Hämitteñ häyäte yahud läylä vä häyätem

Un ike yäşemdä inem. Mine ikense ber auılğa mäzräsägä yıbärer ösön, atayım-äsäyım bik yıtdi hürättä äzerlektär kürälär ine. Auıl mäktäbendä dürt-biş yıl torop, şul zamandıñ ğäzätensä, uqıla torğan vaq-töyäk nämälärze uqığas, inde mine, ısın ber mulla iteü niättäre menän, sittä uqıtırğa teläyzär ine. Min, bıl yäşemä q¬zäre ber yırgä lä sığıp öyränmägängä kürä, auıldan sığıp kiteüyem ösön ber qızara, ber bürtenä inem. Yaqın qärzäştärebez häm kürşelärebez zä mine ozatırğa kilgängä kürä, bögön bezzeñ öyzä ğäläbälek, başqa vaqıtta kürenmägän fäüqelğadä ber äzerläneü bara ine. Här berehe miñä qaray, mine qızğanğan töslö bula häm äytälär ine:

— Balam inde sittä uqıp, mulla bulıp qaytır. Uqığan keşe mulla bula, bay bula, bähetle, täüfiqle bula,— tip yıuatalar ine.

Kiter vaqıt yıtkäs, ğäziz äsäyım aulaq ber bülmägä alıp kerze häm: «Balam, uqırğa bik ictihad it! Unda barğas, tik yatma, bında qunaqqa qaytıp kiterheñ, bez hiñä fatiha qılıp tororboz»,— tip väğäz itkändän huñ, üzeneñ haqlap kilgän aqsahınan ber az aqsa alıp birze. Äsäyımdeñ bıl hüzzären işetep, küzendä yäş tä kürengäs, min dä ilap yıbärzem. Üzem bında mäñge qaytmas töslö, küñelem neskärze. Äsäyım mine dähi höyä başlağan ine, şul vaqıt atayım kilep: «Äyzä inde, Hämit balam, attar yıgelde»,— tine. Ќur bülmägä sığıp bötä halıqtar menän bergä bik ozon doğa qıldıq. Ular, oşo doğaları menän ük, mine ısın keşe itep sığarır töslö bulalar ine. Min ular rätenä auızımdı qıymıldatıp, ularzıñ küzzärenä qarap, tik ultıra inem. Fatiha qılıp bötkäs, här berehe mineñ menän küreştelär. Äsäyım dähi mine qosaqlap üpte, arqamdan höyzö, «allağa tapşırzım inde...» tip artımdan sıqtı.

Tirä-yağımdı tamam sırnap, keyımdär menän urap, mine sanağa ultırtıp, ozatıp qaldılar.

Mine mäzräsägä ber tuğan ağayım alıp bara ine. Auıldı sıqqas ta, mine ällä nindäy ber mächül tarafqa — kükteñ sitenä taban alıp kitte. Auılıbız nihayäthez yıraq qalğan keüyek bulıp, mineñ bıl auılğa kire qaytıuım möhäl däräcähendä kürenä başlanı.

Yulda barğanda ağayım mine qızğanğan keüyek bulıp, şatlandırır ösön, törlö hüzzär höyläy: «Min hine här vaqıtta kilep alırmın»,— tip väğäzälär birä ine. Läkin mineñ küñelem öyzä qalğan äsäyımdä, bınan kire qaytıuıma ışanmauza ine. Ällä nindäy, ber zä isemen işetmägän sit, yämhez auıldarzı ütep kitä, soqorzar sığa, urmandarzı uza inek. Şunda la tege bez bara torğan auıl kürenmäy zä ine. Donya yözöndä auıldarzıñ küplegenä isem kitep bara inem. Läkin bıl auıldarzıñ keşeläre bulhın, qaraltıları bulhın, ber zä bezzeñ auılğa, oqşamayzar ine. Barsahında küñelhezlek, qarañğılıq küzgä salına. «Bıl auıl keşeläre niñä bezzeñ auılğa barıp qına, rähätlänep tormayzar ikän?»— tip ularzıñ bıl yämhez auıldarza kön iteüzärenä ğäcäphenä inem. ѓoyaş bayıp, qarañğı töşör vaqıtta ğına ağayım qulı menän: «Ana, bez bara torğan auıl kürenä»,— tine. Barıp yıtkäs, bıl auıl bigeräk yämhez kürende. Barsa keşeläre mine yaratmas, mine qıynar, huğır töslö kürenälär ine. Kis tışqa sığıp kükte qaranım. Kük miñä tanış keüyek bulha la, yondozzarı, ayı sit kürenälär ine. Irtän torğas, ağayım menän häzrätkä küreşergä barzım. Häzrät mineñ küzemä bötä donyalağı keşelärzän zur, bötä nämäne belgän keüyek kürende. Häzrätteñ här nämähendä, här hüzendä ber ser häm hikmät bar keüyek ine. Hatta samauırı, sınayaqtarı häm başqa säy äsbaptarı serle häm hikmätle keüyek kürenä ine. Häzrät mineñ ağayzan ällä nizär horay, törlö hüzzär höyläy, min tik qarap ultıra inem. .Häzrätkä birä torğan sazaqalarzı birzek, fatiha aldıq, üze menän bergä mäzräsägä kittek. Mäzräsägä barıp kergäs, tamam qauşanım. Undağı zur-zur kitaptarzı kütärep yöröüselär berär ğilem hazinahı keüyek kürendelär. Ularzıñ ere yöröüzären kürep, min ular yanında süp bulıp qaldım. Üzemdeñ elegeräk tıuıp, şular menän uqıp, ular menän ber tigez bulmauıma ükenä başlanım.

Häzrät däreshanağa inep ultırğas ta: «Şäräfetdin!» tip qısqırıu menän, ber aq haqallı keşe:

— Bında, täqsir!— tip ayağöstö qalqtı.

Häzrät:

— Bına bıl yañı şäkertte üz yanıña al! Hineñ menän bergä toror...— tip ämer itte.

Şäräfetdin hälfä, bik zur iltifatqa nail bulğan räüyeştä, şunda uq mine bülmähenä alıp barzı. Min bında yañğız qalğas, tirä-yağım tulğan, sümälä keüyek öyöp quyılğan kitaptarzıñ küplegenä hayran qaldım. Üzem, urınımdan quzğalırğa qurqıp, tik küzemde, äyläiderep qaranıp ultıra inem. Bülmä işegen asıp, ällä nindäy malayzar mine qarap, miñä vaq-töyäk nämälär kürhätep kitälär ine. Ber azzan huñ hälfä menän ağayım kilep kerzelär. Säy esä başlanıq. Hälfäneñ höylägän hüzzärenä min tügel, ağayım da hayran qalıp qarap ultıra ine.

Ağayım äyberzärze kilterep, mine tamam urınlaştırıp, üze auılğa qaytıp kitte. Kitkän vaqıtta mine qızğanıp, äylänep-äylänep qaray-qaray kitte. Min ilap qaldım. Bülmägä kerep, kiskä tiklem ber zä quzğalmay, tik ultırzım. Ağayım qaytqan köndärze ütkäreü, täbiği, miñä bik auır kürende. Bülmälä, miñä höyläşergä ber keşe lä bulmağanğa, hälfä säy eskändä lä haman kitap mötäläğä qılıp ultırğanğa bik küñelhez ine. Bülmä yanınan ütep-ütep kitkän vaq malayzarzı kürep kenä, ber az rähät taba inem. Läkin bıl bülmä hälfä bülmähe bulğanğa kürä, bında his kem cörät qılıp ayaq basa almay, barı hälfäneñ üze keüyek zur iptäştäre genä kerep ultıra alalar ine. Bara torğas, mäzräsäneñ tärtip nizamına, tormoşona öyränä başlanım. Undağı nizamdar: namaz vaqıtında tähärät alıu, namazzan qalmau, yul östönä hıu tükmäü häm başqalarzan ğibärät ine. Bılarzı ber öyränep alğas, älbittä, mäzräsälä torou ber az yıñeläyze. Tege vaq malayzar menän dä tanıştım. Min mäzräsälä ber eş qılırğa la mäcbür tügel, hälfä arqahında här auırlıqtan mäğfü inem.

Mineñ bar eşem, könönä ber rät hälfä aldına barıp, yartı säğät ultırıp kiteüzän ğibarät ine. Bıl da mäcbüri häm lazım bulğan ber eş tügel, bälki üz ihtıyarımda ine. Mäzräsägä şul däräcä ölfät päyda ittem, ğäziz äsäyım dä bik hiräk isemä töşä başlanı. Ѓs-dürt ayzan huñ mine alırğa kildelär. Bıl dürt ay esendä uqığan nämälärem «Şärhe Љabdulla»nıñ «Zaraba yazrıbı»hınan ğibarät ine. Ul vaqıtta uqıu şulay bula torğandır tip iğtiqad itkäs, bıl uqıuımdan şatlana ğına inem.

Min öygä qaytıp kergäs, atay-äsäy qarşı sıqtılar. Äsäyım qarşı sığıu menän mine qosaqlap aldı, ike küzenän yäştären tügep tä yıbärze. Min, bik küp nämälär bötöröp qaytqan räüyeştä, kitkän vaqıtımdağınan başqaraq bulğan inem. Bötä öyzäge nämälär mine hağınğan keüyek bulğandar, min dä ularzı hağınğanmın. Säy zä esmäy bötä öy esendäge nämälärze qarap sıqtım. Zahira qarağanda, ber zä üzgäreş-fälän kürenmäy ine. Min kitkändän birle, nindäy täbädlättär bulğan, äsäyım barıhın höyläp birze. Ber-ike säğät esendä kitkän vaqıtımdağı keüyek bulıp öyränep tä kittem.

Asılda — uqıuzan, mäktäptä dauam iteüzän maqsud — häyät mayzanında üzeñde asqa qaldırmau, istiqbal ösön yäş vaqıtta äzerläneü bulha la, atay-äsäy häm dä ostazdarım ulay uylay almayzar ine. Şul säbäple min kiläsäk ösön äzerlänergä mäzräsägä barıp, tik yatıp qaytıuzan başlanım. Bıl mineñ bähethezlegemdeñ berense azımı ine. Mineñ saf küñelemä, taza qälbemä güzäl tärbiä, ğilem, fän orloğo säsäsäk urınğa, hilaf täbiğät bulğan orloqto hala başlanılar. Istiqbalem ber bad, harap bulıuıma säbäp bulğan qarañğı yulğa halıp yıbärzelär. Atayım-äsäyım (alla rähmät ithen) üzzärensä, miñä häyre huah bulıp, ısın qälebtäre menän mine keşe itergä ictihad qılalar ine. Mine ber hälfä, bara torğas ber häzrät itep küräheläre kileüzäre hüzzärenän, fiğıldarınan mäğlüm ine.

— Alla quşha, fälän yırzä Hämit hälfä, fälän auılda Hämit häzrät bar ikän tigände kürep ülhäk ine,— tip doğa qılalar ikän.

Min mäzräsänän qaytqanda yaz yıtep, qarzar irey başlağan, köndär yılınğan ine. Bala vaqıtta yaz, yäy vaqıt¬tarı — uyın müsme rähätlek vaqıttarılır. Љümerzeñ bıl vaqıttarı üze lä şul yaz başı, yäy köndäre keüyek, ğaqibäti mästür bulğan törlö-törlö säskälär, üländär töslölör. Ul vaqıtta här nämälä ber läzzät, ber täm bula. Häyätteñ, tormoştoñ ni ikänen küñelgä kertep tä sığarıu bulmağanğa, mäñge şulay rähät häm şatlıqta köndär uzır keüyek bula. Şul yäyzärem äle haman isemdä tora, ul yazzarımdı, yäyzäremde his onota almayım. Zatän, ul vaqıttar ğäziz ğümeremdeñ dä yazı ine. Min ul vaqıtta yañı üsep, säskä ata başlağan umırzaya üläne töslö inem. Tirä-yağımdağı här nämä ber iptäş, ber uyınsıq bula, miñä här nämä dus, här äyber miñä kölöp qaray ine. Irtänge tatlı yoqomdan matur qoyaş nurı uyata ine. Täzrä arqırı kergän yaz, yäy yıldäre bötä vöcüdemä täsir itä, yoqomdan uyanğas, yılberläp torğan täzrä pärzähenä qarap, ber az yata inem. Şulay rähätlänep yatqanda, äsäyım asıq yözö menän yanıma kilä, mine höyä lä irkäläy, yıuınıp keyıngäs tä tämle aştar aşatıp, ihtıyarıma quya ine. Min aşap öyzän sığıu menän işek aldındağı qoş-qorttar mine kötöp torğan räüyeştä toralar ine. Ѓyräk, qazzarğa telägänsä yım halğanğa kürä, ular mine yaratalar, min sığıu menän qısqırışa başlayzar, artımdan qalmay kelät yanına saqlı baralar ine. ѓaz bäpkäläreneñ üz aralarında höyläşeüzären, ularzıñ tatıulıqtarın kürep, şular töslö bulıp kitähem kilä ine. Ular, az ğına ber eş bulha, tiz ük mösällähä qılışqan keüyek, ber-berehenä: «ѓuy inde, yıter, quy! Yaqşı torayıq!»— tigän töslö bulalar ine. Ularzı tuyzırğas, yalanğa kitä torğan inem. Ul vaqıtta minän ber zä qalmay torğan harı etem artımdan qalmay, qoyroğon helkep kilä torğan ine. Yalanda malayzar menän kön buyı yäşel sizäm östöndä aunay-tägäräy, yügereşä, köräşä torğan inek. Bezzeñ här könöböz lä yıtğir bulğan qanun buyınsa kitep bara ine. Matur yäy şulay bik tiz ütep kitte. Köz bulğas, mine dähi şul mäzräsägä alıp barıp yaptılar. Bıl qışta mineñ ğümerem şulay uq buşqa ütte. Tähsil şulay bula tip uylağanğa, ğümeremdeñ israf bulıuın töşönmäy, mäzräsälä his auırlıq, küñelhezlek hizmäy inem.

Bıl yazğa qarşı, kötmägän vaqıtımda, mine mäzräsänän alıp qayttılar. Kötölmägän ber vaqıtta kilep alıuzarınıñ mäğänähenä his töşönmäy inem. Barı ağayımdıñ:

— Äsäy auırıp tora, hine kürergä teläy, «bik hağınam» tip (...) äytkän hüzenän qaytıuımdıñ säbäben az ğına añlay aldım. Ѓygä qaytqas, ni küzem menän küräyım?.. Љäziz äsäyım tüşäk östöndä, häl esendä yata, mine küreüye menän täbässem qılğan bulıp, mine qosaqlanı, halqın ğına irenen bitemä teyzerze. Küzenän töşkän yäşte kürgäs, häyrättä qaldım. Üzemdä ber şäfqät, ber yomşaqlıq hizzem. Ihtıyarhız küzemdän yäştär tägäräp töştö. Äsäyım äkren genä: — — Isän qayttıñmı, balam? Min şulay auırıp kittem inde, inşa alla, hine kürgäs, terelermen,— tine. Läkin unıñ hüzenän, häräkätenän tamam ömöthöz häldä ikänen añlap bula ine. Atayım menän ağayım, başqa ber keşe mötääzzi äsäyımdeñ yanında toralar, kis häm köndöz ayırılmayzar, üzzärensä öşköröp tökörälär, ällä nindäy bik ğadi nämälärze daua urınına istiğmal qılalar ine. Läkin ularzıñ his ber fayzahı kürenmäy, äsäyım köndän-kön kibä, bötä genä bara ine. — Ber kön tön menän bik tämle yoqola yatqan vaqıtımda, ağayım kilep äkren genä:

— Tor äle, Hämit, tor!— tip mine uyata başlanı.

Min hiskänep kittem. Mine äsäyım yanına alıp sıqtı. Bıl vaqıt äsäyım, bisara, huzılıp yatqan, başqa keşelär tirä-yağın äyländerel alğandar ine. Här bereheneñ küzendä ber ömöthözlök, ber mäyusiät bar ine. Yıznäm his ber tuqtauhız «Yasin şärif»te uqıy, äsäyımä qarap-qarap quya ine. Ber az torğas, atayım mine saqırıp, äsäyım yanına kilterze. Äsäyımdeñ kükrägenä yaqın barzım. Äsäyım halqın ğına qulın saq kütärep östömä quya aldı. Arqamdan höygän keüyek buldı la: «Zur üs, balam, mulla bul, miñä doğası bul...»— tip qaltırağan tauışı menän ber az täüsiälä buldı. Inde unıñ küzendä yäş yuq, kipkän irendäreneñ ber zä qeüäte, kösö qalmağan ine. Bik halqın irenen uñ bitemä teyzerze. Äsäyımdeñ bıl übeüye — iñ aqtıq übeüye ine. Min ber yaq sitkä barıp ultırzım. Bınan huñ añlatır-añlatmas ber-ike yömlä hüz äytkän keüyek buldı. Üzaldına üze izelep kitte. Atayım, bını kürgäs, «bähil bul inde!..» tine lä ilay başlanı. Ağayım ilay başlağan ine, min ularzı qızğanıp bülmägä sığıp kittem. Ber azzan huñ bış-bış höyläşep: «Huzıp halırğa, östönä aq nämä yabırğa käräk»,— tigän tauıştarın işettem. Min bülmä işegenän qarağanda, äsäyım huzılıp yata ine. Donyağa kilgäs, berense rät bik zur häsrät menän küz yäşemde tüktem.

