Bolan Balahı




Drama
3 şarşauza






Avtorzan.
Ütkän
bıuattıñ yıtmeşense yıldarında “Aqtiräk
– Küktiräk”, “Söyömbikä-hılıu”, “Il
Inähe”, “Bolan balahı”, “Arqayım”,
“Başqorttar” tigän pesalarımdı icad
itergä niätländem. Täüge ikehe yazılıp
ta, ber qayza la ütmägäs, qalğandarı yä
uylanılğın, yä başlanğan da taşlanğan
hälendä yörägemdä töyörlänep yörögäyne,
hikhän yäşem tulır köndärzä oşonohon
oslarğa nasip buldı. Sähnägä menmähä
lä, äzäbi äsär kimälendä qızıqhınıu
uyatır, tip uylayım.






Qatnaşalar:





  1. Mullahmät
    Qolahmät ulı Qolähmätov – tanılmağan
    özip, huğış veteranı.




  2. Güzäliä -- Mullahmätteñ
    qatını.




  3. Bayras,




  4. Nazliä -- ularzıñ
    ulı menän qızı, üsmerzär.




  5. Vilkim
    Ivanıç Kireyiv – tanılğan äzip, partiya
    eşmäkäre, huğış veteranı, Mullahmätteñ
    qorzaş utkürşehe.




  6. Tamara – Vilkimdıñ
    qatını.




  7. Ivis,




  8. Vilor – ularzıñ
    ulı menän qızı, üsmerzär.




  9. Ganna
    Mihaylovna – ukrain millätle huğış
    veteranı, elekke voyınvraç.




  10. Strelyayiv
    – huğışta mahsus bülek “smerş” (“smert
    şpionam”) kapitanı.




  11. Stepan
    Bondarenko – huğışta haldat şağir,
    Mullahmätteñ hezmättäşe.




  12. Şäfqät tutaşı.




  13. Härbi
    korrespondent.




  14. Eger.




  15. Militsioner.




  16. Alkaş Ğäläüi.




  17. Sanitar.




  18. Tiptereüse
    yäş-üsmerzär törkömö.







Vaqiğalar
Böyök Vatan huğışı veterandarı isän,
eşsän osorza bara. Şarşau asılır aldınan
zalğa tılsımlı quray moño – “Ilse
Ğaysa” köyö ağıla.









BERENSE
ŞARŞAU






Mullahmätteñ
qışqı urmanğa terälgän dürt sutıylıq
yabay ğına “daça”hı: müklängän şifer
qıyıqlı iske büränä öy, tol yabıulı
lepäşkän munsa, ağas räşätkä (ştaketnik)
menän kärtälängän artqı planda artqapqa,
suqayğan taqta bäzräf. Uñ yaqtağı
Vilkim-utkürşelärzeñ urman mayzanın
öñöp alğan olo ihatahı qara timer
räşätkäle qoyma menän uratılğan, munsa
yanında kürşelärgä inep-sığıp yörömäle
işek bar. Qoyma aşa yaltır qalay tübäle
möhäbät yort, zinnätle munsa, semärle
besedka h.b. yıhazlı qorolmalar kürenä.






Güzäliä
(munsanan
atlığıp sığa).

Säsräp kitmägere malay, elep quyğan
mindektäremde täläfläp bötörgän bit –
munsa yaqham nişlärmen, yänä Alkaş
Ğäläüigä yalbarahı qala inde. Iserek
baş, tihäñ dä, ise dörös känälyäneñ –
här bäyläme ösön at haqı horay, nisek
itep aqsa yıtkermäk käräk! Ir tigäneñ
(utkürşe
yaqqa ımlap)
anauınıqı
hımaq köräp alğıs bulhası!






Tege
yaqtan qoyma aşa Tamaranıñ başı yalbırlap
kürenä.






Tamara. Bäy-bäy-bäy,
mineñ iremdä ni eşeñ? Üzeñdeke yıtmäyme?



Güzäliä.
Etmäy şul, qäläme osonan töşörgän beren
hineñ uslap auızlıñ hupıldatıp yotop
torğas. Partiyahınıñ Aq yortonda yılkä
kimerep himereüye yıtmägän, äzip danı,
gonorarı la bik käräk imeş uğa. Mineñ
isärem arqahında tanılğan yazıusı buldı.



Tamara. Tfü,
qoyoldoroq! Ğümeregez buyına mineñ
iremdeñ usın yalap donya kötöüyegez
etmägän ikän hiñä, oyathız!



Güzäliä. Kün bit,
minme oyathız?



Tamara. Tfü, kem
irenä artılıp bıuazınıñ?!



Güzäliä.
Üzeñde bel, höyrältke! Kem ul obkom
särkätibe menän kurortta yattı? Köş-ş-ş!
(räşätkägä
höyäüle huyıldı matqıp).
Olaq
küzemdän, tomşoğoñdo yımermäsem boron!






Qağız-qälämen
uslap, Mullahmät uzaman öyzän yılteräp
sığa.






Mullahmät. Yıter
hezgä, yıter! Vilkim Ivanıçtan oyat.



Tamara.
Oyatı hezgä qıybat, ä bezgä boto huqır
tin unıñ
(yuğala).



Mullahmät
(qatınına).
Bıl
ni häl, küpme äytäm…



Güzäliä.
Hin, tonğanbaş, täüzä, ana, ulanıñ-bolanıña
äyt!
(Ireneñ
qulınan qağız-qälämen yolop, öygä olağa).



Mullahmät. Ulanım,
bolanım!



Bayras.
Äü, atayım!
(Yışqı
totqan kileş munsanan sığa).



Mullahmät. Ni
ätmäläyheñ äle?



Bayras.
Sañğım hındı laha, atayım. Hıñarın
yunğılap mataşam.



Mullahmät. Magazinda
yuqmı ni?



Bayras. Bar za ul…



Mullahmät. Yä, yarar,
eget keşegä yıtmeş törlö hönär zä az.



Güzäliä
(işektän
kürenep).
Munsa
yaqhaq, yomosqahı menän sabınırhıñmı
ikän?



Mulluhmät. Bıl ni
tigän hüz tağı?



Nazliä
(äsäheneñ
artınan honolop).
Ulanıñ-bolanıñdan
hora. Äsäyımdeñ yıynap elgän mindektären
bolan balahına aşatıp bötörzö.



Mullahmät. Isınmı?



Bayras
(utkürşelär
yağına işaralap).
Anauı
Vilkim Ivanıçığız inähen atıp ültergäs,
ası señläp asığıp yörönö bit… qızğandım…



Güzäliä. Ayaqlı qaza
buldı bıl bolan balahı!



Nazliä.
Qoyma buyıbızza şunı aşata.



Mullahmät.
Inähenän yıtem qalıp intekkän bolan
balaqayın qulğa eyäläşterze şul.
(Ulınıñ
başınan hıypap).
Maladis,
ulanım-bolanım, keşe bulıp üskänheñ.
Bar, eşeñdä bul.
(Bayras
kitä).



