Fäqirlek menän ütkän tereklek

Qış fasılı... Küptän buran. Auıldıñ ber başındaraq ber yortta başı halam menän yabılğan ber öy. Işek aldında sıbıqtan ürep yahalğan solanı bar. Buran-el kermähen ösön, tires menän hılanğan. Solan esendä, ber möyöştä, ber zur qabıq alap menän köl tora. Östön äzeräk qar basqan. Ikense möyöştä ike-ös par hepertke menän ber par sabata eleüle tora. Häm yırzä ütmäs balta menän kiselmeş yomoro sey qayın utındarı arqırı-torqoro yatalar. Öyzöñ ike täzrähe bar. Uram yağındağıhı dürt ölgölö, ikensehe meyıs yanında uyıp qına yahağan da, bıyalahı vatılğas, qarındıq quyğan. Işekteñ uñ yağında meyıs, alğa taban ber az qıyışıraq bulğas, yımerelep kitmähen ösön, ike qayın teräü menän terägän, tötön sıqqan urındarın qızıl balsıq menän hılağan. Türzä hike. Hikegä iske sepräktän tuqığan balas yäygän. Stena buyında, qızıl frantsuz menän yamağan, alasa tışlı ike mendär yata. Mendärzär arahında yıñ töptäre yırtılğan ber iske tun bar. Hikelä, meyıs turahında, arttağı kügändäre vatılğan ber iske handıq, asqanda qul menän totop tormahañ, qapqası artqa töşä lä kitä. Handıq östöndä taş tärilkä esendä, ike-ös par sınayaq, ikäühe yamaulı. Şul turıla stenala arqırı ağas qazaqlap, sittäre kitelep bötkän ös-dürt qaşıq tezep quyğan. Qazan turahında möryälä balsıq berlä qoş oyahı keüyek tüñäräkläp yahağan ber urın bar, esendä äzeräk şırpı menän ike tin aqsa yata!

Yort aldında qura, qoyma-fälän yuq; mägär öyzän yıraq tügel, qamış menän qısıp yahağan käzä azbarı bar; haqalın helketä-helketä käzä köyşäp yata.

Qoyaş bayığan. Öyzöñ ese qarañğı. Mägär usaqta ğına azıraq ut äkren genä, yalt-yolt itep kenä yanıp tora. Butqa beşerergä tip qazanğa halğan hıu qaynarğa yaqın bulıp, boso öygä taralğan: şul säbäple öygä äzeräk yäm (qot) kergän...

Usaq aldında ber qatın yarma yıua, başındağı yaulığınıñ tübähe tuzıp tişelgän; alyapqıs bıuğan, sabıuın qıstırğan, yıñdären hızğanğan, ber qulı menän tabaqtı, totop, ikense qulı menän, yarma ağıp bötmähen ösön, tabaqtıñ siten totqan. Uñ qulına yarma yıyılıp tora. Hike östöndä ber bala huzıp-huzıp:

— Inäy, äpäy, inäy, äpäy!..— tip, qısqırıp ilap, kümäs horay.

Anahı:

— Seü, timen, balam! Seü, timen, bına häzer atayıñ qaytır. Ul qaytıuğa butqa beşer, sabır it. Min hiñä ällä qayzan äpäy tabıp birmäm inde,— tigän vaqıt işektän iske şarf urağan, qısqaraq bişmät keygän, alyapqıs bäylägän, tişek bürek, yañı sabata keygän, mäğlümäneñ ire Niğmätulla ağay höylänä-höylänä kilep kerä: — — Ey, bıl donya, üzem kön-tön hezmättä, bına ber qoro äräm tamaq qatın, qapqanan kergän yuldı la köräp quymağan. Bına ni äyterheñ inde bığa! Ällä, bınan huñ, öyzä üzem qalayımmı ikän inde?— tigän vaqıt qatını Särüi, yarmahın qazanğa hala-hala, irenä qarşı qısqırıp äse tauış menän: — — Ällä öyzä qalğas ta, tik torzo tip belä? Bıl qähär huqqırı irzärgä ğümerzä yarap bulmas! — Niğmätulla:

— Tik tormay utın kisteñme, çert-şaytan...

Särüi:

— Aşa, tik torğan! Bıl qazanğa halıp torğan yarmanı küktän töştö tip beldeñme ni?..

Niğmätulla:

— Kemgä eşläneñ? Min qayzan beläyım...

Särüi:

— Ähmäzi qatını Fatima abıstayğa aş-hıu äzerlänem, şämbe kön qunaqtar saqıralar ikän.

Niğmätulla:

— Nindäy qunaq ul tağı?.. Ütkän kön genä öy tulı qatındar saqırğandarın kürgän inem. Bayzar qunaq bulışıuzan buşamastar ağay, hozay birgäs...

Särüi:

— Zahidulla ağayzıñ... auılğa ozatqan qızı Gölsirä kilgän ikän, şunı keretep sığarabız, tip ultıra ine.