1893 yıl, 15 fevral.

...Äsäyım vafat bulğas, bezzeñ, hosusan mineñ tormoş bik tiz üzgärze. Ѓyzä yäm-fälän qalmanı. Küp tä tormay, atay ikense ber qatın aldı. Inde min boronğo irkä Hämit tügel inem. Nisek tura kilhä, şulay aşap, kön buyı ber yırgä lä sıqmay eşläp yörörgä tura kilä başlanı. Mine inde qoyaş nurı yoqomdan uyatmay, bälki ügäy äsäyımdeñ: «Tor inde! Ni eşläp yata tağı, bayar balahı keüyek!»— tigän yämhez, ası tauışı uyata başlanı. Äsäyımdeñ tämle aştarı — qatqan ikmäk menän ber-ike sınayaq säygä, uynap yöröüyem — kön buyı eşläügä almaşındı. Ügäy äsäyım, yılan töslö ıcğırıp torğan nazan ber nämä bulğanğa, ügäy balanı qısıu, nasar totouzı teyışle ber nämä tip belgängä kürä, ul mine telägänsä qısa, oroşa, izä ine. Unıñ östönä atayğa eläkläp mine bik qatı huqtırıp ta ala torğan ine. Köz yıtep, mäzräsägä kiteü yännätkä kereü menän ber kürenä başlanı. Sönki min unda barham, ber az vaqıt tınıs torouıma ışana inem.

Ber-ike yıl yäy auılda, qış mäzräsälä torou menän köndärem uzzı. Inde äsäyımdeñ qısıuı, täbiği, miñä artıq zarar birä almay başlanı. Şulay bulha la, öyzä yäm tapmay inem. Şunıñ näticähe, täsire säyäsendä bıyıl qaytmau niäte menän yıraq ber şähärgä mäzräsägä kittem.

1895 yıl, 15 sentyabr.

Bıl mäzräsä boronğo uqığan mäzräsägä qarağanda tärtipleräk, az ğına aldaraq ine. Şulay bulha la täüsiğ mäğlümät qılırlıq, his birerlek ber nämä lä yuq hökömöndä ine. Şul mäzräsälä uqıla torğan fändärze (täbiği, dini) uqıp bötöröp, şundağı hälfälärzeñ berehe keüyek bulıp qalıu — küz totqan nöktäm ine. Bında hüz vä ihlas menän yıtdi hürättä uqırğa kereştem: tähsilde dauam itep, ös sänä ğäziz ğümeremde şunda yatıp ütkärzem. Läkin bında torouzıñ zararın belep, mine uyata torğan his ber nämägä täsädef itmänem. Sönki küñelde quzğatırlıq his ber nämä yuq ine.

1898 sänälär ine. Häzrätteñ tirähe märcäğelköl bulğanğa kürä, unda här vaqıtta biş-un dana häzrät häm mullalarzı tura kilterergä mömkin ine.

Ber kön häzrät öyöndä küp mullalar yıyılğandar, ber kötab turahında höyläşälär, unıñ yazıusıhın täkfir tälğin menän mäşğül inelär. Bıl eş mineñ diqqätemde yälep qıldı. Bıl saqlı yäsärät menän kitap yaza torğan bändälärzeñ barlığına tamam isem kitte. Şul kitaptı nisek bulha la ezläp taptım. Ber zä qulımdan töşörmäy, bik ihlas uqıp sıqtım. Bını yazğan keşe, ber taraftan qarağanda, bik doşmanım, ikense yaqtan qarağanda, bik dusım bulıp kitte. Bıl kitap uqığan hayın küñelde quzğata, ällä nindäy histär birä ine. «Mine şaytan azzırıp, bıl kitaptı matur kürhätäme ikän ällä?»— tip üzemdän-uzem qurqa başlanım. Bıl kitap qälbemä bik nıq kerep urınlaştı. Bını uqığas, başqa şunıñ keüyek kitaptar bulmasmı ikän tip ezläy başlanım. Bıl vaqıttarza tatarzar arahında ısulı cädidä, yañı kitaptar mäsälähe baş kütärä başlağanğa, qayza barhañ da bıl turala berär möhäkämä işetergä mömkin ine.

Ber vaqıtta «Tärceman» gazetahı qulıma töştö. Bığasa min üz äsä telebezzä gazeta barlığın belmäy zä torğan inem. Bını añlar-añlamas köyönsä täkrar uqınım. Bınan huñ unıñ başqa nomerzarın ezläp yöröy başlanım. Ul vaqıtta bötä şähärzä «Tärceman» cärizähen ber-ike genä keşe alğanğa kürä, unı qulğa töşöröüye iñ auır mäsälä ine. Ul keşelär ğali tabäqanan bulıp, miñä iltifat itmägängä kürä, «Tärceman»dı turanan-tura ala almay, bälki keşelär vasitahı menän saq-saq qulğa töşörä ala inem. Unda la bik zur şarttar menän bik az ğına vaqıtqa birälär ine. Bına şul «Tärceman» gazetahı häm zamanıma kürä hiräk hiräk sığıp torğan yañı kitaptar mine ikense ber yulğa säüyeq başlanı. Mäzräsälä uqığan nämälärzeñ, mäzräsäneñ birgän ruh häm tärbiäheneñ ısın keşe bulır ösön yıtmäy ikänen añlay başlanım. Köndän-kön därestän küñelem hıuına bara häm barğan hayın fekerem üzgärä ine. Här vaqıt şul üzgäreş, yañılıq turahında höyläşä başlağas, şäkerttär häm iptäştärem miñä «cädid» tip isem birgändär ine. Ular bıl isemde mısqıl iteü, tähäkkem urınında istiğmal qılalar, şunıñ menän mine ğärländermäkse bulalar ine. Läkin min bıl isem menän iftihar ğına itä inem.

Mineñ küñelem üzem belmägän ällä nämäne ezläy, miñä şunı tabırğa quşa, his ber vaqıtta tınıslıq birmäy ine. Kiläsäktä ällä nindäy yaqtılıqtar, bähettär mine qarşı alır ösön kötöp kenä torğan töslö bula ine. Läkin şul vaqıtta russa uqıu, rus mäktäptäreneñ beräyhenä kereü häteremä kerep tä sıqmay ine. Bına min bıl urında ber zur hatalıq qıldım. Uqığan mäzräsämdä ğlüm diniä mökämmäl bulğanda la, min uqıp sıqqas nindäy yul häm nindäy eş menän mäğişätemde tämin qılıuzı ber zä uylamağanmın. Tıuğandan birle qolağıma heñep bötkän — mulla bulıu, häzrät bulıu fekere küñelemdän sığa almağan. Miñä häyre huah bulğan ber keşe:

— Äfändem! Inde hezgä mäzräsälä yatıu yıter, islam dinen häm unıñ ähkämdären belgäs, unan artığı ber zä käräk tügel. Här berebez fqih, dini ğalim bulıp bötkäs, donya yähäten kem qarar? Ähirätkä barır ösön şul ğilemeñ menän ğämäl qılhañ kafi. Inde donyala toror ösön donya ğilemen uqıu, fändär beleü, äcnäbi teldän, hosusan rus telen öyräneü käräk, bına bıl köndän huñ russa uqıy başla! Şunda ğına hin millätkä fayzalı bulıp sığırhıñ!..— tip häyre huah halä täüsiälä bulındı. Min mäzräsälä alğan tärbiäm buyınsa:

— Yuq inde, äfändem! Min ğlüm diniäneñ serzärenä ireşähem, fruğättärenä qäzäre öyränähem kilä. Nizamlı ber mäzräsälä uqıp, ğlüm ğäräbiägä vaqıf, qörän şärifteñ täfsiren kürep sığahım kilä. Fändärze ihä käräk qäzäre şunda belermen. Asıl maqsudım, barğan yulım dini ber ğalim bulıp, şul yul menän millätkä hezmät iteüzer,– tip möqäbälä ittem. Bıl möqäbälämdeñ hata ikänen ös yıl huñında bik asıq beldem.

Şul äfändenän başqa mine yulğa halıp yıbäreüse ber mörşid, ber iptäş tura kilmäne. Bıl vaqıtta Rusiä mosolmandarı arahında cädid, qädim nizağtarı tamam tamır yäygän, qayza bulha la, bıl mäsälä az-maz kergän ine. Min cädidlek taraftarı inem. Bötä tirä-yağımdağı iptäştärem, üzzäreneñ tärbiäläre iğtizahınsa yañı nämäläreñ här berehenä näfrät küze menän qarap, ul yuldağı keşelärze täkfir qılırğa äzer toralar ine. Şularzıñ sähü täsire, elektän kürgän tärbiämdeñ zararı miñä lä täsir itte. Millätebezzeñ üzgäreüyen ısın küñelem menän telähäm dä, russa uqıuzıñ lözüm belerlek däräcägä yıtmägän inem. Uqığan yañı kitaptarzıñ täsire menän min häzrätkä häm hälfälärgä bulğan mönäsäbätemde tamam özzöm. Ular mine häläk itä torgan keşelär töslö bulıp kürenä başlanılar. Sönki ularzıñ täğlim häm tärbiäläre, din isemenän öyrätkän nämäläre mine tamam yalqtırğan, bıl yul menän uqıuzan bizzergän ine. Bötmäs-tökänmäs vaq mäsälälär başımdı vatqan, şularzıñ sähü täsire bularaq, vaq mäsälälär menän sıualğan boronğo kitaptarğa tamam doşman bulğan inem. Oso-qırıyı bulmağan fruğättäre, site kürenmägän, ber-berehenä täğällekle bulmağan vaq mäsälälärzeñ baştarına yıtä almauıma ışanğan inem. Däreskä ultırıp, ostaz auızınan bıl mäsälälärze işeteü yörägemde yara, vıcdanä möğäzzäp itä, asıuımdı kilterä ine. Bıl nämälärgä bulğan näfrätem, ostazdarza bulğan añhızlıq mine tik tormauğa mäcbür itä ine. Bezzeñ unda bulğan tähsilebez beleü, mäsälälärzeñ, ğilemdeñ häqiqätenä töşönöü tügel, bälki ber ğäzät, ähämiäthez ber nämägä baş vatıu, nihayäthez ber qaräfät qatıştırmay ğına täğlim itä torğan — Rusiälä ber tinlek bulhın sämärä häm fayzahı kürenmägäs, bında uqıuzan yalqtım.

Üzemsä, iñ yaqşıraq ber mäzräsägä barıp, nigezhez bina qılınğan tähsilemde nigez östönä qorop, fayzalı hürättä tamam itmäk, islam dineneñ häqiqätenä töşönmäk ine. Bıl qäzäre ğümer israf itkän, başımdı vatqan ğilemdän beräy fayza sığırlıq bulhın inde tip uylay inem. Yuğarıla äytkän räüyeşsä, min şul uqıuımdan beräy fayza ömöt itä inem. Ѓs sänänän artıq torğas, bıl mäzräsäne taşlap, «ѓ» şähärendäge iñ mäşhür ber mäzräsägä barzım. Ber qäzäre unda torğandan huñ, artıq fayza bulmasın belä başlanım. Islam dinenä ber zä höräfät qatıştırmay ğına täğlim itä torğan — Rusiälä ber mödärris häm ber mäzräsä tabıuımdan ömötömdö özzöm. Bıl turala bulğan fekeremdeñ hata ikänen bik asıq añlanım. Fän menän din bergä bulmahalar, din islamdıñ häqiqätenä töşönöü möhäl ikände beldem. Fnüne cädidänän urta däräcä genä bulha la mäğlümät bulmaha, din ğileme menän genä ısın keşe bulıp sığıu bik yıraq ikänenä iman kilterzem. Isın ruhani, ısın din ğalimı bulıu ösön tatar mäzräsäläre kafi tügel, bälki unday mäzräsälärzä täğlim iterlek keşelärzeñ yuqlığın uylay başlanım. Inde mäzräsänän sığıp, russanıñ, fändeñ älifbahınan başlarğa tura kilgängä kürä, unı uylau bik auır mäsälä ine. Hosusan, ul yulğa kerep kitergä, berzän, aqsa yuqlığı, ikensenän, yäşemdeñ ber az uzıp kiteüye maniğ bulıp kürenä ine.

Inde başqa ber zä sara bulmağas, török äzäbiäte, török telendäge fänni kitaptar häm romandar, boronğo islam möhärrirzäreneñ mäşhür äsärzären uqıu menän ğümeremde ütkärä başlanım. Bıl yulım mine maqsudıma yıtkerä alırlıq bulmaha la, bıl kitaptar ruhım ösön azıq bulırğa, mine keşe iteü tarafına säüyeq itergä, hataşıp bötkän fekeremde tura yulğa alıp barırğa yarzam itä alalar ine. Bılarzı uqıp qına istiqbalem tämin itelmägände belhäm dä, başqa sara bulmağanğa kürä, his bulmaha, bılar arqırı donyala barlığımdı, ğaläm islamdıñ ni yulda ikänen belermen, mäzräsälä yatıp bozolğan täbiğätemde tözätermen, tip ömöt itä inem. Şul yähättärzän qarağanda, mäqsudıma ber az muafäq tä buldım. Min bılar arqırı: donyala toror ösön bezzeñ bıl köndäge tormoş, kiteş, tähsil, tärbiäneñ yıtmägänen din menän, möğämäläi ğäzättär, höräfättär qatışıp ayırıp alğıhız ber hälgä kilgände az bulha la añlay inem. Şular arqırı dini islamdıñ asılı nämälärzän ğibarät bulğanın, unıñ sadä vä ğalilegen öyrändem. Din menän hatıu iteüselärgä qarşı töşöp, ber millätte häläkättän qotqarırğa ictihad iteüselärzeñ berehe, yäğni şularzıñ ber ağzahı bulıuzı üzemä burıs töslö kürzem.

Mäzräsänän alğam nämälärgä üzemdeñ tirep-süpläp yıyğan barlı-yuqlı mäğlümätemde quşqan köyönsä, mäzräsänän isänläşep sığıp kittem.

1899 yıl, 17 avgust.

