Gäräyzärzeñ ğäyyärlegen raslap

Gäräyzärzeñ ğäyyärlegen raslap

Asabalıq – mäğlümättärzä

Bildäle tarihsı häm curnalist, Salauat Yulayiv isemendäge däülät premiyahı laureatı Salauat Hämizullin yıtäkselegen­däge ğalimdar törkömö näşer itkän «Başqort ırıuzarı tarihı» seriyahınıñ «Gäräy» tip isem­längän II tomında Yañı Äşit haqında şunday mäğlümättär bar: 1859 yılğı halıq isäben alıuza bında 100 başqort yäşäüye asıqlanha, 1870 yılda millättäştärebez 243-kä, 1917 yılda 367-gä yıtkän. Auılda, küp yırzägesä, 1920 yılda keşelär kämep, 324-kä qalğan.

XX bıuattıñ ikense yartıhın­da bıl yaqta täü siratta neft häm gaz yatqılıqtarın üzläşterä başlauğa häm Neftekama qala­hına nigez halıuğa bäyle auıl halqı kämeügä taban bara. 1961 yılda basılğan «Başqort ASSR-ınıñ administrativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta şul yıldıñ 1 ğinuarına auılda 272 keşe yäşäy tip kürhätelhä, bıl basmanıñ 1981 yılğı sığarılışında ni barı 82 başqort barlığı äytelgän.

Kältäy auıl Sovetı haki­miä­te mäğlümättärenä qarağanda, äle Yañı Äşittäge 40 yortta 70 millättäşebez kön kürä. Ular­zıñ şähsi hucalığında 45 baş hıyır malı, dürt at, yözzän aşıu harıq asrala. Halıq şulay uq küpläp umarta tota, qoş-qort ürsetä. Sovet osoronda auılda başlanğıs mäktäp bul­ğan, häzer ihä sotsial obekt­tarzan feldşer punktı ğına eşläy. Qasandır törlö säbäp menän sitkä kitkändärzeñ, haqlı yalğa sıqqas, ata-babahı nige­zenä qaytıp töpläneüye, zamansa yorttar halıp, donya auırlıq­tarına bireşmäy yäşäüye küñel­därzä auıldıñ yaqtı kiläsägenä zur ışanıs uyata.

Halıqqa kem häref tanıtqan?

Tizzän 88 yäşen tultırasaq Sacizä Ğilmullina – auıldağı iñ ölkän häm hörmätle ağinäy. Veterandı haqlı räüyeştä bar­lıq Äşit halqınıñ uqıtıusıhı tiyergä lä bula: 1938 yıldan huñ tıuğandarzıñ kübehe unda belem alğan. Başlanğıs mäktäptä dürt tistä yıl eşlägän pedagog.

Sacizä inäy 12 balalı zur ğailälä üskän, ös malay häm tuğız qız arahında un berensehe bul­ğan. Auıl mäsetendä mäzin vazi­fahın atqarğan atahı uyzırma ğäyıp menän un yılğa hököm itelep, küpmeler vaqıt zavod tözö­löşöndä eşlägändän huñ, 1943 yılda atıp ülterelgän. Ağayza­rınıñ ösöhö lä Böyök Vatan huğışına alınıp, il azatlığı ösön başın halğan.

– Yazmışım şulay bulğandır inde, – tip häter yomğağın hütte pedagogik hezmät veteranı. – 1942 yılda mine, yıte klastı tamamlağan 14 yäşlek üsmer qızzı, ölkäneräk apayzar räten­dä ılau menän Nikolo-Berezov­kalağı pristangä front ösön igen iltergä yıbärzelär. Unda ber ağayımdıñ ğailähe yäşäy ine. Yıñgäm, mine yälläp, üzzä­ren­dä alıp qaldı. Ul zamanda Nikolo-Berezovkala pedagogiya uçilişehı bar ine. Şunda baş­lanğıs klass uqıtıusıhı hönä­ren üzläşterep, 1946 yılda tıuğan auılım mäktäbendä eş başlanım...

