Haldat qatını Hämizä

1

«Qalala 1-se razryadtarzıñ ...nse, ...nse, ...nse yılğılarğa yäbeştergändär» tigän häbärze kibetse Şäyhetdin qart alıp qaytqan ine. Eş vaqıtı bulıp, auıl keşeläre qırza bulıuğa qaramayınsa, bıl häbär şunda uq bötä auılğa taralıp, unan sığıp, qırza eşläüselär arahına la taralıp ölgörzö.

Şäyhetdin qarttıñ häbäre bötä auıldı göc kilterze. Bıl häbär bigeräk tä üzzäre bıl näübättä qaralasaq keşelärgä täsir itep, ular bıl häbärzeñ döröslögön tikşerep tä tormay: «Inde bezgä sirut kilep yıtte»,— tip eşläy torğan eştären taşlay başlanılar. Tik bäğze ber keşelär genä: «Şäyhetdin qart nimä belä ul... Unıñ hüzenä ışanhañ, tororhoñ donyala»,— tip bıl häbärgä artıq ähämiät birmägän bulıp kürendelär. Här häldä bıl häbär auılda yaqşı uq nıq täsir itte. Qayza barhañ da: «Bıl yulı kemdär elägälär äle?»— tigän hüz işetelä başlanı.

Töştän huñ bıl häbär ısınlap ta täsdiq itelde, «...nselär fälänsä köndä qaralırğa barırğa teyış»,— tigän hüzze starosta üze iğlan itte.

Ğarifullalar bögön qırza tarı uralar ine. Qaytıp yörörgä yıraq bulğanğa, eş bik tığızlanıp barğanğa kürä, eş qaldırıp, auılğa qaytıp yörömäy, töşkö säyze bında ğına esmäkse bulıp, arbanı yöztübän quyıp yahağan qıuıştarına qayttılar. Ğarif arba yanına yıteü menän urağın arba östönä halğan költägä quyıp, huzılıp, häl yıyırğa yattı.

Ğariftıñ qatını Hämizä, keskenä imsäk balahın qulına alıp:

– Balaqayım, esegä köyöp-yanıp bötkän... Bınau Ğabdulla ağahı şunı la qaray almağan,— tip Ğabdullağa qaranı la, artqa bäylägän yaulığın rätläp, izeüzären ısqındırıp, balahın imezä başlanı. Keskenä balahınıñ yotloğa-yotloğa imgänen kürep:

– Asığıp ülä yazğan, balaqayım! Bınau Ğälimähe, ismaham, şuğa imezlek tä qaptıra belmägän,— tip höylänä-höylänä balahınıñ arqahın asıp, nimäler qaray başlanı.

Ğabdulla menän Ğälimä bizrägä arqırı ağas keyzerep, yır başındağı şişmägä hıu alırğa kittelär. Ğarif ularzıñ arttarınan: «Hıuzıñ ağıp yatqan ğına urınınan alığız, bolğansıq bulmahın!»— tip qısqırıp qaldı. Hämizä, balahın imezep tuyzırğas, iskehen yäyze lä, balahın şunda ultırtıp, qulına imezlegen tottorop, izeüzären eläkterä-eläkterä ut yağırğa kereşte. Ğabdulla menän Ğälimä abına-abına hıu alıp qaytıp, äsäläre yanına kilterep ultırttılar.

Säy qaynap sığır vaqıtta Ğarif, urınınan torop, qulın mañlayına quyıp, qoyaşqa qaranı la:

— Yä, tizeräk bul, säyıñ qaynaymı? Tizeräk esep alırğa la bınau yırze bötöröp taşlarğa käräk,— tip arba aldına kilep ultırzı.

Bılar säy esergä ultırğas, kürşeläre Ğäyfulla kilep, säläm birgändän huñ:

— Yä, kürşe, ni eşläybez? Bezgä lä vaqıt yıtte, bezzeñ yılğılarğa qalala yäbeştergändär. Şäyhetdin ağay kürep qaytqan, häzer starosta la volostan häbär alıp qayttı, fälänsä köngä barırğa,— tine.

Här vaqıt: «Bezgä lä vaqıt yıter, bez zä kiterbez, ahırı»,— tip torğanğa kürä bıl häbär, niñäler, Ğarifqa bik nasar täsir itmäne. «Şulay ikän, häyırle bulhın, ni eşlämäk käräk, hozayzıñ yazğanın kürerbez»zän başqa hüz äytmäne. Tik bıl häbär Hämizägä bik auır toyoldo. Ul esele-hıuıqlı bulıp kitte. Yañı ğına kürşelären ozatqan vaqıttağı manzara unıñ küz aldına kilde. Äle küptän tügel genä kürşeläre Säyfullanı ozatqan vaqıtta unıñ qatını is kitkes qızğanıs räüyeştä ilap qalğan ine. Ul.şularzı uylay başlanı.

Huğış başlanğan vaqıtta Ğarif: «Bezze alğansı qızıl qar yauır, bezze alhalar za, käbestä qarauıllarğa, bäräñge ärsergä genä alalar»,— tip höyläp yöröy torğan ine. Huğış ozaqqa huzılıp, üzzärenän elekke yılğı berenselär alınıp huğışqa kitä başlağas, Ğarif ul hüzzären höylämäy başlanı. Ul häzer uyın-kölkö hüzzärze taşlap: «Bezgä lä vaqıt yıtä, bez zä kiterbez, ahırı»,— tip höyläp yöröy başlanı.

Ğarif bıl häbärze küptän kötä ine. «Kitep-nitep barırğa tura kiler, eşte belep bulmay, bıl huğıştan berebez zä qalmabız, qalha — şul qart-qorolar ğına qalır»,— tip üzeneñ eşen kiteü ihtimalına qaratıp, artıq kürengän maldarın hatıp, aqsağa äyländerä başlağan ine.

Bılar ber az höyläşmäy torğandan huñ, Ğäyfulla, hüz başlap:

— Inde kiteü-kiteü, läkin äle bına eştär ber zä yıyılmay qala, qatın, bala-sağağa ğına ışanıp qaldırırğa tura kilä inde,— tine.

Ğarif bik tä ozaq uylanğandan huñ:

— Häyırle bulhın inde!.. Bınau başlağan yırze bötöröp qaytqanda şäp bulır ine lä, läkin bıl häbär bulğas, qul eşkä barmay, ber räte tabılır äle. hin äyberzärze yıyıştır, Hämizä, min at yıgäyım. Ğabdulla, qayza, yügände alıp bir äle bında,— tip at yıgergä kereşte.

Hämizä, säynüktän qalğan hıuzı yanğan ut östönä tügep:

— Häzer, qaytqas ta kitergä tügelder bit?.. Bezzeñ bıl igendärze kem yıya?— tip törlö söäldär birä başlanı.

Ğarif, üze lä töşönmägän hımaq:

– Belep bulmay äle, igene — igen, unıñ başqa yaqtarı la bar äle...— tip arbanıñ östönä quyğan költälärze alıp quya başlanı. Ğarif, tauış-tınhız ğına atın yıgep, balaların arbağa ultırtıp, attı yulğa taban qaratıp, üze yır buyınan yäyäüläp yulğa sıqtı. Arbağa ultırğan vaqıtta:

– Utız azım qalğan ikän, ällä irtägä kilep bötöröp tä kiterbez äle,— tip attı qıua başlanı.

Bılar auılğa qaytıp kergän vaqıtta bötä auıl göc kilep tora ine. «Auıldan kemdär kitä, qasan kitergä?..» hüzzäre teldärzä tuqtauhız yöröy ine.

Ğarif turı atın yurttırıp uramdan uzıp barğanda. Ğälläm starosta:

– Ğarif enem, hezgä vaqıt yıtte bit, işetteñme äle, ike-ös köndän barırğa,— tine. Ğarif, ber zä tösön bozmay:

– Häyırle bulhın!.. Ber bezzän genä qalmağan inde, kitähebez ällä qasan mäğlüm ine inde,— tip, başqa ber hüz zä äytmäy, atın huğıp, alğa kitte.

Starosta, üzendä bik zur täsarrıf barlığına nıq ışanğan hımaq:

— Min äytkän vaqıttan ber zä kiserergä yaramay, bezgä ämer şulay kilgän. Qara hin yıgette, häzer nindäy yıuaşayıp qaldı. Başqa vaqıtta qarşı torouzan da tartınmay torğan ine. Häzer qarşı torop bulmay şul! Batşa quşqas, yanğan utqa la kererheñ,— tip höylänep qaldı.

Öygä qaytqas, qatını Hämizäneñ yözönä sıqqan qayğıhın kürep, unıñ yuqqa borsolğanına üze lä borsolha la, ber ni zä bulmağan keüyek atın tuğarıp, öygä kereü menän balaların höyä başlanı. Qatınına qarap:

— Hin ni eşläp baltahı hıuğa töşkän rus keüyek yöröyhöñ?.. Äle bit bötönläy kitmägän, qaralahı bar, ällä qaldırıp ta quyırzar. Alhalar tağı, başqalar keüyek bez zä yöröp qaytırbız! Unda barğan ber keşegä qaytmasqa timägän bit!..— tine.

Läkin Hämizä, uğa qarap, bıl häbärze halqın qan menän qarşı ala almanı. Ireneñ küñelenä auır toyolmahın tip, üzeneñ häsrätlängänen beldermäskä tırışha la, haqalı yıtkän ireneñ haldattar arahında yöröüyen, üzeneñ balaları menän bında yañğız qalıuın uylap, küñele neskärze.

— Hine almayzarmı huñ?.. Zäyni qarttıñ kibep bötkän ulın da aldılar bit,— tip yomşaq qına itterep äytte lä, başqa hüzen äytä almanı.

Oşo räüyeşle küñelhez genä tormoş ös kön buyınsa dauam itte. Dürtense köndä auıldan unlap keşe qaralırğa tip qalağa kittelär, qatın häm ata-äsälär doğa qılıp qaldılar.

