Hayuandar arahında

Hayuandar äzämdärzän kürgän här törlö yäber-zolomdarğa ber nihayät bireü, donyala rähät häm tınıslıq menän kön küreü, bıl maqsudtarına ireşergä beräy sara ezläü niäte menän ber yırgä yıyılışıp, käñäş mäclese yahamaqsı buldılar. Küp ictihad qılğandan huñ, yıyılışırğa muafäq bulıp, arıslandı räis, qaplandı särkätip itep haylanılar. Hayuandarzıñ bıl mäclestäre ğömümi bulıp, hayuan isemen kütärgän här ber yanuarzıñ bında kerergä, başqalarzıñ şähestärenä teymäü şartı menän, telägänsä höylärgä ihtıyarlı ine. Şunıñ ösön dä bıl mäclestä qır hayuandarınan väkildär bulğan keüyek, yort hayuandarınan da väkildär bar ine. Hayuandar yıyılıp tamam bulğandan huñ, räis äfände hüz başlap:

— Äy, hayuandar! Küp ictihad itä torğas, üzebezgä mahsus yämğiät yaharğa muafäq buldıq. Bezzeñ hayuandar sinıfı äzäm balalarınan nihayäthez räüyeştä yäber, zolom kürälär. Bıl här berebezgä mäğlüm. İnde ularzıñ yäber, zolomdarına nihayät bireü, donyala tınıs torouıbız ösön beräy sara ezläü maqsudı menän yıyıldıq. Binaän ğäläyhi oşo ike mäsälä haqında här kem üzeneñ fekeren höylärgä ihtıyarlı. Bezzeñ bıl mäclesebezzä his ber sinıf ayırmahı qaralmayasaq. Bına här berebez bıl haqta, küñelegezgä ni nämä kilä, şunı näübät menän, yazılıp höylägez,— tip hüzen tamam qılıp, halıqqa qarap torzo.

Berär minuttan huñ tölkö, hayuandar arahınan baş kütärep: «Mine yazığız äle»,— tip işara qıldı. Şunan huñ hayuandar beräm-beräm höbbä höylärgä yazıla başlanılar.

İñ äüäl tölkö mönbärgä sığıp, yıyılğan halıq-qäüyemgä baş eyıp sälämlägändän huñ hüz başlap:

— Äfändelär! Bıl urınğa ni ösön yıyılğanıbızzı räis äfände añlattı. Äzäm balalarınıñ zolom-yäberzäre haqıbızğa täcäüyez qılıuzarı, häqiqätän, bezzeñ oşo räüyeşle yıyılıp, şikäyät qıldırıu däräcähenä yıtte. Ular qaşında ike tinlek tä qäzer häm qimmätebez qalmanı. Bez hayuandarzı qayza kürhälär, unda qırzılar. İnde yäşeren mäzhäbkä mänsüp bulğan keşelär keüyek, qasıp-bosop yäşerenep kenä yöröy başlanıq. Dörös, ısın häqiqät äheldäre başta üzzäreneñ fekerzären yäşeren taratalar. Läkin bezzeñ fekerebez ulay tügel. Bez üzebezze-üzebez himaya qılmahaq, äzäm balaları bezgä his ber vaqıtta şäfqät itäsäk tügeldär. Mäsälän, min üz hälemdän genä ğibrät alam, ular bezzeñ tirelärebezze huyıp alıp, hatıp fayza kürälär. Bezzeñ bahabız ular qaşında qimmätle, şunıñ östönä, ular bezgä häyläkärlekte isnad itep, bötä yıhan halqı qaşında bezze aldaqsı kürhätep, bezzeñ yözöbözgä qara yağalar. Üzzäreneñ aralarınan beräyhe häyläkär bulha, tölkö keüyek, tip bezze misalğa alalar. Qarağız äle, äfändelär! Bez häyläkär bulhaq ta, äzäm balaları saqlı bula alırbızmı?

Häm dä bezzä şulay häyläkärlek tä bulmaha, bezzeñ his berebez qalmay bığasa ällä qasan mönkäriz bulıp, yır östöndä näselebez zä qalmas ine. (Bıl vaqıtta räis menän särkätip qolaqtan-qolaqqa nizer höyläşälär.) Başqa hayuandar za şulay äzäm balalarınan his ber vaqıtta imen bulıp tora almayzar. Binaän ğäläyhi, bezgä his ber vaqıt kisektermäy, ularzıñ bıl zolomdarına nihayät bireü sarahına kereşergä käräk. Bıl haqta bezzeñ köslö, ğäyrätle bulğan yanuarzar nimä äyterzär tağı?— tip hüzen tamam itä. (Bötä yanuarzar bik ozaq qul sabalar.)