Güzäliä.
Üseüyen üskän dä ul, botona keyır äzäm
erätle salbarı yuq. Tiñdäştäre arahında
ıstıram! Könö-tönö östäl artında suqayıp,
qağız-qäläm tuzzırıp, mindeklek tä
tapmayhıñ, ä maladislap torahıñ.



Nazliä.
Bayrasıñdı gel irkäläyheñ…



Mullahmät
(qızınıñ
arqahınan höyöp).
Ağayımdı,
tip äyt, urıs buldıñmı ällä?



Nazliä.
Üzegez urıs mäktäbenä birzegez bit.



Mullahmät. Şunan
başqahı bulmağas…



Nazliä.
Bulmahın, çortıma la käräkmäy! Äsäyım
äytä, urıssa uqığan anauı Vilkim Ivanıç
kem dä başqortsa uqığan bınauı kem, ti.
Hez zä Vilkim Ivanıç keüyek zur türä
bulırhığız, ti.



Mullahmät.
Küpme tuqıyım: ağay, tip äyt!.



Nazliä.
Ul üze bit, Ivanıç, tip äyttertä. Tamarahı
la, äsäyımdeñ “Siraciyivna” tigänen
yaratmay, Sergeyivna, tip äytegez, ti.
Eyıme, äsäy?



Güzäliä.
Miñä timägäyı, Iblisiyivna bulhın.



Mullahmät. He!






Öygä
heperelälär. Timer räşätkäle qoyma
artında şayan qızıy kölöüye: “Hi-hi-hi!”






Tamara
(bosop
tıñlap torğan yırendä tertläp).
A?!
Kto?! Çto?!



Vilor. Eto ya, Tamara
Iblisiyivna.



Tamara.
Säsrämägere, auızıña huqmağırı! Sergeyivna,
tiyergä teleñ körmäläme?



Vilor.
Mineñ ösön odin çert, Iosif Vissarionoviç
Stalinıñ äytmeşläy.



Tamara.
Lähäülä, niñä surıtahıñ, IVIS, tip kenä
äythäñ ni bula? Iosif Vissarionoviç
Stalin tigän böyök isemdeñ baş häreftärenän
terkälgän Ivis bit ul. Üzeñ dä VILOR
ğına.



Vilor.
Yuq, tulı isemem menän öndäşegez miñä!
Vladimir Iliç Lenin Oktyabrskaya
Revolyutsiya, tip äyteüyegezze teläyım!



Tamara.
Hay-hay, tel bistähe!



Vilor. Mamoçka, no
ya vse uslışala.



Tamara. Çto? Nimäne?



Vilor.
Tolko çto hineñ menän telläşkän tetya
Guzeliya, keşe irenä artılıp, Bayrasçigı
menän Nazoçkahın üz irenän tapmağanmı
ni?



Tamara
(qızınıñ
auızın usı menän qaplap).
Seü,
säsrämägere!
(qulınan
höyräkläp öygä alıp inep kitä).






Qoyma
işege yanına Ivis kilä, qabat päyzä bulğan
Vilor unı yäşenep küzätä.






Ivis. Borya, qayza
hin?



Bayras
(munsanan
sığıp).
Borya
tügel – Bayras min.



Ivis. Odin çert,
läkin hineñ isemdän tel totloğa. Yaray,
Bayras bulhın.



Bayras. Şunan?



Ivis. Ultırğan da
şıuğan, Alkaş Ğäläüi äytmeşläy. Tege
bolan balahı kildeme äle?



Bayras. Yuq, ul
kislätep kenä yöröy.



Ivis. Şunı kürähe
ine.



Vilor.
Bayrasçik, ne pokaci! Bolan balahınan
şaşlık yaharğa hıyallana ul. Tap bezzeñ
predok Vilkim Ivanıç unıñ inähen strelyat
itkäne keüyek. Atahınan kürgän – strela
yunğan, tizärme äle?



Ivis. Ne
boltay! Ivanıç eştän genä qaythın, art
habağıñdı uqıtır!



Bayras
(kölöp).
Ivanıç
ta Ivanıç – atahı Ivanmı ni?



Ivis. Qartatayuşkabız
Ğilvan bulğas, Ğilvanıç, tip yörötkändär,
ti täüzä. “Vilkim”ğa iş kilmäy tip,
predok üze “Ivanıç”qa şımartqan, sönki
zamana talabı.



Vilor.
Bayrasçik, ä hineñ atayuşkañ niñä Mullahmät
tä Qolahmät kileş yöröy, bezzeñ predok
äytmeşläy, “mahrovıy başkirskiy
natsionalist” bulğanı ösönmö?



Ivis.
Vilor, teleñä basıp hörlökmä, matuşkabız
äytmeşläy. Bar, tay bınan!



Vilor.
Horarğa la yaramay…
(kitä).



Ivis. Kittek, dus,
trofeyıñdı kürhät.



Bayras. Kittek.






Iñgä-iñ
teräşep, munsağa yünälälär, kire
sıqqandarında Bayrastıñ qulında hıñar
köbäkle hunar mıltığı.






Ivis. Uh äy, patrondarı
la barmı?



Bayras.
Tulı patrontaşı la yata, sañ basıp.



Ivis. Uh
äy, Mullahmät Qolahmätıç şäp hunarsı
bulğandır.



Bayras.
Yuq ta. Huğıştan huñ auıldarında büre
öyörö ürsep, kolhozdıñ ber yulı ille
harığın boğazlap kitkästäre, şunı
işetkän atayım hunarsılar yämğiätenä
yazılğan da, oşono hatıp alıp, bürelärzeñ
kärägenä birep qaytqan.



Ivis. Sulaq qulı
menänme?



Bayras. Huğışta
qıyıu razvedçik, märgän atıusı bulğan
ul.



Ivis.
Mineñ predok ta geroy – ber çastä hezmät
itkändär.



Bayras. Şulay.



Ivis. Niñä, mineñ
predok keüyek, bında la döñköldätmäy?



Bayras. Bürelär yuq
bit bında.



Ivis. Bolan, quyan,
qoralay?



Bayras. Ularzı
qızğanabız.



Ivis. Püstäk! Bezzeñ
Ivanıç…






Artqapqanan
Alkaş Ğäläüi kerä. Bayras mıltıqtı
yäşerä.






Ğäläüi
(qah-qoh
yütkerä).
“Iç”
ta “miç”, “tıç” ta “sıç” – türälärzeñ
“predok”tarı esep-sısıp yäşägändär,
tiyerheñ.



Ivis. Hineñ hımaqmı,
Alkaş? Fu, samogon yıse añqıy.



Ğäläüi. Üzeñdän
harqıy, “tıç-sıç”! Nişläp min alkaş
bulayım?



Bayras. Miläş
tirergä sıqtıñmı, olatay?



Ğäläüi.
Eyı lä, äbeyımdeñ qan basımın töşörörgä.



Ivis. Beläbez.
Pervaçıña tönätep, konyak, tiyep hatırğa.
Tauıq buğı quşıp eşlähäñ, köslöräk bulır
ine.



Ğäläüi
(tumbıtıuğa
iğtibar itmäy).
Bolan
balahı gizä gelän oşonda… Bahır inähen
bınauınıñ qähär huqqır atahı “ıç” attı
bit.



