröyhö bulma!.. İşethen qolağıñ, ägär zä tıñlamayhıñ ikän, bezzän şäfqät kötmä!— tip mineñ bınan huñ uynauıma sik quyzılar. Şunan huñ min uynauzan bötönläy ömöt özöp, balalarzıñ uynağandarın sittän genä boyoğop qarap tora torğan bulıp qaldım.

Yäy könö min qoyaş menän bergä tora torğaynım. Mineñ eş qoyaş sıqqan vaqıtta taqır basıuzağı attı alıp qaytıu menän başlana ine.

Şulay min irtä ük toram da, küzze tırnap asıu menän qulğa yügän alıp qırğa yügeräm. Qay vaqıtta attıñ tışauı töşöp, bik alıs kitkän bula. Unı köskä genä ezläp tabam, läkin ul tiz genä tottormay, unı qıua-qıua yänem sığa yaza. Ul mine küreü menän sitkä saba, min ällä qayzarzan urap, unıñ qarşıhına sığam. Şulay itep, meñ bälä menän attı qıuıp alıp qaytam. Şul tiklem azap menän yöröp qaytqas, ular ikäüläp:

— Niñä şul tiklem ozaq yörönöñ? Yalqau! Hin öyräk oyahı ezläp yörögänheñder!— tip tirgäyzär, äytmägän hüzzären qaldırmayzar. Min ularğa qarşı hüz äytergä qurqam. Hikeneñ ber yaq sitenä ultırıp, ularzan qalğan hıuıq säyze esep tamaq yalğap alam da, şunan huñ qırğa eşkä kitäbez.

Bıyıl bez kürşelär menän habandaş bulğaynıq. Bezzeñ ber at, ularzıñ ös at. Köyhöz ağas habandı şul dürt at köskä genä tartalar. Ul vaqıtta häzerge keüyek ike at menän yıp-yıñel yöröy torğan matur timer habandar yuq ine äle.

Miñä at başında yörörgä tura kilde. Attarzı par-par itterep oslap yıgäbez. Min töpkä yıgelgän ike attıñ berehenä atlanam, aldağı ike attıñ dilbegälären muyınğa eläm. Üzem mengän attıñ tezgene, aldağı attıñ dilbegäläre qulda bula. Attar arıq häm saban bulmahalar, eştär yaqşı bulır ine. Läkin kürşe Ğayfulla ağayzıñ atı bik yalqau, Häyri babayzıñ ber atı bik saban, ikense atı artıq qızıu bulğanğa kürä, eş bik auırğa kitte.

Bılarzıñ berehe artıq qızıu tarta, ikenseläre urındarınan quzğalmay toralar. Ularzıñ şulay törlösä tartıuzarı arqahında haban buraznanan sığıp kitä lä sey qala. Bınıñ bälähe mineñ öskä töşä:

— Malay yomşaq, attarzı tigez qıua belmäy,— tip mine tirgäyzär. Bigeräk tä yır başına sıqqanda häm ingändä qıyın, bında attar buraznanan tigez sığıp tigez inmäyzär. Şunday vaqıtta Häyri babay:

— Ay, beşmägän nämä, yıtlekmäy tıuğan!— tip qısqıra. Şulay ber nisä tapqır asıuzarı kilgändän huñ, ağay miñä arttan qarlau menän yıbärä. Ber tapqır şulay qarlau arqa üzägemä teyıp hınımdı qatırzı, min alğa bögöldöm dä töştöm, tın alıp ta bulmay, ilap ta bulmay. Şunda Ğayfulla ağay mine yaqlanı: — — Hin dıuamal qılanıp, balanı ülterep quyırhıñ bit, durak!— tip ağayğa asıulanıp ta quyzı. Ul köndö mineñ arqağa qarlau tağı eläkmähä lä, şul uq qarlau ikense köndärzä tağı la eläkte. — Tağı säsergä siräm hörgändä eş tağı la auırlaştı. Ber yaqtan, haban kileşmäy häm minut hayın ağas söyzäre hınıp, yäki sığıp kitep, haban vatıla, ikense yaqtan, attar tarta almay, ber-berehenä qaraşıp tik toralar. Yäki berehe tartqan vaqıtta ikenseläre tartmay qalıp aptıraşıp toralar. Valiktar özölä. Şunan tağı miñä auırlıq kilep töşä:

— Attarzı tigez tarttıra belmäyheñ. Tigez qıualar unı!— tip attarzan kürähelären minän kürälär. Attarzıñ da kürmägändäre qalmay ine. Ğayfulla ağay üzeneñ atın tuğarıp alıp tuqmanı. Unıñ at başına huğıuına mineñ küzzäremdän yäş atılıp sıqtı. Mesken attı qarlau menän huğıp küzen sığara yazzı. İke kön buyınsa attıñ küzenän yäş ağıp yörönö. Şunan huñ ul at auırlıq küreüzä mineñ iptäşem keüyek bulıp kitte. Min unı qızğana inem, ul da mine qızğanğan keüyek kürenä ine.

Ğäli ağayzıñ bıl hüzzärze höylägändä häzer zä küzendä yäştär kürengän keüyek ine. Ul bik ozon hulap:

— İh, häzerge keüyek yırze yarıp yörögän matur timer habandar bulğan bulha! İh, häzerge keüyek traktorzar menän yır hörgän bulhaq...— tip ber az uylap torzo häm tağı hüz başlap: — — Külem arahında häm irtä-kis attarzı qarau za küberäk mineñ öskä töşä ine. — Şulay itep, min haban bötörgänse tartay keüyek arıqlandım. Sästär yıtte, ös-baş böttö. Quldar qattı. Bittär yarılıp kügärze. Haban bötkändä min äzäm tanımaslıq ber töskä indem.