Niğmätulla hikegä kilep ultıra la kesähen aqtara başlay. Qulı menän ber qap-qara yansıq (...); yansıqtı aldına hala la qağızzı ber tarafınan yırtıp alıp, qulı menän bötöröp, auızı menän tököröp yäbeşterä lä, mäğlüm yansıqtan usına tämäke halıp, qağızğa tultırıp, auızın berketep, meyıs yanına barıp, sügäläp ultırğan keşe keüyek ultırzı la, tämäkehen qabızıp ber genä tarta la, ike barmaq arahına qıstırıp, his qayğıhız keşe keüyek hüzgä kereşä:

— Hin, hin, samauır quymayhıñmı ni? Bögön min kön buyı ber yaqşılap säy eskänem yuq.

Särüi:

— Säy bulmağas, samauır quyıuza ni fayza bar?.. Ikmäk tä yuq, on böttö...

Niğmätulla:

— Äle ber bot on alğanğa ber azna la bulmay... Şul böttö läme?.. Niñä bik bäräkäthez buldı?

Särüi:

— Bötmäy ällä... Keşenän üteskä alğan ikmäktär bar ine. Şularzı birzem. Dinmöhämmät qatını Häsbigä ber ikmäk birähe bar ine.

Niğmätulla:

— Ay-hay, ber zä yıteşep bulmay. Min eşkä kitkändä äytep qalmağanhıñ ikän, Sazrıy bayza arış ononoñ yaqşıhı bar ine.

Särüi:

— Lavkala, Vasiliyza, yuqmı ni?.. Unda la arış ono barzır.

Niğmätulla:

— Bulıu menän...aqsa qayza? Yanımda altmış tin aqsa bar. Häzer säy-şäkär käräk, bıl arala it tä aşağanıbız yuq, ike-ös qazaq it alıp, hurpa eserbezme ikän tip uylağan inem. Sazrıy bay kötäsäkkä birer, irtägä barğanda alıp qaytırmın, botona ber-ike tin oshoz za bulır...

Bıl hüzzärze höyläşkändä ular, ber-berehe menän asıulanışqan keşelär keüyek, qısqırıp-qısqırıp höyläşälär ine. Ah, ni qara fäqirlek bälähe ütkän şul.

Şul vaqıt qazan bığır-bığır qaynay. Särüi ber qulı menän butqanı bolğap, ikense qulı menän hike astına tığıp quyğan mayzı alıp, ğäcäpkä qalıp, ber az torğas:

— Ay hozayım, rabbım, qähär huqqırı besäy (mısıq) mayzı aşap bötörä yazğan! Köndöz genä Ähmäzi ağayzarza bauırhaq beşergändä, qultıq astıma ğına qıstırıp alıp qaytqan inem.

Niğmätulla:

— Hi, bulmağan nämä!.. Keşe mayzı şul yırgä quyamı ni?.. Tışqa, solanğa, qıstırıp quyalar unı. Ul besäy — muyının borop taşlay torğan ğına besäy ul, zıyandan başqa ber fayzahı yuq.

Särüi:

— Min qayzan beläyım unı?

Niğmätulla:

— Niñä belmäskä, här kön quyğan ber nämäne aşap torğas.

Särüi:

— Rizıqqa yazmağandır inde... — Niğmätulla:

— Yazmas şul. Nämä-qaranı urınına quya belmägäs. — Särüi:

— Yä inde küp lıqıldap ultırma...— tip, mayzıñ besäy aşağan urının bısaq menän qırıp taşlay za, qazanğa halıp, bolğay başlay.

Niğmätulla tämäkehen tartıp bötöröp, başı tarafına tököröp taşlanı la, hikegä ultırıp, käyıflänep hüz başlay: «Ay-hay, bıl Sazrıy, ay-hay, bıl Sazrıy bay za bayıp böttö. Bögön ambarza on buşattıq. Ambar tulı arış ono menän holo. Ul it tigän nämä tup-tulı! Allahı täğälä birgän dä quyğan».

Särüi butqanı töşörä başlay. Niğmätulla ayağın sisä başlap, hay, sabata la tuzğan ikän, his ber yıteşer häl yuq, tip, keyımdären halıp, şäm (lampa) yandıra başlay. Filtähe sıqmay torğanda Niğmätulla asıulanıp: «Ay, alla huqqırı nämä, kütärep torop huğırmın, qayza enä? Sänsep almay bulmas».

Särüi butqanı hikegä quyıp, tüşenän enä alıp birä. Niğmätulla filtäne tartıp ta sığara, enä şart itep hınıp kitä.

Särüi:

— Ällä enäne hındırzı inde, bögön genä Ähmäzi ağay¬zarzan alıp qaytqan inem, zıyan östönä zıyan bula la tora.

Möryähez lampanı yağalar, torbahı bulmau säbäple, lampanıñ yaqtıhı üze tirähenän başqa yırgä kitmäy.

Särüi qara ğına alasa tışlı aşyaulıqtı kilterep yäyä lä, butqanı kilterep, aşarğa ultıralar. Mäğlüm balağa la tustaq menän butqa halıp birhälär zä, az tip üpkäläp, ayağı menän tibep yıbärä; ul arala mäğlüm lampanı bärep auzara; şäm qähär huqqırınıñ yıze quptarılğan ikän, auıp kitep, mayı aşyaulıqqa tügeleü menän, ut törtölöp yana başlanı.

