Diñgezse Zaripovtar

Ir-eget ösön atay — iñ yuğarı ürnäk. Halqıbızzıñ asıl väkildäre, töp hönär itep Vatandı haqlauzı haylağan atalı-ullı Genrih menän Artur Zaripovtar bıl fekerze üz yazmışı menän raslanı. Neftekama qalahındağı, Krasnokama häm Yañauıl rayondarındağı bögöngö eştäre menän dä ular küptärgä tanış. Zaripovtarzıñ diñgezse dinastiyahın başlausı Ämir Änüär ulı la zamanında üz töyägendä bildäle şähes bula.

Ämir Änüär ulı

1912 yılda Yañauıl rayonındağı Iske Artauıl isemle boronğo başqort auılında tıuğan. Ata-äsähe uqımışlı, hälle bulğanlıqtan, yıget üz auılında mäzräsälä uqıy, huñınan eşse-krästiän mäktäben tamamlay, zamanı ösön belemle bulıp buy yıtkerä, ärmegä unı Tımıq okean flotına alalar. Härbi hezmättän qaytqas, rayondıñ Aqılbay auılındağı kolhozda isäpse bula, Böyök Vatan huğışı başlanğas ta, bron buyınsa tılda eşen dauam itä.

Bala saqtan moñğa ğaşiq Ämir Zaripov halıq yırzarın matur itep başqarğan, şiğırzar za yazğan. Kürşe auıl yıgete, ul saqta inde äsärzären matbuğatta bastıra başlağan bildäle yazıusı, tiñdäşe Ğaynan Ämiri menän dus bulğan. Flotta hezmät itkän vaqıtta urıs telen häybät üzläşterä, küp uqıy, donya äzäbiäteneñ näfis ölgöläre, şul isäptän böyök nemets şağirı G. Geyne äsärzäre menän tanışa. «Üzem Ğaynan dus keüyek şağir bula almanım, Geyneğa oqşap ulım şağir bulhın», tip Genrih isemen quşa. 1942 yılda frontqa alınıp, başta Alıs Könsığışta diñgezzä hezmät itä, huñınan auır huğıştar barğan Könbayış frontqa küserelä. 1943 yıldıñ sentyabrendä Smolensk ölkähen doşmandan azat itkändä batırzarsa häläk bula.

Genrih Ämir ulı

“Atayımdı moryak formahında töşkän fotohürättärenä qarap qına beläm. 1942 yılda ul frontqa kitkändä min ike yäştä genä qalğanmın”, — ti Genrih Ämir ulı. Atahı telägänsä şağir bulmaha la, unıñ ölgöhöndä diñgezse hönären haylay: hıu astı kämähendä hezmät itä ul.

Bala sağı huğıştan huñğı auır yıldarğa tura kilgän bulasaq diñgezseneñ. Bögön Neftekamağa qarağan Ämzä auılında yıte klastı tamamlağas, tisterzäre menän Udmurt ASSR-ınıñ baş qalahı Icevskiğa yullana. Köndöz eşläy, kistären eşse yäştär mäktäbenä yöröy, ber zä hınatmay yäş yıget: sport menän dä äüzem şöğöllänä, döyöm saralarzıñ da urtahında qaynay. Ber mäl “Komsomolskaya pravda” gäzitendä basılğan beldereü unı alıs yulğa saqıra. 1961 yılda Genrih Leningradtağı Yuğarı Härbi-Diñgez incener uçilişehına uqırğa inä. Ilebezzä atom energiyahın qullanıuzı kiñäyteü eşe kiñ yäyılderelgän osor romantikahı täsirendä mahsus energetik qulaylamalar fakultetın haylay. “Atayıma oqşarğa tırışıu, yäşlek därte yarzam itkänder, — tip häterläy ul saqtarzı Zaripov. — Konkurs zur ine, ber urınğa 11 keşe, imtihandar ber qıyınlıq ta tıuzırmanı, barıhın da uñışlı tapşırzım”. Tärtipkä yaraşlı, uçilişeğa qabul itelgändärze ber yılğa matros hezmätenä yıbärälär. Şulay başlanıp kitä unıñ härbi yulı. Ä huñınan biş yıl buyı Härbi-Diñgez flotına yañı kilä başlağan berense bıuın atom hıu astı kämäläre buyınsa belges hönären üzläşterä. Yäyge kanikulda tıuğan yaqtarına qaytqas, ğümerlek möhäbbäten osrata. Börö pedagogiya institutında uqığan Ishaq auılı hılıuı Zöhrä Ziäfät qızı yaulay unıñ därtle yörägen. Yäştär yazmıştarın bergä bäyläy, uqıuzı la ber yılda tamamlay.

