Ğabdulla Tuqay Öfölä

Ğ. Tuqayzıñ Öfögä kilgänen işeteü menän «Säbah» kötöphanahına barzım. Bıl vaqıt 1912 yıldıñ yazı ine.

Min barğanda Tuqay «Säbah»tıñ artındağı ber zä rätkä halınmağan bülmälä, äryälärzän yıyılıp uqmaştırılğan hike hımaq ber nämä östöndä yata ine.

Tuqayzıñ ös-başı qarayğan, säfär mäşäqäten kürep bigeräk tä yonsoğaynı. Höylägän hüzzärebezzän: unıñ säfäre, qımız eser ösön Troitskiğa barıuı, Qazan vä yäştäre haqında buldı.

Tuqay yulda bik yonsoğanlığın, Qazandan nisek tä bulha irtäräk kitergä telägänen, qımız vaqıtı yıtkänse Öfölä, yulda ütkäreüyen höyläp: «Yulda bik küñelhez ine, Öfögä kilep saf hauahın yıskäp häl yıyğas, üzemde kütärenke hizä başlanım»,— tine. Tuqayzıñ yatqan yıre ğäzättän tış ese, bik täsir itä torğan hürättä börköü ine.

Bülmälä baytaq ultırzıq. Kergän-kitkän bulmanı. Barı H. Zäbiri bäğzan eştän buşağan vaqıtta kerep, törlö hüzzär äytep, köldöröp sığa ine.

Tuqay bäğzan berär genä misrağlı şiğır yäki «Qörän»dän berär ayät uqıp quya ine.

Ber az torğandan huñ sığıp yörörgä qarar birzek. Sığır aldınan nindäyzer ber darıu esep, Tuqay:

— Ber fayzahı bulmaha la, bını esergä tura kilä,— tine. — — Qayza barırğa teläyhegez? Telähägez, at menän beräy yırgä barayıq,— tinem. — — Öfö uramında bıl izvozçiktar menän yöröhäñ, esäktäreñ qalmas. Vokzaldan mengänse lä ülä yazzım. Yäyäü genä ber az yöröyök,— tine. — Bezzeñ töbäp bara torğan yırebez bulmağanğa kürä häm mineñ Tuqayzı şatlandırğım, üze telägän eştären eşlättergem kilgängä: «Qayza barabız?»— tinem.

— Qayza barırğa? Beräy yırgä kerep ultırırğa käräk, läkin bik şäp urın bulmahın, bezzeñ Qazanda şunday muafiq urındar bula torğan ine,— tine.

Nihayät, bik ğadi genä ber yırgä kerep ultırzıq. Läkin bezzeñ bında eş beşmäne. Bezzän alıs tügel ber östäldä ultırğan ike tatarzan Tuqay, niñäler, şomlandı: «Bılar tikmäs keşelär bulmasqa käräk, qarauzarı şunı belderä. Bınan kitäyık»,— tine.

Min Öfölä, Qazandağı keüyek, tatarzarzıñ keşene tikşermäüzären höylähäm dä, qänäğät hasil itterä almanım.

Nihayät, «Säbah»qa qaytıp kittek. Bezzeñ berense kön şulay ütte. Kiske halqından qurqıp, Tuqay sığıp yörömäs bulğas, min qaytıp kittem. Ikense kön, nisek tä vaqıttı küñelle uzzırır ösön, Tuqayzı rezinovıy hodlı arbağa ultırtıp, bik irkenläp yöröhä kilä ine. Min at tabırğa la väğäzä itkäynem. Läkin bıl eş tä bulmanı. Ber-ike keşegä möräcäğät itep qaraham da, eş sığara almanım.

Tuqay bögön kisägenän käyıfle ine.

Öfönöñ hauahı kileşkänen, käyıfe tözälgän hımaq bulıuın höyläne. Tağı la yörörgä sıqtıq. Fäqät bezze şul barır yır bulmau ğına ber az izä ine.

Tuqay ğailä tormoşon artıq höymägängä, unı ğailä esenä alıp barırğa teläü buşqa kitäsäk bulğanğa, ul yaqtı äytep tormanım.

Bez, yazğı qoyaş astında ber az yöröp, beräy yırgä kerep ultırırğa qarar ittek. Bez bögön maturıraq ber yırgä kerergä muafäq buldıq. Qoyaşqa qarşı bulğan bıl zaldı Tuqay üze lä yarattı.

Bez inde bında bik irkenläp ultırmaqsı buldıq. Eştär Tuqay telägän räüyeştä, bik şäp kitte.

Bik käyıfle ultırğan vaqıtta, Tuqay bizgäk totqan keüyek qaltırana başlanı. Unıñ şunday vaqıtta yota torğan poroşogı «Säbah»ta qalğanğa kürä, darıuzı yıbärtep aldırırğa tura kilde. Ul darıuzı eskändän huñ Tuqayzıñ qaltırauı basılıp, ber az käyıfe tözälde.

Baştaraq Tuqay za, min dä hüz taba almağan keüyek, ber-berebezzeñ küzebezgä qaraşıp, tik ultıra inek. Bara torğas, bezzeñ mäcles bik küñelle bulıp kitte. Küberäk hüzzärebez şiğır vä şağirzar, Qazan häm dä möhitebez haqında ine. Tuqay Qazandağı tormoşonan yalqqanın, şul säbäple qımızğa irtäräk bulha la, Qazandan kitergä aşıqqanın höyläne.