Niğmätulla ağay, qurqıp kitep, ni eşlärgä belmäy, aşığıp aşyaulıqtı tabaq astınan tartıp ala la hünderä başlay. Ul arala tabaq ta hikenän izängä äylänep barıp töşä. Tabaq qaplanıp töşöü säbäple, butqa la aşarğa yaramaslıq bulıp, izängä yäbeşä. Niğmätulla uttı hünderep bötöü menän, ut yandırğansı sabır itmäy, asıulanıp balahın huğıp yıbärä. Balanıñ küzenän uttar kürenep, qısqırıp ilay başlanı. Ul arala Särüi lampanı yañınan yandırayım tihä, filtähe menän yızze taba almay. Yız, tabaq menän izängä töşöp, izändä tuqtamay tura bazğa töşkän ine, ut yağıp qararğa şırpı yuq, Särüi usaq yanına barıp, utlı kümer östönä ber ağas halıp, uf-uf tip örä-örä saq uttı yandırıp, yızze ezläy başlanı.

Särüi izän astın vä ğäyre urındarzı qarap taba almağas, yızzeñ bazğa hicrät qılğanın belep, bazzı asıp töşöp kitä. Ul arala ber keşeneñ balahı yomoşqa kilä ikän. Niğmätulla ağay, bazğa töşmähen ösön, qatı-qatı qısqıra başlanı: «Kermä, timen, kermä!»— tip qat-qat qısqırha la, bala üzenä qısqırğandı belmäy, bähethezlegenä qarşı, tura işek asıp kereü menän, tura bazğa yöztübän töşöp tä kitä. Öy keskenä bulıu säbäple yañğız Särüi bazzı tultırıp tora; bala la Särüizeñ östönä barıp töşä, ber nämähe auırtmaha la Särüi yığılıp, utı hünä, Niğmätullağa: «hin, hin!»— tip qısqıra başlanı.

Niğmätulla asıulanıp, balanı hügep: «Ni buldı, qähär huqtımı, yır yottomo? Alla huqqırı, ni nämä!— tip törlö-törlö qäbähät hüzzär menän hügep, ağastı yandırıp birä.— Bıl donyanıñ bälä vä qazahı bötörmö ikän?.. Haman qaza, haman qayğı, häsrät, ni eşlärgä?»

Särüi ut menän ayaq astın qaraha, ni küze menän kürhen! Yızze ayağı izep vatıp bötörgän; alıp qarap eşkä yaramasın belep, Niğmätulla ağayğa birä. Niğmätulla bik asıulanıp: «Küzeñ sıqqanmı ni? Şul yızze kürmäy vatıp bötörgänheñ!»— tip, qısqırıp hügä başlay. Särüi zä tik torahı kilmäy, qarşı yauap qaytara: «Min qayzan küräyım? Qarañğı bazza mine yın tip beldeñme ni?..»

Niğmätulla:

— Tağı qarşı yauaplaşahıñ!— tip bazzan sığıp kilgändä halıp ta yıbärä.

Särüi qaytanan bazğa töşöp kitä. Niğmätulla la, ber birgändä birergä käräk tigän keüyek, ayağı menän huzılıp tibäm tigändä, üze lä bazğa yığılıp töşöp kitä. Niğmätulla bazğa töşöüyenä ğäyät asıulanıp, bazzıñ esendä Särüizeñ yağahına barıp yäbeşep, östönä menep Särüize tuqmay. Bazğa töşkän bala la qurqıp, min säbäp buldım tip qurqıp, ilarğa la belmäy, utqa basqan besäy keüyek, yügerep sığıp kitä. Uramğa sığıu menän ul, bınday qurqınıslı huğıştan sälämät qalıuına şat bulıp, qısqırıp ilay başlanı. Ul arala bıl balağa Yaqup ağay menän Љäni ağay osrayzar za ilauınıñ säbäben horayzar. Bala la eşte ber-ber höyläp, Niğmätulla ağay qatının ülterä tiyeüye menän, Yaqup menän Љäni yähäteräk yügerep, Niğmätulla ağayzıñ öyönä kerälär. Aşığıp kereü säbäple ular, bazzıñ asıq ikänen belmäy, ikäühe ber yulı bazğa töşöp tä kitälär. Yaqup ağay menän Љäni, qayza töşkändären belmäy, bıl nindäy soqor tip feker qılıp torğanda, Niğmätulla menän Särüizeñ şap-şop ülterä-ülterä tigän törlö tauıştarın işetep, qayhı tarafta ikändären belmäy, arlı-birle yöröy başlarğa ithälär zä, dürt olo keşe bazğa hıyışa almay, izängä nığıraq bäreleüzäre säbäple, meyıs helkenep ber taraftan ike-ös kirbes yımerelep, berehe Yaqup ağayzıñ başına töşöp, mañlayın yarıp, qan ağıza başlay. Yaqup ağay kirbes töşkänen belmäy, Niğmätulla huqtı tip farız qılıp qısqırıp:

— Miñä niñä huğahıñ?.. Mine qatınıñ tip beldeñme?— tip, Niğmätullanıñ yağahına yäbeşä, küzgä törthäñ kürenmästäy qarañğıla Љäni ağay qauşap, qurqıp, ni eşlärgä belmäy, aşığıp, ber taqtağa başı bärelep, başı yärähätlänmähä lä, küz töbö yapraq miqdarı qara yanıp sığa. Љäni ağay za, kem huqtı ikän, tip uylap: «Alla! Alla!»— tip qat-qat qatı-qatı qısqırha la, bazzağı tauıştı kem işethen?.. Niğmätulla ağay menän huğışıu säbäple, Särüi ısqınıp kitep, bazzan sığıp, öyzä tormay, kürşelärenä barırğa uylap, sığa başlanı. Ul arala bazğa töşkän mäğlüm bala qaytıp, eşte atahı Şakir qartqa höyläü säbäple, Şakir qart tura öygä kilep kergändä, işektän atqan uq keüyek sığıp kilgän Särüigä bärelep artqa yığılıp kitep, äüäl zeker itelmeş sey qayın arqahın yara. Särüi, tuqtauhız atılmış uq keüyek, qeüät menän ilap, kürşelärenä barıp eşte höyläp, Häkim ağayzı alıp kilä.

Ul arala Yaqup ağay Niğmätullanı ber möyöşkä alıp barıp, yığıp, östönä menep ultıra. Љäyre kürşeläre kilep, ut yandırıp, hämmähen ayırıp bazzan sığaralar. Niğmätulla ağayzıñ haman asıuı basılmay, Yaqup ağayğa qarap: «Hin mineñ öyzö basırğa kilep, basa almağas, huğış sığarğanhıñ ikän. Razboy, razboy!»— tip qısqırıp. Yaqup ağayğa barıp yäbeşep huğa başlay.

Yaqup bıl bälägä ni eşläp kilep kerzem, bıl nindäy ayaq astınan sıqqan bälä tip, ükenep-qayğırıp: «Bäylänmä, bäylänmä!»— tip qısqıra.

Niğmätulla:

— Niñä bäylänmäskä! Ni ösön yort basıp, huğış sığarahıñ?

Ul arala başqalar ber-berehenän ayırıp alıp kitälär. Niğmätulla, guahlandırıp, eşte sudqa qaldıra.

Keşelär sığıp kitkäs, Niğmätulla menän Särüi ikehe ike urınğa ultırıp, ber-berehenä öndäşmäy, asıulı yözzäre menän ultıralar. Şulay bulha la Niğmätulla ağay as, aşağanı yuq. Sızar häl yuq, ihtıyarhız qatı tauış menän hüz başlanı:

— Ni eşläp ultırahıñ, tağı samauır quymay... — Särüi:

— Eskeñ kilhä, quy za es, qulıñ bar bit!.. — — Niğmätulla: — — Bına min «quy za es»te yañınan nıqlap birermen äle...

Särüi:

— Birzeñ inde, yıter, hiñä gelän-gelän birzermästär. As häyırse! Hindä minän başqa keşe qatın da bulıp tormas!

Niğmätulla:

— Bar, sığıp kit!.. Hin yaqşı bulhañ, min dä bılay bulmas inem,— tine lä, mendär astına quyğan aq tundı keyıp sığıp kitä. Lavkağa kerä lä: — — Arıumı, Vasiliy!— tip äyteüye menän, Vasiliy sızay almay kölä başlay. — Niğmätulla unıñ ni säbäple kölöüyen belmäy, bıl nizän kölä ikän, tunım yırtıqtan kölä, tihäm, äüäldän här kön keyıp kilä torğan tunım, ul vaqıt kölmägäs, bögön kölmäs ine, ällä huğışqandı işetteme ikän?— tip aptırap, oşolay yauap birä:

– Ştu smiutsa?..

Vasiliy (tatarsa):

– Yuq, üzem äüäldän kölöp tora inem,— ti zä yañınan kölä başlay; kölöüyeneñ säbäbe — Niğmätulla bazza yörögändä bitenä änüağ ürmäkes şähäre yäbeşmeş ine. Bını üze belmäy barğan ine. Ber sirek säy, yartı qazaq şäkär, ber qazaq kerändil alıp qayttı.

Şul uq yort. Marttıñ un bişense könö. Niğmätulla öyzä yuq. Rus auılına yäkşämbe bayramına kitkän. Särüi meyıs tultırıp ikmäk halğan, öygä ikmäk yıse sığıp kitkän. Meyıs tirähendä yöröü säbäple, Särüizeñ yözö qızarıp kitkän, samauır quyğan, üze samauırzıñ moron töbön qamır menän yäbeşterep ultıra. Samauırzıñ esenän hiräk-hiräk hıu tamıp, şac-şac tip dähşätle-dähşätle tauıştar sığara. Häm dä samauırzıñ al tarafındağı seltäre hınıu säbäple, ike qolağına timer sıbıq menän tartıp bağlağan.