Ivis.
Zakonnaya litsenziya menän ul!



Ğäläüi.
Utız yıtense yılda şunday zakonnaya
litsenziya menän mineñ hikhän yäşlek
atayımdı attılar… millätse, zäkivälidovsı,
tip.



Ivis.
Tap şunday bulğandır za!



Ğäläüi.
Oşo qoyma tirähen taqırlağan, bisara.
Mal balahı bit – aşağan yırenä ılığa.



Ivis. Eyı, hineñ
hası aparaña tügel.



Ğäläüi. Bahır
äsähenä almaşqa isän-hau ğına üshen
inde. Bolan balahı, timen.



Bayras. Üser, olatay,
üser.



Ğäläüi.
Hin şulay tiheñ dä bit…
(Ivisqa
töbäp).
Atahınan
kürep uq urınına buq yunğandar za bar
bıl donyala
(kitä).



Ivis
(tököröp).
Çert
pyanıy! Dusqay, başı osona köbägeñdän
görhöldätäyık berze, ıştan töbönä
şır-ebärhen.



Bayrpas. Yaramay,
bolan balahı qurqır.






Munsağa
inep kitälär. Öyzän qulına olo hucalıq
sömkähe totqan Güzäliä, tağılıp Nazliä
sığa.






Nazliä. Äsäy,
tuqtası, ut qaptımı ällä?



Güzäliä.
Qaptı şul, köndökön-köngä qaba. Iyıqlatılğan
beyäläy, köndökön-köngä dökändän-dökängä
moron törtöp, hezzeñ tuymas tamaqtarzı
tuyzırırğa käräk tähä.



Nazliä. Bayrasıñdı
yügert, huñ.



Güzäliä. Yügerze,
ti. Şöğölönän yolma, ti bit ataqayı.



Nazliä. Üze
täpäylähen, alayha.



Güzäliä. Kem?



Nazliä.
Ataqay, huñ.



Güzäliä.
Pöş-ş-ş, äytteñ hüz. Quzğatırhıñ ul
tutıqqan tärene! Yaza la hıza, yaza la
hıza, ä äcerenä -- huqır tin. Kötkän
donyahın qara: dürt sutıyza yırgä sükkän
serek öy zä lepäşkän qara munsa, et inep
heymäslek bäzräf… Istıram!



Nazliä
(äsähen
qosaqlap).
Äsäkäyım,
ilama! Üzem barıp kiläyem!



Güzäliä.
Bäpeskäyım, ähirättäreñ kötä. Bar-bar!
(Qızınıñ
artınan tekläp qala).
I
bala-bala, üzem, ti bit äle ul. Äsäheneñ
här tin ösön qaltıranıp yäşägänen belmäy
şul…
(Kitä).






Öy
esendäge Mullahmät täzränän “yılt!”
itep qaray za yuğala. Şul arala quray
moño hızılıp, “Ilse Ğaysa” yırı ağıla
tışqa:






Azaştırğan bolan
balahılay,



Yañğız başım sittä
integäm.



Köndären dä tönön
yörägem yana,



Añlar ikän mine
kemgenäm…






Munsa
aldında quşarlap basıp torğan Bayras
menän Ivis bını tın qalıp tıñlay.






Bayras.Atayımdıñ
yaratqanı… Yañğızı ğına qalğanında oşo
moñdo donyahın onotop huza.



Ivis. Da, ponimayu.
Moñ…



Bayras
(moñayıp,
aqrın ğına qabatlay):
Azaştırğan
bolan balahılay…



Ivis
(höyäüle
mıltıqtı qulına alıp).
Bolan
balahı… bolan balahı…






ŞARŞAU









IKENSE
ŞARŞAU






Berense sähnä






Mullahmät
öyönöñ alğı bülmä ese: yazıu östäle, uğa
qarşı yaqta harğılt kleenka menän
qaplanğan aş östäleneñ möyöşöndä hıñar
tüñäräkle tutıq elektroplitka, olo
alyumin säygün. Stenala hauıt-habalı
şürlek. Töptäräk iske divan, tumboçka.
Güzäliä közgö qarşıhında ıspaylanıp
mataşa.






Mullahmät. Qayza
yıyınahıñ?



Güzäliä. Tamara
qorzoy saunahına saqırzı.



Mullahmät. Bärämäs,
äle genä säs yolqoşa inegez.



Güzäliä.
Hineñ hımaq üz hüzle, ügez küzle tügel
bit min…
(Pauza).
Vilkimım
öyzä yuq sağında ballap-maylap säy esep,
sutıldaşıp alırbız, tise.



Mullahmät.
Ğäläüizän ber par mindek qaytarttım,
sauna-maunaları yıraq torhon.



Güzäliä.
Pöş-ş-ş! Hin-eşkaşmağandıñ qara munsahında
qoromlanıp yözöm qarayzı inde.



Mullahmät. Bılay
za aq tügel ineñ… eske möhiteñde äytäm.



Güäliä.
Eyı, qarqıldauıq qara qarğa ergähendä
tutlanıp qarayzım şul
(işekkä
ıñğaylay).



Mullahmät. Qara
unı, balı-mayı ağıulı bulıp quymağayı.



Güzäliä.
Min dä töşöp qalğandarzan tügelmen.
Ağıuına qarşı ağıu tabılır!
(Işekte
şartlatıp yaba).






Işek
şaqıla la, orden-mizaldar tağılğan yası
kükrägen kirep, Vilkim kerä.






Vilkim. Qorzaş,
röhsätme?



Mullahmät.
Bäy, hiñä lä röhsät bulmaha… Hay-hay,
qalayzarıñ şanlı şaltıray, qorzaş!
Bayram-fälänmeler, tihäm…



Vilkim
(tüşenä
qarap alıp).
Bayram,
tihäñ dä yaray. Stalingradta yıñeüyebez
könö ayqanlı Härbi dan muzeyına
saqırğaynılar. Yäş bıuınğa ısın härbi
batırlıqtıñ ni ikänen töşöndörttöm.



Mullahmät.
Stalingradta bulmanıq taha, qorzaş, tış
yaqlap huğıştıq. Bez-äziptär arahınan
berzän-ber Ğäynan Ämiri ul Stalingradtıñ
urtahında, tap ut qazanında qaynausı.



Vilkim
(işetergä
telämäy).
Doşman
pülähe tişep ütep qaynar qanım heñgän
komsomol biletımdı iñ kürenekle urınğa
izge relikviya itep halğandar. Auızzarın
aranday asıp, şaq-qatıp tıñlanılar.
“Sovettar Soyuzı Geroyı” birergä käräk
olatayğa, tizär…



Mullahmät.
He-he, zerä şaq-qatırğıs şul, pülä
tişkäneñde äytäm. Mineñ häm bäğze
beräüzärzeñ yaqşı beleüyensä, ostoqtay
ğına granata yarsığı ütägäyne ul eşte.



Vilkim.
Qhım-qhım…
(ürtälep
tamaq qıra).



Mullahmät. Gospitaldän
dä azna-un kön esendä sığıp kitteñ.



Vilkim.
Yalğan! Kleveta!