Tuqayzıñ hässas küñelenän sıqqan bik ğadi genä hüzzäre, unıñ bıl donyanan häm dä üzeneñ möhitenän razıy bulmauı miñä yaqşı uq zur täsir birze. Bıl vaqıtta bezzeñ ikebezzeñ dä küzzärebezzä ihtıyarhız atılıp sıqqan küz yäştäre yaltıray ine.

Tuqayzıñ ruhı kütärelde. Üzeneñ Peterburgka saqırılğanın, unda barıp qaytırğa telägänen höyläne. Tuqayğa Qazandan tura Peterburgka barıu uñayıraq bulğanın, Öfögä kilep, kire Peterburgka kiteü ber az räthez ikänen belhäm dä, unıñ telägenä qarşı ber hüz äytergä telämänem. Unıñ bıl yañılış planında ayırıusa ber şiğriät bulğanğa kürä, Tuqayzıñ Peterburgka kiteüye qızıq hımaq toyola ine.

Bezzeñ irtä başlanğan mäcles tamam bulğan vaqıtta, qoyaş bayığan ine.

Tuqay «Säbah»qa qaytıu menän, Peterburgka barasağın häbär birep telegramm huqtı. Şul qararı buyınsa Tuqay Öfönän Peterburgka säfär itte.

Tuqay Peterburgtağı säfärendä 15 kön samahı yöröp, apreldeñ 18-zärendä täkrar Öfögä qayttı.

Tuqay bıl säfärenän ğäyät yonsop kilgän ine.

Ul bisara Peterburgta ber zä üze ömöt itkän küñel rähätlektärenä osray almağan. Üz täkbire menän äytkändä, «bıl säfär — häyırhez säfär» bulğan. Ul yöröp, nihayät däräcälä vatılğan. Üzendä hälhezlekteñ bik küp artqanın hizgän. «Niñä barzım?» tigän köngä töşkän.

— Yul yöröü bik qıyın buldı. Küp vaqıtta säy esmäy kilergä tura kilde,— tine.

— Niñä säy esep, rähätlänep kilmänegez?— tigäs:

— Säy alıp kerer keşe bulmanı, min üzem vagonda vaqıtta töşöp yörörgä qurqam, yä poyızd kitep qalır,— tine.

Tuqayzıñ Öfögä ikense märtäbä kileüyenä baqsalarza ağastar yapraq yarğan, yır östö yäşel mamıq keüyek yäş üländär menän qaplanğan, qımızzar häzerlängän ine. Bik matur qoyaşlı köndä şähär baqsahına sıqtıq. Unda qımız eskändän huñ, ağastar arahındağı asıq yırgä yäşel ülän östönä barıp yattıq.

Tuqay:

— Qayza ul Peterburgta bıl haua menän bıl yäşellektär! Unda yäşel nämälärze huğansı märyälär qulında ğına kürep qalırğa bula,— tine.

Qımız esep, saf hauala yatıu Tuqayzıñ sälämätlegen qaytarğan keüyek buldı. Hauanı maqtay, irken hulış ala, ike hüzzeñ berehendä «sälämätlek hauahı esäm» tip höyläy ine.

Tuqay Öfönöñ saf hauahın, matur baqsaların bik yarattı. Şunıñ ösön Öfölä torğanda, az ğına qoyaşlı vaqıt bulha, baqsağa sığa, qımız esep, yäşel ülän östöndä yata ine. Baqsala yäşel ülän östöndä yoqlap kitkän vaqıttarı la buldı.

Tuqay Öfögä huñğı märtäbä kilgändä, ber häftägä yaqın torop, äüälge qararı buyınsa, qımız eser ösön, Troitskiğa kitte.

Öfö Tuqayzıñ däräcähenä mönasip his ber häräkät kürhätä almanı. Tuqayzıñ Öfögä kileü hörmätenä his ber mäcles-fälän tärtip qılınmanı. Unıñ Öfögä kilgänen küp keşe belmäy zä qalğandır.

Tuqayzıñ Öfölä ütkärgän 10—15 kön ğümere «Säbah» kötöphanahınıñ artındağı bülmälä ütte. Unıñ küñelen asıp, ruhın kütärerlek his ber eş eşlänmäne. Ber ğailänän başqa, hosusi däğüät itep küñelen asıusı la bulmanı.

Tuqayğa qatışırğa, unı hörmät itergä yaramağan keüyek häräkät ittelär.

Unıñ auırıu ruhın kütärer ösön, Öfö halqına här törlö tädbirzärze qılıu teyışle bulha la, Öfö bını buldıra almanı. «Säbah» bülmähenä töşöp, şunda yatıp, şunan säfär itte.

Vaqıtında Öfölä teyışle hörmät kürhätä almağan Öfö yäştäre, Tuqayzıñ vafatına ber yıl tulıuı mönäsäbäte menän, «Tuqay kisäläre» yahayzar. Öfönöñ qızzarı, yıgettäre Tuqayzı hörmät menän iskä töşörälär. Fäqät bıl hörmätte Tuqay üze kürä almay.

Click or select a word or words to search the definition