Uçilişenıñ huñğı kursında Tımıq okean flotınıñ atom hıu astı kämähendä diplom aldı praktikahı ütkändä, üzen yaqşı yaqtan ğına kürhätkän leytenant Zaripovtı hezmätkä saqıralar. Kileüyeneñ ikense könöndä uq hıu astı kämähe donya okeanı kiñlektärenä dürt aylıq härbi decurğa sığa. Ike ayzan huñ, tıuğan yırzän bik alısta bulğanda, Genrihqa ulı tıuıuı turahındağı häbär kilep yıtä.

Ayzar buyı hıu östönä kütärelmäy tärän okean quyınında yözöüse kämälä hezmät yıñeldän bulmay. Ä bığa täüge bıuın atom hıu astı kämäläreneñ diñgezse haulığına kire yoğontohon da östähäñ... Bıl turala höyläü, däülät seren siseügä tiñlänep, küp yıldar tıyılıp kilde. Vatandı haqlau buyınsa izge burıstı namıs menän ütäü här härbi hezmätkär ösön bar nämänän östön quyıldı. Hıu astı kämäheneñ siklängän arauığında ozaq vaqıt konditsioner hauahı hulap, yahalma tazartılğan hıu esep, il imenlegen tämin iteü halqıbızzıñ ruhi yaqtan köslö häm nıqlı yıgettäre iñenä halındı.

Üz-üzenä ütä talapsan, bar quşılğandı yırenä yıtkerep eşlärgä öyrängän Genrih Ämir ulı berense bıuın atom hıu astı kämähendä un yıl hezmäte däüyerendä karapta reaktor, elektr häm mehanik ölöştäre eşe ösön tulıhınsa yauaplı bula. Ä bıl — üz hönäreneñ ısın ostahına ğına ışanıp tapşırılğan burıs.

“Hıu astı kämähendäge hezmät — üze ayırım ğümer ul", — ti Genrih Ämir ulı.

1977 yılda hıu astı kämäläre ösön iñ yañı qoraldar yıteştergän härbi zavodqa küserelä G. Zaripov. Hezmättä alğan bay täcribähen ularzı köyläüzä uñışlı qullana. Tağı la un yıldan, bulğan büläk-nagradalarına “Härbi hezmättäre ösön” mizalın östäp, ikense rang kapitanı däräcähendä zapasqa sığa diñgezse.

Artur Genrih ulı

Ul da atahı yulınan kitä. 1984 yılda urta mäktäpte tamamlağas, Sevastopol Yuğarı Härbi-Diñgez incener uçilişehına uqırğa inä. Unan atahı ölgöhöndä yadro reaktorzarı buyınsa yuğarı härbi belem alıp sığa. Artaban hezmät itergä Artur Kamçatkağa yullana. Tağı la atom hıu astı kämähe. Yıñ hızğanıp härbi hezmäten başlay yäş leytenant. Ata-äsähenän küskän kürkäm sifattar Artur Genrih ulına la tiz arala üz eşeneñ ısın ostahı bulırğa yarzam itä. Biş yıl hezmät itä ul Tımıq okean flotınıñ atom hıu astı kämähendä, härbi burısın ütäp, donya okeanında ber nisä ozaylı pohodta qatnaşa. Bildälängän vaqıttan küpkä aldaraq kapitan-leytenant däräcähe ala, yıtäkselekteñ bihisap maqtauına layıq bula. “Hıu astı kämähendäge hezmät şul uq eş inde, tik ul qäzimge tormoştağınan auırıraq ta, yauaplı la", — ti Artur Genrih ulı.

...Keşe tormoşo kötmägändä törlösä borola bit. Il yıtäkselegenä üzzären «demokrat» tip atausılar kilgäs, Vatandı haqlau ikense planğa küste. Härbizärzeñ matdi häle ütä möşköllände, irtägähe köngä ışanıs yuğaldı. Inde üzeneñ ike ulın ayaqqa bastırıp, keşe itergä teyış bulğan diñgezse Artur Zaripov yaratqan hezmäten qaldırırğa mäcbür bula. Bögön ul ata-äsähe, qatını häm başqa tuğandarı menän berlektä üz eşen asqan, läkin hıu astı kämähendä hezmät itkän yıldarın ğorurlanıp iskä ala.


Neftekama qalahı.

Click or select a word or words to search the definition