Mullahmät.
Niñä kösänäheñ?
(Qorzaşınıñ
tüşendägelärgä işaralap).
Aldap-yoldap
alğandarıñ yıtmäyme?



Vilkim.
Küräm: hineñ es nıq kötörzäy… başqalarzıñ
batırlığınan sısa yazğansı könläşep.
Yuqqamı ni üzeñde saqırmayzar.



Mullahmät. Hineñ
izge relikviyañdı qararğamı?



Vilkim.
Härbi dan muzeyıbız buşqıuıq örä, qayhı
ber eksponattarı yahalma, tip safsata
taratqanhın.



Mullahmät.
Komsomol biletıñ relikviya, älbittä,
läkin legendahı -- ılğıy buşqıuıq.



Vilkim.
Hataşahıñ, qorzaşqay. Hineñ fästereüzäreñdeñ
hätär psihoz ikänlegen il belä.



Mullahmät. Kem ul
il?



Vilkim.
Mäsälän, üzeñ belgän “smerş” kapitanı,
yalan gospitale komissarı, front gäziteneñ
yauaplı redaktorı.



Mullahmät.
Beläm min dä ularzı!



Vilkim.
Böyök atayıbız iptäş Stalin turahındağı
ılğıy otoro antipatriotik hüzzäreñ,
zäkivälidovsılıq ruhı menän ağıulanğan
zararlı şiğırzarıñ üz vaqıtında uq
teyışle täñgälgä terkälgän.



Mullahmät.
Eyı şul, tap ana şul zararlılarımdı kem
üzeñdeñ kitabı itep sığarıp maqtaldı?



Vilkim.
Min ularzı nıq tazarttım, şunıhına
rähmät äyt. Ägär mineñ pak isem qursamaha,
qulyazmañdı utqa yaqmaham, başıñ kitäsäk
ine.



Mullahmät.
Kithä-kithen ine lä! Obkomıñda, KGB-la
mine qara isemlekkä terkätep, ğümerem
buyına yazğan beremde yota torzoñ.. Negr
itep qullandıñ mine.



Vilkim.
He-he-he! Isın negrzar, beläheñme,
dusqayım, Amerikala ni häldä? Süp
hauıttarınan qatı-qoto soqsonop
tuqlanalar, qatırğı-karton tüşäp, gäzit
qatlap yabınıp, halqın asfalttä qunalar.
Ä hineñ – qalala yılı fatirıñ, dalala
– daçañ, bınamın tigän ğailäñ bar –
barıhı mineñ arqala. Tağı ni käräk hiñä?



Mullahmät.
Tapalğan namısım käräk. Burhıtılğan
qıyıulığım käräk!



Vilkim. Huñlap
uyandıñ, brat.



Mullahmät.
Sebeş tibergä yasqınğan qomhoz qozğonday,
temeskenep kerzeñme?
(Aldındağı
qağız öyömönä usın halıp).
Inde
bınıhın tätetmäs, tip qurqahıñmı?



Vilkim.
Qurqmayım, qorzaş, qurqmayım. Hin üzeñ
qurqırğa teyış: sulaq qulıñ, aldan
yörögän qara haqalıñ menän qayza barırhıñ
da ğailäñde nisek asırarhıñ, balalarıñdıñ
östön bötäyterheñ? Urıs tuğandar
äytmeşläy, osañ arahın qızıl ätäs suqıha,
täkäbberlegeñ osop, maylağan qayışqa
äylänerheñ. Ä min hine ränyıtmäyım –
alğan gonorarzarımdan ölöşöñä kömöşöñ
aqmaha la tamıp tora. Niñä küzzäreñ
aqayzı, dörös tügelme ällä?



Mullahmät. Dörös.



Vilkim. Bäs, şulayğas?



Mullahmät
(qağız
öyömön etärep).
Huñğı
nöktähen quyzım, hoğon bınıhın da.



Vilkim.
Bınıhı torop torhon, möhimeräktäre bar.
Yäğni zä ki fälsäfäüi feker yörötöp
qarayıq: ikebez zä huğış veterandarı,
ber töptän yıgelgänbez, ber tabaqtan
aşaybız (qäzeremde belmähäñ dä). Timäk,
tormoş arbabız tüñkärelmäskä teyış.
Bınıñ ösön tik berzäm hulış alıu,
ber-berebezze totanaqlau fayzalı. Huñğı
sikkäsä.



Mullahmät. Yäğni?



Vilkim.
Beleüyemsä, üzebezzeñ yaugir “Krasnaya
Zvezda” gäzite kilmäy hiñä?



Mullahmät. Kilmäy.



Vilkim.
Qızğanıs. Ä min aldıram, ğümerem buyına
aldıram. Huñğı hanın äytäyım, hineñ
menän mineñ tormoş arbahına qağılışlı
zerä lä möhim häbärnamä bar unda. Mä,
qızıl käläm menän bildälängänenä
iğtibarıñdı yünält
(birä).



Mullahmät
(gäzitkä
küz yügertep).
He!



Vilkim. Nimähe
“he”?



Mullahmät.
Bayağı ber serek balıq başı: ut yauzırıusı
ambrazurağa kükräge menän qaplanğan
qıyıu härbi korrespondent Vilkim Ivanıç…
Ha-ha-ha!



Vilkim.
Haman eseñ kötörzäyme?



Mullahmät. Kötörzämäy
– sıtırzay.



Vilkim.
Sıtırzaha
(gäzitkä
barmağın törtöp),
bına
bıl täñgälen uqı: front gäzitendä ese
mälendä ük yazılğan…



Mullahmät. Üzeñ
hezmät itkän gäzit ine şul.



Vilkim
(iğtibarhız).
Mäqälägä
abruylı avtor qul quyğan.



Mullahmät. Beläm,
beläm.



Vilkim.
Belgäs, niñä otorayahıñ? Bınıhı
(yazıulı
ber bit qağız hona) –
bögöngöhö,
üzeñä yaqşı mäğlüm küreneklelärzän-kürenekle
äheldärebezzeñ Mäskäügä yullaunamähe.
Işanam, hin ularzıñ telägenä quşılıp
qul quyırhıñ.



Mullahmät. He!
Quşılmayım!



Vilkim.
Üz başıña qarışahıñ, qorzaşqay!



Mullahmät. SSSR
Yuğarı Sovetı Prezidiumınan hiñä Sovettar
Soyuzı Geroyı isemen yullarğa qulım
barmay.



Vilkim.
Hin, tintäkyän, başıñdı şır-hıyalıylıqqa
habıştırıp, bulğan hälde bulmanı tip
tizırğa itäheñme?



Mullahmät. Itäm!
Sönki ul häl bulmanı.



Vilkim.
Häterlä, isäüän: ikebez tiñ kükräktän
yaralanıp, yalan gospitalendä bergä
aunanıq.



Mullahmät.
Bınıhı haq. Ämmä hineñ kükrägeñdeñ hum
iten genä üzebezzeñ granata yarsığı
sıyıp kitkäyne, azna-un kön esendä
bötäşte.



Vilkim. Kleveta!
Doşman qotqoho!