ĞARIF ALINĞAN

Ös kön ütkäs, Ğabdulla, yügerep kerep: «Äsäy, atayzar qayttı»,— tip häbär birze. Hämizägä bıl häbär ällä ni töslö halqın bulıp işetelde. Ul, yügerep sığıp qapqa asıu menän, ireneñ yözönä qaranı. Ğarif näq äüälgesä asıq yöz menän atın tuqtatıp, arbağa ultırırğa sıqqan Ğälimäne kütärep alğanın kürep, Ğariftıñ qalıuı menän hököm itte. «Ällä qaldırzılarmı?»— tip horağanın belmäy zä qaldı.

Unıñ «qaldırzılarmı?» tigän söälenä qarşı:

— Bezze lä qaldırğas, huğışqa kem bara?.. Bına ös köngä qaldırzılar,— tip Ğarifulla yauap birze.

Ğarifullanıñ bıl hüze Hämizägä bik auır bulıp işetelhä lä, ul haman ışanıp yıtä almanı. Ğarifqa qarap täkrar:

– Yänem, ni buldı? Ällä aldılarmı?— tine. Ğarif, üzenä yıtdi tös birep:

– Aldılar za!.. Unda ber barıp kerhäñ, qalıuıñdı uylarğa la yaramay. Unda alınmay qalıuıñ ğäcäp,— tine.

Bıl hüzzärgä qarşı Hämizä ber hüz zä äytä almanı. Ğarif öygä kergäs tä, Hämizä ber hüz zä äytmäy ine. Ğariftıñ balaların höyä başlağanın, kesähenän känfittär alıp balalarına birgänen kürgäs, unıñ küñele tulıştı. Ğarifqa sit keşegä qarağan hımaq qarap, ber hüz äytergä telägän keüyek, yoqa qızıl irendären tibrätte. Ilap yıbäreüzän qurqıp, yuq eşen bar itep, tışqa sığıp kitte. Ni ösön kergänen üze lä belmäyınsä, kelät esenä barıp kereü menän ilap yıbärze. Ul haman ilay ine. Tik Ğabdullanıñ yügerep kerep:

– Äsäy, qayt! Atay saqıra,— tigän tauışına ğına başın kütärep qaranı. Unıñ küze qızarğan, ozon kerpektäre sılanğan, ike bite ağarğan ine. Artınan yaulığınıñ oson tartıp küzen hörttö lä öygä kerze. Ğarif, Hämizäneñ ilağanın kürep:

– Ällä ilap yöröy inde?.. Kit, yuqqa ilama!.. Tapqan ilar nämä, äzäm ülterep, Sebergä kiteü tügel bit ul, hozay şunday yöz qaralığı kilterä torğan eştän haqlahın. Yä, hin, qoyaş bayıp ahşamdan sığıuğa aş äzerlä, mullanı saqırıp, qörän uqıtıp sığarırğa käräk,— tine.

Hämizä bıl hüzzärze işetkäs, tağı la ilay başlanı. Ğariftıñ: «Niñä ilayhıñ?»— tigän hüzenä qarşı:

— Tik, üzem ilayım, ilağım kilä, hine qızğanam, bına bıl balalarzı qızğanam,— tine. Ul şunan artıq hüzen äytä almanı.

Ğarif, Ğabdullağa qarap:

– Bar, balam, Fährelislam ağayıñdı saqırıp kil, atay saqıra, tigen, üzeñ tiz qayt! Yulda tuqtap, malayzar menän uynap yörömä,— tine. Qatınına qarap:

– Inde ilau menän ber eş tä bulmas. Unda hineñ ilauıña qarap qaldırmastar. Min kitkäs, käkre usaq yanındağı borsaqtı könlöksö alıp sığıp yolqorhoñ. Fährelislam ağayğa äytermen: ul költälärze taşıp bötörör, qara hıyırzı hatırğa käräk, ala hıyır qalha yıter.

Hämizä bıl hüzzärzeñ berehenä lä yauap birmähä lä, äytkän ber hüzgä riza bulıp torğanlığın başın eyıp torouı menän belderä ine.

Ğarif, tağı hüz başlap:

— Hin bit inde donyağa bögön kilgän keşe tügel. Bik yomşaq bulma, min kithäm dä, igendärze qaldırmay eşkä kertergä tırış. Qara hıyır aqsahı şul igendärze yıyıştırırğa yıter äle. Ağay küz-qolaq bulır.

— Keşegä ışanıp bulmay inde, üzem tırışırmın.

— Ulay tip äytmä, ağay-enelärzeñ şunday vaqıttarza la fayzaları kürenmägäs, ni eşkä yaray?

Fährelislam kilep kergäs, bılarzıñ hüzzäre tuqtanı. Ğariftıñ kiteüyenä Fährelislam da möässär keüyek kürenä ine. Ul kereü menän:

– Nihäl, Ğarif, sälämät qayttıñmı? Äle hineñ dä qaralğanıñdı yulda Ğäynetdin malayınan işetep isem kitte. Häyırlegä bulhın inde.

– Kiteü-kiteü zä, äle bına şunı höyläp ultıra inek: üzem kitkäs, vaq-töyäk bulha la, igendär şul köyö torop qala. Äle, ağay, hine şul turala käñäş itergä tip saqırğan inem.

– Ni häl itäheñ inde, bıl eştär ber zä uylamağan vaqıtta bulıp kitte bit äle, huñ, igendärze ni eşlätäheñ, aqsa la yuqtır inde?

– Bıl vaqıtta aqsa qayzan bulhın? Eş qimmät, kergän ber aqsa bötöp tora. szem kitkäs, qara hıyırzı hatmay bulmas. Ağay, hin şunı «...» bazarına alıp barıp hatırhıñ inde. Bıyıl mal bahahı yaqşı...

– Minän eş qalmas qalıuın, kilen nimä äytä huñ? Ul riza bulamı?

– Bınday vaqıtta riza bulmay ni eşlähen? Ni häl itergä käräk... Başıña töşkäs, hıyır tügel, atıñdı hatırhıñ. Baş hau bulın. Yöröp qaythañ, mal tabılır. Az-maz igende qırza qaldırır häl yuq bit.

– Unıhı şulay inde, bınday vaqıtta mal küzgä kürenmäy, igen yıyırğa la baytaq aqsa käräk şul.

– Bötä eş ber qatın östönä qala bit, ös bala menän qalğan qatındıñ aqsahı la bulmaha, ul ni eşläy ala? Aqsa bulğandıñ huñında la küz-qolaq bulırğa keşe käräk äle.

– Unıhı, küz-qolaq bulıuın bulırbız, inşa alla, igendär yırzä yatıp qalmas, bar nämä qulğa kerer. Bına äle bezzeñ kürşe Zinnät kitä: qatını, dürt balahı qala, ismaham, ber költä lä igendäre yuq. Bıl bisara qatın dürt bala menän ni eşläy inde?.. Öy tulı bala, rätle tuğandarı la yuq, üze lä bik hästärhez torzo inde, yañğız qatın ul balalarzı nisek asırarğa käräk?

– Unday keşelär küpter inde, bına äle yulda Ğabdulla auılınıñ ber keşehe menän qayttıq. «Enem huğışqa kitte,— ti. Unıñ ike balahı mineñ qulımda qaldı,— ti. szemdeñ ike ulım huğışta,— ti. szemdeñ öyzä dürt balam bar,— ti. Unıñ östönä, bögön tañda ülergä torğan qart äsäyım bar,— ti. Şulay itep, yañğız qatınım östönä yıte yän qala,— ti. Ul bisara qatınğa ni eşlärgä käräk?» Bezzeñ äle, hozayğa şökör, ber yıllıq igen bar, hozay ğümer birep, isän qaytırğa ğına nasip ithen.

Irenä moñayıp qarap ultırğan Hämizä, aldındağı balahınıñ başın hıypap:

— Inşa alla, oşo sabıyzar hörmätenä isän-hau qaytırhıñ äle,— tip hüz quşıp quyzı.

Hämizä tınıs vaqıtında qaynağahınan qasa torğan ine. Bınday fäüqılğadä eştär bulıp kitkäs, yäşerenep tororğa lazım kürenmäne, ul unı bötönläy onotto.

Fährelislam hüz başlanı:

— Qaytıuın qaytır za, huğış tigäs tä, unda barğan ber keşe ülä tigän hüz tügel. Yapon huğışında bötä tirä-yaqqa barı Usman auılınan Samat qına ülde, başqaları hin dä min isän-hau yöröp qayttılar. Tik unıñ bına häzergehe qıyın.

Ğarif, täzränän qoyaşqa qarap:

— Yä, hineñ aşıñ beşäme? Ikende yıtä bit, ağay, hik qaytma inde, qörän uqıtıp sığarayım tip, mullalarzı saqırğan inem.

Ikendegä azan äytkän tauıştı işetkäs, bılar hüzzän tuqtalıp, tähärät alıp, namaz uqırğa kereştelär.

Hämizä namazzan huñ irenä doğa qıldı, isän-hau qaytıuın horap, küñele yomşap, tağı la ilanı. Ällä nindäy näzerzär äytte.

Ahşamdan huñ mulla, mäzin, kürşehe Sadiq qart häm başqalar kildelär.

Mulla kerep ultırıp, fatiha qılğandan huñ, hüz Ğariftıñ kiteüye häm başqa huğış eştäre haqında buldı. Mulla bögön genä gazeta uqığan ikän: ul ularza ber zä qurqınıslı nämälär kürenmägänen höyläne. Törlö hüzzär menän mäcles tiz ütte. «Häzrät, ärüähtär ruhına beräy ayät rähim itegez»,— tiyeü menän, qörän uqıldı. «Fatihala toroğoz inde, häzrät»,— tip sazaqa birelde.

Bıl mäcles vaqıtında Hämizäneñ küñele tınıslanğan keüyek bulıp, üzendä mäğnäüi ber rähätlek hizze. Ul bögön kis rätle yoqlay almanı. Yoqoğa kithä lä, ällä nindäy sıualsıq töştär kürep uyandı. Irtän torğanda, unıñ küñele ber az tınıslanıp torğan hımaq ine.

ĞARIFTI OZATTILAR

Yoma kön bulıp, haua bik matur ine. Bıl kön Hämizä irtä ük torop, qarayhı eştären qarap, Ğariftıñ yulına äyberzär äzerläü menän mäşğül buldı. Irtänge säygä ber az kürşelärze lä saqırzılar.