Samauır qaynağas, iske qalay hauıttan säy alıp, tıq itterep säynükkä halıp yıbärze lä, hıu ağıza başlay. Samauırzıñ morono tar bulıu säbäple, hıu bik ozaq ağa. Säynükteñ morono vatılğanğa, qalay menän moronon urap quyıp, timer sıbıq menän qorşağan. Qapqastıñ totqahı hınğas, ağas quyğan. Älhasil, säynük bik küp törlö zinnättär menän zinnätlängän ine. Hıu ağızıp, utqa ultırta la, aşyaulıq yäyıp, sınayaqtarzı ultırtıp, samauır ultırta torğan, uyılıp-uyılıp yanğan taqtanı hikeneñ ber sitenä quyıp, samauırzı kilterep ultırta. Ul arala, ut östöndä ultırğan säynük tä bığır-bığır qaynap, qapqastı sıltırata başlay. Ikmäk tä beşep, Särüi hozur menän säy esergä ultıra.

Ul arala Bibi äbey ah-vah itep kilep kerä. Särüi qauşap kitä.

— Ni buldı, äbey?.. Ni buldı?— tip qat-qat horay başlay. — — Ni bulhın, balam?.. Auıldıñ ber tarafında ber keşe araqı esep yanıp ülgän, ti. Äyteüzärenä qarağanda, bezzeñ Niğmätullağa oqşay, ti. Allahı täğälä häyırle qılıp, bağıy imen birhen inde, här qayhıbız bara torğan urın, qasıp qotolop bulmay... — Särüi ilap:

— Ay allam, nizär eşläyım ikän?.. Bigeräk bähethez baş ikänmen, bigeräk nasar urındarza vafat buldı, yöräktäremde yandıra. Öyzä, tüşäk östöndä yatıp ülhä, tağı ber häl ine, unday urındarza vafat buldı, äzäm arahında la oyat...

Bibi:

— Sabır it inde, balam! Ällä ul bulmas, ikense keşe bulır. Ul bula qalha la, ilau menän fayza yuq inde.

Särüi:

— Şuldır, äbey, şuldır. Mineñ bähethezlegemä qarşı tura kilgänder. Ällä nizär kürer könöböz barzır äle, üzebez belmägäs tä...

Ul arala Säyfetdin qart balahı Häbibulla, yügerep kilep kerze lä, bılarzıñ ilap ultırğanın kürep, tuqtap tora.

Särüi:

— Niñä kildeñ, Häbibulla, ni yomoşoñ bar?.. — Häbibulla:

— Üzegez işetkänhegezzer, ilap ultırahığız bit. — Särüi:

— Äle ber tatar ülgänme?.. — Häbibulla:

— Ul tatar tigändäre Niğmätulla ağay ikän... Auıldıñ bıl tarafında ülgän, ti. Yuldıñ ber yaq sitendä yata, ti. Yanında ber bot on menän bäräñgehe bar, ti. Şuğa häzer starosta keşe alıp bara. Zakon, doktor kilgänse, qarauıllarğa quşa ikän.

Särüi küzen yıñ oso menän hörtä-hörtä:

— Nihäl itäyım, hozay quşqan eşter inde. Bik bähethez ikänmen, ber rähätlänep ğümer hörä almanım. Fäqir genä bulhañ da, tigez genä ğümer hörhäñ, şul bik yaqşı ikän. Bıl donyala rähät kürä almanı, allahı täğälä ähirättä birhen inde.

Bibi qarsıq:

— Inşa alla, ähirättä birer. Bay bulıp vafat bulğandarğa qarağanda, fäqir keşe ocmahqa qırq yıl aldan kerä, tip äytälär ikän mullalar.

Särüi:

— His bulmaha, ähirättä birhen inde.

Bibi:

— Ülgän keşe ülgän, ülgän artınan ülep bulmay. Äle hezzeñ bik qayğırır yıregez yuq, äle yäş kenä. Hezzeñ üzegezzäy berär yäş tabılır, yuq ösön ilamay tor äle.

Särüi:

— Unıhı şulay za şul, üleüye menän keyäügä barıuı la keşenän oyatıraq bulır...

Bibi:

— Niñä oyat bulhın, qarar keşe bulmağas, ber zä oyat bulmas.

Särüi:

— Keyäü tabılır tabılıuın da, bigeräk tä auırı — bıl iremde häyätläp quyıuı. Käfengä, sazaqağa aqsa qayzan alırmın ikän? Käfende Sazrıy bay birhä lä birer, bütändären qayzan alırmın ikän?..

Bibi:

— Inşa alla, barıhı la tabılır,— tigändä, ber bot on menän bäräñgene starosta arqılı kilterep birälär.

Ös-dürt köndän huñ stanovoy menän doktor kilep qaray za, «araqı esep vafat» tip, kümergä ämer itälär. Keşe arahında törlö hüzzär küp bula, «Niğmätulla araqı esep ülgän, mosolman zıyaratına kümergä yaramay», tip äyteüselär zä bar. Fäqirlek nizär kürhätmäy!..