Besän vaqıttarı la bik yıñel bulmanı. Sümälä tarttırğanda at başında min yöröy inem. Qarışqan keüyek, bezzeñ sabın bik düñgäläkle, tigezhez ine. Sümälälärze käbän qoya torğan yırgä tarttırğanda sümälä auha yäki torop qalha, tağı min ğäyıple bulam. Ağay yügerep kilep mine bärep yıbärä, tirgänep, qarğanıp, sümäläne rätläp, yulğa töşöröp yıbärä.

Şulay qır eşen eşläp öygä qaytqas ta häl yıyırğa irek bulha, bik auır bulmas ine. Läkin miñä öygä qaytqas ta häl yıyırğa tura kilmäy. Öyzäge häm tıştağı bötä vaq-töyäk eştärze mineñ öskä yökläyzär: qaytıu menän bızau qararğa, hıyırğa hıu eserergä käräk. Ularzı eşläp bötöröügä yıñgä üzeneñ ilaq balahın qararğa quşa.

Sepräk menän şäkärle ikmäk imezep, butqa aşatıp ese bozolop bötkän bıl bala ilauzan buşamay. Unıñ ilauın da minän kürälär. Yıñgä eşen bötöröp balahın mineñ quldan tartıp ala la mine etärep yıbärep:

— Kit bınan, häyırhez nämä! Hin unı qaramas ösön yuramal semetep ilatahıñ da, üze ilay, tip äytäheñ. «Yıtem bala asrahañ, auızıñ, moronoñ qan bulır, yıtem bızau asrahañ, auızıñ, moronoñ may bulır» tip, mine üzeneñ bızauınan da tübän kürä. Min unıñ şunday nahaq häm äse hüzzären işetkän saqta ärnep kitäm. İke küzemä yäştär kilep tığıla, ul şulay ilağandı kürgäs, qızğanıu urınına tağı la äseräk hüzzär menän tirgäy:

— İlağan bula bit äle. Şaytandıñ küz yäşenä kem ışanhın! Bar, bınan sığıp kit!— tip arqağa berze qundırıp qıuıp sığarıp yıbärä.

Min iske säkmänemde alıp, üzebezzeñ besänlek başına menep, şunda yañğızım ğına yoqlarğa uylayım. Baş astıma bürkemde halam, asqa besän tüşäyım, östömä säkmände yabınam. Yatıu menän dä bik ozaq vaqıttar küzgä yoqo inmäy. Ällä nämälär uylap bötäm, tik baştar äylänep bötkäs kenä yoqlap kitäm. İrtän tağı:

— Tor! Bığa tiklem ni eşläp yatahıñ?— tigän asıulı tauışqa uyanam.

Köndär şulay asıu astında aslı-tuqlı, haman eş menän ütälär. Kesazna köndärendä başqalar yomortqa buyatıp uynap yöröyzär. Miñä ul da teymäy. Yıñgä mineñ asıuımdı kilterer ösön üzeneñ keskäy balalarına ikeşär yomortqa buyap birä, ularğa qızığıp qarağanımdı kürep:

— Ällä yıtkän başıñ menän balalar keüyek buyaulı yomortqa menän uynamaqsı bulahıñmı?— tip tağı asıulana.

Min bılarzıñ barıhına la öyrändem. Üzemde genä yañğız vaqıtında tirgäüyenä künektem. Läkin unıñ kürşe qatındarı arahında mine hurlauzarı bigeräk qıyın bula torğaynı. Ul mine eştän sığarıp yamanlay häm:

— Oşo nämänän qasan qotolorboz, ber nämä urınında tormay, höt östö tiheñme, qatıq tiheñme, berehen dä qaldırmay,— ti. Hälbuki, min ularzan yäşerep ber kisäk arış ikmäge lä alıp qapqanım yuq. Ağayzıñ da minän qotolahı kilgän keüyek här vaqıt:

— Hin, qustım, bälä buldıñ inde,— tigän hüzen işetäm. Şulay min bında yıtem bulğandan huñ ike yıl torzom. Min şulay haman torasaq inem. Läkin ikense yıldı közgä qarşı bötönläy kötölmägän ber eş sıqtı.

UL EŞ BINA BILAY BULDI

Bez kön buyınsa basıuza tarı bastırzıq. Min kön buyınsa at qıualanım, halam qağıştım, tarı yılgärgändä heperep torzom, toqqa tultırıştım. Şunı la äytergä käräk: ul zamanda häzerge keüyek aşlıq huğa häm aşlıq yılgärä torğan maşinalarzıñ berehe lä yuq ine. Aşlıqtı at menän bastıralar, yäki keşelär sıbağas menän huğalar, huñınan yıldä yılgärälär. Şunıñ ösön dürt-biş arba aşlıqtı ber nisä at menän ber nisä keşe kön buyı eşläy.

Qoyaş bayığan vaqıtta basıuzan qayttıq. Min tamaq yalğau menän, ağay attı quna alıp barırğa quştı. Kitkän saqta:

— İrtägä qoyaş sığıuğa qaytıp yıt!— tip äytep qaldı.