Mullahmät.
Üzeñdän bulha la oyal! Alğı hızıqqa
kilgäneñdä kapitan Strelyayiv menän hämer
hemerep, iske nemets okobına granata
taşlap uynağanıñda yaralandıñ, yarsığın
hirurg Ganna Mihaylovna üze alıp taşlanı.



Vilkim. Pulemet
pülähe ine!



Mullahmät.
Yarar, şulay za bulhın, ti. Läkin min qul
quya almayım.



Vilkim.
Sumasşedşiy hin, fakttarzı yä butap, yä
onotop bötkänheñ!
(Qağızzarın
tırnap alıp, asıulı sığıp kitä).



Mullahmät
(yaurındarın
qosaqlap, arılı-birele yörönä).
Ey
zamana, ısınlap ta aqıldan yazammı min?
Barıhı la bögöngöläy küz aldımda, küz
aldımda…






Ikense sähnä






Qarlı
yalan. Pulemettar tıqılday, yäzrälär
şartlap yarıla. Komandirzıñ: “Za rodinu!
Za Stalina!” tigän oranına berzäm “ura!”
yalğanıp, rota höcümgä kütärelä. Qarzı
yırıp doşman ambrazurahına qarşı
şıuışıusı ike yaugir: aldan – Mullahmät
Qolahmätov, arttanıraq – Stepan
Bondarenko. Ber mälgä tuqtalalar.






Mullahmät
(borolop
qarap).
Tırmaşahıñmı,
Stepka?



Stepan. Tırışam,
tırmaşam.



Mullahmät. Tın
alırğa la birmäy, zaraza!



Stepan. Rota
lıp-yattı.



Mullahmät. Bezzeñ
burıs – tomşoğon tonsoqtorou.



Stepan. Granata
qalmanı.



Mullahmät
(şinelen
halıp bökläp).
Bına
bınıñ menän… Ulay-bılay bula qalha…
hin eşen bötörörhöñ.



Stepan. Añlanım,
haqlahın Hozay.



Mullahmät. Eyı,
Hozay.






Artaban
şıuışalar. Pulemet ber mälgä tınğan
arala Mullahmät, qalqına birep, şinelen
honğan kileş uqtalğan ıñğayza pulemet
ut yauzırıp, ambrazurağa kükräge menän
qaplana. Qapıl tınlıqta köslö “ura!”
yañğıray – rotanıñ atakağa kütäreleüye.
Ber-ike faşistıñ dottan sığıp qasıuı
küzgä salına. Stepan, atlığıp, Mullahmätteñ
qanlı käüzähen ala.






Stepan.
Dusım, dusqayım…
(hulqılday).
Pulse
bar! Tizeräk, tizeräk!
(Yası
aq bint menän yaralınıñ kükrägen
gimnasterkahı tışınan urata).
Tüz,
bäğerem, tüz!









Ösönsö sähnä






Yalan
gospitale – yaralılar, aq halatlılar.
Kleenkanan qanlı alyapqıs bäylägän
Ganna inä.






Ganna
(şäfqät
tutaşına).
Qatı
yaralı isenä kildeme?



Şäfqät tutaşı.
Küzzären astı.



Ganna.
Molodets, ısın bahadir ikän! Şunıhı şäp
– pülähe ütä sıqqan.



Şäfqät
tutaşı. Yıtmähä, Stepka, tip taptırta.



Ganna. Stepan
Bondarenko, unıñ odnokaşnigı. Huğış
qırınan kiltergäyne.






Tışta
ığı-zığı, öndäşeü: “Ganna Mihaylovna,
gäzittän kilgändär – yaralı yanına kerergä
nıqışa!”






Ganna
(palatkanıñ
işek yapmahın qayırıp).
Şaulamağız!
Ni yomoş?



Korespondent.
Iptäş voyınvraç, Aleksandr Matrosov
podvigın qabatlağan geroyzı kürergä
röhsät itegez!



Ganna. Şım! Yaramay!
Un köndän huñ kilerhegez.



Korespondent. Ber
kälimä-hüze genä käräk!



Ganna. Yaramay, tinem
bit.



Korespondent. Böyök
iptäş Stalinğa bäyle hüz! Añlanığızmı?



Ganna
(uylanıp).
Böyök
iptäş Stalinğa bäyle bulğas, ütegez.
Ike minutqa ğına.



Korespondent.
Rähmät!
(Haq
basıp, yaralığa yaqınlay).
Säläm,
geroy! Podvigıñ haqında gäzitkä yazırğa
kildem. Höylä, nisek buldı?



Mullahmät. Şinel
yabıp tonsoqtororğa itkäynem dä… bozğa
tabanım tayıp, yañılış qaplana töştöm…



Korespondent
(Gannağa
äylänep qarap).
Hataşa…
(Yaralığa)
Yañılış
tügel, yuq! “Za Stalina!” – tip oranlağanhıñ,
sönki böyök iptäş Stalindı uylap
qanatlanğanhıñ. Şulaymı?



Mullahmät. Iptäş
Stalin isemä töşmäne… artta rota baş
qalqıta almayınsa yata ine… şularzı
ğına uylanım.



Korespondent.
Hataşa! Na sto protsentov hataşa!



Ganna. Yıtte, sığığız!









Dürtense sähnä






Şul
uq palata. Ber-nisä kön ütkän, Mullahmätteñ
häle şöylä yaqşırğan. Ergähendä Ganna,
aq halat börkängän kapitan Strelyayiv,
kükräge aq bintlanğan yıñel yaralı Vilkim.






Strelyayiv. Privetstvuyu,
soldat. Nadeyus, mine tanıyhıñdır?



Mullahmät.
Kapitan Strelyayiv, “smerş”tan.



Strelyayiv. Gäzitkä
birgän intervyuñ ezenän kildem.



Mullahmät. Min
intervyu birmänem.



Strelyayiv.
Älbittä, gäzittä sıqmanı ul, tuqtattıq.
Läkin
(qır
sömkähen tuqıldatıp)
äytkändäreñ
bına bında terkälgän. Böyök atayıbız
iptäş Stalin turahında nimä tip
ısqındırzıñ?



Mullahmät. Min ni
barı, ul mäldä iptäş Stalindı uylarğa
forsat bulmanı, pulemet tıqıldap tora
ine, tip kenä äyttem.



Strelyayiv. Nasar,
bik nasar. Auızıñdan ni sıqqanın bötä
palata işetkän, bını üzeñdeñ millättäşeñ
Vilkim Ivanıç ta dörösläy.



Vilkim.
Eyı, dörösläyım. Böyöktärzän-böyök iptäş
Stalinıbız turahında hilaf hüzzär
höyläneñ. Yazmışıñ qıl osonda tora,
qorzaş.



Strelyayiv.
Äytkändäy, bötä rota partiyala, komsomolda
ağza bulıp torouınan, izge bilettarın
tüş karmanında toyouzarınan bähetle
yalqınlanıp: “Za Stalina!” – tip dähşätle
höcümgä barğanda niñä yöräk täñgäleñdä
komsomol biletıñ yuq ine?