Yomala mulla, kiteüselärgä häyırle säfär teläp, qayza bulha la toğroloq menän hezmät itergä teyışle ikänen belderze.

Ğarif yomanan huñ kitäsäk bulğanğa kürä, unıñ yomanan qaytıuına baytaq keşe yıyılıp kötöp toralar ine. Qatındar yağında ber az qatındar bulıp, ular hämmähe lä Hämizäne äyländerep alıp, törlö hüzzär höyläyzär häm unı törlösä yıuatırğa tırışalar ine.

Ğarif, kitergä äzerlänep, doğa qıla başlağas, Hämizä tağı la ilay başlanı.

Ğariftıñ küze ber az yäşlänhä lä, ulay belenerlek tügel ine. Ul, Hämizägä qarap:

— Yuq menän ilap torma inde! Ber hineñ genä ireñ kitmäy bit. Min kitkäs, donya kötöüyeñde qara. Min huğışqa kithäm, hin bında ilap ultırhañ, eş nisek bulıp sığa?

Fährelislam unıñ hüzenä quşıp:

— Kilen bikä, ber az sabırlı bulırğa käräk. Kitkän keşeneñ küñelenä auır bulmahın. Bez bında nisek tä tororboz. Hozay isänlek kenä birhen. Bına bögöngö keüyek qaytır za kiler,— tine.

Ğarif Hämizä menän küreşkändä tağı la:

— Sabırlı bul, bına bıl balalarzı keşe küzenä tilmertep qaldırırlıq bulma, hezgä, öyzä qalğandarğa, ber ni zä tügel, bına bezgä...— tine lä, ultırıp doğa qılıp bötkändän huñ, tağı küreşep sığıp kitte. Kitä torğan keşelär hämmähe lä mäsced yanına barzılar. Bında bik küp ozatıusılar yıyılğandar ine. Mulla hämmähenä lä sälämät yöröp qaytıuzı teläp, qul kütärep doğa qıldı.

Ayırılışıu vaqıttarı yıtkäs, kiteüselärzeñ dä, ozatıusılarzıñ da küñeldäre tuldı. Täqbir tauıştarı aralaş ükhep-ükhep ilausılarzıñ yomşaq tauıştarı, möhäbbät menän küreşeü auazdarı işetelä ine.

Kiteüselär täqbir tauıştarı astında auıldan sığıp kittelär. Bınan huñ auıl tärän ber tınlıqta qaldı.

Hämizä bıl kön bik küñelhez ine. Küñele kütärelep ber eş tä eşläy almanı. Ul, qayza sıqha la, Ğariftı yuqhına, nimägä qaraha la, ber moñloloq kürä, nindäy eşkä totonha la, ber mäğänähezlek hizä ine.

Ul, eşen qayzan başlap alıp kitergä belmäy, yulğa halınğan matur häm küñelle tormoşon hütelgän häm yımerelgän hımaq kürä, irhez donya kötöüzeñ mömkin häm mäğänäle bulıuına his ber töşönöp yıtä almay ine. Ber qarağanda, üzeneñ ber zä qayğıhı yuq keüyek bulıp, yıñeläyıp qala, ikense qarağanda, üzen bötönläy sığa almaslıq qayğı esendä kürep, östönä auır yök kütärgän keüyek bulıp, auırayıp kitä ine. Ul üzeneñ küñelenä kilgän uyzarın, başın auırttırğan fekerzärze tärtipkä halıp, mäsäläneñ oson tabırğa tırışa, läkin buldıra almay ine. Hämmä nämä teüäl, bar äybere lä bınan äüälge köndä nisek bulha, şulay urınında torğanın kürgäs, ul mäğänähezgä qayğırğan keüyek bulıp: «Min niñä qayğıram huñ?»— tip uylay za, unıñ artınan uq unıñ küze aldına Ğarif kilep basa la, küz aldındağı nämälär mäğänähez bulıp kürenälär ine.

Hämizä törlö uyzar uylap ultırğandan huñ, bılarzıñ osona sığa almağas, qaraltılar arahına sıqtı. Azbarğa barıp kereü menän turı at, başın äyländerel, küzzären tultırıp Hämizägä qaranı. Turı attıñ bılay mäğänäle qarauı, unıñ küzzärendä yaqtığa qarşı yäş keüyek ber nämäneñ yaltırauı Hämizäneñ yörägenä kilep bärelde. Turı at, Ğariftıñ kiteüyenä qayğırmaha, bılay qızğanıs hürättä moñayıp qaramas ine keüyek toyoldo. Ul, üzen yıgep yörögän hucanıñ huğışqa kitkänen belmähä, bılay tilmerep tormas ine keüyek kürende,

Hämizä turı atqa besän haldı. Unıñ başın hıypap:

– Qayğırma, turı atqay! Qayğırma, hin bit äle bında, aşa bınau yäşel besände, aşa,— tip attıñ auızına törtöp quyzı. Bıl eş Ğarif kitkändän huñ Hämizäneñ berense eşe ine. Bınan huñ art baqsağa sığıp, undağı bäräñge, qıyarzarzı qarap sıqtı. Unda ul tağı ber yuqlıq, tınlıq hizze. Tik bıl tınlıqtı ozon kesertkändär arahında azaşıp yörögän tauıq sebeşe genä boza, küñelhezländerä töşä ine.

Hämizägä bıl kön bik ozon toyoldo. Kön dä eşläp osona sığa almay torğan eştär ällä qasan böttö, haman kis bulmanı. Kötöü qaytır vaqıt yıtte. Ala hıyır menän qara hıyır möñräp, aqrın ğına qaytıp kerzelär. Hämizä bılarzıñ möñräüzärenän tağı ällä nindäy ber mäğänä sığarzı. Ular za bıl kön küñelhez, hucaların yuqhına keüyek bulıp kürende. Qara hıyırzı hatıu tigän hüz isenä kilep töştö. «Min kitkäs, qara hıyırzı hatmay bulmas» tigän hüz qolağı töböndä sıñlap kite. Hıyırzarzıñ bıl yortto üz yorttarı itep yöröüzäre, kelät yanında yatqan şımarıp bötkän zur kisäk tozzo yalay başlauzarı, unan huñ qapqa taqtaları arahınan bızauzarın yıskäp möñräüzäre, hämmähe lä ütkän vaqıttarğa qarağanda başqa töstä, başqa mäğänälä keüyek bulıp kürende. Ul bögön hıyırzarın bik irkäläp hauzı. Ularzıñ hauğan vaqıtta kürhätkän tınıshızlıqtarın hämmähen ğäfü itep: «Seü, hıyırqayım, seü, bına häzer bötä»,— tip yıuattı. Bızauzarına la bögön hıyırzarzıñ höttären küberäk qaldırzı. Hıu buyında yıuınıp, kön buyınsa sittä yöröp, qısqırışıp qaytıp kergän qazzarğa la ber zä asıulanmay ğına körpä bolğap aşarğa quyzı. Ğälimäneñ qazzarzı qıuıp, pır tuzzırıp, ularzıñ mazaların alıuına, Ğabdullanıñ uynağan vaqıtta küldäk yıñen yırtıp qaytıuına la asıulana almanı. Ularğa asıulanha, yıtemdären ränyıtkän bulır keüyek buldı.

Hämizä eştären bötöröp, aş halğanda Ğabdullanı Häsbi äbeyze qunırğa saqırırğa yıbärze.

Häsbi äbey bötä auılğa yaqşılığı menän tanılğan. Ul hämmä keşe tarafınan, yaqşı qarsıq, namaz-nıyazlı, häyır-doğalı äbey, tip yad qılına. Ul üzeneñ ğümerendä bik küp qayğı-häsrättärze başınan ütkärep, hämmähenä lä sabır itkän. Ul berense keyäüyenä barıp ber-ike yıl torğas ta, ul keyäüye vafat bulğan. Unan huñ Häsän tigän keşegä barıp, bik yaqşı tora başlağandar. Läkin bında ul ikense yaqtan häsrät kürä başlağan: ularzıñ balaları berehe artınan ikensehe ülep torğanğa kürä, bala üsterep, unıñ qızığın küreüzän, keşe töslö, izgelekle balalarzıñ hezmättärenän mährüm bulğandar.

Häsbi äbey başqa balalarınan da bigeräk: «Inde keşe buldı, eşkä yaray başlanı»,— tip torğan vaqıtta ülgän Ğabdrahmanın onota almay. Başınan ütkän vaqiğalarzı höyläy başlaha, hüzze iñ elek Ğabdrahmandan başlay. Unıñ hıuğa kiter aldınan ese boşop yörögänen, hıuğa batır köndö: «Bögön ber nämägä lä küñelem barmay, niñäler, esem boşa!»— tip, küñelhezlänep, başına kiler eşte aldan hizenep torğan... Iptäştäre menän Izel buyına sığıp kitkändä: «Äsäy, min tiz qaytmaham, asıulanma»,— tip äytkänen, «Ğabdrahman hıuğa kitep ülde» tigän häbärze işetkäs, isenän yaza häm başqa şunday hüzzärzeñ hämmähen dä rättän tezep alıp kitä.

Ğabdrahmandıñ ülgänenä yıgerme yıl bulha la, unı kisä genä ülgän keüyek itterep tasuir itä. Şunday zur häsrät vaqıttarında ğäzättä bula torğan ähüälde bötönläy küz aldına kilterä: «Donyala toror ösön tıumağan ine ul, ülere ällä qayzan bilgele ine unıñ»,— tip hüzen bötörä lä, yıñ oso menän küzendäge yäştären hörtöp, hüzzän ber az tuqtap tora. Ber az torğandan huñ ğına: «Täqdir şul, balakayzarım, täqdir, eş bez tigänsä tügel»,— tip ikense hüzen başlap alıp kitä.