Min öyzän sığıp kitkändä qarañğı töşä başlağaynı inde. Min malayzarzıñ qayza barğandarın belä inem. Şularzı ezläp kittem. Min ular bula tip uylağan yırgä barıp yıtkänse qarañğı töşöp yıtte. Kükte qaplap alğan bolot bıl qarañğılıqtı tağı la arttırzı. Bik qarañğı bulğanğa kürä, min malayzarzı taba almanım. Ularzı ezläp yöröy torğas, üzemdeñ nindäy yırzä: yörögänemde lä belmäy başlanım, azaştım. Az ğına baram da auızğa quldı quyıp:

— Ähmät, hez qayza?

— Malayzar!!— tip huzıp-huzıp qısqıram. Läkin his ber tauış bireüse yuq. Üzem qurqa la başlanım. Häzer inde qayza barırğa la belmäyım. Auıldıñ qayhı yaqta ikänen dä yañılıştım. Şunıñ östönä, kön buyı tarı bastırıp arığan häm asıqqan at minut hayın yırzäge, üländärgä ıntıla, başın tartıp alır häl yuq.

Tirä-yaqta ällä nindäy qarasqılar kürenälär. Barhañ, yä berär öyöm tallıq bula, yäki ber nämä lä bulmay sığa.

Yöröy torğas, ber käbän yanına barıp sıqtım da şunda qunırğa uylap, attı tışap, üzem käbände qazıp, besän astına inep yattım.

Ni tiklem arığan bulham da, küñelgä qurqıu töşkängä kürä, küzgä yoqo inmäy ine. Attıñ qırt-qırt aşauınan häm hiräkläp bışqırıuınan başqa ber tauış ta yuq.

— Berär büre kilep sıqha, ni eşlärmen?— tim. Ällä nindäy qurqınıs ber nämä kilep sığır keüyek bula. Üzem qaltıranam, küzzäremde nıqlap yomop qarayım, haman yoqlap bulmay.

Şulay uylanıp yata torğas, yoqlap kitkänmen. Min uyanğanda, qoyaş ike-ös tayaq buyı yuğarı kütärelgäyne. Ağayzıñ:

— İrtän qoyaş sığıuğa qaytıp yıt,— tigän hüze iskä töşöp, qaltıranıp kittem. Yügände tiz genä qulğa alıp, attı ezlärgä kereştem.

Min qunğan yır haban aşlığı basıuına bik yaqın bulğan ikän.

— Atım berär keşeneñ aşlığın aşap, költälären tuzzırıp bötörmägän bulha ğına yarar ine!— tigän uy menän arı yügerzem, bire yügerzem, at yuq.

Basıuğa barıp inhäm, nindäy küz menän küräyım, bezzeñ turı at «urıs Kärim» tigän keşeneñ tarı yırenä inep, unıñ ber äüyene yanında tora. Äüyendeñ ber yağın aqtarıp töşörgän.

Mineñ qot osto, tınım böttö, qaltırap kittem, küz aldarım qarañğılandı. Atımdı tiz genä totorğa uylap yügerep barzım. Läkin at mine küreü menän qolaqtarın şımartıp, ikense yaqqa kitte. Tışauı töşkän ikän.

Min attıñ qarşıhına töşör ösön ikense yaqtan urap yügerzem. Ul tağı artqa saptı.

Min şulay attı qıuıp yörögändä mineñ bähethezlegemä qarşı «urıs Kärim» kilep sıqmahınmı.

Ul äüyen ergähenä kilep, unıñ işelep töşöüyen häm ällä ni tiklem költälärzeñ eştän sığıp, yırzä sıualıp yatıuzarın küreü menän, miñä qarap qulın bolğap:

— Qasma, malay!.. Min ällä qayzan kürep kiläm, äüyendäge tarılarzı harap itkänheñ,— tip qısqırıp, miñä qarap yügerä başlanı. Min qasırğa la, qasmasqa la belmäy aptırap qaldım. Hata eşlägäs, qasıp torou fayzahız ikänen belep qasmanım. Kärim qart mineñ yanğa kilep yıtte lä yämhez, nasar hüzzär äytep, uñ yaq sikägä sabıp yıbärze; mineñ küzzäremdän uttar kürende, min ber yaqqa auışıp kittem. Şunda uq hulaqay yaq sikägä berze tondorzo, min başım äylänep yırgä yığıldım. Şunda uq qurqıuımdan ilap yıbärzem. Ul haman asıulanıp: — — Äyzä, tor, şilma malay, atıñdı totop alayıq!– tip aqırzı. Min qaltıranıp urınımdan torzom. Tanauzan yılı ber nämä ağa başlanı. Tanau qanay ikän, küzzärzän yäş, ike tanau tişegenän qan ağa. — Kärim qart mine şul häldä kürep qızğandı bulha käräk, ul tauışın yomşarttı häm yaqın ğına kilep:

— Äy, malay, malay, költälärze harap ittergänheñ bit. Ulay yomşaq bulmayzar unı,— tip yıuata başlanı. Min unıñ yomşaq hüzzären işetkäs, ükhep ilap yıbärzem. Ul tağı hüz başlap: — — İlama, yıget keşe ilamay ul... Ağayıñ költälärze tülär, min unı bında alıp kilermen,— tine. Min unıñ «Ağayıñ költälärze tülär» tigän hüzen işetep, tağı la qaltırap kittem: — — Min harap ittergän költälärze ağay tülär!?

Tanau haman qanay ine. Qamıldar arahınan yomşaq yäşel yapraqtar alıp tanau tişektärenä tıqtım. Şunan huñ ğına qan tamsıları tuqtaldı. Şunda uq tağı at artınan yügerzem. Ul tağı ällä kemdeñ yır östönä barıp, bauğa halğan tarı költälären aşarğa kereşkäyne inde.