Mullahmät.
Okruceniyenan sıqqanda politrukka
tapşırırğa quşqaynılar… politruk ta,
mineñ komsomol biletı la sıqmanı…



Strelyayiv. Ä bına
Vilkim Ivanıçtıqı sıqqan.



Mullahmät. Ul bit
okruceniyela bulmanı… redaktsiyahı menän
tılda qaldı.



Strelyayiv
(tıñlamay).
Näq
yöräge täñgälendä doşman pülähenän
tişelep qanağan.



Ganna. Yarsıqtan.



Strelyayiv.
Iptäş voyınvraç, fakttarzı bozmağız!
Üzegezzeñ skalpeldän başqaların
“smerş”qa qaldırığız!
(Ganna
kitä)
Bına
şulay.
(Mullahmätkä).
Ul
kotelda başqalar yatıp qalğan, ä hin
sıqqanhıñ. Bınıhınıñ da ezenä töşörgä
käräk. Şularıñ faşlana qalha, üzeñä --
kayuk, ä hin hezmät itkän çastqa yuyılmaslıq
qara pozor bulasaq. Usek, haldat?



Mullahmät. Usek.



Strelyayiv.
Timäk, tanauıña yaqşı itep kirtep quy:
hine okoptan sıqqanıñda snaryad yarsığı
yaralanı, ä faşist ambrazurahına taşlanğan
geroy-voyınkor -- gvardiya kapitanı Vilkim
Ivanıç Kireyiv ine. Tap unıñ yöräge
ergähenän faşist pülähe ütte. Usek?



Mullahmät.
Usek.



Strelyayiv.
Tak çto, tözäl, haldat
(Vilkim
menän eyärteneşep kitälär).






ŞARŞAU









ÖSÖNSÖ
ŞARŞAU






Berense sähnä






Mullahmät
aş östälendäge plitanan alyumin säygünde
alıp, aq emalle kese säygündeñ esen
qaynar hıu menän sayqata la möyöştäge
yıuıntıq künägenä tügä, şürlektäge
ber-nisä säy hauıtın asıp qaray.






Mullahmät.
Äy ättägenähe, ber semetem dä qalmağan!
Bayras, tim, ulanım-bolanım!



Nazliä
(işek
qısığınan).
Ih,
äsäybikä haman qaytmağan… Ulanıñ-bolanıñ
şıldı, atay.



Mullahmät. Sañğıhına
qayış tağa ine lä…



Nazliä.
Taqtı la, artqapqanan hızzı la. Bolan
balahı ozaqlanı, asıqqandır, tigän bula.



Mullahmät. Balaqayım,
üze lä bolan balahı şul! Qoralayım, inep
höyläş, öyzö hıuıtahıñ!



Nazliä.
Vaqıt yuq, Vilor podrugam kötä.
(Tıştan:
“Naz, skolko mocno cdat?!” tigän
tüzemhez auaz).



Mullahmät. Ällä
yanıp baramı, yal könö lähä.



Nazliä.
Yal könö şul, yıyın yäştär tipterep yal
itergä yıyınabız.



Mullahmät. Qayza
tağı?



Nazliä.
Utkürşelärzä, koneçno. Vilkim Ivanıç
menän Tmara Sergeyivna – hez-qısmırzar
tügel, fligelgä küsenep, zaldarın aulaq
qaldırzı. Uh, altın yäştär kiläsäk! Vse,
atay, kittem! Äsäybikä qaytqas ta uq
mine höyönsölähen, onotma
(işek
yabıla).






Arıp-talıp,
Güzäliä qaytıp inä, qulında auır hucalıq
sömkähe.






Güzäliä. Niñä
tabaq-hauıt şaltıratahıñ, şul sulağıñ
menän barlı-yuqlı sınayaqtarımdı selpärämä
itergäme?



Mullahmät
(tertläp).
Ä?!
Qayttıñmı?



Güzäliä. Üzeñ
tapmağandı vata beläheñ.



Mullahmät. Başım
satnap bara, äy.



Güzäliä.
Satnaha, utkürşeñä kerep sıq – harqındıhı
qalğandır.



Mullahmät.
Uf, qatıraq beşerep eshäm, hıpırıp alır
ine lä. Säy qayza?



Güzäliä.
Qayza bulhın, üz urınında. Magazinda.
(Sömkähenän
ike bükänkäy ikmäk, ber şeşä höt sığarıp
östälgä quya. Utkürşelär yağına işaralap).
Anauılarzıqılay
hıuıtqısıñ da yuq bit hineñ, säyhurzıñ!
Nazliä, qızım, qayza olaqtıñ? Höttö
solanğa sığar, äsep qalması boron!



Mullahmät. Qızıñdıñ
vaqıtı tar…



Nazliä. Vaqıtına
qatıq oyotqanmı ni?



Mullahmät.
Utkürşelärzä aulaq bula, time şunda…
Qanä, üzem
(höttö
sığarıp kilä).



Güzäliä.
Altı kilo bäräñge, unıhı la yarım serek
(sömkäne
döñköldätep yıuıntıqlı künäk ergähenä
ırğıta).
Bıyıl
unıhı la uñmanı bit, ismaham, habağında
ultırıp köyzö.



Mullahmät. Yaman
qoroloq buldı şul.



Güzäliä. Qoroloq
bulmas ine lä bit, vaqıtında huğarhañ.



Mullahmät. Qozoqtan
hıu kitte lähä, beläheñ.



Güzäliä.
Pöş-ş-ş! Ä niñä utkürşeñ Vilkim Ivanıçtıqı
kitmäne lä kipmäne? Şäp bulhañ, hin dä
skvacina bıraulatır ineñ. Keşe tigäneñ
künäkläp tä taşımay – “Ağizel”
hurzırtqısınan vıcıldatıp säptertä.
(Yıuıntıqlı
künäkte tibep).
Kuhnyahına
la torba buylap qına üze urğıla.






Mullahmät,
öndäşmäy, qağız öyömlö östäle artında
başın totop ultıra.






Güzäliä. Irtäräk
bulğanğamı, säy dökändäre yabıq.



Mullahmät. Azaliya
hanım asmağanmı ni?



Güzäliä.
Pöş-ş-ş! Azaliya hanıñ, asıp, tik hine
kötöp yata. Ämmä aqsahız birmäyım, kilhä
lä, keretmäyım, ti.
(Yarhıp,
buş aqsa kesälegen yäğni koşelogın asıp
izängä helkä lä yazıu östälenä ırğıta).
Mä!
Ihtimal, säylek huqır tin sığır!






Mullahmät,
östäl artınan sığıp, qatınınıñ paltohın
haldırışa.






Güzäliä. Ipläp,
serep bötkän yıñdäre özölöp töşmähen!



Mullahmät
(unı
yaurınınan qosaqlap).
Käläşkäyım,
tınıslan. Bına-bına pensiyam kilep yıter…



Güzäliä.
Hineñ häyırse pensiyañ… kükrägeñde
ütäläy attırtıp qaytıp… Uslap auız
utkürşeñ, ana, obkomında köräp alıuı
etmägän, ayıuzay kilbäte menän berense
gruppa invalid bulıp, pensiyanıñ da
kättähen qayırıp aşap yata.