Ul bala häsräten küp kürgän. Unıñ menän genä qalmay, bik rähät torğan vaqıtta qartı ülep kitkän. Qartınıñ vafat bulıuı Häsbi äbeyzeñ esen ber az boşorha la. unıñ üzeneñ qulında tärbiälänep, küz aldında tüşäktä yatıp, aşarın aşap, kürähen kürep ülgängä kürä, unıñ ösön başqa törlö qayğıra: «Ul, bisara, vaqıtı yıtep, ğibäzäten qılıp, namazlığı östöndä ülde tip äyterlek, haman izgelek qılıp ülde. Uğa alla baqıy iman birhen inde. Bisaranıñ üler vaqıtına qäzär ise dörös bulıp, üler aldınan da höyläşep, üzeneñ vasıyatın äytep: namazğa keyıp yöröy torğan tunı menän kük qola alaşanı mullağa fidiä itep birergä, ber harıqtı mäzingä gür sazaqahına birergä quşıp, aqtıq hulışına saqlı şularzı höyläp, bähilläşep vafat buldı»,— ti. Şulay bulha la, här vaqıtta üzeneñ qartı menän ütkärgän vaqıttarın hağınıp höyläy.

Häsän qart bik yaqşı keşe bulğan, üzeneñ ğümerendä keşeneñ enähenä lä teymägän. Qulında bulğanğa qänäğät itep şökranä itä torğan bulğan. Unıñ yaqşılığın auıl qarttarı haman hağınıp höyläyzär. Häsän qart Häsbi äbeygä lä ber zä häter qaldırırlıq hüz äytmägän. Asıulanğan vaqıtta äytä torğan hüze: «Ay, allanıñ rähmäte töşkörö, iman menän kitkere» keüyek matur hüzzär bulğan. Häsän qart haqında äbeyzeñ küñelendä bik küp yaqşı hätirälär qalğan. Häsbi äbey, unıñ keüyek yaqşı keşe bulıuına ışanmağanğa kürä, qartı ülgändän huñ horatıusılar bulha la, keyäügä barmağan. Unan qalıp, keyäügä barıuzı unıñ ruhın ränyıteü, uğa hıyanat iteü bulır tip uylağan.

Häsbi äbey, şunday qayğı-häsrättärze kürgän hayın, yaqşılana ğına barğan. Unıñ şunday yaqşı sifattarı bulğanğa kürä il esendä hörmäte zur, qayza barha la, unıñ kileüyen tarhınğan keşe bulmay. Ul här kem tarafınan höyölä, auıldıñ iñ usal keşeläre lä Häsbi äbeygä ğaid äybergä zarar iteüzän haqlanalar. Hatta, urını kilgändä, yarzam itergä äzer toralar.

Ul häsrätle keşelärgä yaqşı iptäş tä bula ala. szeneñ yılı, yağımlı hüzzäre menän keşeneñ küñelenä kerä.

Häsbi äbey kilep, türgä menep ultırıu menän Hämizäneñ küñelenä rähät bulıp kitte. Äbeyzeñ bik ozon mäkdümälär menän üzeneñ başınan ütkän häldärze höyläüye, ularzı Hämizäneñ bögöngö häsrättärenä qıyas qılıp, unı täsliä itergä tırışıuı Hämizäneñ tıñlağan hayın tıñlağıhın kilterä ine.

Häsbi äbey üzeneñ qız vaqıtınan başlap başınan kiskän häldären höylägändän huñ, Hämizäneñ häzerge hälenä küsep:

– Balam, ber zä genä qayğırma, täqdirzä ni yazğan bulha, şul bula ul... unıñ ösön ber zä qayğırıp fayza bulmay. Qayğı-häsrät ber bezzeñ genä baştan ütmägän, unı päyğämbärzär zä kürgän. Alla haqlaha, ber ni zä bulmas, bına tıp itep qaytıp kiler. Batşa hezmätenä ber ul ğına kitmägän, boronğo vaqıtta yıgerme biş yıl hezmättä yöröy torğandar ine. Äcäl yıthä, keşe tüşägendä yatqan köyönsä lä ülä. Bına mineñ Ğabdrahmanım bında torğanda hap-hau köyönsä hıuğa kitep ülde.

– Şulayın şulay za bit, äbey!.. Şunda la bik esem boşa, isän-hau ğına qaytha yarar ine. Täqdirgä qarışıp bulmay, şunda la qayğırmay ğına torop bulmay şul...

– Unıhı şulay, unday eş başta bik auır toyola, läkin bälägä riza bulmay, gonahlı bulır häl yuq. Min utız yıl bergä ğümer itkän Häsän babañdan ayırılıp qaldım, başta bik qıyın bulıp, kön-tön ilanım. Gonahlı bulmaham yarar ine, karttıñ yäne ränyıy torğandır inde, tip qurqıp bötä torğan inem. Sabır ittem, täqdirzä yazılğas, ber ni zä eşläp bulmay şul...

– Unday-bınday häl bulmahın inde, äbey, ulay-bılay bulıp qalha, nisek sızarğa käräk?.. Bik qıyın bit, bigeräk tä unıñ üzen qızğanam. Kitkän vaqıtında balalarzı höyöp: «Doğa qılıp toroğoz, balalarım, isän-hau qaytham, hezgä büläktär alıp qaytırmın»,— tip äytte lä, küze yäş menän tuldı. sze kürhätmäskä tırışqan bula, bezgä auır bulmahın ti inde ul. Äle qaytır tip küñelde yıuatıp torahıñ, ulay-bılay bula qalha, onotop bulamı huñ?..

– Färeştä «amin» timähen, balam!.. Alla üze haqlar. Unday häl bula qalha, onotmayhıñ unı, ğümergä onotop bulmay!.. Tik äle gel ilap tormayhıñ. Unan huñ ul, ber öyrängäs, unıñ ösön ilau za rähät bula başlay.

Bıl eş bit äle hineñ başıña ğına töşmägän. Bına bayağınaq Ähmädulla qatını yanına kerep sıqtım. Ire kitkängä ilap ultıra. Min äytäm: «Sabır it, balam, ilap üz-üzeñde bötörmä, yuqqa ğına üz-üzeñde bötöräheñ»,— tim.

«Ey, äbey!..— ti,— nisek ilamayhıñ?.. sze kitte, bında min dürt bala menän qaldım, ular bit ikmäk qapsıqtarı ğına, ularzı aşatırğa käräk bit!»— ti.

Isınlap ta, bisara bigeräk tä qızğanıs. Ber nämähez torop qalıuı qıyın da inde. Ni häl itäheñ, balam, mihnät ağas başınan yörömäy, äzäm başınan yöröy şul.

Ber genä keşe başına kilmägän inde, äle bına Dinislam qızınıñ da ire kitkän. «Äbey, bigeräk bähethez ikänmen, ismaham, ber-ike yıl rätläp torham da ükenmäs inem»,— ti.

Şulay inde, balam, bıl huğış küp küzzärzän yäş tügeleügä säbäp buldı. Bına Näfiq qarttıñ küz totop torğan berzän-ber ulı kitte. sze, mesken: «Qart könömdä bigeräk qıyın buldı. slgän ulım haldatqa kitkän vaqıtta uf ta timägän inem. sze lä, bisara, bik qayğırıp kitte. Başına auırlıq kileren hizmägän bulha yarar ine, mäsced qartı bulıp yörör vaqıtımda, kire donyağa kereşergä tura kilä inde, yuğihä unıñ bıl balaların sığarıp taşlar häl yuq bit...»— ti.

– Şulay inde, äbey, kem itägenä ut töşhä, şul yana. Tuğandarın, qatın, bala-sağahın taşlap kiteü ber keşegä lä yıñel. tügelder inde.

– Şulay, balam, şulay!.. Äle hin unı äytäheñ, bına ürge os Bahau bayzıñ Hafizı kitte. Kitkän vaqıtta barğan inem: «Äbey, kileüyeñä rähmät, fatiha qılıp tor inde»,— ti. sze yäş balahın qulına alğan da: «Oşo sabıyzar hörmätenä hozay haqlar äle»,— ti. Qatını bış-bış ilap yöröy. Gölsirä abıstay ilay... Äytep bötörörlök tügel. «Bına ösönsö kön genä töşömä kergän ine,— ti.— Töşömdä bik zur ber hıuzıñ yanında torabız, imeş, tim, yanında ällä atahı inde, şunda Hafizım kilde lä hıuğa hikerze lä töştö. Qurqıuımdan qısqırıp yıbäreüyemä uyanıp kittem. Şunda uq, bezzeñ Hafiz kitä inde, tinem. Töştöñ bıl saqlı la tura kilgäne yuq inde, täqdir şul, äbey, täqdir»,— tip bına oşo yaulıqtı birze. Bay keşegä bigeräk qıyın inde.

– Ey, äbey! Barıbızğa la qıyın inde. Yarlı keşegä bigeräk tä qıyın. Bına ul Ähmädulla qatını nisek tora inde?.. Qatın keşe bit ul, irzärzän başqa ber nämä lä zşläy almay. Unıñ qulınan nimä kilä?..

– Şulayın şulay inde, läkin şul saqlı yort-erzärze taşlap kiteüye bigeräk tä qıyındır, tip äytäm. Yästügä azan äytäme ällä?

– Azan äytä, Häsbi äbey.

– Azan äytkändä aqqan hıu za tuqtar, ti. Ğabdulla, balaqayım, Ğälimäne qısqırtma.

– Seü, Ğabdulla, seü, timen!.. Azan äytä bit.

– Yästü uqıp alırğa käräk.

Yästü uqıp bötkäs, säy eskän vaqıtta la Häsbi äbeyzeñ hüze bötmäne.

Ul bınan un biş yıl elek ülgän qart mullanı, unıñ abıstayın bik yaqşı belä. Boronğo häzrättärzeñ yaqşılıqtarın höyläp bötörä almay. Qart häzrätkä Häsbi äbey yäş vaqıtınan başlap hezmät kürhätkän. Ularzıñ neskäräk eştären här vaqıtta üze eşlägän. Qart häzrät başqa qatındar tekkän küldäkte his tä yaratmay torğan bulğan. Häsbi äbey tultırğan tauıqtı yaratıp, ocmah niğmättärenä oqşatıp aşağan. Häzrätkä aq tübätäyzär tegep birgän. Şulay itep, qart häzrätkä bik küp hezmäte teygän. Şunıñ ösön qart häzrät ülgänse fatiha qılıp yörögän.