Min ber yaqtan, Kärim qart ikense yaqtan barıp attı totop aldıq. Şul saqta auıldıñ tağı ike keşehe bezzeñ yanğa kildelär. Kärim qart ularzı alıp kilep, yımerelgän äüyende kürhätep, guahlandırıp quyzı häm mine eyärtep auılğa, ağay yanına alıp qayta başlanı. Bez şulay yöröy torğas, qoyaş bik yuğarı kütärelde.

Bez auılğa qarap ber yır buyı la barmanıq, qarşınan ağay kilep sıqtı. Ul, min qaytmağas, mine ezläp sıqqan inde.

Ağay bezzeñ ergägä kilep yıter-yıtmästän Kärim qart:

— Bına, Väli, qara inde, hezzeñ at ber äüyen tarını harap itkän, şul balağa ışanıp, at birep yıbärälärme ni?— tip hüz başlanı.

Elektän miñä asıulanıp, yörägenä sızay almay kilgän ağayzıñ, Kärim qarttıñ bıl hüzzären işeteü menän, küzzären qan bastı. Ul miñä qarap, esendäge bötä asıuın sığarıp:

— Şulay harap itterzeñme?!— tip yıkerze.

Min aldaşıuzı yaratmayım, ülhäm dä eşteñ dörösön äyteüze yaratam. Häm şuğa öyrängänmen. Bında la şulay, gärsä üzemä bik zur auırlıq kilerlek bulha la, hüzzeñ dörösön äytergä uylanım häm bik qurqıp, äkren genä:

— Aşağan şul...— tinem.

Agay mineñ auızzan şul hüzzeñ sığıuın teläp häm kötöp torğan keüyek, ällä ni eşläp kitte, artıq horaşıp ta tormay, yañaqqa uñlı-hullı yıbärä başlanı. Kärim babay ike arağa töşöp ağayzı totmaha, ul mine istän yazğansı qıynay ine. Läkin Kärim babay kilep aralanı.

Min häzer ilay za almayım inde. Tanauğa tıqqan yapraqtar buşağan hımaq bulıp kitte. Auızğa yıp-yılı ber nämä kilep inde. Qulım menän hıypap qarağas, tanau tişegenän görläp qan ağa başlağanın beldem. Başımdı tübän eygäs, tanauzan sorlap qan ağa başlanı.

Kärim babay menän ağay şul tarı turahında höyläşep alğa kittelär. Ağay artına äylänep:

— Äyzä, duñğız malay, qalma!— tip qısqırzı.

Min ular artınan barıp yıttem. Äüyendeñ ber yağı işelep yata ine. Eşteñ ısınlap ta kötkändän artıq bulıp sığıuın kürgäs, ağay tağı mineñ öskä taşlandı, tağı ber-ikene qundırıp aldı, tağı Kärim babay arağa töştö. Tege keşelär zä bezzeñ yanğa kildelär. Mine qan esendä kürep qızğandılar bulha käräk, berehe:

— Şunıñ ösön balanı şulay tuqmayzarmı ni? Ul bala bit!.. Köz könöndä at yöröüsän bula ul,— tip ağayzı yıuatırğa kereşte. Läkin ağay haman mine tirgäy, hügä ine: — — Qulıñ seregän nämä! At ta tışay almay, zarar itä lä yöröy, yalqau!— tip tağı miñä ıntıldı. Min qasa başlanım, ul mine qıua töşöp: — — Bınan huñ küzemä kürenmä! Öygä qaytıp inähe; bulma, min hine isän qaldırıuıma ışana almayım!— tip qısqırıp qaldı. Min ärämälekkä qarap yügerzem. Ular: — — Ber arba bulır! — — Yuq, ber arba bulmas! — — Yuq, bulır! — — Bına bıl pünätäyzär nämä äyterzär bit! — — Yä, Ähmät, hin äyt!— tip qısqırışıp qaldılar. Min ärämälek arahına inep kittem. Ärämälek arahına ingäs, ber az tın aldım.

Mineñ baş satnay, qolaq şaulay, küz aldım qarañğılanıp tora, alğa barırlıq häl yuq ine. Şulay za ağay ezläp kiler zä tağı tuqmar tip uylap, ärämälekteñ esenä qaray inep kittem. Bik quyı ağastar arahına inep, yañı qoyolğan harı yapraqtar östönä yattım da ilay başlanım.

Ber azzan huñ yıñeläygän keüyek buldım. His ber barır yırem yuq, batır külem bulmaha la, şul öygä qaytıp inmäü, ikense törlö äytkändä, ağayzıñ mine bötönläy qıuıuı miñä irek häm rähätlek birgän keüyek buldı.

Bıl kön közgä qaray bula torğan yılı häm matur köndärzeñ berehe ine. Minän alıs tügel keskenä kül buyında qır öyräktäre baq-baq qısqıralar ine.

Ular za şulay, min ağayzan qurqqan keüyek, ausılarzan qurqalarmı ikän?— tip uylanım.

Alıstan tornalar qısqırğan tauış kilde. Ular iske ğäräpsä higezle tsifr keüyek bulıp tezeleşep, bik yuğarınan kön yağına qarap baralar ine.

Häzer köz könö şul, ular bezzeñ bındağı halqın qıştan qasıp, yılı matur yaqtarğa baralar. İh, şular keüyek irekle räüyeştä üzeñ telägän yırzärgä kitep, sit ildärze kürep yöröhäñ ine!— tip uylanım.

Bara torğas, mineñ tanau zurayıp kitkän keüyek buldı, unıñ tişektärenä tıqqan yapraqtarğa qan oyoşop qatqan ikän. Baş auırtıuı ber az basılıp, qolaq yañğırauı bötkäs, kül buyına bit yıuırğa kittem.