Artaban Sacizä yıte yıl härbi hezmättä yöröp qaytqan auıldaşı Şäyıhyän menän yazmışın bäyläy. Böyök Vatan huğışında kürhätkän qaharmanlığı ösön I dä­räcä Vatan huğışı ordenına, «Batırlıq ösön» häm başqa mi­zaldarğa layıq ir-uzaman donya kötöügä därtle, tırış bula. Ğai­lä däüyer auırlıqtarın bergäläp yıñä. Dürt malay häm ber qızzı, üzzäre ölgöhöndä uñğan, eşhöyär itep tärbiäläp, zur tormoş yulına sığara Ğilmullindar. Bala­larınıñ barıhı la halıq ara­hında abruy, ihtiram qazanğan.

Ğailä başlığı, «qoros at»tar­zıñ ber nisä bıuının osta yü­gän­läp, haqlı yalğa sıqqansı tuğan qırzarında ikmäk üsterä. Üz hucalığında ğına tügel, rayon kimälendä lä aldınğı mehanizator bulıp tanıla, ber kilke brigadirlıq yögön dä tarta. Döyöm eşkä bar bulmışın arnağandarzıñ kübehenä layıq­lı baha bularaq birelgän nagrada la – V.I. Lenindıñ tıuıuına 100 tulıu ayqanlı «Maq­taulı hezmät ösön» mizalı – kükrägenä tağıla. 1987 yılda haqlı yalğa sığıp, ni barı ike yıl pensiya alğas, baqıylıqqa küsä.

Şunan birle yañğız ğümer kiserä Sacizä inäy. Tırış hezmäte ösön birelgän bihisap maqtau qağızzarın, II däräcä «Äsälek danı» ordenın zur ğorurlıq menän haqlay. Sälä­mätlegenä zarlanmay, äle haman yort-qura mäşäqättäre menän mäşğül. Neftekamala yäşägän balaları yal-bayramdarza ğailähe menän qaytıp, atay nigezen küñelle tauıştarğa kümä. Higez yıyän-eyän­säre häm un bülä-büläsä­reneñ üz-ara tatıu, tuğansıl bulıp üsep kileüyenä şatlanıp bötä almay veteran.

Sacizä inäyzeñ yänä ber qıuanısı – uqıusıları. Meñgä yaqın ular. Mäktäptä eş başla­ğan täüge yıldarzağı uqıusı­larınıñ yıyändärenä häref öyrätep haqlı yalğa sıqqan Sacizä Ğimazislam qızı. Ul ğına tügel, sähnägä ğaşiq törlö hönär häm bıuın väkilen tup­lağan üzeşmäkär drama tüñärä­genä lä ozaq yıtäkselek itkän. Bötön yämäğät eştäreneñ urta­hında qaynağan. Hözömtälä zur abruy, hörmät qazanğan pedagogtı här bayramda yılı qotlauzarğa kümälär, sittän qaytqandar motlaq unıñ hälen belergä inep sığa.

Yäyäüläp tä ölgörä

Här auılda iñ käräkle hönär eyäläreneñ berehe şäfqät tutaşı ikänen ber kem dä inqar itmäs. Tübänge Tiktäm, Gäräy häm Yañı Äşit halqı haulığın ös tistä yıllıq hezmät täcribähe bulğan Liliä Ğäniyiva qayğırta. Unı eş urınında tap ittek.

– Tıumışım menän Yañı Äşittänmen, – tip bäyän itte Liliä Mäğäfüryän qızı. – Sarapul qalahındağı meditsina uçilişehın tamamlanım. Yü­nältmä buyınsa ike yıl undağı stomatologiya, artaban Nefteka­malağı balalar poliklinika­hında eşlänem. Dekret yalında saqta «vaqıtlısa ğına» tip feldşer punktına saqırğan­darına rizalaş­qaynım, bında qaldım da quyzım. Inde 21 yıl da ütep kitte...

Haylağan hönärenä toğro, eşen mökibbän yaratqan keşegä şulay köndär tügel, yıldar uzğanı la hizelmäyzer ul. Liliä Mäğäfüryän qızınıñ törlö yäştäge auıldaştarı, bigeräk tä ölkändär menän nisek ara­laşqanın kürep, zur hörmät häm ihtiramğa layıqlığına inana­hıñ. Şäfqät tutaşı haqında yılı hüzzär başqa auıldarza la işetelde. «Küñele lä aq bit unıñ!» – tizär.