Häsbi äbey häzerge köndä auıl qarttarınıñ atalarına saqlı belä. Ul vaqıtta bötä auıldı quldarında totop torğan Sadiq, Ismäğil, Ğälim tigän yaqşı qarttar bulğan. Bılar bar vaqıtta yäş-elkensäktär, bıl köndäge keüyek, tön buyınsa uram buylap garmun uynap, urıs keüyek olop yöröy almağandar. Uraza qaldırıu tigän nämäneñ iseme lä işetelmägän. Eseü tigän nämäne yünläp belmägändär zä, tik Şakir isemle ber bozoq keşe rus auılına barıp, esep qayta torğan bulğan. Unı la ällä nisä rät totop vatqandar. Ahırza ul da, bıl eşenän täübä qılıp, mäsced qarttarınan ğäfü ütengän.

Ul saqtarzı höylägändä Häsbi äbey bigeräk därtlänep kitä.

Ul vaqıtta auıl da keskenä bulğan. Häzerge bazar urındarı basıu bulğan. Auıldıñ yanında uq äzäm kerergä qurqırlıq urman bulıp, yaz yıteü menän qoş-qort hayrauınan qolaq tonop bötä ikän. Häsbi äbey bıl urmandarzıñ bötöüzärenä dair ällä ni saqlı täfsillättär birä. Şular bötkändän huñ, auılda bäräkät tä böttö, ti.

— Ih, ul saqtar qayza inde? Qayza ul vaqıtta bılay bötä auıldıñ haldatqa kiteüye?.. Ul vaqıtta bötä auıldan yañğız Väli haldat bulğan. Ul da bulha, urıs hımaq bulğan, üz auılınan bizgän keşe bulğan. Här vaqıt sittä yörögän. Tik üler vaqıtında ğına auılğa qaytıp, mıyıqtarın qırqtırıp, äzäm räüyeşenä kergän. Qayza ul inde boronğo tınıslıqtar?— ti bezzeñ Häsbi äbey.

ĞARIF — HALDAT

HUÑĞI YÄŞ TIUĞAN YıRGÄ TAMDI

Ğarif huğışqa alınıuına artıq qayğırmağan ine. Läkin ozatıp qalğan keşelärzeñ ärnep äytkän hüzzäre Ğarifqa bik nıq täsir itte. Unıñ berense küz yäşe auıldı sığıp kitkän vaqıtta üzeneñ tıuğan, bala vaqıtınan birle yörögän ileneñ tuprağına tamdı. Ni ösöndör, bıl yırzär Ğarifqa moñlo, başqa vaqıttağığa qarağanda mäğänäle bulıp kürende. Başqa vaqıtta ul auıldan sığıp kitkändä, artına la äylänep qaramay torğan ine. Bıl yulı auıldan sığıp kitkäs tä artına äylänep qaranı. Auıl küzzän yuğalğansı, mäsced manaraları yäşerengänse, ul haman artına qarap barzı.

Şul vaqıtta ularzıñ iptäştärenän berehe ozon köygä bik moñlo itterep yırlap yıbärze. Bılar hämmähe lä, baştarın tübän halıp, moñlo köyzö tıñlağanda, üzzären-üzzäre onotqan keüyek bulıp kittelär. Fäqät şayan Ähmädulla ğına:

– Ahırı, Fähretdin, ber az qağıp sıqqanhıñdır,— tip köldö. Uğa qarşı beräü:

– Häzer bal esmäy iserä torğan vaqıt, tıuğan ildän ayırılıu şulay isertä ul,— tip yauap qaytarzı.

Yırlausı berense, ikense yırzarzı tezep alıp kitte. Ğarif bik basınqı bulha la, bıl yırğa ul da täsirlände:

— Yırla äle, Fähretdin, yırla!..— tip quyzı. Bılarzıñ köyzäre baytaqqa huzıldı. Tik ikense auıldıñ basıu qapqahı töbönä yıtkäs kenä yırlauzan tuqtanılar.

Bıl auıldan ütkäs, bılarzıñ küñeldäre ber az basılğan ine. Bınan huñ ularzıñ sığırzarı ğadi ber sığır hımaq bulıp kitte. Başqa vaqıtta qalağa nisek barhalar, şul räüyeşsä bara başlanılar.

Ğarif qalağa kilgäs tä, iptäştäre menän üzzärenä täğäyın qılınğan yırgä urınlaştılar.

Bılarğa bilgelängän urın şähärzeñ urtahında zur ber magazindıñ östöndä ine.

Unda rättän aslı-öslö, yış itep taqtanan tezelgän, hike hımaq urındar, undağı tığızlıqtan hasil bulğan ällä nindäy ese haua Ğarifqa başta bik küñelhez bulıp kürende. Undağı eştärzeñ rätenä töşönä, ni räüyeşle möğämälä iteü, nisek itep üzeñde-üzeñ yörötöü — hämmähe sıualsıq häm baş yıtmäs eştär keüyek bulıp kürenälär ine.

Läkin ul, bılarzıñ här berehenä bik halqın qan menän qarap, undağı eştärzeñ här berehen belergä teyışle däräcähendäge eştär keüyek itep uylap, hämmähendä lä ber mäğänä häm här ber häräkättä ber ser bar tip uylağan hımaq yöröy ine.

Ularzı başta üz keyımdäre menän genä, dürtär-bişär keşe itep, ayırıp-ayırıp öyrätä başlanılar. Nisek atlarğa, nisek basırğa, qul häm ayaqtarzı nisek häräkät itterergä häm başqa şunday iñ başta öyräneüye lazım bulğan eştärgä öyrättelär.

Ğarif başta bılarzıñ serenä, rätenä töşönöp yıteüyenä ışanmay ine. Ayağın ni saqlı osta itep basha la, çest birgändä qulın qatı totop, näq uçitel öyrätkän keüyek itep kütärhä lä, haman kileşmäy sığa, haman şul eşte täkrar eşlärgä mäcbür itelä ine. Yä ul eyägen bik yuğarı kutärä, yäki terhäge yuğarı tora. Bulmaha, ayağınıñ basıuı räthez bulıp sığa la, artqa taban kire yıbärelep, täkrar kilergä quşıla ine.

Ul bılarzı, älbittä, ısın küñeldän belergä tırışa. Qatın, bala-sağaları isenä töşhä, ularzı küñeldän sığarıp taşlap bulha la, bar fekeren uyın menän mäşğül itergä ictihad itä ine. Ul uyından tuqtap torğan vaqıtta la forsattı ğänimät belep haldat formahında atlap qaray, tiz genä artqa borolop kitä, iptäşe Ähmädullanı uçitel faraz itep, unıñ aldınan çest birep, haldattarsa matur häm ere-ere atlap ütä. Şulay itep, oşo belergä teyış bulğan nämälärzeñ hämmähen dä äzäm räüyeşle belergä tırışa ine.

Şulay küp öyränä, şulay irtänän kiskä saqlı häräkätlänep yöröy torğas, şulay uçiteldärzän ällä ni saqlı qıynalğas, unıñ höyäktäre yazılıp, uçitel quşqansa, telähä nisek yörörgä öyrände. Bara torğas, başta auır häm belenmäslek serle kürengän nämälär yıñel bula başlanı. Unıñ menän bergä yörögän ällä qayzağı sit urıstar, ber zä belmägän, kürmägän keşelär yaqın häm iptäş, serzäş bulıp kitep, ul üzen yañğız kürmäy başlanı.

Bında kilgäs, ul bigeräk tä Ähmädulla menän serzäş häm moñdaş bulıp kitte. Ular ber-bereheneñ esenä kerä alğanğa, ber-bereheneñ ähüälenä töşöngängä kürä, üzzärenä ğaid här ber eştä bergä höyläşälär, gäpläşälär, qayğırhalar za, şatlanhalar za urtaqlaşalar ine.

Ähmädulla, üze yazıu belmägängä kürä, yortona yıbärä torğan hattı Ğariftan yazzıra ine. Ul, hat yazzırırğa uñaylı vaqıt tabıu menän, Ğariftı aulaq urınğa alıp kilä lä berämläp üzeneñ säläm äytä torğan keşeläreneñ isemdären äytä, yazzırırğa telägän fekerzären beräm-beräm äytep tora, inde yazılıp bettä tigändä: «Äytähe hüzem bar ine, buğay, häterem taraldı», tip Ğariftı şöbhä astında qaldıra ine. Ul, auılda üzenän säläm ömöt itep torğan keşelärgä säläm äytmäy qalıuzan bik qurqqanğa kürä, unday ihtimaldarzı his ber qaldırmasqa tırışa ine. Bınıñ hat yazzırıuı bik yalqtırğıs bulha la, äytähe hüzen tiz genä äytmäy, bik ozaq köttörhä lä, Ğarif bıl auırlıqtı his auırhınmay kütärä, hatta Ähmädullanıñ üzenän dä halqın qan menän häräkät itä ine. Şunıñ bäräbärenä ul qayhı saqta Ğarifqa yıñellek itep taşlay, bäğze yomoştarza Ğariftan elegeräk quzğalıp, teyışle eşte eşläp quya ine.

Ähmädulla haldat uyının öyräneü turahında Ğarifqa qarağanda qäbiliäthezeräk ine. Ul bik ğadi häräkättärze yırenä yıtkerä almayınsa bik küp ğazaplana, quşqan eşte mökämmäl hürättä sığara almay yonsop bötä ine. Unıñ bılay bulıuına bigeräk tä russa belmäüye säbäp buldı. Ul russa ber zä añlamay ine. Ul başta, yänäşähendäge keşelärgä qarap, ular nisek häräkät ithälär, şulay häräkät itep yörönö. Läkin küp vaqıtta ularğa qarap qına yıñel, aşığıs häräkättärze eşläp bulmağanğa kürä, ul artqa qala, tärtipte bozorğa säbäp bula ine. Unıñ bähetenä qarşı uçitel yaqşı keşe tura kilde. Ul Ähmädullanıñ russa belmägänen belgäs, qayhı saqta «hul ayaq» häm başqa şunday hüzzärze tatarsa la äytep yıbärä ine.

Şula y itä torğas, Ähmädulla la, başqalar keüyek, rätläp yöröy başlanı.