Kül tonoq, teregömöş keüyek halmaq, tulqınhız, közgö keüyek bulıp yata. Küptän birle közgögä qarağanım yuq ine. Kül buyına barıp ultırıu menän, hıuza üzemdeñ yözömdö kürzem. Üzemdän-üzem qurqıp kittem: bit östärenä qırıp alırlıq tupraq yäbeşkän. İke küzzän aqqan yäştär bit östöndä qatqan, tupraqtarzı yarıp tübän töşkän ezzär belenep tora. Tanauzan aqqan qan menän auız tiräläre qızarıp tora, tanau ısınlap ta şeşep zurayğan, başım ber nisä yırzän kübep sıqqan.

Ah, mine oşo räüyeştä atay menän äsäy kürhälär, ular huştan yazırzar ine.

İke tanau tişegendäge yapraqtarzı tartıp sığarzım. Ular qan aralaş qatqaynılar. İpläp kenä tanau häm auız tirälärendäge qatqan qandarzı häm bittäge tupraqtarzı yıuzım. Ber az keşe tösönä ingändän huñ, ağas arahındağı aqlan yırgä sığıp, köndözgö yılı qoyaşqa qarap yattım, ber az yatqas, şunda qoyaş yılıhında yoqlay kitkänmen.

Min uyanğanda qoyaş tübän töşkän, unıñ yılılığı azayğan, häm töp yağınan yıl isep, kisäk-kisäk zur-zur qara bolottarzı qıuıp kilterä başlağaynı.

Min kisä lä rätläp aşamağanğa häm bögön ber nämä lä qabıp ta qaramağanğa kürä, üzemdä bik nıq asığıu hizzem.

İh, berär telem arış ikmäge bulha, nindäy şäp bulır ine! Yuq bit!.. Yaz könöndä qırza yörögändä, ismaham, qarın asıp kithä, qaqı, köpşä, käzä haqalı, qımızlıq keüyek törlö üsemlektär aşap tamaq yalğap yıbärep bula ine, häzer ular za yuq bit!..

Ağas baştarında hiräk-hiräk kenä muyıldar qalğan ikän, şularzı süpläy başlanım. Ular menän genä tuyırlıq bulmağas, balandar za qapqılap yörönöm. Läkin bılar menän genä mineñ eeyem ezläneüzän tuqtamanı.

Qoyaş tübän töştö, kük yözöndäge ere, horğolt, qara bolottar berehenä-berehe quşılıp, kük biten qaplap aldılar. Yıl halqınayıp säkmän yırtıqtarınan örä başlanı. Mineñ başqa:

— Häzer miñä qayza barırğa?— tigän uy töştö.

Yäy könö qısqa tön zamanı bulha, bına oşo matur ağastar astında qoştar hayrağanın tıñlap yoqlar inem tip, yäyge yılı, ozon köndärze hağındım.

Bında torop eş sıqmas tip, ağas arahınan qırğa sıqtım. Auılğa qayta torğan yul menän auıl keşeläre eştän qaytıp baralar.

Ana, Nasir babay üzeneñ ike ulı menän nämäler höyläp qaytıp baralar. Bılar käbän kärtälärgä barğan bulhalar käräk.

Bına ike arba menän Rafiq ağayzarzıñ uldarı, qızzarı häm kilendäre qaytıp baralar. Yöktäre auırlıqtan arbaları halmaq tauış menän şığırlap bara. Bılar tarı bastırıp qaytıp baralar ine. Min ularğa qarap qızığıp qaldım.

Yulda yöröüselär kürenmäy başlağas, qaranğı töşör aldınan auılğa qaray sıqtım. Läkin mineñ ayaqtar bik yalqau atlayzar, sönki başta «unda qaytıp, kemgä inäm?» tigän uy qaynay.

Şulay alğa atlar-atlamas barğanda min barğan yuldıñ uñ yağındağı ärämälek esenän Fähri babay kilep sıqtı. Unıñ bilendäge baltahına qarağanda ağas kisergä barıuı belenep tora ine.

Ul mine küreü menän:

— Balam, bıl vaqıtta yañğızıñ qayzan qaytıp kiläheñ?— tip üze hüz başlanı. Min unıñ horauına qarşı nindäy yauap birergä lä belmäy, aptırap qaldım. Isınlap äythäm, ağayzı yamanlağan bulırmın keüyek toyoldo. Isının äytmähäm, yalğanlağan bulam.

Fähri babay mineñ yauap birmäy, körhönöp quyğanımdı kürep:

— Niñä yauap birmäyheñ, balam, ällä berärhe yäber itteme? hineñ yıñgäñde bik usal, tip höyläyzär, — tip mineñ yöräkteñ iñ auırtqan yırenä bastı. Min dörösön höyläüzän başqa yul tapmanım. Kisänän birle baştan ütkän eştärze höyläp birzem.

Fähri babay hüzzärze bik yaqşılap tıñlanı la, min höyläp bötkäs:

— Ah, haqallı sabıyzar! Ber yıtem balanıñ küz yäşe menän uynayzar. Köz könöndä igengä mal töşöü ğäcäp eşme huñ ul? Äyter inem inde üzzären...— tip mineñ ösön üzeneñ bik nıq qayğırğanın belderze.

Bez auılğa ingändä eñer vaqıtı yıtkäyne. Min esemdän qasıp qına üzebezzeñ besänlek başına menep yoqlarğa, tañ belengäs, keşelär tormastan alda tağı qırğa sığıp kitergä uylap bara inem.