Mullahmät. Yarar,
bisäkäy, bez zä as ultırmaybız.



Güzäliä.
Uf, teñkämä teyzeñ inde!
(Ilamhırap).
Yäşläy
genä sästäremde sallattıñ! Kem inem
min, kem inem?!



Mullahmät. Güzäliäm,
güzälem! Güzäldärzän güzäl ineñ hin,
äle lä tap şundayhıñ!



Güzäliä.
Hantıy! Keşenän oyat, ıstıram!
(Itägen
kütärä -- kapron kolgotkahı buyzan-buy
yarılğan).
Keşe
aldında auız yırıp yılmayırğa la tartınam
-- kür bına!
(Auızın
asıp kürhätä).
Teşegep
yöröp teştärem qoyolop böttö -- quyzırtırğa
yuq sara! Qasandırğı qamıtayaq köndäştäremä
hätlem: “Güzäliä tigän isemeñ qalmaha,
qarğa kütärep alıp kiter ine”, -- ti zä
bot sabıp kölä.



Mullahmät
(qatının
divanğa ultırtıp).
Unıñ
qarauı namıslı yäşänek… täüfiqlı
balalar üsterzek.



Güzäliä.
Namıs, täüfiq! Başqa nimäñ bar hineñ?!
(Pauza).
Köndägesä
häyırse sömkämde höyrältep qaytıp
kilhäm, utkürşelär, tuqtalıp, qara
“Volga”larına ultırtıp aldılar. Salon
tultırıp zatlı rizıq, zagraniçnıy mölkät
teyäp qaytıp kilälär, ikehe tiñ
enänän-eptän keyıngän, auızzarı tulı
altın. Üzemdeñ et ilağıs häldän ıtırğanıp,
er yarığına kerep kiterzäy buldım…
Hayısqanı qolağıma şıqırıqlay: ireñdeñ
qolaq itep kimer, niñä bılay yörötä,
Vilkim Ivanıçtıñ hırtarqahın ıñğayına
hıpırhın, ti. Rähmät äytep töşkänemdä
tegehe lä: “Mullahmät Qolahmätıçqa
qaynar säläm, terälep torğan toğro dusı
barlığın onotmahın!” – tip möläyım
ozatıp qaldı. Niñä ötöräyäheñ? Höymähäñ
dä höykänä belergä vaqıt. Ul kem dä hin
kem?!.



Mullahmät. Şağir
min!



Güzäliä.
Pöş-ş-ş, kitaphız-isemhez şağir. Ä unıñ
kitabı bar, iseme bar. Bötön respublikağa
danlı. Professor Häsänäyıv tikmägäme
ni unıñ haqta kirbes qalınlıq monografiya
yazıp: “Zamanabızzıñ böyök äzibe Vilkim
Kireyiv Böyök Vatan huğışı qırzarınan
uq buş qul menän qaytmanı – ilebezgä,
tuğan halqıbızğa “Ut esenän reportac”
tigän mäşhür şiğri yıyıntığın büläk
itte. Şunda uq ul äzäbiätebezzeñ iñ
talantlı şağirı bulıp tanıldı”, -- tip
kükkä kütärä.



Mullahmät.
Ber balıq başın säynäyheñ dä säynäyheñ,
ser itep kenä siskänemde hätereñdä
totmayhıñ! Yazıusılar soyuzına qaytarıuın
ütenep, “Front yazmaları” tigän quyın
däftäremdän aqqa küserep birgäynem…
ä ul qayta halğan da üzeneke itep kitap
sığartqan, tigäynem dähä…



Güzäliä.
Huğıştan qaytqas niñä, quyın däftäreñde
asıp halıp, küzzären şaqıraytmanıñ?



Mullahmät.
Äyttem bit, yuğalttım, tip… huñğı tapqır
qatı yaralanğanda… Professorıñdan hora:
şundayın da talantlı şağir bulğas, niñä
dauam qılmağan – berense kitabınan uq
önö tığılğan?



Güzäliä.
Huğıştan huñğı qatmarlı tormoş şarttarına,
Vatan mänfäğättärenä yauap itep, şunday
uq iskitkes talantlı proza yazıuğa küste,
ti ul…



Mullahmät
(östäldäge
qağız kübähenä törtöp).
Bına
yata unıñ “talantlı proza”hı.



Güzäliä. Professor
äytä: “Ämmä ömöt itäyık, -- ti. – Icadınıñ
bäräkätle täüge azımın talantlı şiğri
yıyıntıq menän başlağan ırıslı äzip
huñğıhın da şaq-qatırğıs şiğri kitap
menän oslap bezzärze nıq qıuandırır”,
-- ti.



Mullahmät.
He! Ällä, tim, bisäkäy, ısınlap ta nıq
qıuandırtırğamı ikän?
(Östäleneñ
yozaqlı tartmahınan yäşel tışlı qalın
däftär ala).
Bına
ul, ğümerem buyına yazzım. Prozamdı hatham
da, şiğırzarımdı birmänem.



Güzäliä.
Bäräk-Alla, pensiyañdı kötöp kötök
bulmayıq! Qanä, eyähenä iltäyım!



Mullahmät.
Eyähe bında unıñ!
(Däftärze
kire halıp yozaqlay).
Etär,
qanımdı küp hıuırzı.



Nazliä
(yügerep
inä).
Äsäy!
Äsäyım qaytqan!
(Kilep
qosaqlay).



Mullahmät. Äy
ättägenähe, onotqanmın. Äsäyım qaytqas
ta höyönsölähen, tigäyne.



Güzäliä.
Bäpeskäyım, höyönsöläy almayım bit äle
min. Hin äytkän yırzä fartsovşik bändä
bulmanı, militsiya eläkterze, tinelär.
Ikense yulı…



Nazliä.
Ey-y-y, miñä häzer ük käräk, häzer ük!
Bötähe lä şmotkala, ber min genä…
(Şıñşıy).



Mullahmät. Ay Alla,
şmotka tigäne ni ul?



Güzäliä. Tar balaqlı
burcuy salbarı keyälär zähä, bahır
bezzeñ balalar ğına…



Mullahmät. He!



Nazliä. Niñä äsäygä
eterlek aqsa birmäyheñ?



Mullahmät. I bala,
bala…






Işek
şaqıu. Yıldar ütep olpatlanğan, säse
ağarğan, ämmä homğolloğon taşlamağan
Ganna inä, qulında yul sömkähe.






Ganna. Yañılışmaham,
Böyök Vatan huğışı geroyı Mullahmät
Qolahmätov oşonda yäşäy?



Mullahmät. Bäy-bäy,
üleme min, tereme?..



Ganna.
Ber ülep terelgäneñ dä yıtär, haldat,
yäşäyık äle. Qäzerle geroyım, tanımayhıñmı
ällä?



Nazliä. Äsäy, tora
la “geroy” tise?



Güzäliä.
Seü, qızım.



Ganna
(ike
qulın huzıp kilä).
Ä
min tanınım, tanınım!



Mullahmät
(honolğan
quldarzı übep).
Oşo
quldar äcäldän yoldo mine.