Berär ayzan huñ bılarzıñ partiyahın keyınderzelär, mıltıq ta birzelär. Häzer inde ularzı, tege taş kibettär arahında bülem-bülem itep yörötmäy, küpläp, rättän tezep, qalanıñ sitenä alıp sığa başlanılar.

Häzer bılar uramdan barğanda der helketep atlayzar. Häzer bılarzı kürgändä, ber zä tege auıldağı kiñ säkmänle, sabatalı Ğarif menän Ähmädulla tip uylarlıq tügel. Haldatsa keyıngäs, bılar ıqsımlanıp, yäşärep kitkän keüyek buldılar. Keyımdäre lä auıldağı keüyek elenke-halınqı bulıp tormay, bılarzıñ käüzälären yıynaq häm kileşle kürhätep tora.

Bılar atlarğa la, yörörgä lä, atırğa la, başqa hämmä nämälärgä öyränep böttölär. Bılar inde ayaqtı nisek basıu, nisek yöröüze uylap ta qaramayzar. Bılar hämmähe lä täbiği bulıp kitkän.

HÄMIZÄNEÑ QALAĞA BARIUI

Köndär ütte. Bılarğa la kitergä vaqıt yıtte. Ğarif Hämizägä yazğan huñğı hatında oşo hüzzärze yazzı: «Bezze horağan hämmä keşelärgä säläm huñında hüz şul: bezze fälän köndö huğışqa yıbärälär, küreşergä kil, Fährelislam ağay üze alıp kilhen. Ğabdulla menän Ğälimäne, Fäheryıhandı la alıp kil. Ularzı bik kürähem kilde. Kitkän saqta mulla menän mäzingä sazaqa birep kit, fatiha qılıp torhondar. Hüz küp ine, möhtäsär qıldıq. Yazıusı batşa hezmätendä yöröüse Ğarif Ihrahimov» tigän ine.

Ğariftıñ saqırıp yazğan hatın alğas, ber yaqtan, Hämizä bik şatlandı. Ul Ğariftı küreüyen, uğa huñğı äytäsäk hüzzären äytep qalıuın, unı küzzän ozatıuın uylap höyöndö. Unıñ uyı şulay küreü, ozatıu tirähenän ütä almay häm unan arğı yağın uylarğa telämäy ine. Ul şunan artıq uylay başlaha, ällä nindäy oshoz-qırıyhız nämälär turahındağı uyzarğa töşä, ike arala tärän soqorzar kürenä başlay ine.

Ozatırğa kiter vaqıt yıtkäs, bärämästär, kükäyzär beşerze. Tastamalğa urap, yıläk qaqtarı quyzı. Hämizä qalağa Fährelislamdıñ ulı Nurislam menän barmaqsı buldı. Nurislamdıñ tarantas alıp kilep maylap yöröüzäre, turı attı sığarıp qamıtlauzarı, kürşe qarsığın alıp kerep, öyzä qaldırırğa yöröüzäre, hämmähe lä boronğo vaqıtta ire menän üzzäreneñ auıldarına atalarına qunaqqa barğanın isenä töşöröp şatlanha la, häzer inde Ğariftı ozatırğa, unan ayırılıp qalırğa barıuı isenä töşöp, yöräge yılkenä, bıl äzerlek, bıl maturlıqtar arahına ällä nindäy ber tap kilterep töşörä ine.

Ul: «Ataların kürep qalhındar, bınan huñ ällä kürälär, ällä yuq»,— tip Ğabdulla menän Ğälimäne häm Fäheryıhandı la alıp barmaqsı buldı. Ğabdullanıñ östönä qızıl bäs bişmäten, atahı ütkän yıl qalağa arış hatırğa barğan vaqıtta alıp qaytqan qara bürken keyzerze. sze atalarına qunaqqa barğan saqta häm dä bayramdarza ğına keyä torğan küldäktären keyze. Altınğa manıp harğaytqan kömöş täñkälär tezep yahağan qalpağın yanına aldı. Başına ösönsö yıl ğına alğan qızğılt qatış harı bizäk töşkän şälen yabınıp, ayağına bıyıl yıyın osoronda ğına alğan ör-yañı kaloşın keyze. Ul bıl keyımdärze keyıp barğan vaqıtta, qayza ğına bulha la, käm-hur bulmauın, başqalarzan tübän kürenmäüyen bik yaqşı belä ine. Ul, eş keyımdären taşlap, üzeneñ yarata torğan matur keyımdären keygäs, üzendä ber näüyeğ yıñellek his itte. Ğarif kitkändän birle bulğan qayğı-häsrättäre şul iske eş keyımdäre menän halınıp taşlanğan hımaq buldı... sze qaytqansı yortto idara qılıuzı, mal-tıuarzarzı qarauzı kürşe qarsığına tapşırzı. Ul qunaqqa barğan vaqıtta la hämmä eştären şulay tapşırıp kitä torğan ine.

Qalağa bögön barıp kerergä teyış bulğanğa kürä, bılar irtäräk quzğaldılar. Bılar sığıp kitkän vaqıtta eşkä barıusılar yañı kitälär ine. Nurislam da attı yähäteräk qıuzı. Ähtäri qatını menän Ğäyfulla qatını bılarzan irtäräk quzğalğan bulhalar za, Hämizälärzeñ atı şäberäk bulğanğa kürä, ularzı uzıp kittelär.

Hämizä, bıl köngä saqlı qalağa barğanı bulmağanğa kürä, qalanı ni räüyeşle itep tä tasuir itä almay ine. Ul, barı qalala qalas küp bula, keyımlektär şunda yahala, känfittär-mazarzar, kerändildär şunda beşerelä, tip belä ine.

Ularğa ällä nindäy rus, sıuaş auıldarın ütergä tura kilde. Läkin ul ularzıñ hämmähendä lä ber yämhezlek his itte.

Bıl sit ildärze kürgäs, «tege mesken dä şulay sittä yöröy inde», tip Ğarifın isenä töşörzö.

Qalağa yıter aldınan undağı tau-tau keüyek rus yorttarınıñ yäşelle-qızıllı bulıp küreneüzären, sirkäüzärzeñ, zavod torbalarınıñ kükkä kütärelep torouzarın kürgäs, tağı la yaqınlaşa töşöp, törlö tauıştar işetkäs, Hämizä üzen ällä nindäy ber upqınğa, keşe kerep yuğala torğan urınğa, barğan hımaq itep his itä başlanı. Qalağa kergäs, undağı yorttarzıñ zurlıqtarına, uramdarzıñ ozonloqtarına, keşelärzeñ bik küp bulıp, bılarzıñ ber zä auıl keşelärenä oqşamağanlıqtarına, qolaq tondora torğan törlö tauıştarzıñ, özlökhöz sığıp torouına ise kitte.

Ğarif här vaqıtta: «Alla quşha, hine ber qala kürergä alıp barırmın äle, qala kürhätmäy qaldırmam»,— ti torğan ine. Unıñ auız hıuı qorop höyläy torğan qalahı oşo ikän...

Hämizä bındağı keşelärzeñ bıl saqlı aşığıp yöröüzärenä, bılarzıñ ber-berehenä bärelmäüzärenä, keyımdäre matur, attarı yın keüyek bulıuına hayran qaldı.

Auılda saqta bılarzıñ turı attarı şäp ine. Eştän qaytqan vaqıtta Gäräyzärze, tübän os Häkimdärze tetterep uzıp kitä torğandar ine. Läkin qalağa kilep kergäs, turı at bik bäläkäylände, meskenlände, unıñ azımdarı vağayzı. Arbaları yın oyahı keüyek bulıp qaldı. Hämizägä bındağı keşelär hämmähe lä bayzar, hämmäheneñ dä kesäläre tulı aqsalır keüyek bulıp kürende.

Barğan hayın tığızlıq artqanğa, barğan hayın kük siten kürhätmäy torğan yorttar arahına kerelä barğanğa, Hämizäneñ başı äylängän hımaq bulıp kitte. Ul bıl qäzär halıq arahınan, bıl saqlı butalsıq yırzän Ğariftı tabıuına ışanmay başlanı. Taq-tuq itep basıp, ere azımdarı menän alğa ıntılıp barğan attarzıñ eläkterep alıp kiteüzärenän qurqıp, imsäk balahın qosağına qıstı. Tirä-yağına qarap, ise kitep barğan Ğabdullahın yanınaraq tartıp ultırttı. Hızğırtıp barğan avtomobildeñ vıclap ütep kitkänen kürgäs, ni eşlärgä belmäy, Nurislamdıñ bilbauınan totop: «Bıl nimä huñ bılay athız kilä?»— tip horağanın hizmäy zä qaldı. Nurislam elektän qalağa bik küp kilgängä, ul üzensä bıl nämälärzeñ hämmäheneñ dä seren beläm tip faraz itkängä, yıñgäheneñ ise kiteüyenä qarşı mäğänähez genä kölöp: «Şul inde ana athız yöröy torğan arba, ul ut menän yöröy, küräheñ bit ana, harğılt eşläpäle ber rus maşinahın tartıp bara. stkän yıl bezzeñ ala at şunan örköp, yögö-niye menän tulap kitep, tärtähen hındırzı»,—- tip kenä yauap birze.

Hämizägä qalanıñ esenän barıu bik ozaq keüyek bulıp kürende. Nihayät:

— Nurulla ağayzarğa yıtäbezme? Ağayıñdarzıñ torğan urındarı qayza?— tip horanı.

Nurislamdıñ bıl hüzzärgä ise kitmäy, qalanıñ esen baştan-ayaq belgän keüyek:

— Qayza äle barıp yıteü!.. Nurulla ağayzar qalanıñ tege sitendäräk toralar, ularğa äle ällä ni saqlı barahı bar. Ana tege qızıl zur taş yorttarzı küräheñme? Ğarif ağayzar ana şunda toralar inde. Yıñgäy, bıl auıl tügel, bınıñ ber başınan ber başına sığırğa üzenä yartı kön käräk. Bında şät yöz sirkäü, un biş-egerme mäsced barzır. Bında yöröy belmägän keşe azaşıp kitä. Bıltır min şulay ber rät azaşıp kitep, fatirzı saq taptım. Qarap bara torğas, ällä nindäy uramdarğa kergänmen dä kitkänmen,— tine lä atın şäp qıua başlanı.