Fähri babay üzzäreneñ yorttarı turahına yıtkäs:

— Äyzä, balam, bezgä in, bezzä qunırhıñ. Ber balağa ällä nämä käräkmäs, hineñ atañ menän äsäñ märhümdärzeñ küp izgelektären kürzem,— tip mine üzzärenä alıp inde. Öygä ineü menän Ğälimä äbeygä qarap:

— Bına ber bala la alıp qayttım äle, aşıñ beşteme?— tip hüz başlanı. Ğälimä äbey mine kürgäs, ğäcäphengän hımaq bulıp:

— Bäy, balam! Hiñä nämä buldı? Ällä ağayıñ qıuıp yıbärzeme? Yıñgäñ bik usal şul!— tigän horauzı birze.

Min nämä äytergä lä belmäy torğanda Fähri babay hüzgä qatnaşıp:

— Bala ni eşlähen, ular inde bıl balağa kürhätmägän auırlıq qaldırmanılar, äle qırza qayza barırğa belmäy yörögänen kürep, üzebezgä alıp qayttım,— tip Ğälimä äbeygä min höylägän hüzzärze höyläp birze.

Ular mineñ turala bik küp höyläşkändän huñ, mine tuyzırıp, yılı urın yäyıp birzelär.

Min bögön tınıs häm bik ozaq yoqlağanmın. İrtän torouğa baş hızlauı bötkän bulha la, baştıñ kübengän yırzäre haman şul köyönsä toralar ine äle. Ğälimä äbey irtä menän dä mineñ tamaqtı tuyzırzı, min kitergä itkäs:

— Yuq, balam, kitmä, häzergä bezzä tor äle, käräk taphalar, ağayıñ kilep alır, bılay qaytıp inhäñ, ul hine tağı tuqmar,— tigäs, min ularza qalırğa buldım. Fähri babayğa bulışlıq itergä telägäs: — — Häl yıy, balam, ulay eşläy başlahañ, üzenä eşläter ösön yurıy qotortop alıp qaytqan, tip äyterzär,— tip mine eşlätmäne. Min ağayzıñ kilep alıuın kötä inem. Läkin unıñ: «Asıqha qaytır äle, hıyır za aşağan yırenä qayta, qaytmay ikän, unıñ bezgä käräge yuq»,— tip höyläp yörögänen kilep äyttelär. Ağayzıñ şul hüzzären işetkäs, min unda qaytıp zarar ğına iteüyemde uylap, bötönläy qaytmasqa qarar birzem. Şulay itep, üzemdeñ tıuğan yortomdan 13 yäşemdä bötönläy ayırıldım. —

ĞÄLİ AĞAY MÄKTÄPTÄ

Fähri babayzar üzzäre lä irken tormoşlo keşe tügel. Gärsä, ular haman da mine üzzärendä tororğa quşhalar za, min keşe östöndä tororğa uñayhızlana başlanım. Häzer köz zä yıtte. Auıl mäktäptärendä uqır vaqıttar yaqınlaştı. Üzebezzeñ auılda mäktäp bulha la, ulay uqıusılar küp bulmay torğaynı. Miñä inde uqıusılar küberäk yıyıla torğan ber mäzräsägä barıp, unda hezmät itep uqırğa käräk ine. Min şul yaqtan uylap, üzebezzeñ auıldan un saqrımdar samahındağı ber auıl mäzräsähenä barırğa uylanım.

Bıl uyzı Fähri babayzarğa äytkäs, ular za yaqşı kürzelär. Min kiter vaqıt yıtkäs, Ğälimä äbey oyoqqa baş halıp birze. Küldäkte yıuıp yamanı. Tağı la ber iske küldäk rätläne. Fähri babay yañı başmaq — sabata yahap birze.

Kitkän vaqıtta ular miñä ber aznağa yıterlek ikmäk, ber az ğına säy, biş-altı şaqmaq şäkär, ber az tarı yarmahı birep ozatıp qaldılar.

Min bıl köngä tiklem üzebezzeñ auıldan sığıp, alıs yırgä barıp ozaq torğanım yuq ine. Şunıñ ösön bıl kiteü bik auır toyoldo. Auıldan sığıp kitkäs tä, min üzebezzeñ auılğa äylänep qaray-qaray kittem.

Kön halqın ğına bulıp östän qar töşköläp torha la, yügerä-yügerä barğas, ulay öşömänem.

Kiskä qaray tege auılğa barıp yıtep, mäset yanındağı mäzräsägä barıp indem. Bında keskenäräk ber nisä mäktäp yorto bar ikän. Läkin äle uqırğa kilgän keşelär bik küp tügel. Ber zä tanış-beleş bulmağan yırgä başlap barıp ineü bik uñayhız buldı. Ös-başta la nasar bulğas, unda mine qızıqhınıp mısqıl itkän keüyek qarşı aldılar. Malayzar mineñ yanğa kilep:

— Hin qayzan kildeñ, hine kem kilterze? Niñä yäyäü kildeñ?— tip horaşırğa kereştelär.

Ber zur keşe kilep:

— Uqırğa kildeñme ni? Ulay bulha, şunda torop tor äle, häzrät kilgäs, röhsät alırhıñ,— tip şunda ber möyöştä kötöp tororğa quştı.

Aqşamdan huñ häzrät kilde. Ul mine kürgäs, qayzan kilgänemde, qarausım barlığın-yuqlığın horaştı.

Min üzemdeñ yıtem malay ikänemde, qarausım yuqlığın höylänem.