Fekerem sıualğan, ütkän ğäziz ğümergä ükengän ber vaqıtta tıuğan ilgä qaytırğa tura kilde. Mötääzzi biş yıl sittä yöröp, buyım, keyımdärem, iğtiqad häm ählağım tamam üzgärgän ine. Min kitkän vaqıttağı Hämit tügel ikänemde üzem dä bik asıq belä inem. Timer yul stantsiyahınan üzebezzeñ auılğa at menän barasaq inem. Mäğariftıñ täcässem vä tämässel itkän ğälämätenän berehe bulğan timer yuldan ayırılıp, at yöröşö menän barıu küñelemä bik nıq täsir itte. Min inde mäğarifhız yähälät menän qaplanğan ber auılğa bara inem. Unda mineñ fekerem, ählağım näfrät menän tälqin iteläsägenä töşönä inem. Kön buyı barğas, kiskä qarşı auılıma yaqınlaştıq. Sittän qarağanda, auıldıñ üzgärgän yıre ber zä kürenmäy, fäqät ber mäsced kenä artqanı belenä ine. Yalandar, basıuzar, auıldıñ tirä-yağındağı ağaslıq häm ärämälär bik mähzün vä häsrätle hürättä kürendelär.. Ular yalqau ber halıqtıñ qulında qalğanlıqtarı ösön ükengän töslö, mine kürgäs, ilağan ber räüyeştä qarşı aldılar. Keskenä vaqıtta yörögän yırzärem mine hağınğandar, min dä ularzı hağınğan inem. Min bıl yırzärzä aunağan, uynağan, saf haualarzı yıskägän inem. Boronğo vaqıttar berehe artınan berehe kilep, bögöngö keüyek küñelemdän kisep, küz aldıma kilälär ine. Auılğa kerer saqta, bezzeñ auıldıñ zıyaratı bar ine. Љäziz äsäyımdeñ qäbere şunda bulğanğa kürä, min unda töşöp, qörän uqıp kitäsäk buldım, ul mine qäberenän qarap yatqan, mine kürgehe, üpkehe kilgän töslö kürende. Ul ruhani ğalämdä bulğanğa kürä, fekerem, iğtiqadım üzgäreüyenä, keyımdäremdeñ başqalanıuına ise kitmäs keüyek bula ine. Äsäyımdän ayırılğan vaqıtta häyätemdeñ un bişense yazı ine. Yaz könöndä matur hauala yañı säskä atqan ber ülän keüyek matur balqıp tora inem. Bögön ihä häyätemdeñ yıgerme ösönsö közölör. Mindäge üzgäreş yaz menän köz arahındağı ayırma keüyekter. Bögön äsäyım mine kürhä, belmäyım, tanır ineme ikän? Mäqbärä yanınan uzğanda qäberen zıyarat itep yözömdö tuprağına hörtmäk, küzemdän ike-ös börtök tamsı ğına yäşemde qäber östöndäge üländärgä tamızmaq ğayäi ämälem ine. Mäqbärä yanında attarzı tuqtatıp, söküt, vaqar, äzäp menän ülektär arahına kerep kittem. Astarına berär keşene alıp, qalqıp yatqan harğılt tupraqtar, qäberzär östöndäge zur-zur taştar: häyät huñında ülem tırnağı menän häläk bulıp, yır astına kergän bisaralarzı iskä töşörä ine. ѓäberzär arahınan aqrın ğına yöröp, äsäyımdeñ qäbere yanına barıp yıttem. Bıl köndä yır qosağında yata torğan äsäyımdeñ qosağında qısılıp tärbiälängän, «bıl balam ber mulla bulır äle» tip täfail menän mine höygän vaqıttarı küz aldıma kilde. Äsäyımdeñ qäbere ber häräbä hälenä äylängän, yır menän tigezläneü däräcähenä yıtkän, qäber östöndä üskän üländär qorop harğaya başlağan, köndärsä dauam itkän yamğırzar menän qäber östö şazralanğan ine. Üzemde qäber äheldärenän his itkänem häldä äsäyımdeñ qäbere yanına barıp ultırzım. Hälhezländem, tınım böttö, qaltıray başlanım, küzem yäşlände. Ѓs-dürt minut qäzäre tupraq östönä qarap, hishez ber häldä, tik ultırzım, qaltırağan ber tauış menän, ayattarzı özä-özä süräi «täbäräk»te uqıp, äsäyım ruhına bağışlanım. Nisä yıl sittä yöröp qaytqas, ğäziz äsäyımä alıp qaytqan hädiä vä bülägem şul möbäräk sürä buldı. Ѓstömä lazım bulğan ber burıstı ütägän, äsäyımä ber hezmät kürhätep, äsäyımdeñ rähmäten işetkän keüyek buldım. Bötä möqbärä östöndä tınlıq. Fäqät ber buz turğay moñlanıp hayray, bötä qäber äheldäre isemenän ilham menän miñä yauap birä häm mineñ häsrätemä, küz yäşemä iştiraq itkän töslö bula ine. ѓäber yanınan quzğalahım kilmäy ine. Sönki äsäyım: «ѓayza kitäheñ, balam? Mineñ qäberem yanında ansıq şul qäzäre genä torahıñmı?.. Ber az ultır, kürgän keüyek bulayım. Ѓygä qaythañ da, unda inde boronğo töslö yäm yuq, hine unda asıq yöz menän qarşı alıusı bulmas»,— tigän keüyek bula ine.

Ah, ğäziz äsäm! Mineñ häsrätem, öygä qaytıp kergäs, hineñ yuqlığıñ bulasaq. Ägär hin bulhañ ine... Min bılay häsrätle häm mozattarat hürättä öygä qaytıp kermäs, bälki şatlıq menän qaytıp keräsäk inem...

Äsä möhäbbäte ni saqlı köslö ul!.. Hälbuki, tösön, hürätte buylä onota yazğanmın. Äsäyım vafat bulğan vaqıtta, min ber bala inem. Küz qaraştarın, yözön, tösön, sästären şul häyätendäge keüyek küñelemdä qaldıra almağanmın. Äsäyımdeñ hürät häm käüzähe toman arqırı kürengän ber hıyal häm şäülä töslö genä häteremdä tora. Ber az päfäkker häm uylanğandan huñ ğına hüräten häterläy alamın. Yıraq ber yırzä, beyık tauzar arahında, onotolmoş, mätrük ber auılda auırığan, ülem tırnağı unı oşo yırzä. osratqan häm häläk itkän...

Ah, äsäyım!.. Täsädef vä «qäzer» hine ber taştan da mährüm itkän, mötäräddid bulğanım häldä, qäbereñde saq ezläp taptım. Hıyalım bıl vaqıtta zıyarattar arahında yöröy, osouzan qanattarı talğan ber qoş yäki, ut tirähendä yöröy torğas, utqa töşkän ber kübäläk töslö ğäziz bulıp qäbereñä töşä... Ike küzem, qara bähetem keüyek, bıl qara tupraqtarğa tekälgän, daimän yäş tügeü menän mäşğül. Kem belä? Inde hine här kem onotqandır. Ihtimal, qäbereñde kilep küreüse, ber qäträ yäş tügeüse lä yuqtır.

Üzemde-üzem onotop, min haman qäber yanında ultırasaq inem, fäqät küserzeñ:

— Äyzä inde, şäkert, tizeräk!— tigän tauışına uyanıp kittem. Tübänlek menän äsäyımdeñ qäberenä isänläşep, äkren genä torop kittem. Küser attarzı bik şäp qıualap, qıñğırauzarzı şañğıratıp, auılğa kerep kitte.

Auıl mineñ küzemä ikense ber qäberlek töslö kürende. Häyät äsäre, mäzäniät ğälämäte, küñelgä şatlıq birä torğan his ber nämä yuq ine. Min kitkän vaqıtta yañı tıuğan balalar yügereşep uynap yöröyzär ine. Mine kürgäs: «Ana ber rus kilä»,— tip qatqan balsıq menän attarğa ırğıtıp qaldılar. Uram buyında tezeleşep, lästit hatışıp ultırğan haqallı ağayzar mine tanımayzar, qıñğırau tauışın işetkäs, «läğnäte allahı ğälälqäümi älkafirin», tip uqınalar ine. Uram tulğan ettär pır tuzzırıp öröp qarşı aldılar. Güyä, mineñ auılğa qaytıp kereüyem bötä auıldı quzğattı, kötölmägän ber vaqiğanı sığarğan keüyek buldı.

Ѓygä qaytıp kergändä, atayım öyzä yuq ine. Ügäy äsäyım mine kürgäs tä ağarıp kitte. Üzemde sit ber keşeneñ öyöndä, vaqıtlısa töşkän mosafirzarsa his ittem. Täzrä yanına, şunda uq, keşelär kilep yıyılğandar. Üz aralarında «Љariftıñ malayı qaytqan ikän, sittä küp azıp-tuzıp yörönö inde, yıter»,— tip mineñ haqımda törlö möhäkämälärzä bulalar.

Bötä öy esendäge nämälär, min kitkändägegä qarağanda, alışınğan, tärtiphezlängän ine. Küñelemä iñ elek äsäyımdeñ bulmauı kilep töştö. Ul inde min qaytqas, ni qäzäre şatlanıp yörör, öltöräp ni eşlärgä belmäs ine. Uylanım, uflanım. Küzemä dähi yäştär kilep tuldı. Ber arı-bire yörögän buldım. Ber täzränän barıp qarağan buldım. Aptırağas, ber kitap alıp uqıy başlağan buldım. Kitaptı uqıyım, läkin ber zä töşönmäy inem. Ber az vaqıt ütkändän huñ, atayım qaytıp kerze. Urınımdan torop, qarşı barıp, täğzim menän küreştem.

Isänlek-haulıq horaşıp bötör-bötmästän mineñ sittä yöröüyemdän ğäzäm mämnüniäten, donya kötöüzäreneñ auırlığın belderä torğan hüzzär äytä başlanı. Säy äzerlängäs, säy tirähenä ultırzıq. Min, nimä äytergä lä belmäy, hayran bulıp ultıra inem. Ügäy äsäyım: «Sittä tik yöröp, bında äzer donyağa qaytıp kergän»,— tigän töslö yöröy ine. Bılarzıñ häräkätenän, hüzzärenän bında ber häftänän artıq tora almasımdı hizä başlanım. Säyzän huñ qärzäştär, kürşelär küreşergä kilä başlanılar. Ular, auılda torğas ta, ällä nämälär bötöröp torğan keşelär räüyeşendä, üzzärendä ber artıqlıq barlığın hizzerälär. Min sittä, imeş, tik yörögänmen?.. Şunı uylağan keüyek bulalar ine. Üzzärenä kürä tügel, barsahı keşelekte däğüä qılalar ine.

Bıl tön nisek tä uzıp kitte. Irtän torouıma tirä-yağıma qarttar, aqhaqaldar kildelär. Bılar mineñ aldımda gelän üzzärenä täğällekle vaq nämälärze höyläp, mineñ esemde boşoralar ine. Min, üzemdeñ şul köndäge fekerem buyınsa, beräy mönäsäbät menän donyalarzıñ üzgäreüyenän, ğilem-hönärzeñ käräklegenän hüz başlaham, ular: «Bına bında qaytıp, donya kötöp qara äle, şunda kürerbez. Ulay sittä yörögändä, bik yıñel töslö bulha la, bında qaytıp, donya kötä başlahañ, ulay uylağansa bulmay ul, enem!»— tigän bulalar ine.

...Auıl halqı mineñ ğilememde täqdir iter urında: «Љariftıñ malayı sittä yöröp, rus töslö bulıp qaytqan»,— tip kenä quyalar ine.

Auılda mullalar mäclesendä bulırğa tura kilhä, ul mäcles ülemdän auır bula torğan ine. Ularzıñ arahınan ber hiffätleräge, kükrägen kirep, tamağın qırıp:

— Љäcäp, bıl ibne Љäbidin dä ğalim keşe bulğan,— tip, unıñ ber yözi, sathi riüäyäten uqığan bulıp, urtağa ber mäsälä halıp, başqalarzı quzğatıp quya. Ikenseläre şunı törlö yaqqa borğolap, unıñ hüzzärenä täüildär şärehtär itä başlayzar, ahırza ğilem mäclese geüläp torğan ber bazarğa äylänä ine. Aranan berehe, güyä, mineñ ğilememde hınamaqsı bulıp: «Yä, mulla Hämit, bıl mäsälägä hin ni äytäheñ?»— tip hüzze miñä borop, bıl ähämiäthez mäsälägä mine lä qatıştırmaqsı bulalar ine. Min, täbiği, buylä yözi vaq nämägä ähämiät birähem kilmägängä, unıñ hüzen iltifatqa almay, täbässem menän genä yauap birä inem. Ular, mineñ bıl söküt menän möqäbälä iteüyemde nazanlıqqa hämel qılalar ine.

Mäclesteñ äzäben riğaya qılıp, käräkle häm yıtdi mäsälä turahında hüz başlaham, ular barsahı qarşı töşkän bulalar, mineñ äzäp menän, qısqırmay höyläüyemde qurqaqlığımdan tip belälär ine. Bara torğas, min dä üzzärenä qarşı möqäbälä, üzemde mödafağa qıla başlanım. Ularzıñ sığarğan toz qabıu, istinyä qılıu mäsäläläreneñ ähämiäthezlegen, ul nämälärze din isemenän höyläü dingä yınäyät ikänlegen dälildär menän añlatıp, yärih itä torğan buldım. Täbiği, mineñ bıl hüzzärem ularğa auır bulıp bärelde. Ular mine hüz menän yıñä almağas, başqa yulğa kittelär. Äüäl mine dingä ışanmay tip halıqtarğa höyläü, binaän ğäläyhi dingä ışanmağas, dähri bulıuım menän hököm iteü ine. Ularzıñ bıl auır häm urınhız hökömdärenä ber zä ähämiät birmäy, unıñ ösön ber zä asıulanmay inem. Fäqät ular üzzäre, şul hüzzäre menän zur muafäqiätkä ireşkän hürättä kürenep, yörägemde yandıralar ine. Din islamdı quldarında qamır töslö äüäläüzärenä, sey tire räüyeşendä telähä nisek tartıp yörötöüzärenä vıcdanım (...) möğäzzäp bula inem. Bäğze vaqıtta: «Telähälär ni eşlähendär, min bılar menän daimän bergä torasaq tügel. Niñä huñ min, bılar menän talaşıp, başımdı vatam?»— tigän uyğa töşä inem. Atay bisara:

— Balam, häyırle bulhın inde. Bezgä qarağanda, bıl räüyeştä yöröüyeñ ber zä yaqşı kürenmäy. Bıl saqlı uqıp, rus töslö bulğas, mullalar za yaratmas şul...— tip mineñ ösön qayğırğan bula ine. Keşelär daimän üzzäre belmägän, töşönmägän fekerzärgä näfrät küze menän qarayzar, yähälätlektäre säbäple bıl eştärendä mäğzür zä bulhındar. Läkin ısın küñeldän qaynaşıp sıqqan hüzzärenä iltifat qılmauzarı, az ğına bulhın möhäkämä qılmauzarı turahında mäğzür tügeldär. Atayımdıñ mineñ ösön qayğırıuı, mine üzensä yörötörgä ictihad iteüye urınhız ine. Unıñ şulay häsrätläneüye urınhız bulha la, bığa üzem säbäp bulğanğa, üzemdä ber qayğı his itä inem. Häm atayğa: — — Atay, hez mineñ ösön urınhızğa häsrätlänmägez. Diniä islamdıñ nämänän ğibarät bulğanın, unıñ möqäddäs ähkämdären bik beläm. Mosolmanlıq, bez uylağansa, küreneş menän genä tügel, bälki küñel menän bula torğan eş. Islamdıñ iñ ğali bulğan qisme bezzä taşlanıp, unıñ iñ vaq, yözi nämäläre genä qalğan. Boronğo vaqıttağı mosolmandar täbiği, oşo, bezzeñ auıl keşeläre töslö, hüngän, ülgän yöräk bulmağandarzır. Häm mosolmanlıq şulay bulırğa la teyış tügel. Hez nisek tamuqtan qasıp, yännätkä inergä teläyhegez, min dä şulay uq uttan qurqamın,— ti torğan inem. Atayım: — — Huñ bezzeñ häzrättär bılarzı belmäyzärme ikän ni? Ni ösön ular ber zä hin äytkänsä yörömäyzär?— tigäs, min: — — Ular üzzäre lä mosolmanlıqtı şunan ğibarät tip belälär. Bıl turala hez añlamay torğan serzär bar. Fekeremde, maqsudımdı din turahında ni iğtiqadtä bulğanımdı bik tiz genä höyläp bötörä almamın. Tuğrıhı, min din islamdı hezzän artığıraq ihtiram itäm. Şul dindä bulıuım menän iftihar qılam. Läkin hez belgänsä tügel. Hez miñä nindäy küz menän qarahağız za, unıñ ösön häterem qalmay. Zatän, din turahında häter haqlaşıp ta bulmay. Hezgä bik höykömhöz kürenhäm dä, min din turahında hez uylağansa bula almaymın. Hez miñä atay bulıu, min hezzeñ tärbiägez säyäsendä üseüyem yähätenän qarağanda, hez miñä här vaqıtta möhtärämhegez. Hezzeñ häteregez qalıu, täbiği, mineñ ösön bik auır bulıp kürenä,— ti inem. Atayım: — – Yuq inde, balam, şulay bulha la...— ti ine.

Љauam halqı üze yaratmay torğan nämä turahında möqäbälä itä almaha: «Yuq inde, şulay bulha la...»— tip ğäzäm rizalığın belderä. Atayım da, mineñ hüzzäremdän riza bulmağanlığın: «Yuq inde»,— menän genä belderze. Bınan huñ min dä söküt ittem. Atayzıñ hata yul menän barğanlığın belderergä lözüm kürmänem. Sönki ber qartqa hatahın kürhätmäk vä unıñ oyalıuın kürmäk, ber yäş keşe ösön, bik möşköl eşter. Atayzıñ küñele boyoq, hätere hınıq kürengäs, hüzemde ikense tarafqa borop: «Atay, yuq ösön qayğırmağız äle. Yäş vaqıtta hez zä şulay qızıu bulğanhığızzır. Bara-bara, auılda küberäk torğas, min dä şulay bulırmın, ğäfü itegez»,— tinem.