Hämizä uramda osrağan haldattarzı kürgäs:

– Ağayıñ şular arahında bulmasmı ikän?— tine. Nurislam uğa qarşı:

– Bılar arahında bulamı huñ, bındağı haldattarzıñ hisabı la yuq, bılay ezläügä qalha, ülhäñ dä taba almashıñ,— tine.

Aqrınlap bara torğas, qalanıñ bıl yaq sitendä yorttar vağaya töşöp, şular arahında bik möhabät taş mäsced ultıra ine. Mosolmanlıq ğälämäte bulğan mäscedte kürgäs, Hämizäneñ küñelenä rähät bulıp kitte. Şul mäscedkä yaqın ğına yırzä Nurullalarzıñ yorttarına barıp töştölär.

Nurullalarzıñ tormoştarı qalasaraq bulıp, ularzıñ yort-yıhazdarında, äyberzärzeñ yıyıştırılıuzarında auıldağığa qarağanda başqalıq kürenep tora ine. Hämizägä bılarzıñ tormoştarı matur häm küñelle bulıp kürende. Bında kilep, Nurullanıñ qatını Häzisä menän höyläşkäs, küñele ber az tınıslanğan keüyek buldı.

– Bezzeke bında kilep yöröy torğandır, bisara, bigeräk şunıñ ösön yänem ärney,— tip Ğarif haqında hüz kitte. Häzisä:

– Här vaqıt kilä, kisä lä kilgän ine. «Kilep kenä yıthälär yarar ine, irtänän huñğa yıbärälär inde»,— tip qayğırıp ultırzı,— tine.

Säğät tuğızzan huñ Ğarif ta kilde. Ul inde baştan-ayaq haldat keyıme keygän ine. Başına keygän furackahı, Ğariftıñ zur başına ber az keskenäräk bulıp, östönä keygän şinele, bınıñ kirehensä, käüzähenä qarağanda irkeneräk bulğanğa, yaurın baştarı ber az töşönkö bulıp, itäktäre ber az halpıraq bulıp tora ine. Unıñ yözöndä ber zä qayğı-häsrät ğälämäte kürenmäy, hatta öygä kerep, qatını menän küreşkän vaqıtta kölömhöräp küreşte. «Ağayıñ nindäy şäp haldat buldı, şulay bit, Häzisä apa?»— tip kölöp tä quyzı.

Hämizä, här yıl köz könöndä hezmättän qaytqan yäş haldattarzıñ keyıp qayta torğan keyımdären üzeneñ ire östöndä kürgäs, küñeleneñ ällä qayhı urını ärnep kitte. Läkin bıl eş ozaqqa barmanı, Ğarif tışqı keyımdären halıp, östönä bında qaldırğan käzäkeyın keygäs, yänä boronğo üzeneñ Ğarifına oqşanı. Ul arala Ğabdulla menän Ğälimä häm Fäheryıhan ataları yanına barıp ultırğas, Ğarif keskenä balahın alıp höyä başlağas, hüz başlanıp kitte. Hämizä:

— Yıhan, bına inde atayıñ yanına kildeñ. Öyzä saqta, atay qayza, ul niñä qaytmay, tip yonsota torğan ineñ,— tine.

Bılar töän buyınsa rätle yoqlay almanılar. Hüzzän hüz sığıp kitep, tañ aldında ğına yoqoğa kittelär...

OZATIU

Ğariftarzı bögön ozatalar ine. Şunıñ ösön Hämizä menän Häzisä, irtänge säyze esep bötöü menän, Ğariftıñ alıp kitä torğan äyberzären qapsıqqa tultırıp, rätläp quyzılar.

Ğarif säy äsep bötkäs, balaların beräm-beräm höyzö lä aqrınlap keyınä başlanı. Bıl keyıneü ğäzättäge keyıneü tügel ine. Niñäler, unıñ keyıngänen tirä-yağındağı hämmä keşe qarap, käräk nämälären qulına alıp birep toralar, bınıñ keyıneüyenä hämmähe lä diqqät itälär ine.

Ul iñ huñınan qamıt keüyek töröp bäylägän şinelen yılkähenä arqırı halıp, bik küp äyber halınğan qapsığın arqahına astı. Şunan huñ ul üzeneñ tösönä yıtdilek birep, köläs yöz menän:

— Bına bezzeñ haldat halqı şulay bula inde. Ber öyrängäs, bıl nämälärze kütärep yöröü ber zä auır bulmay, qarap torğan keşelärgä genä auır hımaq bulıp kürenä torğandır. Başta üz käüzäñ üzeñä auır bula, häzer ulay tügel,— tine. Ul bıl hüzzäre menän Hämizäneñ yöräk ärneüyen bötörmäkse buldı. Unıñ bıl hüzenä Hämizä menän Häzisä yauap birmänelär. Tik Nurulla ğına:

— Alla üze yarzam birhen inde. Bezgä ul saqlı äyberze bazarzan kütärep alıp qaytıuı la auır toyola. Ber öyrängäs, yıñel bula torğandır inde,— tip yauap qaytarzı.

Ğarif, balaların tağı ber märtäbä höyöp:

— Qapılğa huş bulığız inde.— tine. Qatındarğa qarap:— Hez arttan barırhığız, bezgä un berzärgä töşörgä tigändär ine. Miñä küptän barırğa vaqıt. Äle tik kiter kön bulğanğa bılay irken yörötälär. Başqa vaqıtta bezzeñ qısınqılıqtı alla kürhätmähen, qayza ul bılay sittä qunırğa kitä alıu!.. Uramğa la röhsät menän sığırğa käräk.

Hämizägä qarap:

– Hin balalarzı qaldırma, kürep qalhındar, Nurulla ağay, hin dä bara torğanhıñdır bit?..

– Baram, baram, niñä barmasqa, ti. Başqa nämälärze bez alıp töşörböz.

Ozatıusılarzıñ küñeldäre yomşarıp, küzzäre yäşlängängä kürä başqa artıq hüz quşa almanılar. Häzisä:

— Şul keşe ozatıu keüyek qıyın nämä yuq, bigeräk küñelgä auır bula,— tip qaldı. Bıl vaqıtta Hämizäneñ küzzärendä yäş börsöktäre kürenä ine.

Töş aldınan kazarma yanındağı uram halıq menän şığırım tulğan, kitäsäk haldattar uram urtahında bik ozon bulıp safqa tezelgändär ine. Bında mähşär könö keüyek bulıp, ällä nindäy matur köyzär yırlayzar, moñlanıp yırlayzar, kiteüselär menän ozatıusılar huñğı ayırılışıu hüzzären höyläşälär, ber-berehen ezläyzär ine. Bında här kemdei, üz yaqını, üz tuğanı, üz balahı, üzeneñ ire bulğanğa kürä, ozatıusılar arahında qatın-qız, bala-sağa, qart-qoro, yäş-elkensäk, bay-yarlılarzan här sinıf bar ine. Bılarzıñ hämmähe lä üzzäreneñ huğışqa kitä torğan tuğandarın solğap alıp nimäler höyläyzär, saftan sığarıp alıp küreşälär, ber-berehen yıuatalar ine.

Bına ber haldat tora: ul üzeneñ hämmä käräk-yarağın arqahına asqan köyönsä, ayırım tüzemlelek menän nimäler höyläy. Ul bik yıtdi häräkät itä, uğa qarşı beräü täklifhez yauap qaytara. Ular tizzän tağı la küreşäsäk keüyek şat toralar.

Unıñ yanında ikense ber haldattıñ qatını üzeneñ irenä küzzären tultırıp qarağan da, ul şul serle küz qarauı menän küñelendä bulğan hisiäten añlatmaqsı bula, yäşle küzen hörtä-hörtä nimäler äytmäkse bula la, läkin, totloğop, äytä almay.

Ösönsö ber haldattıñ yanında yäş ber qatın tora: ul üzeneñ irenä birep yıbärergä äzerlägän nämälären bik qäzerläp irenä birä, qatın qulındağı balahınıñ yomşaq quldarın atahı, qulına totop, huñğı märtäbä bik yaratıp übä. Ul üzeneñ täbiği hälen ber zä üzgärtmäskä tırışıp, qatınına donya kötöü yuldarın öyrätä. Qatını uğa qarşı totloğop-totloğop yauap birä, hiräkläp kenä ayırılışıu vaqıtında tama torğan küz yäştären küldäk yıñe menän hörtöp quya la, tağı la ireneñ auızına qarap, bik moñlo hürättä unıñ hüzzären tıñlay. Başqa keşelärzeñ tauıştarında, ularzıñ da üzzäre keüyek höyläşeüzärendä bılarzıñ eştäre yuq.

Bına bılarzan yıraq tügel ber haldattı ber qart menän qarsıq ögötläp toralar: «Balam, yaqşı bul, iple yöröp qayt, bez bında fatiha qılıp tororboz, nasar keşelärgä qatışma»,— tizär. Qart här ber hüzendä yıtdi häm sızam kürenä. Şulay za haman küñelenä kilgän hüzzären äytmäy qaldırmay, ike hüzzeñ berehendä ulına häyır-doğa qılıp, uğa ozon ğümer horay.

Bında här urında kitä torğan keşelär üzzären yıtdi qiäfättä kürhätergä tırışalar, ozatıusılar ğına küberäk yomşaqlıq kürhätälär. Ularzıñ küzzärendä yäş börsöktäre yaltıray.

Şul mähşär keüyek urında Hämizälär zä Ğariftı solğap alğandar. Ular za äytähe hüzzären äytälär. Huñğı minuttarın hüz menän teläktä ütkärälär.

Hämizä häzer artıq ilamay. Unıñ yomşaq küñelen nindäyzer ber dähşät qaplap alğan da güyä şul dähşät uğa ilarğa irek birmäyınsä tora.