Feldşer hezmätländergän ös auılda 275 keşe yäşäy, şularzıñ 54-e – balalar, haqlı yaldağı 70 keşe arahınan altı tistägä yaqını – II häm III törköm invalidtarı. Liliä auıldarğa yäyäüläp yöröügä küptän künekkän, bını ğäzäti eş tip qabul itä. Mohtacdarzıñ berehe lä käräkle yarzamhız, täğäyın dauahız, darıuhız qalğanı yuq. Şäfqät tutaşı patsiyentında nindäyzer sirzeñ täüge bildäläre küreneü menän unı tiz arala Kütärämdäge uçastka yäki Qaltasılağı rayon dauahanahına yıbäreü hästär­legen dä kürä. Şähsi yort-ihatalarzıñ sanitar toroşon tikşerergä lä vaqıt taba. Qısqahı, vazifa burıstarın küñel birep, yırenä yıtkerep ütäy. Biş balalı ğailälä, ata-äsähe ölgöhöndä yäştän bötön tör eşkä öyränep üskän keşe başqasa buldıra la almayzır ul!

Şäfqät tutaşı hönären dä ul añlı räüyeştä haylağan. Yır-moñğa mahir, garmunda özzöröp uynağan, bar bulmışı menän äüzem yämäğätse qızzıñ başqa­larğa şäfqätlek qılıuzı tormoş maqsatı iteüye küp nämä haqında höyläy. Eşmäkärlekteñ başqa törön haylaha la, şunday uq tırışlıq halır ine ul.

Öföläge neft institutın tamamlap, vahta ısulı menän alıs Seber tarafında eşlägän ire Ğäzim menän küptärgä ölgö bulırlıq ğailä qorop, görlätep donya kötä Liliä. Qızzarı Näfisä BDU-nıñ Neftekama filialında diplom yaqlarğa äzer­länhä, gel «bişle»gä uqığan töp­söktäre Räfil VI klastı tamam­lağan. Uldarı hürät töşörörgä yarata, äzäbiät, matematika buyınsa olimpiadalarza daimi uñışqa ölgäşä, halqıbızzıñ mäşhür «Ural batır» eposın yattan höyläüselärzeñ rayon bäygehendä III urın alğan. Üsmer şulay uq şähsi hucalıqta la küptän qul arahına ingän, ata-äsäheneñ nıqlı teräge. Alma ağasınan alıs töşmäy bit.

«Rähmätullin bit min!»

Huñğı sirek bıuat arauı­ğın­da ruhi qimmättärebez ber az sitkä taypılıp kitkän saqta la igense, mehanizator häm malsılar zur hörmätkä layıq bulıp qala kilde. Yañı Äşittä näq şunday hönär eyähe menän tanış­tıq. Ul – hezmät kenägähendä ber genä yazıu bulğan elekke traktorsı Mäqsüt babay Rähmätul­lin. 84-se yäşen qıuğan vete­randıñ yorto tirähendä üskän ülände sabıp yörögänen hoqla­nıp qarap torzom.

– Küp tisterzärem keüyek un yäşemdä kolhoz eşenä sıqtım. Ni eşlämäk käräk, huğış osoro ine bit, – tip hüz başlanı Mäq­süt Rähmätulla ulı, aralaşıuzı öyöndä dauam itergä kündergäs. – Başta ölkäneräk apayzar menän Sumar auılı yağındağı urmandan ağas sığarırğa yörö­nöm. Yazğı basıu eştäre baş­lanğas, ul qatındarzıñ ikäühe – Väfiä menän Kärimä apay – tägärmäsle traktorğa ultırzı. Tırışlığım oqşağandır inde üzzärenä: yarzamlaşırğa gel mine saqıra torğaynılar, bötön bel­gän­dären öyrättelär. Tehnikağa ılığıuım şunan başlandı. Kolhozğa sılbırlı «NATI» traktorı kilterelgäs, unı miñä birzelär – üzallı eşläp aldım da kittem...