Atayım yılmayıp-kölöp:

— Yuq, ber zä häterem qalmay, äle tik halıq törlö hüzzär menän başımdı äyländerep bötörä. Şuğa kürä, ber az halıq ıñğayına tororğa käräk tip äytäm,— tine.

Auılda torğanda, köndärze uzzırıu bik siten häm ozon buldı. Bötä nämäläre menän kärih kürgän auılımda ber häftänän artıq qalıuzı küñelem estämäy ine. Küñelem tizeräk şähär ğalämenä barıuzı teläy ine. Binaän gäläyhi, ber häftänän huñ, ber mönäsäbät menän atayğa:

— Atay, inde miñä kiter vaqıt ta yıtte. Tizzän tähsil vaqıtı bulğanğa kürä, unda barırğa käräk,— tinem. Atayım, bıl hüzemde işetkäs, üzgärze: — — Ul nimä tigän hüzeñ?.. Inde sittä yöröüyeñ yıter. Äzäm köldöröp yörörgä yaramas. Donya kötörgä käräk. Şul uqıuıñ artığı menän yıter,— tine. — — Min äle uqıuzı teläyım. Uqığan ösön kölgän keşelär kölä birhendär. Vaqıt yıtkäs, donya kötörmön,— tinem.

Bıl turala atayım menän artıq möbähäsä qılışıuzı lözümhez kürzem. Atay ni äythä lä äythen tip, qätğiyan kitergä qarar qılıp, yul äzerlektären kürä başlanım.

Atay üze oyalğandır inde. Şunıñ ösön ikense ber keşegä şul hüzzärze äytergä quşqan:

— Inde sitkä kiteüyenä ber zä rizalığım yuq. Min unı fälän keşeneñ qızına (auılda nazan ber qız) öyländerergä uylağan inem. Mineñ rizalığımdı telähä, auılda qalıp, şul qızğa öylänhen.

Min:

— Bala atahınıñ kösläüyenä, ämerenä itäğät itergä teyışle bulha la, unıñ här ber ämerenä buyhonouzı üzemä burıs tip belhäm dä, bıl urında mine mäğzür kürhen:itäğät itä almayım. Mäğişät babınan häbärdar bulmağan ber qızzı alıuım möhäl däräcähendä ber eş. Min ul qızzı alıp, unıñ menän bergä torou tügel, unıñ keüyek qızzarzıñ tatar millätendä bulıuına la razi tügelmen. Binaän ğäläyhi, mine qulımdan kilmäs eşkä täklif itmähen. Täbiğät häm tärbiähe başqa bulğan ber qız menän mäğişät ğälämenä kereüyem küñelemä lä kergän nämä tügel. Bıl urında miñä üpkälämähen,— tinem.

Bıl eştän huñ, atayım menän bergä ultırğanda, atayım mineñ yözömä kütärelep qaramay, asıq yözän kürhätmäy, «telähä qayza kithen inde» tigän keüyek möğämälä itä başlanı.

Isınlap ta tikşerep qarağanda, bıl urında min ğäyıple tügel inem. Atayım täklif qılha la, ata-babahınan tärbiähez kilgän ber familiyanan qız alıp, istiqbalemde harap iteüze vıcdanım qabul kürmäy ine. Atayımdıñ teläge menän yörögän vaqıtta, mineñ qorğan plandarım, totqan mäslägem yımereläsäk ine. Min bıl fekerzär menän atayımdı häsrätkä halğanımdı asıq belhäm dä, ul esenän: «Bına balañdı uqıttıñ da, inde üzeñä lä iltifat itmäy»,— tip uylaha la, ber nämä belmägän ber qız menän öyläneüyem möhäl ine.

Atay menän könö-tönö höyläşä torğas, ber az rizalığın aldım. Iñ ahırza:

— Yaray inde, häyırle bulhın. Alla bäheteñde bar qılhın, täüfiqle bul!— tine. Hezmätsene saqırıp: «Arbañdı mayla! Attarzı yık! Hämitte stantsiyağa alıp barırhıñ»,— tine.

Atayzıñ bıl hüzzären işetkäs, ber yähättän, şatlandım, ber taraftan, bisaranı qızğandım. Sönki atay, üz fekerensä, motlaq mine yaqşı itähe, yaqşı itep kürähe kilä ine. Här nisek bulha la äyberzäremde yıynay başlanım. Atay menän küreşep, fatihahın alıp, arbağa sığıp ultırzım. Bez sığıp kitkändä, atay bik küñelhez torop qaldı. Zıyarat yanınan uzğanda, attarzı tuqtatıp, äsäyım qäberenä barıp, qörän uqınım. Küñelem dähi yomşanı. Küzemdän yäştäremde tüktem. Äsäy mineñ bılay kiteüyemde, atayımdıñ hüzen tıñlamağanlığımdı yaratmağan keüyek bula ine.

Bıl yırgä inde mäñge qaytmas keüyek bulıp, äsäyımdeñ qäber tuprağına yözömdö hörzöm. ѓäberzän saq ayırılıp sığıp, arbağa barıp ultırzım. Ike küzemde toman qaplanı. Üzemdän, bötä donyanan mämnün tügel inem. Uy daryahına barıp, nisä saqrımdar kitkänemde lä belmänem. Ni saqlı tırışham da, hıyaldan sığa almanım. Küser ällä nämä höyläy, horauzar birä. Unıñ hüzzären ber zä añlamay: «Şulay»,— ğına tiinem. Küp söäldäre yauaphız qala ine. Mine bik tärän uyzan poyızd tauışı ğına uyata aldı. Stantsiyağa barıp, poyızğa ultırıp kittem.

5 sentyabr.

Häyätteñ möhtälif vaqıttarı bula. Küp keşelär, bıl donyanıñ qayğı-häsrättärenän imen bula almay, donyalağı läzzättärze, yäşlek yımeştären tirä almayzar. Bıl vaqıttarza min dä şularzıñ berehe inem. Donyanıñ nindäy möyöşönä barham da, tınıs küñel menän, qayğı, häsräthez kön iteüyemä ışanmay inem. Bığa ihä iñ zur säbäp — äsashız ğilem, yäştän yıtdi tärbiä kürmäüzer. Dürt ölöştän berehe tatarzan ğibarät, haua yähätenän güzäl bulğan «F» şähärendä torouzı ihtıyar ittem.

Bıl şähärzä ber az tanıştarım da bulıuı mineñ ösön ber yıuanıs häm küñel rähätlege birä ine. Bılar menän küp yähättän ber fekerzä inek. ѓulıbızzan artıq eş kilmähä lä, haman millät ösön qayğırışa, zarlanışa torğan inek. Bezzeñ qayğı-häsrättärebezzän millätkä ber tinlek fayza bulmaha la, üzebezzän huñğılarzıñ qoro qayğı, häsrät menän tormay, bälki ğämäl häm eş menän millätkä fayza kilteräsäktärenä säbäpse bulırbız ömötöndä inek. Millättärzeñ uyanıuı, unıñ bäğze ağzalarınıñ qayğı häm häsräte menän başlanasağına imanıbız kamil ine.

Tatar milläteneñ ber ağzahı bulıuım yähätenän, tel menän bulha la hezmät iteüze üzemä burıs tip belä inem. Atalarıbızzan bezgä miras bulıp qalğan din, tel, ğäzät häsänälär mineñ ösön iñ möqäddäs nämälärzän mäğdüd ine.

Ular bıl nämälärze bıl köngä qäzär nisek bulha la haqlap kilä alğandar, bezzeñ qulğa tapşırğandar, bınan huñ dinde himaya qılıu telebezze äzäbiläştereü, milli bulğan ğäzät häsänälärze haqlau, här berebezzeñ östönä faraz itelmeş tip hisap qıla inem. Millätteñ şäükät vä ğazamatı yuğalğan räüyeşle kürenhä lä, bez bınan mäyus bulıp bötmäy inek. Tamırı qalğan üländeñ üseüyenä — näsele mönkäriz bulmay haqlanıp kilgän millättärzeñ täräqqi vä täkämmelenä iğtiqadıbız kamil ine.

Här keşe ibne yınesenä beräy yähättän burıslılır. Şular arahınan üz millätebez yarzamğa iñ mohtac bulğas, iñ äüäl şularğa hezmät itep, millätteñ fayzahın küzätmäk teyışle ikänenä şöbhäbez yuq ine. Zatän, başqa millättärzeñ, bez tatarzarzıñ hezmät iteüyenä qarap, eştäre alğa barıuzan tuqtalıp torğanı la yuq ine.

XIX bıuattıñ ahırzarında Rusiä mosolmandarınıñ bötöügä taban barıuzarına qarşı torousılar, bınıñ säbäptären tikşereüselär yuq däräcähendä inelär. Bulğandarı la, ni eşlärgä belmäy, qoro ah-zar menän ğümerzären ütkärälär ine. Ѓs-dürt börtök möhtäräm möhärrirzärebezzän başqa, donyala yäşäü mäsälälären tikşerep, tählil iteüse, millätteñ auırıuına darıu bireüse ber tabib tabıuı möhäl ine. Min torğan «F» şähärendä ğali mäktäptärzä tähsil kürmägän ber nisä zattar bulha la, ular tatarzarğa qatnaşmay, tatarzar ularğa qatnaşmay, ayırım donyala yäşäyzär ine. Ul zattar tatarzarzan tamam ömöttären özgändär, hatta üzzäreneñ tatarlıqtarın yäşerälär, tatar millätenä mänsüp bulıuzı üzzärenä layıq kürmägän räüyeştä häräkät itälär. Ular qarşında tatarzarzıñ mäğruf ğäzättäre mämfür kürenep, tamam taşlanğan, din tamam mätrük bulıp qalğan ine. Tatarzarzıñ ruhanizarı menän ğäzimdäre huñ däräcä mötäğässib bulıp, här yañığa näfrät küze menän qarayzar! Zaman üzgäreü menän mäğişät yuldarın, uqıu-uqıtıu mäsälälären üzgärtergä teyış ikänen beleü tügel, ul mäsälälärze quzğatqan keşene täkfir menän mäşğül inelär. Bezzeñ bıl vaqıtta iptäştärebez menän bergä qarar itkän fekerebez — tatarzarğa heñep qalğan yähälät, mäğarifqa doşmanlıqqa qarşı huğışa başlau, bığa säbäp bulğan keşelärzeñ kemdär ikänen ğämälgä kürhäteü, russa ğına uqıp, tatar donyahınan bizgän, milliäte yuğalğan zıyalıyzarın häl qäzäre tatarzarğa quşırğa ictihad iteü ine. Min ölöşömä töşkän qissanı häm burısımdı ütähäm, üzemde mäsğüd vä bähtiär hisap itäsäk inem. ѓayza ğına bulha la, üz iptäştärem menän bıl turala mözäkärä qıla torğan inek. Bezzeñ bıl mözäkärä vä häsrättärebezzän artıq küzgä kürenerlek sämärä kürenmähä lä, halıqtı ikense tormoşqa öndäü, ularzı quzğatırğa, hüz menän bulha la, ictihad iteü, azıraq täsir itkän töslö bula ine.

Min şulay uylay inem. Läkin üzemdeñ istiqbalem qarañğı, bolotlo. Ällä nindäy belemhez ber nöktägä bara inem. Üz hälemde islah qılırğa, üzem uylağansa tähsil qılıp, küz totqan mäqsudıma ireşergä telähäm, aldıma ällä nindäy maniğtar sığıp, bara torğan yulımdan tuqtatalar ine. Küz aldımda haman es boşorğos nämälär zohur itä, här vaqıt yöräk yarğıs vaqiğalar täsädef itä ine. Bıyılğı häyätemdeñ här ber minutı ber törlö uy-häm häsrät menän ütte. Oso-qırıyı bulmağan hıyaldar menän başımdı vatıp, üzemä ğaid eştär turahında yünläp feker yörötä almanım. Äfrädendän uldığım häle ni saqlı prakänd bulha, mineñ kiteş häm hälem dä şulay ine.

1900 yıl.

...Bıyıl ber zat tarafınan mäktäptä möğällimlek iteü ösön täklif ulındım. Üzemdeñ telägän telägemdeñ berehe lä — ısul cädid mäktäbendä möğällimlek iteü ine. Şunıñ ösön bıl zattıñ täklifen şatlıq menän qabul ittem. Min, qulımda bar qäzär mäğlümätem menän, üz millätemdeñ balaların tärbiälärgä häm täğlim itergä äzer inem. Bıl yulda nindäy auırlıqtar bulha la, östömä alıp, bıl eştä fizakärlek iteüyemä ışana inem. Fizäkärlek, yañğız möhäräbä mayzandarına has tügelder, här ber hezmättä üzenä kürä ber ni qäzäre fizakärlek iteügä ihtıyac barzır. Hosusan, möğällimlektä fizäkär häm ğäyrätle bulıuzıñ bik zur ähämiäte, fayzahı bulıuın inqar itep bulmay.

ѓarttarğa hüz añlatıuzan ğaciz bulğan ber zamanda, mineñ qulıma qırq-ille qäzäre balalarzıñ bireleüye, häqiqätän, ısın mäsğüdiät ine. Ularzıñ här berehe mineñ vöcüdemdän ber kisäk, mineñ ruhımdan ber satqı ine. Ularzıñ küzzärendä yanıp tora torğan ziräklek häm ütkenlek mine ömötländerä, ularzıñ qäbiliättäre mine şatlandıra ine. Bılarzıñ tezeleşep uqığandarın, ğilemgä räğbättären kürgäs, möğällim bulıuım ösön üzemde bähetle hisap itä inem. Sönki min här berehe kiläsäktä berär oluğ keşe bulasaq balalarzı ğilem nurı menän yaqtırtıu, ularzı donyala tororğa öyräteü menän mozıä inem. Här täräqqizeñ, här ber yuğarılıqtıñ möğällimdär säyäsendä bulasağına iğtiqadım kamil ine.

ѓıştıñ halqın köndären şularzı täğlim menän mäşğül bulıp ütkäräm, ular şat bulhalar, min dä şat, ularzıñ berehe genä qayğılı bulha la, min dä qälbän mötääzzi, boyoq bula inem. Ular mineñ qaşımda balalar tügel, bälki här berehe kiläsäkteñ beräy qaharmandarı ine. Mineñ küzemä mäktäp ber ğaläm bulıp kürenä, min dä, güyä, ularzıñ komandanı, ular mineñ ğäyrätle ğäskärzärem ine.

Mäktäp idarahı tarafınan birelä torğan mäğäş mäğişätem ösön yıterlek bulmaha la, ikense yaqtan ictihad qılıp, üz tormoşomdo yaqşı ğına alıp bara inem. Bıl vaqıttarza tatarzar arahında ısul cädid yañı bula başlağanğa kürä, bıl turala halıq arahında törlö hüzzär höylänä, möğällimdärgä ällä nindäy yalğan iftiralar yauzıra torğandar ine. Läkin ularzıñ urınhız, fayzahız talaş häm iftiraları, zärrä qäzäre ulhın, täsir itmäy ine. Ike sänä ğümerem möğällimlek menän bik küñelle uzıp kitte. Bıl vaqıttarza tatarzar arahında añlı sinıf tarafı kübäyä başlağan, cädidtär taraftarı här yırzä kürengeläy ine. Iskelek taraftarı bıl üzgäreştärze kürep: «Din bötä, halıq bozoldo, yäştär dinhezlände, bıl — zamana ahırı ğälämättäre, ällä nindäy yañı uqıuzar sıqtı»,— tip häsrätlänälär; bar köstäre menän tärtiple uqıuğa qarşı töşälär ine. Yañılıq taraftarı la: «Bılay iske yul menän barhaq — bötäbez, bıl däräcä añhız bulğas, tatarzar bötörgä mähküm millät, bezze bılay häläk itkän — ruhanizar taraftarı, ber kön elek bulha la, üzebezzeñ istiqbalebezze kürergä käräk»,— tizär ine. Bıl vaqıttarzı tatarzarzıñ uyana başlağan däüyerzäre tip äytergä lä mömkinder.

1902 yıl.