Bınan huñ şähär yırenän haylanıp kilgän hıyır, torop:

— Äfändelär! Minän möqäddäm höbbe höylägän äfändeneñ hämmä hüze bik dörös. Ul äytkänsä, bez, hayuandar, ğömümän, äzäm balalarınan zolom küräbez. Hosusan, bezzeñ hıyır sinıfına äzämdär arahında häm dä sit yırtqıstar arahında (räis: «Asıl maqsattan sıqma!»— tip tänbih itä) qäzer yuq. Bezze äzämdär huyalar, ittärebezze aşayzar, büre, ayıu keüyek yırtqıstar bezze bıualar, (harıq, käzä, at häm başqalar qul sabalar, başqaları hızğıralar, räis keşeneñ şähesenä teymäskä tänbih itä, büre, ayaq tibep: «Doloy!»— tip qısqıra.) Şulay, ulay bulha, min üzebezzeñ başıbızğa äzämdär tarafınan kilgän yäber häm zolomdar haqında höyläyäsäkmen: bına min un ike yıldan birle ösönsö huca qulına kerzem. Käräk qayhı ğına huca bulha la, bala-sağaları menän mineñ hötömdö esep tärbiä qılınalar. Läkin köfrane niğmät qılmağan his ber hucağa osray almanım. Bına yıte yılda yıte balam buldı, his bereheneñ nurlı yözön kürä almanım. Ul bisaralarzıñ his berehe äsäläreneñ höttären tuyğansa imä almanılar. Bına bınan ber ay elek bızaulağan inem, ös kön üteü menän ğäziz balamdı qassabqa hatıp yıbärzelär. Äzäm balaları üzzäre insaflıqtı däğüä qılalar. «Hayuandarzı himaya yämğiättäre» asalar. Hälbuki eşlägän eştäre bıl däğüäläreneñ hilafınsa bulıp sığa. Bıl eştärzeñ hämmähen üz fayzaları ösön eşläyzär. Mineñ bıl huñğı hucam «Hayuandarzı himaya yämğiäte»nä ağza bulıp yazılğan. Ä üze, ğäziz balamdıñ küzen dä kürhätmäy, his ber märhämät qılmay, huyırğa hatıp yıbärze. Täbiği, ğäziz balamdıñ ite ğümereneñ bişense könöndä bayzar östälendä buldı. (Küzenän yäş kilä. Hämmä halıq göc kilep qul saba.) Hıyır höyläüyendä dauam itep:

— Bisara balam, äsäheneñ möbäräk yözön kürä almanı, hötömdö lä immäne, hozayzıñ matur donyahında gizep, saf haua yıskäy almanı, mineñ balam da üzemä ğäziz! Äzämdärzeñ üzzäreneñ balaların şulay ithäñ, ni eşlärzär ine? Ular ös könlök bızauzı huyıp aşarğa oyalmayzar. Az ğına la märhämät itep qızğanmayzar. Donyala yañğız mineñ balam ğına tügel, ular, ğömümän, bezzeñ başıbızğa zur fäläkät kilterep kenä toralar. Binaän ğäläyhi ularzıñ bıl zolomdarına ber sik yaharğa, ularzıñ yäberzärenä nihayät birergä, ularzıñ şärrizärenän qotolou sarahın ezlärgä teyışle här ber mählüq bıl haqta ictihad itergä burıslı,— tip hüzen tamam itä. (Bötä yanuarzar hıyırzıñ höbbähenä qul sabalar.)

Bınan huñ hüz näübäte büregä kilä:

— Äfändelär! Hıyır äfändeneñ höylägän hüzzäreneñ äqsäre dörös. Ular, şulay uq başqa hayuandar za, äzämdärzän nihayäthez yäber-zolom kürälär. Läkin hıyırzar bezzeñ keüyek ük mazlum tügeldär. Bäğze yırzärzä, mäsälän, Hindostan keüyek viläyättärzä, hıyır balaların allalar däräcähenä kütärep ihtiram itkän urındar za yuq tügel. Şularzı uylağanda, bıl äzäm balalarınıñ ahmaqlıqtarına iseñ kiter! Bında ös könlök bızauzı huyıp aşayzar. Şul uq bızauzı ikense yırzä möqäddäs belep, unıñ hödüsiäten haqlar ösön ber-bereheneñ qandarın tügälär. Unan huñ israildärzeñ Samiri tigän keşe yahağan serle bızauğa tabınıuzarı, misırlılar qaşında qaşqa ügezzeñ möqäddäs bulıp tanılıuı tarih menän sabittır. Min bında şunı äytmäkse buldım ki: hıyırzar ber taraftan hurlıq kürhälär, ikense taraftan ihtiram da kürälär. Binaän ğäläyhi ularzıñ üzzären bıl tiklem yauızlıq astında izelgän tip kürhäteüzäre urınhızıraq. (Şähsi doşmanlıqtar iğtibarğa alınmahın, tigän tauıştar sığa.) Unan huñ, äzäm balaları yort hayuandarınıñ mäğişättären tämin itälär. Ularzı aşatalar, eserälär. Ä bezzeñ büre häm başqa qır hayuandarı, ğömümän, äzämdärgä doşman bulıp tanılğandar. Ğasırzarzan birle bezze qayza kürhälär zä atalar, ülterälär. Tirelärebezze üzzäreneñ käräk-yaraqtarına istiğmal qılalar. Dörös, bezze yırtqıs tip şulay ülterergä teyışle taba torğandarzır. Läkin tikşerep qarağanda, bez äzäm balalarınan yırtqıs, ularzan vähşi tügel bit!