Yäşe yıtkäs, ärmegä alına yıget. Alıs Yakutiyala hezmät itä. Üzen tik yaqşı yaqtan kürhätkän­lektän, şunda qalırğa nıq ögötlähälär zä, rizalaşmay. 1958 yılda tuğan qırzarında yañınan eş başlap, 1993 yılda haqlı yalğa sıqqansı traktorzan töşmäy. Unan äzeräk ferma mödire vazifahın da başqara. Läkin bıl eştä ozaqqa tüzmäy, tormoş üzgärä başlağan osorza üzenä «Belarus» traktorı hatıp alıp, auıldaştarına yır hörör­gä, besän sabırğa, utın taşırğa yarzamlaşa başlay.

– Här eşte yaratıp, küñel birep başqarzım, – tip artaban bäyän itte Mäqsüt babay. – Bäräñge ultırtıu buyınsa rayonda ozaq yıldar berenselekte alıp kildem, habantuyzarza büläkhez qaldırmay torğaynı­lar. Yıtäkselärzän dä, yaqtaştar­zan da tik rähmät hüzzäre işettem. Rähmätullin bit min! Fami­liyamdıñ şulay bulıuı yuqqa tügelder.

Isınlap ta, ölkän bıuın väkildäre lä, yäşeräktär zä aldınğı traktorsını zur hörmät menän telgä aldı. Küptär unıñ yarzamsıl, izge küñelle bulıuın ayırıp bildäläne.

Kürşe Krasnokama rayonınıñ Ural auılında buy yıtkergän, 2002 yılda baqıylıqqa küskän qatını Häniä Mullanur qızı menän ike ul üstergän Mäqsüt babay. Flaris ta, Ildar za ğailäle, Neftekamala ğümer itälär. Ata-äsähenä oqşap yıñ hızğanıp eşläyzär, küñele tartqan şöğöl menän mäşğüldär. Tıuğan nigezzären hıuıtma­yın­sa, ataları yanına daimi qaytıp toralar.

Yäş sağında özzöröp garmunda uynağan veteran bögön dä ällä ni küñel töşönkölögönä birel­mäy. «Ih» ta itmäy ülän sabıuı ğına la ni tora! Yortonoñ tü­bähen zamansa materialğa, täz­rälären plastikka almaştırt­qan, äle qoymaların yañırtırğa niätläy. Ğümer buyı eşendä aldınğılıqtı birmägän ir-uzaman bögön dä küptärgä ürnäk kürhätep yäşäy. Qartayırğa his tä aşıqmay. Afarin, Mäqsüt babay!

Töyägen kütärergä qaytqandar

Zamanında törlö säbäp menän sit tarafqa kitkändärzeñ üz auılına qaytıp töpläneü küreneşe Yañı Äşitkä lä has, tigäynek. Säfär barışında oşonday ğailä – irle-qatınlı Näcibä häm Radik Şämğunovtar menän tanışırğa nasip itte.

Ular ös tistä yıldan aşıu vaqıt Seber yağında yäşägän. Qaltası yıgete menän Qırmısqalı hılıuı näq şunda osraşqan, yaratışıp öyläneşkän, uldar üstergän. Röstäm menän Räfis häzer inde Nicnevartovsk qalahında üzallı donya kötä, haylağan tarmağında uñışlı eşläy. Ölkän Şämğunovtar – dürt yıyän-eyänsärgä olatay häm öläsäy.

Ğailä başlığı Radik Räşit ulı 1977 yılda hönärselek uçilişehın qızıl diplomğa tamamlay, unan incener ğäskärzäre safında hezmät itä. Härbi Köstärzeñ strategik obekttarın tözöügä yälep itelgän yıget bar yaqtan aldınğı bula. Zapasqa qaytarılğas, äzeräk tıuğan yağında eşläp ala la Sebergä yullana. Unda la başlısa üz hönäre buyınsa hezmät kürhätä: ildeñ törlö tarafındağı federal avtomobil yuldarında küper tözöüzä qatnaşa. – 2014 yılğı Qışqı Olimpiya uyındarına äzerlek barışında «Mäskäü – Soçi» trassahında eşläü bähete teyze, – tip ğorurlıq menän iskä aldı Radik. – Yauaplı burıstı uñışlı atqarıp sıqtıq.