Bezzeñ millätebez keüyek mäğlümäthez insandarzan oyoştorolğan ber möräkkäb esendä yäşämäk, täbiği, bik yıñel eş tügelder. Sönki ular qaşında yaqşı häm yaman nämä arahında ayırmahızzır. Ularzıñ ictimaği mäsälälärzän häbärhez, mäğişät babtarınan mäğlümäthez bulıuı, ular menän torouzı sitenlätä, möğämälä iteü yulın bağlayzar. Ular här nämäne din noqtan nazarınan qarağanğa, din tip däğüä qılğan nämäläre lä din islam qatışqan ber täqüim ğäzät, höräfättärzän ğibarät bulğanğa kürä, ular menän häyät ictimağiäbez turahında mözäkärä vä möbähäsä qılışırğa tura kilhä, ul mäsäläne turanan-tura mözäkärä qılıp bulmay, bälki şul din küzlege arqırı qarauğa mäcbür bulınalır. Mötäğässib ber keşe qarşıhında hönär häm sänäiğdän fnün häm äzäbiättän bähäs qılınha, ul haman mäsäläne dingä taban alıp barğan bula, yözi ber eşte lä dingä täbiğ qılırğa tırışqan bulalır. Tatar milläteneñ häyätendä dindeñ bik küp mödähälähe bulğanğa, hatta, bezzeñ halıqtıñ fekerensä, donyala torou motlaq ähirät ösön terek vaqıtıbızzağı här ber häräkät häm fiğılıbız, häm iñ ğadi •bulğan ber ğämälebez zä din bulıp kitkängä kürä , bıl turala az bulha la feker yörötmäy, din bulğas, nisek bulırğa teyış ikänlege haqında uylamay bulmay ine. Mäğişät möğämäläläre menän din arahında az ğına la ayırma bulmauı, häqiqätän, es boşorğos nämä tügelme? Bik yözi ğadi ber eşte lä: «Bıl din yähätenän nisek ikän huñ?»— tip uylap, mäşäqätläneü halıqtıñ yäsäräthez häm ğäyräthez bulıuına säbäp bulmaymı? Üz mäğişätebezze kürgäs tä, oşo söäldär auır bulğanğa kürä, min bını häl qıla alıuıma la ışanmay inem. Bıl turala bulğan fekeremde halıqqa ğarız itergä lä qurqa inem. Läkin bıl söäldär başıma töşkändä, hätirä däftäremä yazıp qına qaldıra inem. Sönki bıl turala mäsälä quzğatıu — halqıbızzıñ mäğlümätenä qarağanda irtäräk ine. Donya möğämäläläre menän din ähkämde här ber urında, ber zä ayırmay, bergä butağas, din menän ğäzätte ber-berehenän färeq qılıu auırlaşa, ihtiram teyışle bulğan din bik vaq nämä bulıuzı möcib bulalır. Şularzıñ zararı bularaq, bezzä eş şul däräcä sıbalğan ki, ğäzät bulğan ber eşte — dindän, din ähkämenän bulğan ber eşte — ğäzättän tip uylarğa mömkin. Mäsäläneñ şul tiklem sıbalsıq bulıuı bäğze keşelärze dindän bizzerergä, unı tähsil qılıuzan vaz kisterergä bik mömkinder. Min mäzräsänän uqıp sıqqan vaqıttarza, tatar ğaläm mäsäläläre menän mäşğül bulğanğa kürä, min dä şular arahına kerep, şul turala bähäs vä möcädälä qılıp baş vatıuımdı bik asıq belä inem. Mäzräsänän sığırğa, üzem uylağansa, iñ elek oşo mäsälä turahında baş vatırğa tura kilgän ine. Vaqiğan, mäzräsänän sığıp kitkäs, qayza ğına barham da, bar keşe menän bıl turala talaşırğa tura kilä. Sönki ul vaqıtta bezzeñ halıq başqa eştär turahında baş vatıuzı, feker yörötöüze belmäy zä ine.

Min hönär häm sänäiğdeñ, fnun häm äzäbiätteñ dingä ber tinlek tä täğällege yuq, şulay uq dindeñ donya möğämäläläre, keşelärzeñ käsep häm hönärzäre menän eşe yuq fekerendä inem. Binaän ğäläyhi, donyağa kilep, kön itergä, keşe räüyeşendä tororğa telägän keşe: «Bıl eş dini yähättän qarağanda nisek ikän?»— tip qurqıp tormay, hönär häm sänäiğgä, fnun häm äzäbiätkä ike qul menän yäbeşergä käräk, tip belä inem. Möqäddäs bulğan dinebezzeñ quşqan nämälären uqıu, beleü, ähkämdären riğaya qılıu farız, fäqät bötä vöcüdebez menän yañğız şuğa ğına birelep, donyanı tuğarıp taşlarğa teyış tügelbez tip uylay inem. Zatän, din islam başta, bıl köndä kürgänebezsä — auır, sıbalsıq bulmağan, höräfät häm bizğättär kermägän, ber keşene lä hönär häm sänäiğdän, yäğni eştän nähi qılmağan, bälki bik sadä häqiqäte mäğlüm, ğali bulğan nämälärze iğtiqad qılırğa quşqan ikänlege qörän, hädis, siär kitaptarınan bik asıq mäğlümder. Käräk nämä bulha la, fayzalı eştärze qılğan ösön, äcer menän väğäzä qılğan, vaqıt-vaqıt därğähenä ğibäzät qılıp, ruhani ber läzzät häm täm menän ruhtı la tärbiälärgä ämer itkän dinder. Inde ğäzättär, höräfättär arahınan ğali häm möqäddäs bulğan din ähkämdären süpläp alıp, unan qalğan serek häm bozoq fekerzärze qırıp-heperep taşlarğa vaqıt yıtkän däğüähendä inem.

Mineñ milli bulğan ğöröf-ğäzättärgä ayırıusa ihtiramım bar, ul ğöröf-ğäzättärzeñ zararhız bulğandarın ber zä qaldırmay riğaya qılırğa teyışle tip beläm. Läkin ihtiramım din isemenän tügel, bälki milli bulğan ğöröf-ğäzät bulıuzarı yähätenänder. Läkin ğöröf-ğäzätteñ dä bäğzeläre bezzeñ täräqqi kiteüyebezgä maniğ bula ala. Uylä ğöröf vä ğäzättärze mähfüz itäm tip, zarar kürergä lä mömkinder. Borondan qalğan höräfättärze şul köyönsä alıp barmaq, bik zur fäläkätte mäücibder. Sönki zaman üteü menän bäğze ğäzättär üzgärergä teyışle. Ularzıñ yañırıuın telägändä, iske höräfättärze, zararlı bulğan, mäcüstärzän qalma ğäzättärze haqlap kiltereüzän haqlanırğa käräk tip beläm. Fekerzär törlösä bulırğa mömkin, şulay za ul feker haman alğa bara, his vaqıtta artqa kitmäyzer. Här ber millätteñ üzenä mahsus ğäzättäre, sifattarı bula. Ul sifattar, ihtimal, başqalarğa oqşamay, bälki mäkruh ta kürenä torğandır... Şulay za ular ul millätteñ üzenä häm balalarına höyömlö häm mäğruf bulıp kürenälär. Millät ul sifattarzı üzeneñ milli ber äybere töslö itep qaray. Ikense millät şul ğäzät häm sifattarğa täcäüyez qılha, millät unı himaya qılırğa, haqlarğa ictihad qılalır. Hönär häm sänäiğ tähsil qılıu menän ul ğäzättär bötmäyzär, yuğalmayzar. Häm milli ğäzättär bötmäskä, yuğalmasqa teyışle; ular haman şul köyönsä millät menän bergä bara, millät yuğalmağan vaqıtta yuğalmay, fäqät zararlı, käräkhez bulğandarı ğına aranan töşöp qala, häm ğöröf-ğäzättär yuğalmasqa teyışle tigäs tä, bıl turala ifrat kitep, täğässeb däräcähenä barırğa teyış tügel. Milli bulğan ğöröf-ğäzättärze mähfüz itäm tip, başqa millättärzän ğlüm vä fnün alıuzan haqlanıu däräcähendä täğässeb yähilänän zarar ğına kilep, ahırza küz yäştäre menän tamam bulır. Höläsä, milli bulğan ğäzättärze möhäfäzä qılırğa, milliätte yuğaltıuzan haqlauzan käräk, ul ğöröf-ğäzättärzeñ mäğişät vä häyätebezgä zararhız bulıuzarı şart.

1902 yıl, Z may.

Mineñ yäş vaqıtım häm dä tähsilem tatar ğalämeneñ iğräf yalandarında torğan vaqıtına tura kilde. Ber yähättän qarağanda, üzemdeñ bıl donyağa un-un biş yıl huñıraq kilmäüyemä täğzib itäm, ikense yähättän buylä zaman fitratta bulıuıma şatlana inem. Buylä ihtiläf äfkär vaqıtında tähsil qılıu, kem ösön bulha la, bik yıñel bulmay. Feker häm uy ber urında qarar qılıp tormay, äfkär tulqını arahında yözörgä tura kilä. Љümeremdeñ iñ ğäziz vaqıtı mäzräsälä ütte. Ber, ike, ös yıl ğümerem tatarzarzı täräqqi tämäddengä säüyek iteü menän kitte. Şulay itep, bıl qara yır östöndä ber sirek bıuat torzom. Yuq nämälärze tähsil itep sirek, ğasır qäzäre ğümeremdeñ ar bad bulıuına, mäğişät vä istiqbalemä yararlıq, mäzäni halıqtarğa qatışırlıq ber nämä, mah bämah ilahiä bulğan ğlüm vä fnündän ber näbzä ala almauıma ükendem. Min donyağa ükenep, häsrätlänep yörör ösön genä kilmägän ikän iğtiqadına kerä başlanım. Başqa millät balaları vaqıtında uqıyzar, käräkle fändärze, älifbahınan töşöp, hätimähenä saqlı tamam itälär. Här ber eştäre qanun häm nizam buyınsa bara, donyala ber insan ösön käräkle nämälärze tamam tähsil qılalar, üzzäreneñ häyättärendä rähät yäşäyzär. Äsrar könöhönä vä täbiğiägä bala vaqıtında uq äşnä bula başlayzar. Şul eştärze küz menän kürgäs, täbiği, tänendä yäne bulğan bändä hızlana, häsrätlänä, üzeneñ hıyır däräcähendä qalıuın belep, kürep ah oralır. Yuğarıla äytkänsä, häyırha bulğan dusımdıñ: «Inde mäzräsälä yatıuıñ yıter. Donya ğileme, rus tele käräk. Tärtiple ber mäzräsägä ker!..»— tigän hüzzäreneñ tuğrılığına tamam iman kilterzem. Şul vaqıtta unıñ bıl hüzzärenä qolaq halmağanlığım ösön ısından ükendem. Fäqät bıl vaqıtta eş ütkän, yäşem yıgerme altınsığa kitkän ine...

1903 yıl, oktyabr.

Donyala ber keşe lä täbiğätkä qarşı tora almay, haman şunıñ buyınsa ğına baralır. Täbiğät ağımı keşelärze ihtıyarhız qağıp, tulqını menän öyländerep, üze telägänsä yörötä alalır. Ni saqlı qarşı torop qarahañ da, ber vaqıt unıñ ütker tırnaqtarı arahında elenep qalıp, izelergä tura kilä. Zatän, täbiğät menän qara-qarşı kilgän keşe bıl donyala yäşäy almay, ber vaqıtta izelep häläk bulalır. Täbiği bulğan bäğze qeüättärze ğilem, hönär menän yıñep mäshär itep bulha la, bında täbiğätkä qarşı kiteü tügel, bälki täbiğätteñ ber kisäge menän duslaşıu, bergä-bergä unıñ menän eş küreüzer. Keşelärze ällä nindäy auırlıqqa töşöröüse lä şul täbiğät, unan qotqarıusı la şul täbiğätter. Fäqät unıñ m¬nän duslaşıu ısulın, täbiğätteñ yulın beleü teyışleler. Bähethezlek, yarlılıq keüyek nämälär zä haman şunıñ yulın belmägänlektän, teyışle ber yul menän bara almağanlıqtandır. Täbiğät artıq yäber zä itmäy, läkin unıñ ısulın ğına belep alırğa käräk. Läkin bez küp vaqıtta bınıñ yulın taba almaybız za üzebezgä zarar itäbez. Yäki bezze bala vaqıtıbızza yañılış yulğa halıp yıbärälär zä, mäñge bähethezlektä kön itäbez.

Keşelärzeñ öyläneüzäre, hisaphız balalarzıñ vöcüdkä kileüzäre, bäni äzämdeñ yır östöndä ürsep artıuı häm başqa eştärebez — hämmähe lä şul täbiğät buyınsa barğanlığıbızzandır. Bınıñ östönä donyala yazib qeüähe häm möhäbbät — donyalağı nämälärze ber-berehenä bäyläy. Ularzıñ güzäl räüyeştä yäşäüzärenä säbäp bula. Hozay bäğze nämälärgä artıq maturlıq hibä qılğan, ularzı här kem yarata torğan hürättä hälk itkän. Unday nämälärgä här kem möhäbbät itä, ul matur nämägä qarşı üzendä ber mail häm läzzät hizä, unı kürgän genä hayın kürähe, tamaşa itähe kilä. Mäsälän, yıraqtan qarağanda, yäm-yäşel yıbäkte öyöp quyğan töslö kürengän beyık tauzı, uğa ğäkes itkän qoyaş nurınıñ balqıuın kürgändä, kemdeñ küñele neskärmäy? ѓoyaş nurına kükrägen asıp, nurlanıp, törlö töstärgä kerep torğan ber säskäne kürgändä, kem qızıqmay? Üzeneñ neskä yaratılışı menän täbässem itep torğan şul uq säskä räüyeşendäge matur qızzı kürgändä, kem hoqlanmay?

Häm başqa matur, küñelde asa torğan nämälärgä lä kemdeñ dä küñele töşä, qızığa, esenän ber möhäbbät hizä. Hatta bıl möhäbbät, yaratışıu tigän histeñ başqa hayuandarza la azmı-küpme barlığında şöbhä yuqtır. Şul möhäbbät, yaratıuzıñ näticähe bularaq, ğailälär täşkil itä. Insandarzıñ tormoşo nizam menän bara, här kem üzeneñ qayğı-häsräten şunıñ menän urtaqlaşalır.

Min dä, bıl ğalämdän ber yöz bulğanğa kürä, täbiği, yuğarıla yazğan nämälärzän, yäğni täbiğät buyınsa yöröüzän, möhäbbät häm yazbä qeüäheneñ täsirenän qotola almauımdı belä inem. Färeştä bulıp yaratılmağas, ber qızğa möhäbbät iteü, yäki täbiğät buyınsa bulha la, öyläneü täbiği häm dä teyışle ber eş tip belä inem. Yuğarılağı «möqäddämäne» lä, üzemä bik zur mönäsäbäte bulğanğa kürä, yazıp taşlanım.

Keşe ğümere buyınsa yañğız başına kön iteüzän yalqa, üzenä ber iptäş ezlärgä, tuğrıhı, ber qızğa öylänergä mäcbür bulalır. Häyätemdeñ yıgerme altınsı yazında min dä şul yulğa kerergä, keşe töslö ber ğailä täşkil (...) uylanım.

Yäş vaqıtta berär qızğa möhäbbät iteü, hatta ğaşiq buldım tip däğüä qılıu za mömkin eş. Läkin mindä bıl vaqıtqa qäzär möhäbbät däräcähe bulha la, mahsus ber qızğa tura kilmäne. Zatän, min donyala ısın ğaşiqtarzıñ barlığına la ışanıp yıtmäy inem. Sönki möhäbbät basqısı menän ğaşiqlıq basqısı arahında bik küp ayırma bar tip yöröy inem. Keşelärzeñ arahına häyläkärlek, aldaşıu, küz buyaşıu taralğanğa kürä, bıl däräcä möhäbbätteñ, ğişıq däräcähenä ireşeüyenä ışanmay inem. Isın ğaşiq, ısın mäğşükälär bulğan imeş tip, boronğo zamandarza yazılğan kitaptarza ğına uqığanğa kürä, üz küzem menän kürmägän nämälärgä iman kilterähem kilmäy ine. Љaşiq bulışıu ällä bıl zamandarza la bula torğandır... Başqa töşmägäs, belep tä bulmay. Läkin nisä äythäm dä, üz başıma töşmägän nämänän bähäs qıla almanım inde. Bıl vaqıtqa qäzär min dä bäğze qızzarğa möhäbbät itkelänem. Esemdän genä bulha la höyöp yörönöm. Läkin his vaqıtta üzemde onotou, möhäbbät iğlan iteü däräcähenä yıtkänem bulmanı. Üzemdä qızzarzıñ möhäbbättären yälep itä torğan qeüä vä istiğdad yuq bulğandır inde. Häm dä eş yañğız mineñ möhäbbät iteüyemde genä tügel, bälki höygän qızımdıñ da miñä möhäbbät iteüye käräk bit äle. Şunıñ ösön üz tarafımdan ğına bulğan möhäbbätte qızğa belderep, unıñ artınan yöröüze küñelem estämäy ine. Ѓyläneü niäte bulmağan vaqıtta, qoro möhäbbät tip yöröüze teyışhez ber eş tip hisap itä inem.