Mulla mineñ hüzzärze tıñlap bötkäs: «Yaray, şunda tororhoñ inde»,— tine. Urın-fälän kürhätmäne.

Ul vaqıtta yatıp uqıy torğan mäzräsälärzä ata-äsäläre bay bulğan balalarğa urın birälär, ularzıñ ber nisähe ber urında toralar ine.

Bezzeñ keüyek yıtem yäki yarlı krästiän malayzarına urın bireü yuq, bezgä şul izän urtahında, meyıs buyzarında yatırğa tura kilä ikän.

Bez şunday ber nisä malay buldıq. Min ber nisä kön esendä malayzar menän tanışıp aldım. Vahit isemle malay menän duslaşıp kittem, unıñ da mineñ keüyek atahı, äsähe yuq ikän. Auılda yäy buyı ber keşelä yörögän. Köz bulğas, ber nämähez köyönsä oşo mäzräsägä kilep ingän.

Tağı Sälim tigän ber malay ikense yıl inde oşo mäzräsälä tora ikän. Bıyıl yäy mullanıñ eşen eşlägän, maldarın qarağan, köz yıtkäs, tağı mäzräsägä ingän. Sälim äle lä köndözzären mullağa barıp, unıñ eştären eşläp, tamaq tuyzırıp, kis kenä mäzräsägä qayta.

Bez şulay, tärbiäseläre bulmağan malayzar, üzebez ber törköm bulıp yäşäybez. Bezzeñ urın yuq, qayza tura kilde, şunda torabız. Täzrä ergähendä astarına keyız-balastar yäyıp ultırğan şäkerttärgä sittän qızığıp qarap torabız.

Mineñ üzem menän alıp barğan azıq ber aznanan huñ bötönläy böttö. Häzer miñä yä as tororğa, yäki berär eş tabırğa käräk ine. As torop bulmay inde, eş tabırğa käräk. Şul uy menän şundağı irken tormoşlo malayzarğa säy qaynatıp, aş beşerep tororğa hezmätkä inäm. Hezmät tigäs tä, aqsa alıu tigän nämä yuq. Tik ularzıñ qalğan säyzären eseü, qalğan aştarın aşau haqına hezmät itergä tura kilä. Şunıñ ösön ularzıñ yıuına torğan hıuzarına tiklem kilterep biräheñ.

Şularğa hezmät itkändän qalğan vaqıtta uqırğa tura kilä.

Mäzräsägä uqıusılar yıyılıp böttölär. Şäkerttär küplektän mäzräsä tığızlandı. Bezzeñ keüyek yämäğät hikehendä torousı yıtem, tärbiähez malayzar za baytaq buldı.

Bındağı uqıuzarzıñ matur yağın tügel, yämhez yağın höyläp bötörlök tügel. Bında fän tigän nämäneñ iseme lä yuq. Bötä uqıtqan nämäläre — din öyrätä torğan kitaptar. Unan huñ bezzeñ keüyek yarlı keşelärgä uqırğa quşıusı, rätläp habaq bireüse lä yuq. Mulla ağay menän hälfälär kem küberäk häyır, sazaqa birhä, qayhı malayzıñ atahı ularzı qunaqqa küberäk saqırhalar, şularzı yaqşıraq uqıtalar. Bezzeñ keüyek malayzarğa tik üzzäre tırışıu ğına qala.

Ul vaqıtta iske mäzräsälärzä häzerge keüyek balalarzı bılay sinıftarğa bülep uqıtıu yuq. Tik qayhı ber uqıusılar üzzäreneñ samalarına qarap, habaqtaş bulıp qına uqıyzar. Habaqtaş bulğanda la bay keşelärzeñ balaları üz tiñdäre menän, bezzeñ keüyek tärbiäseläre bulmağan balalar üzzäre keüyek yarlı balalar menän habaqtaş bulalar.

Bez Vahit menän ikäü habaqtaş buldıq. Läkin bez yarlı bulğanğa kürä, bezze uqıtıusı hälfä bezgä bik halqın qaray torğan buldı. Başqa malayzarğa kön hayın habaq birhä lä bezgä aznahına ös-dürt tapqır ğına habaq birä torğaynı. Unda la ul bezgä yuq qına eş ösön dä asıulana, habaqtı az ğına belmäy torhaq, sikägä yalt itterep sabıp yıbärä ine. Bez inde yarlı bulğas, bötähenä lä sızay torğan bulıp kittek.

Sälim rätläp üzeneñ kitabın totop ta qaramay, ul mäktäptä yatha la mullanıñ öyönä barıp, unıñ eştären eşläp qayta. Şuğa kürä uğa uqırğa quşıusı la, uqımağan ösön asıulanıusı la yuq. Ul tik yöröp uqıusı şäkert isemen alıp yöröy.

Bında iñ nıq auırlıq bezzeñ keüyek şäkerttärgä töşä. Tañ atmastan torop hıuğa barırğa käräk. Unan qaytıu menän namazğa qıua başlayzar. Bında iñ auırı şul namaz tigän nämä. Namazğa barhañ, samauır quymay qalırğa käräk, barmahañ, şunda uq hine namazğa barmausılar spiskahına yazalar.

Bına ber vaqıt qazıy namazzan sığıu menän:

— Qayza kittegez äle, kemdär namazğa barmağandar?— tip qısqıra.

Unıñ şul hüzen işeteü menän, kizeü namazğa barmay qalıusılar spiskahın kilterep birä.

1. Basir. 2. 3. Ğäli. 4. 5. Vahit. 6. Tağı ällä kemdär...

Qazıy bezze üzeneñ qarşıhına tezep ultırtıp, namazğa barmausılar spiskahına yazalar.