Şul uq yort. Niğmätulla ülgändän ber-ike ay huñ solandı yaqşılap tazartqan, Särüi yözönä aqbur yağın ağartqan. Qırq biş yäşendäge Särüi barmaqtarına yözöktär, beläktärenä beläzektär keyıp, türbaşına menep ultırğan, täzrägä qarap oşo yırzı yırlap ultıra:

Bezzeñ uram arqırı ağa hıuzıñ halqını,

Şul yäneyım iskä töşhä, yana yöräk yalqını, äleh...

Ul, hiräk-hiräk täzrägä qarap, asıq yöz menän kölöp-kölöp quya. Särüizeñ yorto turahında, uramdıñ ikense yağında, Ähmätğäli arlı-birle yöröy. Ul qızıl bişmät keygän, qara bilbau menän bilen bıuğan, beyık üksäle itek keyıp, salbarın halındırğan. Ähmätğälizeñ ata-äsähe yuq, kem tura kilhä, şunda hezmät itep tamaq tuyzırıp yöröy torğan ber keşe ine. Şul vaqıt uram buylap, Bibi qarsıq aqrın ğına kilep:

— Isänme, Ähmätğäli balam?— tip tuqtanı.

Ähmätğäli:

— Allağa şökör äle, äbey, üzegez isänme? Yä, äbey, eştär bulamı?

Bibi äbey:

— Aqrın ğına yörögän bulam şunda, keşe qayğıhın qayğırtıp.

Ähmätğäli:

— Barıbız za üzebezzeñ qayğıbızzı qayğırtqas, qatındı qayzan alabız, bezgä kem baş qoza bulır?..

Bibi äbey:

— Şulay şul, Ähmätğäli, bezgä keşe ösön yörögäs tä yarar.

Ähmätğäli:

— Yä, äbey, kisä barzıñmı, şunı äyt! Bezgä bütän hüzzeñ käräge yuq, eş bulırlıkmı?

Bibi äbey:

— Ey balam, bez yörögän eş bulmay qalamı huñ? Kisä barzım, unday-bınday kitaptar, äkiättär höyläp ultırzım. Tahir menän Zöhräneñ ğişıq bulğandarın, şul yulda yöröp qauışa almay vafat bulğandarın — hämmähen höylänem. Üze lä rähätlänep kitte. Säy quyzı. Keyäügä barıu yayzarın höyläp kenä ultıra inem, qähär huqhın, Gölyamal kilep kerze lä, min sığıp kitkänse, sıqmanı. Inde bögön äytermen häm künderermen tip barğanda bına üzeñä yulıqtım. Huş, hau bul äle, min kerep eşte buldırıp sığayım.

Ähmätğäli:

— Huş, isän bul, äbey.

Bibi äbey Särüizeñ işegen asıp höylänä-höylänä kerä:

— Keyäügä barırğa äzerlängän qızzar şikelle, ni eşläp ultırahıñ, Särüi qızım, ni eşläp ultırahıñ?

Särüi (kölöp):

— Anau-bınau qızzarzan artıq bulmaham, mineñ qayhı yırem qızzarzan käm?!

Bibi äbey hikegä ultırıp:

— Arıumı, balam, isän-hau ultırahıñmı?

Särüi:

— Allağa şökör, äkrenläp kenä. Љäyıpkä almahañ, qız bulıp keyäügä barırğa ultıram äle...

Bibi äbey:

— Kem ğäyıpkä alhın? Yäş kenä köyö keyäügä barmay, keyäü yözön kürmäy nisek torahıñ inde? Niğmätullanı onotqanhıñdır inde?

Särüi:

— Ey äbey, onotmayhıñmı huñ inde? Ülgäne yaqşı buldı. Ällä ikense, yäşeräk, keyäügä barır inem. Yäşärep, rähätlänep qalır inem. Äle lä küñelem, qızzar küñele keüyek, därtlänep tora, yäş keyäü menän quşılıuzarımdı uylap, rähätlänep qalam.

Bibi äbey:

— Ey balam, ul hüzeñ bik dörös! Bına min üzem undayzı bik küp kürzem. Un higez yäşemdä, ayğır keüyek yörögänemdä, atay totto la keyäügä birze. Birgän keyäüye utız biş yäşendä, zur haqallı ine. Birgänen üzem dä belmäy qaldım; tauarın-aqsahın alıp, nikah uqır sağında ğına beldem. Nikah uqığanda Sälih ağay kilde lä: «Ilau — rizalıq ğälämäte»,— tip nikah uqınılar. Şul kiste mıltıq atıp, keyäü kilep kerze. Kilep kereü menän küñeldärem halqın bulıp kitte, barı ber märtäbä şälemde kütärep ber genä qaranım. Qaytanan kürähem kilmäne. Şulay itep, bıl möhäbbäthez irem menän un biş yıl torzom, haman bik yaratmay inem. Äldä vafat buldı. Şul irem vafat bulğas, utız biş yäşemdä ikense irgä barzım. Bıl irem utız biş yäşendä köslö, yäş matur yıget ine. Äüälge irem vafat bulıuına qat-qat şökörzär qıldım. Şulay rähätlek menän yıgerme yıl torğas, ille biş yäşendä vafat buldı. Allahı täğälä urının yännättä qılhın! Üzem dä qartayzım, ösönsö irgä bara almanım.