Ularzıñ vähşä häm zolomdarı üzzärenän artıp, bötä hayuandatqa ütä. Ularzan haualağı qoştar, hıuzağı balıqtar, urmandağı yırtqıstar, hatta his ber gonahhız hayuandar qotolmay. Mäzäniät tözöyböz, tip bötä donyanıñ kürken yıbärälär, rähättäre ösön, nindäy genä vähşättärze bulhın, eşläüzän tartınıp, hozayzan qurqıp tormayzar. Bezzä genä tügel, üzzäreneñ arahında här kön is kitkes usallıqtar eşlänep tora. Ğalib bulğandarı mäğlüb bulğandarın nindäy izä häm yafa qılalar. Ä üzzäre «mäzäniät» tip qısqırğan bulalar. Bıl bılay buldı. Ä hıyır äfändeneñ bezzän şikäyät qılıuı bik ük tura bulıp yıtmäy. Bez ularğa his ber zolom qılğanıbız yuq. Hiräk-miräk kenä ularğa höcüm qılabız ikän, bıl ber zä ğäfü qılınmaslıq nämä tügel. Hozay bezzeñ rizıqtı şulay yaratqan bulğas, sarabız yuq inde. Bez ularzıñ hörriättärenä teymäybez. Bında äzämdärzeñ şärrizärenän qotolor ösön yıyılğanbız, binaän ğäläyhi üz arabızza bulğan vaq-töyäk nämä ösön ber-berebezgä qäbähät isnad qılıp tororğa urın yuq. İttifaq menän äzämdärzeñ usallığınan qotolou yulın qarayıq. Bez şunda ğına rähät kürä alırbız. Mineñ bütän hüzem yuq. (Yırtqıs hayuandar qul sabalar, başqaları söküt itälär.)

Bınan huñ räis häzrättäre mäcleskä fasilä birä. Yartı säğättän huñ arıslan riyasate tähtendä tağı la mäcles başlana. Mäcles asılğas, fil äfände (Hindostandan haylanğan väkil) hüz başlanı:

— Minän elek höylägän äfändelär äzämdärzeñ yäber häm zolomdarı haqında küp höylänelär. Bına bezzeñ fil milläte ni tiklem köslö bulha la, his kemgä yäber häm zolom iteüze yaratmay torğan ğäzel ber millät. Bez keskenä genä ber hayuanğa la yul birep ütäbez. Bik asıuıbızzı kiltermägän vaqıtta äzäm balalarına la his ber zararıbız yuq. Şulay bula torop ta, äzäm balaları bezzeñ näselebezze qorotorğa tırışalar. Yañğız bez genä tügel, äzäm balalarınıñ usallıqtarınan qayhı ber hayuandarzıñ näseldäre böttö. Başqalarıbız za köndän-kön inqirazğa taban bara, bıl eştärgä ber sara tabıp, ularzıñ zolomdarına qarşı tormahaq, bötöüyebezzä his ber şöbhä yuq. Hämmäbez ittifaq menän eş kürergä käräk. Sinıf-fälän ayırmahına qarap, ber-berebezzeñ ğäyıptären ezläşep tororğa yaramay. Yäşähen ittifaq!.. Yäşähen hayuanät ğaläme!— tip hüzen tamam itä. (Bötä hayuandar qul sabalar.)

Bınan huñ räisteñ ğarız iteüye buyınsa, äzämdärzeñ yäber-zolomdarınan qotolou saraların ezläü ösön ber komissiya yahamaqsı bulalar. Komissiyağa ağzalar haylağanda, bılar arahında tağı la ihtiläf quzğala. Nihayät, yırtqıs hayuandarzıñ tauıştarı küberäk bulıp, komissiyağa tübändäge äfändelär haylanalar: arıslan, qaplan, yulbarıs, ayıu, tölkö, büre; qoştarzan — ılasın, yabalaq.

Bılarzıñ haylanıuınan bäğze hayuandar riza bulıp yıtmähälär zä, tauıştarın sığarmay, söküt itälär.

Mäcles tarala. Komissiya ağzaları ber yırgä yıyılıp, eşte tikşerergä kereşmäkse bulalar. Eşte tikşereüzän möqäddäm tamaq tuyzırıp alırğa käräk bula. Yä, nimä aşarğa?.. Büreneñ hüze buyınsa bıl yulğa hıyırzı aşarğa qarar birälär. Häm totop aşayzar za, inde qorhaq tuldı. Mäsäläne ikense vaqıtta qararğa qaldırıp, här berehe urınlı-urınhız barıp, rähätlek menän yoqoğa kitälär. Yıldar ütä, mäsälä haman qaralmay.