Tözölöştä yıterlek täcribä tuplağan Radik qısqa vaqıt esendä atay nigeze ergähendä zamansa yort halğan. Öy könküreş şarttarı, yäşäü ösön uñaylı bulıuı yähätenän qala fatirına almaştırğıhız. Eyı, auıl tormoşon hağınıp qaytqan Şämğunovtar kinänep, yıgelep tormoş kötä. Mal-tıuar, qoş-qort ta asray ular, baqsalarında yäşelsä häm yımeş-eläkteñ nindäyı genä yuq!

Hucabikä Näcibä – Qırmısqalı rayonınıñ Alayğır auılınan. Sögöldör üstereüzäge uñıştarı menän maqtaulı kolhozsı bulıp tanılğan Miñzifa Qotlähmät qızı häm hucalıqtıñ aldınğı kombaynsıhı Näcip Väli ulı Ğilmanovtarzıñ higez balalı işle ğailähendä üskän. Bäläkäyzän eşkä öyränep buy yıtkergän qız sittä lä hınatmağan, kollektivta zur hörmät qazanğan, bihisap maqtau qağızına layıq bulğan. Älege auıl tormoşo la yaqın üzenä: öyö böhtä, hucalıq mäşäqättären yıñel genä atqarıp sığa, irenä här yaqlap yarzamsı. Bar niättären bergäläp ğämälgä aşıralar. Küñele yatqan şöğölönä lä vaqıt taba Näcibä: ırğaq menän bäylägän qul eştäre küzzeñ yauın alırlıq.

«Auıldı kütärergä qayttıq», – tine ber tauıştan Şämğunovtar. Ular urındağı yämäğät eştäreneñ urtahında qaynap yäşäy. Mäsälän, yaz «Qarğa butqahı» bayramın, azaq zıyarattı tärtipkä kiltereü, habantuy ütkäreüzä äüzem bulğandar. Kiläsäkkä yañı maqsattar menän ğümer itälär.

Äşitteñ Räşitovtarı

Yañı Äşit häm gäräy ırıuı başqorttarı tarihı menän küptän häm nıqlı qızıqhınıusı tip Räfit Hämizulla ulı Räşi­tovtı atanılar. Iyun azağında 79 yäşen tultırasaq veteran tıuğan töyägeneñ ütkäne, arzaqlı şähestäre haqında täsirlänep bäyän itte.

Barlıq huğış osoro bala­la­rınıqı keüyek, unıñ da yazmışı ayanıslı häm fähemle. Zama­nınıñ bötä auırlıqtarı östönä yıtemlek nucahın da nıqlı tatıy ul. Tuğız aylıq sağınan, äsäheneñ vafatınan huñ, inähe tärbiähendä üsä. Kolhozda brigadir bulıp eşlägän atahı 1940 yılda Mäskäü metrohın tözöügä kitkän qaltasılar safın tulılandıra. 1941 yıl azağındağı ber hatında «Sebendär bik küp osa, isän qalıp bulırmı ikän?» tigän yuldar bula. Räfit ağayzıñ farazlauınsa, yäşe illenän aşqan atahı halıq opolçeniyehı sostavında baş qalanı doşmandan haqlauza qatnaşqan bulırğa teyış. 1942 yıl başında auıl Sovetına unıñ «qara qağız»ı kilä.

Aslı-tuqlı buy yıtkergän üsmer yıte klastı tamamlay za kolhozğa eşkä töşä: uğa at qararğa quşalar. Vaqıtı yıtkäs, armiyağa saqırıla, unan qaytqas, elekke hezmäten dauam itä. Artaban traktorza, neftselärzä eşläy. Urmansılar mäktäbendä belem alğas, tistä yıldan aşıu täbiğät baylığın hästärläü burısın atqara. Här yırzä namıslı hezmäte menän hörmät qazana, bihisap maqtau qağızına layıq bula.