Här nämä ihä bıl turala kem başına nindäy eş töşhä, şul keşe üze belä. Min üz başıma töşkän, fekeremä kilgän nämälärze genä yazğas, şul yulım menän yazıp barayım äle. Min yuğarıla: «Bäğze qızzarzı yaratıp ta yörönöm»,— tigän inem. Isınlap ta, vaqıtında yaratıp yörönöm. Unı inde ber zä tanıp qaldırırğa qulım barmay. Läkin ul möhäbbättär şul vaqıttarza buldılar. Äle bına bıl yırzä yazğanda ğına şul vaqıttarım isemä töştö. Ularzıñ küñelemdä qalğan tomanlı hürättäre küz aldıma kilde. Fäqät zararlı tügel, hatta bäğze möhäbbättäremde inde yülärlek tip hisap itäm. Ul qızzarzı inde iskä töşöröüzä fayza yuq. Esemdän genä höyöp, üzem genä belep, küzemde teyäp yörögän ul qızzar ällä qasan keyäügä kitep böttölär. Inde ular ğailä başlığı, bala-sağalı bulıp bötkändär. Ul vaqıttar mineñ ösön dä yäşlek hätiräläre genä bulıp qalğandar. Yäş vaqıtta bulğan möhäbbät-fäländär ışanıshız bulğanlıqtan, ul turala täfsilän yazırğa la lözüm kürmäymen. Ѓyläneü täbiği bulğan ber eş bulha la, bıl mäsälägä bik östän, yıñel genä qarau teyış tügel, bälki zararlı tip beläm.

Inde min alasaq qızzıñ täbiğät häm ählağın, tärbiä häm täğlimde belep alırğa, ul da mineñ tormoşomdo belep, ike taraftan kamil rizalıq menän bulırğa teyış ikänen üzemä lazım itkän inem. Yañğız mineñ unı yaratıuım ğına la yıtmäy, ul da mine yarathın, şulay bulğanda ğına ğailä rähäte bula tip iğtiqadındamın.

Atanıñ rizalığı menän genä qız alham, miñä qız tabıuı yıñel ine. Läkin miñä qız atahınıñ rizalığınan bigeräk, qızzıñ üz rizalığı käräk ine. Min ala torğan qızzı kürep, höyläşep, ählaq häm tärbiähen tamam belep alırğa teläy inem. Läkin bıl vaqıttağı ğäzättär, tatar qızzarınıñ qısınqı tormoştarı, ularzıñ keşe küzenä kürenergä yaramay torğan mählüq bulıuzarı mineñ bıl fekerzäremde bärep vatalar ine. Tatar qızzarınıñ dürt diuar arahında mähbüs hökömöndä kön iteüzäre, pärzälängän, sırnalğan köyönsä yöröp, äzäm küzenä kürenä almauzarı — iñ zur maniğtarzan bulıp hanala ine. Kürep alıu tigäs tä, bäğze keşelärsä, qızzı ber genä märtäbä kürep, qız menän ber genä rät ultırıp alıuzı kürep alıuğa hisap itmäy inem. Ber genä rät küreü menän unıñ nindäy holoqta ikänen, ähüäl ruhiähen añlap yıtkereü bik yıñel bulmas, tip feker itä inem. Ber genä rät küreü menän ber keşeneñ nindäy holoqta häm nindäy täbiğättä ikänen belä alıu bik az keşelärgä genä miässär bulha bulır. Ber küreü menän buyın, maturlığın belep bulha la, keşe bit donyala yañğız maturlıq menän genä mäsğüd yäşäy almay. Tışınan qarağanda qıp-qızıl bulıp torğan almanıñ eske tarafı serek yäki tämhez bulıuı ihtimal.

Inde nisek bulha la, ni genä äythäm dä, här vaqıt kürep, ultırışıp qız alırğa mömkin tügel ine. Mine mäqsudıma ireşterä torğan yul da — alasaq qız menän mäktüb arqılı tanışıu, üzemdeñ mäqsudımdı, tormoşomdo mäktüb arqırı ğına bulha la, başta uğa beldereü ine. Bında dähi ber möşköl yähät kilep sığa, yäğni ber zä kem ikänen belmägän, tanışmağan ber qızğa nisek itep hat yazırğa käräk? Ber zä belmägän köyönsä mäktüb yazıuımdı, ul mineñ hiffät vä aqılhızlığıma hämel qılır. Miñä tärbiä kürmägän tatar küze menän qarar. Inde ul mineñ mäktübemä riza la bulhın, mine yarathın da, läkin unıñ ählağı, bilköllöhö fekeremdeñ hilafınsa bulha, ni eşlärmen? Mäktüb yazışıp, riza bulışqandan huñ unı taşlau, yäki unan ayırılıu, älbittä, yaqşı eş tügel. Üzem eşte başlağas, ahırza taşlau, ber yähättän — zur insaniäthezlek, ikense yähättän — öyläneügä ber törlö uyınsıq töslö itep qarauzır.

Äle ul qız yazğan mäktübteñ nindäy maqsud menän yazılğanın da añlarğa käräk. Bıl vaqıtta bezzeñ qızzar arahında tärbiä kürgän, üzeneñ maqsudın añlata alırlıq uqığan qız za tabıuı möşköl eş.

Bıl bisara qızzarğa mäktäptär asılıp, ularzı uqıta alırlıq möğällimälär yıteşep, bıl qızzarzıñ uqığanın köthäm, belmäyım, nisä yıldar kötörgä tura kiler!..

Min bıl öyläneü turahındağı fekeremde iptäştäremä äytä torğan inem. Ular bıl turala ber zä feker yörötmäy, bik qısqa ğına:

— Hin uylağansa ber qızzı taba alıu, tapqan vaqıtta la, unı küreü mömkin tügel. Ber bayzıñ handığında haqlanğan altın, kömöştärze kürä alırmın tihäñ, ışanırbız. Läkin ber tatar qızın kürermen, ählağın täcribä qılıp alırmın tip däğüä qılıuıña ışana almabız,— tip äytälär ine. Bäğze ber östäneräk uylağandarı:

— Yuq ösön qayğırıp yöröyhöñ ikän!.. Bezzeñ tatar qızzarı tal sıbıq räüyeşendä ul. Tal sıbıqtı telähäñ genä qayhı tarafqa bögöp bulğan keüyek, tatar qızzarın da şulay üzeñ telägän tarafqa bögöp bula. Yäğni ularzıñ saf qälebtären üz täbiğäteñä, üz mäslägeñä borou ber nämä lä tügel ul. Alırhıñ da uqıtırhıñ,— tinelär.— Nasar bulha la üzeñdeke yaqşı, tizär.

Min dä, «nasar bulha la üz tatarım, üz qanım, üz millätemdeñ qızzarı başqa millätteñ qızzarınan şul yähäte menän artıq bulır» tip uylay inem. Insaf menän qarağanda, tatar qızzarı uqımağandar, tärbiähezzär tip, ularzı kämhetergä lä haqıbız yuq ine. Iñ elek üzebez yünläp tärbiäle, mäğrifätle bulmağas, ular huñ nisek tärbiäle, uqımışlı bulhındar?.. Ularzıñ qäbiliäthezlektären: uqıtıp, tärbiä qılıp täcribä itmäyınsä torop, ularzı tübän küreü bik mäğkül eş bulıp yıtmähä käräk. Az ğına uqığandarıbız: «Tatar qızzarı tärbiähez, belemhezzär»,— tip tiñ kürmäy, başqa millät qızzarına öylänä başlahalar, ularzı uqıtırğa säbäpse bulmahalar, bezzeñ hälebez qayza barıp tuqtar huñ?— tip uylay inem.

Iptäştärem arahında tatar qızzarın tiñhenmäy, rus qızzarı menän tora torğandarı la bar ine. Min, ularzıñ tormoştarın kürep, täcribä qılğan, ularzıñ mäsğüd tügel ikänen tamam belep, ularzıñ kön iteüzäreneñ nasarlığınan tamam näfrätlängän inem. Mäsälän, ber tatar balahı ni saqlı russa uqıp, ularzıñ tärbiä, ğöröf-ğäzättärenä tamam töşöndöm tip däğüä qılhın, din, qan, ğöröf-ğäzätteñ başqa bulıuınan, unıñ ber rus qızı menän mäsğüd tora alıuına, aralarında halqınlıq bulmay qalıuına ışanmay inem. Yaqın tanıştarımdan «N» isemle dusım ber rus qızın aldı. Ular başta ber-berehen höyöp, tamam ğaşiq häm mäğşükä keüyek buldılar. «M» isemle bıl qızzıñ his ber dingä iman häm iğtiqadı bulmağan keüyek, «N» dusımdıñ da dingä iğtiqadı yuq. Fäqät iseme genä mosolman ine. Hatta ul qızzıñ küñele ösöndör inde, isemen dä Nikolayğa almaştırğan. Bılarzıñ däğüälärenä qarağanda, tamam mäğänähe menän hör inelär. Bılar din häm millätte iğtibar itkän ber keşegä «insaniäthez, tar fekerle» tip kenä qaray torğandar ine. Donyala tel menän däğüä qılğan eşte fiğıl, ğämäl menän isbat qılıu, älbittä, yıñel eş tügel. Şulay uq dusımdıñ höyärkähe lä:

— Din häm millät his ber vaqıtta iğtibar qılınırğa teyışle tügel, keşe tamam hör bulhın,— ti torğan ine. Läkin üze haman dusımdıñ iseme Nikolay bulıuın, tatarzıñ ğöröf-ğäzäten taşlauın, tatarzarzı auızğa la aldırmay, ularğa qatnaşmay, rustar menän genä yöröüyen ısın küñele menän arzu itä ine. Dusım haman unıñ hüzenän mäğlüb bula, üzendäge dini, milli histärze nisek bulha la helkep taşlarğa teläy. Läkin qız haman äüälgesä ine. Isın insaniätlegebez däğüähe menän bılar din, millät ayırmahına qaramay, bergä irle-qatınlı bulıp tora başlanılar. Min bılarğa haman bara torğan inem. Zatän, ular mineñ barıuımdı auırhınmayzar, bälki teläyzär genä ine. Bılarzıñ arahındağı möhäbbät häm insaniät küp vaqıt dauam itä almanı. Rus milläte turahında az ğına hüz asılha, «M» tamam asıulana, ber zä urınhızğa: «Hin mineñ millätemde täğqib itäheñ!..»— tip hüzgä başlay. Bara torğas bılar dingä lä kerep kitälärH här ikeheneñ dini, milli histäre ihtıyarhız quzğala, uynap başlağan hüz ısınlap zurğa kitä, asıulanışıu menän tamam bula torğan ine.

Bılar här ikehe vıcdanän möğäzzäptär ine. Bılarzıñ tormoştarında ber zä qızıqlıq häm mäğsüdiät yuqlığı ber qarauzan uq bildäle ine. Ni saqlı tatıu häm möhäbbät menän torğan räüyeştä kürenergä telähälär zä, din häm qandıñ başqa bulıuı, bılarzıñ arahındağı tatıulıqtı, tıştan ğına bulğan möhäbbättären yımerä ine. Bılarzıñ bik ähämiäthez, vaq mäsälälär ösön dä ber-berehenä qarşı töşöüzärenä ğäcäphenä inem. «Tärbiäle bulıu oşo tormoştan ğibarät bulha, tärbiäneñ mäğänähe nämä ikän huñ?»— tip uyğa qala inem. Ällä bılarzıñ fekerensä, tärbiäle bulıu — russa tel belep, uramdarza häm başqa urındarza ıspay häm sibär kürenep yöröüme ikän, tip uylay inem. ѓatın menän ir arahında täbiğät, ählaq ber räüyeştä bulmağas, din häm millät başqa bulğas, az nämänän dä küñel qalıu, bara torğas, ike aranan möhäbbätteñ yuğalıuı bik ihtimaldır. Keşe ni qäzär din häm millät ayırmahına iğtibar itmäü däğüähendä bulha la, äzäm bulğas, qan qızıp, asılına tartıu mömkin, hatta ğadi ber eşter.

Bına oşo eştärze kürgäs, min: «Zahira tärbiähenä genä qarap, başqa millät qızzarına öyläneü teyış tügel ikän»,— ti inem. Az ğına üz käyıfenä yaramağan ber eşte kürgäs tä «tatar bulğas, tatar şul» tip esenän genä uylaha la, älbittä, bik yıñel eş tügel inde.

Mineñ başqa keşelärzä eşem dä yuq. Üz hälem üz başıma artığı menän yıtkän. Üzemä ğaid bulğan eştär turahında yazayım äle.

Min ber tatar mäzräsähendä tärbiä qılınğanmın. Rus tormoşona, ularzıñ ğöröf-ğäzättärenä huñınan ğına azıraq äşnä buldım. Rus telen dä üz ictihadım menän az-maz ğına beldem. Şulay bula torop, «tatar qızzarı tärbiähezzär, binaän ğäläyhi, miñä tiñ tügeldär» tip, ber rus qızına öyläneü däräcähendä ahmaq tügel inem. Äle miñä şunı la uylarğa käräk. Yünle tärbiä kürgän ber rus qızı mineñ keüyek ber tatar balahına kiläme huñ? Tärbiä kürmägäne, uqımağanı bulha, unıñ ruslığınan, keşelärzän qasmay yöröüyenän genä miñä ni fayza bulır.

Rus qızı bulğas ta, unıñ kem ikänenä qaramay, aldanıp yörögän keşelärze lä kürzem. Läkin ularğa min tübän küz menän qaray inem. Uqımağan ber rus qızın zahirän möslimä itep alıu ğäzäte lä bar. Läkin mineñ fekeremsä, donyala ber möslimäneñ artıuına artıq ähämiät birerlek eş yuq ine. Uqımağan, ber nämä belmägän milliondarsa möslimälärebez bar. Bezgä şularzı ğına la ısın möslimä ithäk, yıtep toror tip uylay inem. Här kem üze iğtiqad qılğan dinendä torhon, küñele estäy ikän, başqa ber dinde belep, unıñ ğalilegenä töşönöp, şul dingä kerä ikän, telähä ni eşlähen, unda mineñ qatışım-fälänem yuq ine. Här keşeneñ üz dine üzenä möqäddäs, ata-baba yolahı, mäğruf ğäzättäre (zararlı bulmağanda) ğäziz bulırğa teyış tip beläm. Üzeneñ tormoşon yaqşı iteü, yäki beräy keşeneñ küñele ösön din taşlap, ikense dingä küseüselärze, din menän uynausılar tip, yaratmay inem. Dingä iğtiqad itmägändä, räsmi qağızzarza bulha la, üzeneñ mänsüp bulğan dine menän yöröüze artıq kürä inem. Vaq-töyäk nämälärgä aldanıp, yäki qatın-qız hätere ösön isem almaştırıusılarzı tübän keşelär tip karay inem. Sönki keşelek isem alıştırıuza bulmayınsa, ğilem häm mäğrifättä ikänen här kem belergä teyış. Din, isem-fälän alıştırıusı keşelärgä yuqqa aldanıusılar, üz fayzaların uylausı haindar, tip uylay inem. Här keşe üz mäslägen, üze totqan yulın, älbittä, tuğrı iğtiqad qıla torğandır, unda his hüzem yuq.

1903 yıl, 19 dekabr.

Bezzeñ halıq arahında qız alırğa tura kilhä, alasaq qızzıñ ählağın häm başqa yähättären başqa keşelärzän horaşıp qına belep bulalır. ѓızzıñ ählağın, buy-hının horaşqandan huñ ğına küñel ber qararğa kilhä, qızğa hat yazırğa, unıñ menän häbärläşergä mömkin. Bıl ğäzättän min dä möstäsnä bulmanım. Alırğa uylağan qızzıñ buy-hının, nindäy ählaqta ikänen horaşa başlanım. Bıl vaqıtqa qäzäre ber-ike rät, yıraqtanıraq bulha la, unıñ hılıulığın, buy häm tösön kürgän inem. Ulay yıraqtan küreü, keşelär väsitähe menän genä qızzıñ ählağın tikşerep, şunan huñ öyläneü, yıterlek qäzär mäğlümät birä almaha la, başqa sara yuq ine. Küp keşelärzän horaşıp, üzem dä ber-ike rät kürergä muafäq qızzıñ iseme Läylä ine. Min unı horaştım, keşelärzeñ äyteüzärenä qarağanda, muafäq tä taptım, hılıulığı la yaqşı tip äyterlek bar ine. Läkin ul äle mineñ küreüyemde, keşelärzän horaşıuımdı, ihtimal, belmäy zä torğandır.