— Basir, hin niñä irtä namazğa barmanıñ?

Ul qaltıray.

— Min,— ti, — başım auırtıp qaldım,— ti. Häylä qora.

— Yaray. — — Ä hin, Ğäli, niñä barmanıñ? — — Min, min samauır quyıp qaldım. — Mineñ yauaptı işetep bötör-bötmäs qazıyzıñ küzzäre yanıp, bite qızarıp asıulana başlay.

— Yat, ahmaq!.. Hin här vaqıt şulay samauır quyıuzı hıltau itep, namaz qaldırahıñ!— ti.

Qazıyzıñ aldına huzılıp yatam da unıñ şıyıq tal sıbığı menän arqağa sac-soc huqqanın kötäm. Ul tağı:

— Säkmäneñde halıp yat!— tip aqıra.

Säkmände halıp, küldäksän köyönä yatam.

— Ä hin, qıyıq küz, niñä barmanıñ?— tip Vahittan horay.

Ul mesken dä min birgän yauaptı birä.

Qazıy uğa la şulay asıulanıp, bişmäten halıp, huzılıp yatırğa quşa.

Bez baştı izängä teräp, qazıyzıñ huqqanın kötäbez. Namazğa barğan balalar bezze mısqıl itep, bezzeñ huğılğandı qarap toralar.

Qazıy üzeneñ yanında torğan ber nisä sıbıqtıñ arahınan iñ şıyıq, iñ ozonon haylap alıp, ayağürä basa töşöp, ısın kösö menän şap itterep berze birä lä:

— İkense tapqır namazzan qalmashıñmı?— tip horay. — — Qalmam, qalmam!— tip äytep bötöügä, tağı «şap!» — Arqa buylap töşkän sıbıq üzäkkä ütä, küzzän yäş tägäräp töşä. Quldarzıñ arqağa barğanın hizmäy zä qalahıñ. Qazıy tağı la asıuın sığarıp:

— Qulıñdı al!— tip qısqıra. — — Şap!— Ös buldı, böttö. — — Bar, kit! İkense tapqır binamaz bulma!— tip hine aldınan qıua. Ber qul menän arqanı, ikense qul menän bitte totop, meyıs aldına kitäm. Ozaq ütmäy, Vahit ta mineñ yanğa kilä. Ul da mineñ keüyek ärnep ilay.

— Basir başım auırttı tip äythä lä, unı huqmanı. Ul bay şul,— ti.

— Şulay şul, ul bay balahı.

Bez ber-berebezzeñ arqalarıbızzı qaraşabız. Arqalar qara yanıp, sabırıp sıqqan bula. Tegendä malayzar bezzän kölälär. Bez nämä äytergä lä belmäy, ber-berebezgä qaraşıp, baytaq vaqıttar şunda torabız. Arqanıñ ärneüye ber az basılğas, küzzäge yäştär kibä töşkäs, tağı la elekke keüyek şunda yöröyböz.

Şulay namazzan qalıu, şulay qazıy tarafınan huğılıu, şulay arqanıñ buy-buy bulıp qara yanıp sığıuzarı bik yış bulıp tora.

Bıyıl ozon qış şul mäzräsäneñ yämäğät hikehendä, şulay bay malayzarına hezmät itep, şulay huğılıp, şulay hurlıq; kürep ütte.

Vahit menän ikäü «Ğäräp sarfı»n uqıp sıqtıq.

Köndär ütte. Tağı la yaz kilep yıtte.

Yazğa qaray östäge säkmän tuzzı. Küldäktär ayırılıp, qarayıp, yıp totmaslıq hälgä kilde.

Şäkerttär taralıp böttölär.

Bez, tärbiäseläre bulmağan ber törköm malayzar, azaşqan öyräk balaları keüyek şunda qaldıq.

Vahit şul auıldıñ kötöüsehenä malaylıqqa inde.

Sälim, ütkän yılğı keüyek, mullanıñ eşen eşlärgä kitte.

Min mäset kürşehendäge Şakir qart tigän keşegä yäy buyı eşlärgä biş hum aqsa häm biş bot arışqa yallanıp, yalsı malay bulıp imdem.

Yäy buyı Şakir bayzıñ zur hezmätsehe menän unıñ habanın hörzöm, qır eştären eşläştem, igendär urıştım, költälären taşıştım, ularzı huğıştım. Köz yıtkändä mineñ ike bitem qarağusqıl bulıp qarayğan häm yarılğan quldar eştän sığıp qatqan, söyällängäyne.

Mine häzer bıl auılda «Şakir qart yalsıhı» tip yörötä başlanılar.

Mäktäpkä ingändä lä mineñ bıl quşamatım qalmanı. Unda la şul «yalsı» isemen tağıp indem.

Mineñ auıldan sığıp kitkäs, berense yılım şulay ütte. İkense, ösönsö, dürtense yıldarım da şulay qarañğı tormoş esendä ütäsäge mäğlüm inde.

Ul vaqıttağı yarlı, eşse, krästiän balalarınıñ ğümerzäre şulay ütä ine.

Unda ularğa tormoş yuq. Añ-belem birä torğan mäktäp işektäre yabıq ine.

— Häzer bik anhat ul, elek qıyın ine...

Ğäli ağay üzeneñ yäş vaqıtım, unda kürgän auırlıqtarın şulay höyläy.

— Bıl äle elekke vaqıtta yäştär kürgän auırlıqtarzıñ meñdän berehe,— tip hüzen bötörä.