Särüi:

— Ay äbey, bik rähät ğümer hörgän ikänhegez. Hozay nasip itep, miñä lä ber yäş kenä ir tura kilhä yarar ine.

Bibi:

— Şulay inde, qızım, yäş höyäk — asıl höyäk bula. hiñä lä tabılır, ällä nisä urından horarğa toralar. Bına häzer genä Ähmätğäli menän höyläşep ultırzım. Hine alırğa bik ihlaslı yöröy, üzemä ällä nisä märtäbä äytte: «Äbey, horahana, horahana inde!»— tip, Ähmätğäli şikelle yıget bik bähetle qızğa ğına tura kiler, üze matur, üze taza, uğa quşılhañ, yañınan qız bulırhıñ!..

Särüi:

— Eyı şul, äbey! Üzem dä Ähmätğälize qasandan birle yaratıp yöröyöm. Öyömdö yıyıştıram, qızzar keüyek kenä, türbaşına menep ultıram. Ähmätğäli zä uramda, min hine alam, tigän keşe şikelle arlı-birle yöröy. Ber-berebezgä ğaşiq buldıqmı, tip tä uylap quyam.

Bibi äbey:

— Љaşiq bulhağız, bına min hezze ber-beregezgä quşıp, hauaplı bulayım. Hin aqsa-fälän küp horama, tuy uzzırırlıq bulha yarar. Ähmätğäli üzeñä kilä torğan keşe. Hatta tuyğa kileüzän qasmas.

Särüi:

— Üzemdeñ irem bulasaq keşenän niñä aqsa horayım! Tik ğitdät tulğansı sabır ithen.

Bibi äbey:

— Sabır iter, niñä itmähen! Ber-ike kön sabır iteü tügel, ber yıl da sabır iter. Qatın alıu tizlek menän bulmay, ber säğättä bula torğan qursaq uyını tügel bit ul! Sabır itkän morazına yıtkän. Aşığıu şaytan fiğılı, sabırlıq allahı täğälä fiğılı, tip äytkändär ğalim-ğölämälär.

Särüi:

— Äbey, inde ulay bulha, Ähmätğälizeñ üzen kürep, ber höyläşep väğäzäläşep quyırğa käräk. Arağa şaytan kerep quymahın.

Bibi äbey:

—- Ulay bulha, min bögön kis kilergä quşırmın.

Särüi:

— Yaray, ulay bulha, min äzerlänep torormon, hez bik harğaytmay ğına kilegez...

Bibi äbey:

— Yaray, ulay bulha, hau bulıp tor!— tip sapanın yabınıp sığıp kitä. Sazrıy bayzar turahında Ähmätğäli osrap: — — Ay-hay, bezzeñ äbey! Eşte buldırğandır, ahırı, bik qatı atlap kilä! — Bibi äbey:

— Bez yörögän eş bulmay qalmas... Bınday nisä eşte urınına quyğan äbeyıñ bulırmın min!

Ähmätğäli:

— Ni buldı, äbey? Yähäteräk, yöräktärem sığıp bara!

Bibi äbey:

— Nikah uqıtıp qayttım, tihäm, yalğan bulır, tuğrıhı, bögön yäsiğ vaqıtında qunaqqa saqırzı. Barmay qalma! Min dä barırmın, ni bulha la şunda bulır.

Ähmätğäli:

— Ras äytäheñme?..

Bibi äbey:

— Niñä yalğan äytäyım? Mine yalğansı tip beldeñme ni?!.

Ähmätğäli:

— Hüz räte menän genä äytäm. Bigeräk şatlıq qılğan ösön.

Bibi äbey:

— Ähmätğäli, balam, inde hüzzeñ turahı şul: hezgä-kilergä riza buldı. Üzegez, ber-beregezze kürep, höyläşep qarağız äüäl. Särüi üze lä şulay tip äytte. Ber bulğas, yähäteräk bulhın inde. Izge eşteñ, inşa alla, hozay tiz yünen birer.

Särüizeñ yorto. Bibi äbey yäsiğ namazın uqıy. Särüi samauırzıñ başın tübän qaratıp, şaltır-şoltor qağa. Ähmätğäli işek asıp höylänä-höylänä:

— Bezzeñ äbeyzeñ namaz uqıuı bötmäs inde, bınıñ, hauabın qayza quyıp bötörör ikän? Särüi tutaş, hin bik isän torahıñmı?

Särüi (tiz genä şälen alıp yabınıp):

— Allağa şökör, aqrın ğına torğan bulabız äle. Irhez qatındıñ torouında ni yün bulhın!

Bibi doğa qıla başlay, başın tübän quyıp, äqälle un minut vaqıt ütkärä. Bıl vaqıt Ähmätğäli tik tora. Bibi, qulın yuğarı kütärep, doğa qılıp bötörgäs:

— Ey balam, Ähmätğäli! Hauabı bulha, urını tabılır tabılıuın. Bez üzebez yalqausan, tön buyı yıgerme räqäğät näfel namazı uqıyım, yalqaulıqqa säbäp şaytan väsväsähe inde.