Höyöklö qatını Älfiä Mö­hämätdin qızı menän yartı bıuattan aşıu tatıu ğümer itälär, dürt bala tärbiäläp üsterälär. Ul-qızzarınıñ barıhı la tormoşta üz yulın, urının tapqan. Ölkändäre Hämit – härbi keşe, Afğanstandağı huğışta qatnaş­qan, podpolkovnik däräcähendä haqlı yalğa sıqqan. Tabip hönä­ren haylağan qatını Gölfizä – kürşe Boray rayonı qızı. Ğailä äle Tver qalahında yäşäy, balaları, yıyän-eyänsärzäre menän bergäläp tıuğan yağına yış qaytıp toralar.

Räşitovtarzıñ ikense ulı Hälim dä – yaugir-internatsionalist, härbi burısın Af­ğan­standa ütägän. Äle Neftekama avtomobil zavodında baş incener urınbasarı bulıp eşläy, ike malay atahı. Balalarzıñ ösönsöhö Rozaliya la yauaplı vazifa başqara, ike qız üsterä.

Halqıbızza borondan kilgän yolağa yaraşlı tıuğan auılında töplängän töpsök Bulat häm unıñ ğailähenä yıntekläberäk tuqta­lırğa käräkter. Unıñ menän täüge tapqır ös yıl elek osraş­qaynım. Rayon hakimiäteneñ ul saqtağı mäğlümät-analitika bülege yıtäksehe, curnalistarzıñ ısın dusı Inna Timeräyiva Bulat Räfit ulın «biş telde bel­gän poliglot» tip tanıştırzı. Isınlap ta, törlö saralarza üzem şahit bulğanım bar: ir-uzaman başqort häm urıs teldärenän tış, tatarsa, marisa, udmurtsa irken höyläşä.

Tistä yıldan aşıu Kältäy auıl Sovetı hakimiäte başlığı vazifahın bötön küñelen birep, uñışlı başqara Bulat. Bıl mäşäqätle, yauaplı hezmätenä östäp, rayon başqorttarı qoroltayı räyıse bularaq, küp millätle, üzensälekle Qaltası­la milli üzañdı üstereü, ruhi qimmättärze yuğaltmau yähätenän ezmä-ezlekle häm kiñ eşmäkärlek alıp bara.

Zamandaşıbızzıñ tormoş yulı qäzimge keüyek, şul uq va­qıtta küptär ösön ürnäk. Urta belem ala, strategik täğäyınlä­neş­täge raketa ğäskärzärendä härbi burısın ütäy. Artaban urındağı hucalıqta biş yıl hıyır haua. Ul ğına tügel, eş başlağan osorza uq hezmät qazanıştarı buyınsa rayonda ikense urınğa sığa, ozaqlamay töbäk bäygehendä berenselekte yaulay. Kuşnarenko auıl huca­lığı tehnikumın sittän torop tamamlağas, ferma mödire itep täğäyınlänä. Kolhoz tarqalğas ihä biş yıl mäktäptä biologiya häm himiyanan uqıta. 2006 yılda auıl Sovetı hakimiäte başlığı itep haylana.

Atay nigeze ergähendä matur yort halğan Bulat. Eşte höyöklö qatını, Baltas rayonınan bında «taş bulıp» töşkän Mäülizä Mözäris qızı menän bergäläp yırıp sıqqandar. Hanım da, biş balalı ğailälä kinyä qız bularaq, bäläkäyzän bötön eşte belep üskän, tormoşon auıldan tış küz aldına la kilterä almay. Mäülizä menän Bulat ike ul häm qız üstergän. Ölkändäre Almas aviatsiya institutın tamamlap, Neftekama avtozavodında tehnolog bulıp eşläp yöröy. Azamat menän Äliä ihä – bulasaq tabiptar, Icevsk däülät meditsina akademiyahında uqıyzar.

Räşitovtarzıñ küñel halıp şöğöllängän käseptäre lä maq­tauğa layıq: baytaq yıldar bal qorto ürsetä ular. Hozur täbiğät qosağında yözlägän umarta totop, yıterlek tabış alalar. Östäüyenä tistänän aşıu hauın hıyırı, bihisap qoş-qort asrayzar. Üz kösöñ menän yaulanğan oşonday mul bähettä tügelme yäşäüzeñ yäme häm täme?


Qaltası rayonı.