Matur yözlö keşe küp vaqıtta ählaqlı bula. Häm dä isemdä lä ber hikmät bar. Läylä isemle qız kübehensä ğalibän matur bulıusan ikän. Min bıl ike nämä menän tafail ittem. Bılay östän hököm iteüyem, haman ber az qatın-qız ğalämenä qatışmay üseüzeñ zararı bulha käräk.

ѓız yäräşergä yörögän vaqıtta, yıgettärzeñ küzzären qan basıp, aldanıu ihtimalı la yuq tügel. Küp yıgettär, qız yäräşeü qızıqlığı menän, başqa yähättärgä fekerzären yörötä almay, aldanıp ta quyalar. Hosusan, yäş vaqıttan birle qatın-qız ğalämenän ayırım üskän ber yıget bulha, unıñ qız tigäs ük auız hıuı qoroy, qızzarzıñ hämmähe lä küz aldına berär mäläk bulıp tämässel itä. ѓızzarzıñ isemdären işeteü, yıraqtan käüzälären küreü menän bötä donyahın onotalır. Şunıñ ösön ul alasaq qızzı artıq tikşerä lä almay, barıp qabalır.

25 dekabr.

Min äle Läyläne keşelärzän horaşıp, üzenä beldermäy genä kürep yöröy torğas, unı, güyä, üzemä zur ber mönäsäbätle qız töslö kürä başlanım. Ul miñä, niñäler, yaqın kürenä ine. Küñelemdä Läylägä ber möhäbbät hizä inem. Bıl da şul yäş vaqıtımdan birle qatın-qız donyahınan ayırım üskänlegem säbäple bulha käräk. Nimä bulha la bulır inde, allağa täüäkkäl itep, Läylägä ber mäktüb yazırğa uylanım. Mäktüb yazıu, bıl ni tigän hüz?.. Ber zä beleş, tanış bulmağan ber qızğa nisek itep mäktüb yazırğa käräk? Unı nisek yaza başlap: «Min hine höyä inem»,— tip möhäbbät ğarız itergä käräk? Ällä ul mineñ horaşıp yörögänemde işetkänder zä! Ägär zä ber zä belmägän häm işetmägän bulha, mineñ yazğan mäktübemä qarşı räd yauabın birhä, ni häl itermen?..

Küp uy häm fekerzärzän huñ hat arqırı maqsudımdı yazmaqsı buldım. Räd qılha qılır inde, unda mineñ eşem yuq. Ul vaqıtta Läylä ikense berär keşegä möhäbbät bağlağan bulır. Ulay bulğan hürättä, miñä üpkälärgä lä urın qalmay. Möhäbbät, küñel ber qoş keüyek bit, telähä qayza barıp qunha la, hüz äytep bulmay. Min fäqät maqsudımdı äytep qalayım tinem. Kürep tä höyläşmä, mäktüb tä yazma, bıl inde mömkin bulmağan ber eş tinem dä, qağızzı aldıma yäyıp halıp, qulıma qäläm tottom. Üzem zur tip iğtiqad qılğan keşelärgä mäktüb yazğanım bar ine. Läkin his vaqıtta bılay qauşağanım häteremä kilmäy. ѓälämde totou menän qaltıray häm qurqa başlanım. Nimä yazırğa belmäy, un minut qäzär tärän söküt esendä ultırzım. ѓäläm yazmasqa teläy, min unı täklif itkän töslö bula inem. Kös häm qeüätemde halıp, köslök menän mäktübte yazıp böttöm. Uqıp qarağas, mäktübemde üzem dä yaratmanım. Ällä ni räüyeşle yazılğan; hatta, Läylä urınında min bulham, bıl mäktübte ber zä yaratmay, yırtqılap taşlar inem. Bıl mäktübte yıbärergä küñelem yäsärät itä almay ine. Ikense ber qağız alıp, yünätep, dähi ber mäktüb yazzım. Bınıhı az ğına rätkä kererlek buldı. Zarafqa halıp, bıl mäktübte yıbärergä qarar birzem. Üzem haman: «Isın küñelemdän yazğan bıl mäktübte Läylä başqa tatar yıgettäre yazğan mäktübtär hisabına keretep, asıulanıp räd qılha, yäki yauaphız qaldırha, keşe küzenä ni yöz menän kürenermen?»— tip uylay inem. Ni bulha la bulır, bıl mäktübem menän fekereneñ, aqılınıñ däräcähen belermen tinem dä, mäktübemde yıbärzem.

27 dekabr.

Läylägä bıl mäktübte yazğandan huñ ütkän minuttar bik ozon, bik auır kürende. «Ni yauap kiler ikän?»— tip uylay inem. Bına ber kön mäktübemde alıp kitkän ... kilde. Ul üzensä bik zur eşkä muafäq bulğan ällä nämägä ğäläbä halğan räüyeşle bulıp, ber qağız kilterep birze. ѓuldarım qaltırağan häldä alıp uqınım. ѓarşı yazğan yauabı: «...äfände, iltifatığızzan mämnün buldım. Ber az uylağandan huñ yauap yazırmın»,— tigän ike yömlänän ğibarät ine. Bıl ike yömlänän min ällä nämälär añlap böttöm. ѓayta-qayta uqınım. Ber-ike kön esendä his ber eş menän mäşğül bulmanım. Şul ike yömlä mine mäşğül itergä artığı menän kafi ine. Ѓs köndän huñ mäktübteñ yauabı la kilde.

Läylä bıl mäktübendä mineñ maqsudıma muafäq äsäre kürhätkän, bäğze şarttar östönä ata-äsäheneñ dä riza bulıuzarın şart itkän ine. Bıl mäktüben uqığas, min ni qäzäre şatlanğanımdı üzem dä belmäymen. Unıñ bıl iltifatın kürgäs, üzemdä ber keşelek, yuğarılıq his itä başlanım.

Ikense mäktübemdä üzemdeñ tormoşomdo, fekeremde bik asıq itep yazzım. Läylä lä ikense mäktübendä üzeneñ mämnüniäten, ısın küñele menän riza bulasağın tamam beldergän ine. Bınan huñğı mäktübtärebez, möhäbbät häm istiqbal mäsäläläre menän tulı bula torğan ine. Min üzemdeñ qorğan plandarım, istiqbalem haqında bulğan fekeremde enähenän yıbenä qäzär qaldırmay, möfassal yaza torğan inem.

Läylä lä üzeneñ täsiräten, ni turala fekerzär yörötkänen, hatta bıl kön ni nämälär eşläp kön uzzırğandı ber zä qaldırmay yaza ine. Ber kön Läyläne kürep, höyläşep ultırırğa la muafäq aldım. Bez bıl vaqıtta näübät menän höyläşä inek. Bıl vaqıtta ikebez zä şat häm mäsğüd inek. Bıl minuttarımdı ğümeremdeñ iñ mäsğüd säğättärenän tip hätirä däftäremä yazıp quyzım.

1904 yıl, 25 dekabr.

Läyläne rätläp kürmägän vaqıtta, mäktübtären uqıp ta, höyä inem. Üzen kürgäs, hüzzären işetkäs, bıl höyöüyem dähi başqalandı — küp däräcä arttı. Läyläneñ hüzzärenä, häräkätenä, fiğıldarına qarap, täbiğätemä iñ muafiq ber qız ikänen beldem. Bez haman hattar yazışıp tora inek. Läylänän kilgän hattarzıñ här ber nöktähenän ber mäğänä sığara inem. Unıñ mäktübe izge ber qul menän yazılğan räüyeşle kürenä ine. Läylä menän ikäü tamam rizalaşıp bötkäs, atahına qoza yıbärzem.

13 fevral.

Läyläneñ atahı mine üzenä keyäü itergä layıq kürgän häm dä riza la bulğan: «Läylä riza bulha, ike-ös köndän huñ häbär iterbez»,— tip yıbärgän ine.

Ѓs köndän huñ Läyläne birergä riza bulğanlıqtarın häbär ittelär. Min, bıl häbärze işetkäs, ısın şatlanıu menän şatlandım. Bıl säğättäge täsirem ğümeremdä, belmäyım, ikense rät bulmağandır. Bıl köndän huñ Läylä mineñ höyöklö zäücäm bulasaq ine. Ni qäzär maqsudiät bıl!.. Min üzemde ısın mäsğüd, ısın bähetle tip hisap ittem. Bıl saqlı bähetle bulıuıma küñelem ışanmay ine. Şulay şatlıq menän, zifaf, tuy könön kötöp qaldım.

15 fevral.

Min inde Läylä menän tora başlağan inem. Min bıl vaqıtta häqiqätän bähtiär inem. Unıñ ählağın, maturlığın yarattım. Ul artıq matur za tügel, fäqät yazbale ine. Ul, basınqı ğına, äytkän hüzzäremde tıñlap tora, belmägän urındarı bulha, belergä ictihad qıla ine. Üzeneñ küz qarauı, täbässem menän, mäsğüd ikänen belderä ine. Läylä qälbenä tap töşmägän, közgö töslö, saf qäleble ber qız ine. Љileme az, läkin ğali fekerle, qatınlıqtıñ iñ möbhäm äsrarı menän mözäyyan ine. Häyätemdeñ yıgerme yıtense sänähendä tınıs ber tormoşqa — ählaqlı ber qızğa öyläneüyemdän mämnün inem. Häyätem nisek bulha la bulhın, Läyläne mämnün iteü ösön här ber auırlıqqa qarşı torasaq inem. Läyläneñ mine yaratıuına tamamän qaniğ inem. Torğan ğına hayın Läylägä möhäbbätem arta barğanğa, höyöüyem törlösä bulğanğa kürä, möhäbbät — töbö bulmağan ber diñgez, tip uylay başlanım.

Min üzemdeñ hisiätemde, äfkäremde höylägändä, Läylä köläs yöz menän, irendären tibrätep, ihlas tıñlap ultıra, bäğzan qarşı yauap birä, küñelendä şik qalğan keüyek bulha, şul turala söäl qıla torğan ine. Unıñ ul matur tauışı, özälänep-özälänep hüzzären tezep, äkren genä höyläşeüye, täğäccep urındarında, küzzären tultırıp tura qarap, üzeneñ täğäcceben beldereüye, här ber urında yıtdi söäldär bireüye qälbemä täsir itä, küñelemde üzenä tarta ine. Tuğrıhı, min Läyläne ömöt itkändän küp däräcä artıq taptım. His ber qeüät häm kös unı yaratmauımdan maniğ itä almaslıq däräcägä kildem.

Ul, üzenä bulğan möhäbbät häm mäftüniätemde ber zä belmägän räüyeştä, haman ğadi ğına qılana, ber zä ifrat kitmäy, här urında urtan ğına bara ine. Unıñ bar maqsudı — mäğlümäten arttırıu, fayzalı kitaptar osraha, uqıu, mäğänäle hüzzär işethä — häterenä alıp qalıu ine. Küñelemdän: ällä bıl üzeneñ maturlığın belmäy, mineñ mäftüniätemde hizmäyme ikän, tip uylay inem.

Ul bäğzan qız vaqıtında käräk qäzär uqıy almağanına ükenä, uqıtqan abıstayına asıulanğan keüyek bula, tatar qızzarınıñ bıl häldä qalıuzarına täsir itä ine. Az ğına buş vaqıtı bulha, tiz genä beräy kitap alıp uqırğa kereşä, belmägän, töşönmägän hüzzär tura kilhä, tiz genä horap ala, qız vaqıtında buşqa ütkän ğümerzären bıl forsat menän qaytarmaqsı bula ine. Läylägä: «Hin belmäyheñ»,— tip his ber vaqıtta la äytmänem, bälki vaqıtım bulğan mödättä uqıttım, tärbiä qıldım. Bıl vaqıttarza bezzeñ keskenä öyöböz ber däreshana keüyek ine. Unıñ uqımay qalğanın kürep häsrätläneü qayza? Bälki unıñ uqıuğa häüäsen, qäbiliäten kürep, şatlığım arta ğına ine. Unıñ taplanmağan qälebe här ber nämäne tiz genä töşönöp ala, tälqin qılınğan ber fekerze şul köyönsä qabul itä ine.

Bäğze vaqıtta unıñ dindän tip ışanğan berär fekerenä qarşı hüz äytelgändä, ul täsirlänä, ifrat kitäheñ, tigän fekeren häräkäte menän ictihad itä, ahırza:

— Ulay uq bulırmı ikän huñ?..— tip moñlo ğına ber söäl birä ine. Bınıñ keüyek fekerzärebez ihtilaf qılğan mäsälälärzä hüzemde, fekeremde aqrınlap qına añlatırğa tırışa inem. Ul, auızımdan sıqqan här ber hüzze süpläp torğan räüyeştä, tekläp qarap tora. Hüzem tamamlanğan keüyek bulğas, üze şiklängän urında dähi söäl birep quya ine. Unıñ qılğan söäldäre, şiklängän urındarı artıq tärän bulmaha la, bäğzan bik qızıq qına hüzzär zä äytep yıbärä ine. Min, unıñ üzen höylätergä, unıñ auızınan sıqqan hüzzärze tıñlarğa yaratqanğa, nisek tä uğa küberäk hüz sığarırğa urın qaldırıp höylärgä tırışa inem.

Matur ber äsärze uqığanda ul sabırhızlıq menän kitaptıñ näticähen kötä, üzeneñ vöcüden onotqan räüyeşle bulıp tıñlay, qızğanıslı urındar tura kilhä, uflap quya ine. Unıñ diqqät menän tıñlauın küz astınan ğına qarap läzzätlänä inem... Min uqıuımda dauam itkändä, ul bäğzän näzek barmaqtarı menän kitaptıñ biten asıp quya, bını ğäyri ihtıyari eşlägän keüyek bula ine. Kitaptı uqıp bötkäs, nihayätenä yıtkängä ükengän töslö bula.

— Uf, bik qızıq ine, böttö läme ni?— tip irkenläp hulış ala ine. Arımay-talmay, yanında torğan ultırğıstı alıp ultırha, güyä, hüzeneñ tärtibe bozola, läzzäte kämey tip uylay ine.

Läylä — barına şökör, yuğına sabır itä torğan ber qız ine. Min bäğze vaqıtta unı başqa qatındar keüyek matur keyımdär, ınyılı qalpaqtar keyınderep yörötä almağanım ösön oyala, «bıl inde keyınähe kiläler zä, bulmağas, aptırağanlıktan yöröy torğandır», tip uylay häm:

— Läylä, min hine başqa qatındar töslö matur keyımdär keyınderep yörötä almaymın, bıl turala, bälki, şayät küñeleñ, az ğına bulha la, töşönkö bulalır. Nisek itäyım huñ? Donya bezgä artıq mal birmägän, birhä — bez zä şulay yörör inek.

Läyläneñ bıl hüzgä ber zä ise kitmäy:

— ѓoro keyımdä ni fayza bar huñ? Üzeñ mine unan tamam hıuındırıp bötörzöñ, ä inde keyım höyläyheñ,— ti ine. — — Min hineñ bıl turala hätereñ qalmaymı ikän tip, belähem kilä. Hüzeñ bik tuğrı, älbittä, unday nämälärzä his ber hikmät yuq. — — Keyım-fälän ösön ber zä isem kitmäy. Yäş vaqıtımdan birle keyıneüzän artıq läzzät tapmanım. Zatän, zahira zinnättärgä ihlas häm möhäbbätem dä yuq ine. Oşo köngä tormoşobozzan ğäyät mämnünmen. Miñä oşo räüyeşle tormoş yıtä... — tip täsällä birä ine.

Bezzeñ täbiğät häm ählağıbız şul däräcä berläşte, his ber vaqıtta berebez telägän nämägä ikensebez qarşı töşkän vaqıt bulmanı. Ber yıl qäzäre ütkän ğümerebez, şulay rähät häm tınıslıq menän ütep, ber kön saqlı la bulmanı. Ber yıllıq häyätebezzä bulğan vaqiğalar şul ös-dürt sähifägä yazğan täsirättän ğibarät ine.

1905 yıl, 1 mart.

Donya bit bıl, donya!.. Donyala här nämä bulırğa, tormoş törlösägä äylänergä mömkin. Bäğzan bähet häm iqmal yäşen keüyek yalt itä lä, küzgä salınıp, tiz genä yuğalıp kitä. Bötä tirä-yaqtı qara bolot töslö bähethezlek qaplay.

Käräk «qara bähet» tip isem bir, käräk «fäläk» tip täqbir it, nisek bulha la, şularzıñ berehe osrap, quldağı rähätlekte kire ala. Bulıuına ışanmaslıq auır häsrättärgä osratıp, tamam ğaciz itäler. Bähete kire kitkän keşegä bınday häsrättär bik yış osray. ѓızıqtırıp, küzze sağıldırıp kitkän säğäzättär, güyä, ükenderer ösön küz aldına kilep kitkän keüyek bulalar. Häyät häteremdeñ başınan birle ber genä rähätkä osrağan inem. Ul da — Läylä ine. Läkin bıl Läylä mine ükenderer ösön genä bulğan ikän.