Ähmätğäli:

— Äbey, yaray äle hez namaz uqıyhığız. Bez ber zä uqımaybız, ni bulır?..

Bibi:

— Ey Ähmätğäli! Äle hezzeñ yäş vaqıt, azıraq uynap-kölöp qalığız!

Ähmätğäli:

— Dörös äytähegez, äbey, yäş vaqıt, azıraq uynap-kölöp yörömäy bulmay.

Bibi:

— Şulay şul, äle mine kürähegez bit: ike keşe uynap-kölöp yöröhön ösön nisä köndär zähmät sigep yöröyöm.

Ähmätğäli mıyığın borğan bulıp kölömhöräp:

— Rähmät inde, äbey, bıl eşegezze ğümer buyı onotmabız!

Bibi:

— Inde unıhın-bınıhın quyığız! Bına min barza ike arala bulğan hüzegezze höyläşep bötöröp quyığız.

Ähmätğäli:

— Inde, äbey, bez ikebez ber-berebezgä bulasaq keşe, bez ber-berebezze zur rashodqa batırırğa tırışmabız.

Särüi:

— Eyı şul, tuy uzzırırlıq rashod bulha yarar, unan huñ...

Bibi:

— «Unan huñ» tigän hüzeñ ni hüz?..

Särüi:

— Küpme aqsa, küpme tauar aldığız?— tip horahalar, ni äyterbez?

Bibi:

— Ey qızım, kem horahın? hin qız tügel bit inde, häzergä aqsa-fälän käräkmäy.

Särüi:

— Şulay bulha la...

Ähmätğäli:

— Yuq inde, äbey, häl qäzäre aqsa birmäy bulmas: qız bulmaha la, qızzan artıq äle ul bezzeñ Särüiyıhan! Yıte-higez hum aqsa, ike küldäk, dähi vaq-töyäk nämälär birmäy bulmas. Keşe arahında yıgetlekte kürep qalhındar.

Särüi:

— Min şul äytkän hüzzärgä riza...

Bibi (uynap):

— Ay-hay, hez ikegez aldan kileşep quyğan keüyek ikänhegez. «Љaşiq buldıq» tigän inegez, unıhı la dörösmö ällä?

Ähmätğäli:

— Hozay quşqandır inde.

Bibi äbey:

— Yaray, här nämälä lä täüäkkällek käräk: tuy qasan bulır?..

Ähmätğäli:

– Miñä, hut bögön bulhın! Ber bulğas tiz bulğanı yaqşı.

Bibi:

— Şulay za, balam, ğitdät tigän nämä bar şul.

Ähmätğäli:

— Äbey, huñ mullağa aqsa küberäk birhäñ, uqımasmı ikän?!

Bibi:

— Yuq, balam, şäriğät quşqan eşte aqsa ösön bozmastar.

Ähmätğäli:

— Häl yuq, sabır iterbez inde.

Bibi qarsıq menän Ähmätğäli sığıp kitälär. Ber-ike ayzan huñ, auıl räsemensä tuy qılalar.

Tuyzan ber un kön miqdarı huñıraq.

Särüi:

— Hin, häyırse, uram buyınsa yörögän et azğınına barğan min dä durak! Yaqşıraq ir tabılmas ineme ni?

Ähmätğäli:

— Yıter, timen, qara yöz! Yıter!.. Tik torğansı et urınına tuqmap taşlarmın!

Särüi:

— Kilep huğıp qara äle, nisek bulır ikän?.. — Ähmätğäli:

— Huğıu tügel, aryağına kiter! — Särüi:

— Äzer öygä kergäs, himerep kitkän ikänheñ, bik uzıp :höyläşmä!

Ähmätğäli:

— Öyöñä ut törtöp yandırırlıq bar. Şunıñ menän maqtanahıñ yauız qatın!..

Särüi:

— Hin häyırsegä unday öy zä yuq bit äle! — Ähmätğäli:

— Küp höylänmä, yıter inde. Yıter, timen, yıter!.. — Särüi:

— Yıtmähä ni eşläterheñ? Ällä ülterergä itäheñme?.. — Ähmätğäli:

— Hin läğnätte ülterep, Seber kitäyımme ni? Başıñdı vatıp bötörörmön, beläheñme?

Särüi:

— Ay-hay, tiz genä baş vatıu qayzan sıqtı?.. Vatıp qara äle!

Ähmätğäli, qızıp kitep, barıp yäbeşep, säsenän tartıp Särüize yırgä yığıp, ber märtäbä huğıp yıbärä. Särüi zä qısqıra başlay. Ähmätğäli «qısqırma!» tip barıp yäbeşä. Särüizeñ küldäge ayırılıp ta kitä. Kürşeläre kilep ayıralar. Särüi mullağa kitä, ayırılırğa horay.

Ul vaqıt Ähmätğäli zä kilep:

— Talaq! Talaq!— ti zä, sığıp kitälär.