Şulay beräy säğät samahı torğas, ällä kemdeñ bik şäp itep qısqırıuına hämmä haldattar aşığa-aşığa tezeldelär. Tezelep, az ğına torğandan huñ, bıl halıq yıyını äkren genä alğa quzğaldı. Muzıka häm moñlo yır tauışı astında halıq uram buylap ağıla başlanı. Küp keşeneñ küzzärenä yäş tuldı, ozatıusılar arahında intizam bozoldo. Bılar hämmähe lä aşığıp, kiteüselär artınan vokzalğa töşöp kittelär.

Vokzalğa barıp yıtep, kiteüselär safqa tezelep ber az torğandan huñ, vagondarğa kerzelär. Ular unda nämälären urınlaştırıp quyğas, kiteüselär menän ozatıusılar arahında küreşeüzär, aşığıp ber-berehen ezläüzär, büläk bireşeüzär kitte.

Bında ozatıusılarzıñ küñeldäre tağı la neskärä töştö. Yırlauzar, qısqırıp höyläşeüzär, ilauzar tağı la arttı.

Hämizä bıl saqlı, mähşär keüyek küp halıqtı kürgäs, ğäcäpkä qaldı. Başı äylängän keüyek bulıp kitte. szen-üze yuğaltqan hımaq buldı. Ğarif tağı la qızğanısıraq bulıp kürende.

Ul başqalarzı kürmäy başlanı, aldında basıp torğan köyönsä, bik matur hüzzär höylägän, almaş-tilmäş balaların höygän Ğariftı ğına kürä, unıñ ğına hüzzären işetä ine. Ul üze hüz taba almay, Ğariftıñ, hüzenä yauap qaytarmay, älli nindäy bik tärän, şunıñ menän bergä, bildähez uyğa batqan ine.

Ul bik tärän bıl uyınan bik ası tauışqa uyanıp kitte. Aldında tezelep torğan vagondarzıñ helkenä başlağanın kürgäs, urınınan quzğaldı. «Huş inde, Hämizä, bez kitäbez!»— tip Ğarif unıñ qulın qısqan vaqıtta, ul qaltırap kitte, ağarzı, ällä nämä äytergä teläne lä, tağı tuqtanı. Ul balaların da onotto, üzen dä onotto.

Şul vaqıt Häzisä kilep, unıñ qulınan totop: «Sabır it, Hämizä, sabır it»,— tip äyteüyenä qarşı:

— Kitälär bit... kitälär...— tip qısqırzı.

Vagondar şäberäk kitä başlanılar. Ilağan tauıştar arta töştö, ısınlap ta kittelär!..

Hämizä lä: «Kittelär bit!.. Ğarif kitte!..»— tip, qulındağı balahın kükrägenä qısıp, Häzisä qosağına yığıldı.

HAT KILMÄY BAŞLANI

Hämizäneñ Ğariftı ozatqan vaqıttağı täsiräte qalala saqta la, auılğa qaytqas ta tiz genä bötmäne.

Undağı ğäläbälektär, ber-berehenä mönäsäbäte bulmağan küreneştär, üze lä töşönmäy torğan törlö hälättär, Ğariftıñ iñ huñğı äytkän hüzzäre — hämmähe-hämmähe, ber-berehe artınan tezelep, Hämizäneñ küz aldınan ütälär ine. Bıl hıyaldar, auılğa qaytqas ta, ber az vaqıtqa saqlı dauam itte. Fäqät üzeneñ östönä yöklänep qalğan eştärze ısınlap eşläy başlağas qına, bıl manzaralar yuğalıp, bıl täsirättär bötä başlanılar. Bıl vaqıtta auılda Hämizä keüyek irhez qalıp, üz köndären üzzäre kürgän qatındar küp bulğanğa, ularzıñ qayhıhı bulha la Hämizä keüyek täsirät astında yäşägängä kürä, ular Hämizägä serzäş bula alalar ine. Unıñ östönä här kemdeñ tip äyterlek balahı, atahı, ire yäki beräy qärzäşe, berehe artınan berehe alınıp kitep torğanğa kürä, ayırılıuzar, ozatıuzar ğadi eşkä äüyerelep kitte. Hämizä, üzeneñ tirähendä haman şunday keşelärze kürep torğanğa, üzeneñ yañğızlığın, irenän ayırılıp qalıuın onota başlanı.

Här ber eşendä Ğariftı iskä töşörörlök beräy yıteşhezlek, här ber eştä ir zatınan ber yarzamsığa ihtıyac hizelhä lä, bara torğas, ul bılarzıñ hämmähenä lä öyrände. Ul irzär genä eşläy torğan eştärze lä üze eşläy başlanı. Ul häzer hämmä eştärgä ısın küz menän qaray, hämmähen yırenä yıtkerergä tırışa, hämmähenän üzenä kürä ber läzzät häm täm taba ine. Donya kötöü yulında osrağan auırlıqtar za artıq hizelmäy başlanı. Ul, üzendäge qatınlıq näfislegen yuğaltıp, mäükut irzär keüyek bulıp, här eşen irzärsä eşläy başlanı.

Irtä häm kis Ğarif isenä töşöp, här kön Ğariftan hat kötöp torha la, ul uyzar barıhı la ğadi häm sabırlıq menän genä dauam itälär ine.

Ğariftı ozatıp yıgerme köndär ütkändän huñ, unıñ berense hatı kilde.

Ul bıl hatında üzeneñ huğışqa keräsägen yazğandan huñ, fatiha qılıp tororğa ütengän, tormoşto nisek bulha la yımermäy alıp barırğa quşqan ine.

Bıl hat bik halqın qan menän yıtdi yazılıp, Hämizägä donya kötöü eştärenä kös häm qeüät kenä birze. Hämizä bıl hattı algas, qayğırıu urınına ällä ni eşläp şatlanıp kitkän keüyek buldı. Ğarif huğışqa kerhä lä, ber ni zä bulmas keüyek toyoldo. Ul häzer üzeneñ äüälge keüyek qayğırmağanına, nindäy auır häldärgä lä sınığıp, halqın qan menän qaray alıuına ğäcäpkä qaldı.

Huğıştan sıqqas, Ğarif hat yazırğa teyış ine. Un biş kön, ber ay buldı. Läkin Ğariftan haman hat kilmäy ine.

Bıl hat kilmäü Hämizäne tağı la borsoy başlanı. Ul törlösä itep, üzeneñ küñelen basırğa tırışha la, hat kilmäüzeñ säbäben törlösä itep yuraha la, läkin nimänänder küñele şöbhälänä, hat kilmägängä qayğıra ine.

Ğariftan ike ay qäzäre hat kilmägäs, Hämizä bötönläy qayğıra başlanı. Kürşeläre: «Ul plen töşkänder, Nasip qart ulınıñ hatı ös-dürt ay buyınsa kilmäy torzo la, huñınan kilde»,— tip äythälär zä, Hämizäneñ küñele haman qararlanmay ine.

Ul bıl vaqıtta Ğariftı töşöndä lä bik yış kürä başlanı. Ğarif aq keyımle, imeş, Hämizägä kürende lä, şunda uq yuğaldı, imeş. Ğarif ällä nindäy batqaqlıq, bısraq urındarza yöröy, imeş. Ikense kürgänendä, ul bik şat, imeş, bına näq boronğosa öyzä balaların höyöp ultıra, imeş...

Ike ayzan da artıq hat kilmäy torğanğa, Hämizä küp qayğıra, bara torğas, bıl eşkä lä künegep kitte. «Ni bulha la täqdirzä yazğan bulır»,— tip boronğosa tora başlanı.

Hatı kilmägän keşe ber unıñ ğına ire bulmağanğa, başqa ällä kemdärzän ällä qasandan birle hat-häbäre kilmägängä, Hämizä üzen şular menän tiñläp yöröy başlanı. Ul, qıştıñ ozon, halqın töndären törlö uyzar menän ütkärhä lä, här kön Ğariftan hat-häbär köthä lä, bıl uyzar fayzahız bulıp, bıl kötöüzär buşqa sığa bara ine.

Bıl kötöüzärzeñ ige-sige bulmas keüyek kürenhä lä, nihayät, bınıñ da ber sige buldı.

Ğarif menän bergä huğışta yörögän Ähmädullanan üzeneñ qatınına hat kilep, ul hatta Ğarif haqında oşo hüzzär yazılğan ine: «Ğarif menän bergä huğışqa kergän inek. Ber urman arahında torğan vaqıtta bezzeñ öskä yauzıra başlanılar. Şunda, bezze tirä-yaqtan ästrizär qamay başlağas, bergä qastıq. Şul vaqıtta Ğarif ağay ällä qayza kitep yuğaldı. Bezzeñ polkka qaytmanı. Şunan birle Ğariftan ber häbär zä yuq. Ul häbärhez yuğaldı. Ällä qasıp kilgändä ülde, ällä ästrizärgä plen töştö — ber zä mäğlüm tügel. Nisek bulha la, häyırle bulhın, Ğarif ağay bik yäl buldı». Hatta Ğarif haqında başqa hüz yuq ine.

Hämizä bıl häbärze işetkäs, ni eşlärgä lä belmäne. Ğarif ülmägänder, plen töşkänder keüyek bulıp ta kürende. Ikense yaqtan, Ğarif şul huğışta ülgänder, bisaranı ber keşe lä kürmägänder, ul zarığıp, ber yotom hıuğa zar bulıp yatqandır, ul şunda serep bötkänder, kümelmäy qalğandır keüyek bulıp kürende.

Bıl şikle häbär Hämizäne qayğırtha la, ul Ğariftıñ ruhına häyır-sazaqalar birergä telähä lä, mulla menän Fährelislam ağay aşıqmay tororğa, sabır itergä quştılar:

— Asıq häbär bulmağas, ber eş tä eşlär häl yuq, ul plen töşkänder. Bına, inşa alla, hatı kiler. Vafat bulha, häbäre kiler ine,— tinelär. Bıl hüzzär Hämizäne yıuattı. Ul tağı boronğosa eşenä kereşte. Ul kön hayın Ğariftan häbär kötä ine. Biş-altı ay üthä lä, Ğariftan hat kilmäne, haman bıl şöbhäle häbärzeñ töbö asılmanı, qarañğı pärzä kütärelmäne. Hämizä haman şul qarañğı pärzäneñ asılğanın, şunıñ astınan Ğariftıñ kilep sığıuın kötä ine...