Mineñ qara bähetemdeñ ber möyöşö Läylägä lä yıteşte. Unıñ menän bergä häyätteñ ber genä sänälek sähifähen asqan inek. Ber zä uylamağan vaqıtta Läylä auırıy başlanı. Uylamağan yırzän bıl yau mineñ bötä istiqbalemde yımerze.

Z aprel.

Läyläneñ auırıuı şiddät käsep itä ine. Ul ğına yıtmähä tağı, Läyläneñ auırıuı säbäple, eşemdän tuqtap, kilä torğan vazifalarımdan mährüm qaldım. Isın küñelem menän yaratqan Läylä auırıu bulıuı menän fäqirlek ikehe ber yulı ber ğäziz başqa kilgäs, mäğişät iteüzeñ ni qäzär siten bulıuın yazıp tororğa la häcät kürmäymen.

Läyläneñ ayzarsa dauam itkän auırıuı unı tamam izze, hälhezländerze. Ul inde ithez, qoro höyäk bulıp qalğan ine. Unıñ parlaq häm höyömlö ike küze eskä batıp, tanıy almaslıq ber däräcägä kilde. ѓarañğı töndärze yütäl menän kähem-kähem tip, küzen dä yoma almayınsa, yütkerä başlanı. Ul yauız auırıuzıñ isemen dä äytähem kilmäy. Läylä «çahotka» tigän läğnät menän auırıy ine. Tamağına kilep tığılğan keskenä ber nämäne sığara almayınsa, ällä nisä minuttar buyınsa kösänä, häle bötöp, kügärep yığıla ine. Ah, yauız yütäl!.. Ber zä gonahhız bändägä — Läylämä, nik ber zä genä şäfqät qılmay? Az ğına bulha la qızğanmay?

Bıl yütälde iñ zur ber doşmanım kürä başlanım. Ägär zä ul täcässem ithä, aqtıq tamsı qanıma qäzär fiza itep, Läyläne unıñ qulınan qotqarırğa riza bulır inem. Läkin, ul yauız, Läyläneñ kükrägenä kerep yäşerengän, mineñ küzemä kürenmäy ine. Läylägä ällä nindäy ber kös birep, şul yauızdı sığartır, küzemä kürenhä — başın izep bötörör inem. Min bınıñ ösön nisek häsrätlänmänem! Ni qäzär küz yäştäremde tükmänem! Bäğze vaqıt Läylägä täsällä ösön:

— Yänem, artıq qayğırma! Inşa alla, terelerheñ äle, bına äüälgesä rähät kön itä başlarbız,— tip üzem ışanmagan nämälär menän yıuatırğa telägän bula inem. Läylä bıl hüzemä qarşı köslök menän täbässem itep, mäyusänä häm ömöthöz ber häldä, äkren genä: — — Belmäymen, yänem!— tip başın ğına helkä. Ul bıl baş helkeüye menän bıl donyala torouzan ömöt özgänen belderergä teläy ine. Ul bäğze vaqıt miñä tup-tura qaray za, ike küzenän börtök-börtök yäşen ağızıp, mine qızğanğan räüyeşle bula ine. — Min:

— Yänem, niñä ilayhıñ? Küp ilap üzeñde-üzeñ bötörmä,— tigäs, ul: — — Yänem, ber zä hälem yuq şul, donyala torormon tip, ber zä ömöt itä almaymın. Hin mineñ ösön könö-tönö mäşäqät küräheñ. Hine qızğanam da, hin donyala yañğız qalırhıñ tip qayğıram,—- tip tağı ilay ine. — — Ulay uq ömötöñdö özmä äle, Läylä! Mineñ mäşäqät kürhätmäs ösön, başımdı ikense yaqqa äyländerä. Bıl läzzätle ber nämä. Hineñ küñeleñ rähät tapha, min ni saqlı bulha la mäşäqätkä riza,— tip küzemdäge yäşte uğa kürhätmäs ösön, başımdı ikense yaqqa äyländeräm. Bıl vaqıtta Läylä lä başın helkä ine. — Bisara Läylä! Ul, häyätenän ömötön özgängä kürä, başın helkte. Ul ülemdän bigeräk häyätendäge bıl auırıuınan mötääzzi vä möztarib ine. Ul az-maz bergä torop tamam eyäläşkän mine uylay häm qızğana ine. Ah, häyät, bötmäs-tökänmäs törlö töstäge buyauzan ğibarät bulğan ber läühä räüyeşendäge häyät!.. Säğättärsä Läyläneñ yanında, unıñ halqın qulın totop, hınğan küñelen tabır ösön, söküt vä ğäm esendä ultıra inem. Ul osop-osop qanattarı talıp yığılğan ber qoş balahı keüyek, ike küzen möldörätep yata ine. Zatän, häyät unıñ ike küzendä genä qalğan ine.

Mineñ nihayäthez häsrät esendä, aşamay-esmäy, yünle yoqlamay ultırğanımdı kürep, qızğanğan bula, küzen hözöp qarap:

— Az ğına bulha la yatıp häl yıy inde. Bılay ultırıu hiñä bik qıyın bit!.. Min üzem dä yatırmın,— tigän bula ine. Unıñ küñele bulhın ösön, mendäremde yanına yaqın ğına quyıp, küzemde yomop, hataşa-hataşa ğına ber-ike minut serem itep ala inem. ѓayza ul miñä rähät häm tınıs yoqo küreü! Min inde yoqohozloqqa tamam künekkän inem.

Ѓyöbözzä küñelhez ber sökünät häm tınlıq bar ine. Bäğzan Läylä yıñel ber yoqoğa kitkän bula, küp tä ütmäy, tege yütäl kilep, unı uyata, mazahın ala, küp qeüät häm kös halğandan huñ, tamağında torğan qaqırığın sığarıp taşlarğa muafäq bulha, üzendä ber rähätlek hizä ine. Bötmäs yütäldeñ şunda uq ikensehe tamağına kilep tığıla, unı sığarıp ırğıtırğa tağı kösänä başlay ine. Berehe artınan berehe özölmäy kilep torğan nämälärze kös häm qeüät sarıf qılıp sığarıp taşlarğa Läylä mähküm ine.

17 may.

Köndär ütkän hayın Läyläneñ häl häm räüyeşe başqara, qeüäte kämey, häyättän ömötö özölä ine. Ul inde mäñgelek istirähätkä istihqaq käsep qılğan ine. Bäğzan äsähe kilep, miñä mökäüüänättä bula, Läyläne tärbiä qıla, äsälek şäfqäte menän törlösä yarzam itä ine. Şunda la min aslan Läyläneñ yanınan ayırılmay inem.

Ber kön kis ine. Läyläneñ häl häm häräkäte köndägenän küp däräcä tübänläşte. Unıñ tın alıuzarı, qul tamırınıñ tibeüye hiräkläşte. Bıl vaqıtta ata-äsähe lä kilgändär ine. Läylä bezzeñ barıbızğa la qarap ömöthözlögön belderä, bezzeñ üze ösön qayğırıp ultırğanıbızzı belep, bezgä minnätdar ikänen añlatırğa telägän töslö bula ine. Bez, inde unıñ tın alıuzarın da hisap itep torğan räüyeşle, häyäteneñ aqtıq minuttarı ikänen belä inek.

Bara torğas, üzenän ihtıyar kitte. ѓuldarın telägän vaqıtta helketä almay başlanı. Unıñ inde ruhı başında ğına qalğan töslö, başın ğına azıraq äyländerä ala ine. Äkren genä tauışı menän ös härefle hüzze öskä bülep äytä başlanı. Ber vaqıtta işara menän genä mine auızı yanına saqırzı. Añlatır-añlatmas:

— Bähil bul, yänem!..—- tine.

Uf, min Läylägä: «Bähil bul, yänem!»— tip äytergä telem barmayınsa, ber az torzom. Sönki küñelem äle lä unıñ uleüyenä ışanmay ine. Min ihtıyarhız ğına:

— Bik bähilmen, yänem, üzeñ dä bähil bul! Tizzän tağı bergä qauışırbız,— tinem. Belmäyım, ul mineñ bıl hüzzäremde añlay aldımı ikän? Ata-äsähe menän bähilläşkändä, irendären az ğına tibrätä ala ine.

Şul vaqıtta tamağına aqtıq ber nämä kilep tığıldı. Läkin bını sığarırğa kösö qalmağan, barı az ğına ğırılday ine. Küp tä tormay, tärän häm tınıs ber yoqoğa kitte. Läkin bıl äbäzi vä mäñgelek yoqo ine.

Ah, ülem!.. Bıl şunday ülem ki, ul bötä yärähättärze qaplay, küz yäştären tuñdıra, vıcdani bulğan ihtiraqtarzı bötörä, hästälek, qayğı-häsrättärze yañğız ul ğına täşfi itä. Yañğız ülem genä yalğan höylämäy. Väğäzä qılğan eşen kämal säzäqät menän ifa itä. Ah, äbädi bulğan tınıslıq!.. Inde qalğandar ösön küz yäştäre tügeü, ah-vänin esendä qarañğı töndärze ütkäreü... Nisek höygän Läylämdeñ yänhez käüzähenä qarap?

25 may.

Läylänän huñğı häyätem qızıqhız ine. Säğäzät häm rähätem Läylä menän bergä tärän qäbergä, qara yır astına kümelde. Här kön Läyläneñ qäbere yanına barıp, küz yäşemde tügep qaytıu ğäzätem ine. Unıñ qäbere yanında ası küz yäştäremde tügeüze iñ läzzätle häm tämle nämälärzän hisap itä inem.

ѓeüätle tulqındarzıñ süptärze yar sittärenä sığarıp taşlağanı keüyek, donyanıñ alan vä äqdäre, qayğı häm häsrättäre mine lä üzenän sığarıp taşlauına ışanğan inem. Istiqbaldäge ömöttärem, beräm-beräm taralıp, nähi uldılar. Başımdı qulımdıñ usına quyıp, säğättärsä täfäkker häm uy menän köndäremde ütkärä başlanım. Fekerem his ber yörömäy, quldarım his ber eşkä batmay ine. Güyä, donyanıñ his ber eşen eşlämäskä yämin itkän ber keşe räüyeşendä qaldım. Tirä-yağımdağı bötä nämälär mine qızğanalar, Läylä ösön mine täğziä itkän keüyek bulalar ine.

Nisä ayzar buyına ber eş tä eşlämägängä kürä, qulımda ber tin bulhın, aqsa yuq ine. Başta bıl aqsahızlıq ösön qayğıra la belmäy, tik yörönöm. Sönki donyanıñ barıber rähät kürhätmäy ikänenä tamam ışanğan inem.

Љömümi baqsalarğa barham, unda yörörgä väliyäqätem yuq töslö ine. Bötä keşelär mine belälär, miñä qırın küz menän qarayzar keüyek bula ine. Ul boronğo dustarım, yanımdan istihfaf qılıp kitkän räüyeşle, kölöşöp uzıp kitälär, ısından da, miñä iltifat qılmayzar ine. Ber yähättän, bılarğa asıuım kilä, ikense yähättän, üzemdeñ qara bähetemä üpkäläy inem.

Baqsala ber az ultırıp, mäyusänä ber hürättä fatirıma qaytıp, tärän uyğa töşä, häyätemdeñ ibtidaändän bıl köngä qäzär bulğan vaqiğalarzı uylap, hätirä däftäremdän berär-berär qağızzarın äyländerep sığa inem. Iñ ahırza tege vaqıtta yaratqan köläs häm şat dustarımdıñ töstären beräm-beräm küz aldıma kilterep, üzemdä här berehenä qarşı tärän ber asıu häm näfrät hizä inem. Ularzıñ ul aldausı yözzären kürmäs ösön, küzzäremde şırt yomop ularzı uylau menän vıcdanımda näfrät häm asıuzar qaynaşa. Bıl asıuzarzan qotolasağımdı belhäm häm bıl mömkin bulha, ularğa ğaid bulğan bötä hätirätemde qälbemdän qubarıp izergä teläy vä izer inem. Ber vaqıttarza bılarzıñ ısın dustarım ikänlektärenä imanım kamil ine. Bılarzıñ här berehenän ber qeüät kötä, bılarzıñ täsälläläre menän donyala yäşämäk, tırışmaq ösön üzemdä ber yäsärät hizä inem. Häyätteñ bıl tekä yarzarında, tärän soqorzarında, qırıyhız, töphöz diñgezzärendä hälem böthä, beräy yarzamğa mohtac bulham, donyanan yıñelep, qeüäthez, köshöz qalham, ular miñä qeüät, osorğa qanattar birerzär, tip ömöt itä inem. Läkin bıl hıyaldar barıhı la buş bulıp sıqtı. Ular mine häsrätländerergä genä säbäp buldılar. Mine bıl hälättä kürgäs, mönäsäbättären kistelär. Ular — beräy qaharman, min — yuq ber keşe bulıp qaldım. Ular menän mineñ aramda ber qara hızıq bulıp, duslıqtar häm möddättär tamam kiselde.

Bılarzı uylap yörägem yana, nimä eşlärgä belmäy torğanda, Läyläneñ hürät häm hıyalı küz aldıma kilä ine. Ul mine mäğnäüi nämälär menän yıuata başlay, mine ömötländerä: «Bergä quşılırbız»,— ti. Uylay-uylay bıl häsrättäremde küz yäşem menän yıuıp quyam. Ah, küz; yäşe!..

12 iyun.

Mineñ häyätem «möbäğid» bulğan ber sälsäläi mäqälät räüyeşendä bara ine. Zatän, häyät vä donya — möbäğdi bulğan ber mäqälänän ğibarät tügelme? Mineñ hälemdeñ azağı la, mäbäğdi zä belemhez vä qarañğı ber nöktägä bara, qayza hätem bulıuı mächül tügel ine. Täsirle ber möässirze uqıp, ahırı nisek bulırın zäüyeq qızıqhınıu häm häsrät qatış täğqid itep barğan ber uqıusı keüyek, min dä hälemdeñ ahırı nisek bulırın häm qayza barıp bäreleüyen belmäy, qayğı häm häsrät menän täğqit itä inem.

Sige bulmağan uy häm hıyaldar mine auırıuğa habıştırzı. Min inde Läylä töslö yütäl menän huğışa başlağan inem. Artımda küz yäşe tügep qalıusı bulmağanğa kürä, ülemdän qurqmay, bälki unı kötä genä inem. Ber säğät elek ülep, Läylä menän qauışıuımdı uylap şatlana, barı ruhani ğalämdeñ bulıuın teläy inem.

Donyala his ber darıu häm başqa nämälär qotqara almay torğan ülemdeñ tırnağına mähküm bisaralar barzır ki, harğaytıp, kipterep bötörä torğan auırıuzar menän ozaq möcädälär huñında, ömöthöz ber häldä, -— ülemde — häyätteñ huñ däqiqälären kötälär. Min dä şul hästälär keüyek, häyätemdeñ aqtıq minuttarın kötä başlağan inem. Bıl köndärzä mineñ donya menän alış-bireşem, tuğrıhı, his ber ğäläkäm qalmağan ine. Häyätem ası bulğan häldä, yır östöndä ber nisä yıldar yäşänem. Donyala his ber nämä ösön ükenes häm häsrätem qalmanı. Mineñ donyala ike genä höygän häm yaratqan nämäm bar ine: berehe — millätem, ikensehe — Läyläm. Bılarzıñ berehe mäñge ülmäs, haman donyala yäşär. Ikensehe minän möqäddäm ülde. Min höygän millätemdän ayırılham, höygän Läyläm yanına barıuımdı uylap, şatlana inem.

5 sentyabr.

Inde ülemgä mähküm ulğanımdı asıq beldem. Dustarımdıñ töstären häteremä kilterep, vafahızlıqtarınan, vıcdanhızlıqtarın ber zaubek istiğrab menän täşrih itämen. Inde ular belhälär ine — min mäsğüd inem. Sönki mindä hezzeke keüyek bozoq ber qäleb, tuymas ber küz yuq. Min hezzeñ tormoşoğozzan, aldaşıuığızzan vıcdan hatıp häyät estäüyegezzän kähkähä menän köläm. Min üzemsä iñ mäsğüdmen. Taza qäleb, saf küñel menän ber allağa qaytam...

Hämitteñ däftäre oşonda tamam buldı.

1905 yıl, 7 oktyabr.