Ganna
(veterandı
qosaqlap übä lä yıbärä, Güzäliägä kilä).
Ğäfü
itegez… yäp-yäş qorzaştar inek…
(Borolop).
Bähetkä
kürä, pülä ütäläy sıqqan. Bähleüän haldat
ineñ, şul arqala tibärzek Ğazraildı.



Mullahmät
(qatınına).
Qäzerlelärzän
qäzerle qunağıbız, elekke voyınvraç
Ganna Mihaylovna bıl. Ä bıları häläl
efetem Güzäliä, qızım-qoralayım Nazliä,
yänä yıtkän ulanqayım-bolanqayım bar.
Hinekelär zä işleler?



Ganna. O qorzaş,
ber kemem dä yuq şul mineñ, Hozay nasip
itmäne… Ä hin nindäy bähetle!



Güzäliä.
Qızım, auızıñdı asıp torma bılay – säy
quyayıq, qunağıbız hıuhap-sarsap kilgänder
(aş
östäle tirähendä bulaşalar).



Mullahmät. Ganna
Mihaylovna, nisek ezläp tapqanhıñ –
bınauı urman töbägenän? Irkenlä, üzebezzä
quna-tönä tororhoñ.



Ganna.
Yuq, qorzaş, qısqa ğına arağa yulığıuım,
qunaqhanağa urınlaştım. Ä bında mine
yağımlı ber taksist yıldertep kilterze.
Daçağızzı horaşqas: “Beläm, Vilkim
Ivanıçtıñ utkürşehe ul”, -- tine. Bez
belgän kapitanmı?



Mullahmät. Tap
şulay…



Güzäliä. Zerä lä
zur türä ul utkürşebez.



Mullahmät. Eyı…



Ganna. Bınıhı ğäcäp
tügel. Qayza şöğöllänä?



Mullahmät. Dörösön
genä äytkändä, partiya ölkä komitetında
“şişka na rovnom meste”.



Ganna.
Şundayzar şeşeklänä şul.
(Tauışı
üzgärep).
Oşo
arala “Krasnaya zvezda”la qupqan
şau-şouzı abaylanıñmı?



Mullahmät. Ul
gäzitte älegebez üze kilterep uqıttı.



Ganna.
Mähşär! Mäshärä! Niñä sızap yatahıñ?!
Asıuımdan tüzä almay, adresıñdı yullap
alıp, älegäsä isän ikänlegeñdän nıq
qıuanıp, syurpriz alıp kildem tegelärzeñ
auızzarın qaplarğa
(sömkähenän
tösö uñğan yäşel haldat gimnasterkahı
sığarıp, quş qulında kireldertep totqan
kileş, äyländergeläp kürhätä -- ike
yağında la ber ük täñgäldän tişek, qan
qatıp burzatlanğan).
Tanıyhıñmı
izge yöräk qanıñdı? Aldı-artı ber
täñgäldän tişelgän.



Mullahmät.
Tanımağan qayza ul!
(Qulına
alıp übä lä, täñkläp, yazıu östälenä
hala).
Qabat
tereltteñ mine, Ganna Mihaylovna.



Ganna. Operatsiya
östälendä ipläp kenä haldırtıp alğaynım.



Mullahmät. Yuğalmauı
möğcizä.



Ganna.
Bınıhı quyın däftäreñ: “Frontovıe
zapiski. Stihi”, -- tip urıssa äşkärtelgän.



Mullahmät. Uy
rähmät, uy rähmät!



Ganna.
Bıl ğına la tügel äle
(yäşel
ärekmän yaprağına töröp kipterelgän
serle yomarlaq birä).
Habına
isemeñ yazılğan, tak çto…



Mullahmät
(yäşel
köbön hızırıp taşlap, qara pistolettı
qulında uynata).
“Tel”
ala barğanda doşman tılınan ber fritstı
yökmäp qaytqas, general büläk itkäyne.
Muzeyğa tapşırırmın.



Ganna.
Tulı magazinlı kileş, abay bul. Häyır,
unıhın üzeñ beläheñ.



Mullahmät.
Qäzerlem, bıl tiklemde nisek haqlay
alğanhıñ!
(Pistolettı
östäl tartmahına yäşerä).



Ganna.
Oslo bez qapsıqta yatmas, haqiqät barıber
asılır, tip ışandım. Hine yalan gospitalenän
tärän tılğa ozatqas, korrespondenttar
kilep, Aleksandr Matrosov podvigın
qabatlağan qıyıu voyınkor Vilkim Ivanıçtıñ
kükrägenän pülälärzä üz qulım menän
alıuım turahında qultamğa nıqınılar,
ul Sovettar Soyuzı Geroyı isemenä layıqlı,
tip iskärttelär. Tik barıp sıqmanı,
buğay, sönki batalon komandirı qul
quyıuzan qırqa baş tartqan. Iseñdä tot:
oşonda kiler alda ğına min ul podvig
vaqiğahın “Krasnaya zvezda”ğa nisek
bar -- şulay yazıp yıbärzem.



Mullahmät.
Rähmät, Ganna Mihaylovna. Qızım-qoralayım,
bıl qäzerle qomartqını
(gimnasterkanı
gäzitkä töröp birä)
solandağı
şkaf tartmahına halıp tor.



Nazliä.
Yä, atay
(kitä).



Güzäliä.
Rähim itep ultırışayıq, barlı-yuqlı tabın
äzer
(erkelälär).
Qunaq-fälän
kilhä, tip, haqlap qına totqaynım
(şarap
quya).



Ganna. Yuq-yuq, min
bıl nämänän azat. Ä hin, haldat?



Mullahmät.
Üz ğümeremdä ber genä tapqır urtlanım
utlı hıuzı – oşo izge qulıñdan… operatsiya
östälendä…



Ganna. Şunhız şok
bula ine. Molodets, qabatlamağanhıñ ikän.



Güzäliä.
Qağız-qälämdän başqahın belmäy bit ul.



Ganna. Tege saqta
Bondarenko dusıñ: “Qotqarığız, başqorttoñ
talantlı şağirı bıl!” – tigäyne. Üze
lä yazışa ine…



Mullahmät.
Taras Şevçenkonı uqıham, Bondarenko
dusımdı häterläyım…



Ganna. Yazmışı la
ayanıs: faşist äsirlegen yırıp sıqha la,
Seberzä serene başı… däftäre genä
qayttı. Şiğırzarın quldan-qulğa küsermäläp
uqıyzar.



Mullahmät. Şulay
bezzeñ yazmıştar.



Güzäliä. Bezzeñ,
tiheñ, hineñ donyala barlığıñdı kem
belä?



Ganna. Belerzär,
belerzär. Bondarenkonıqı keüyek, yäş
bıuın kütärep alır.



Güzäliä.
Aldı, ti. Ana, işetähegezme: qotoroq
şaytan taqmağında tipterä ul zagraniçnıy
tar balaqlı yäş bıuın.
(Görhöldäüyek
“tiptereü”ze tıñlayzar).



Ganna. Tap bezzäge
keüyekter, küz halahı ine ber.



Güzäliä.
Eş nizä, kittek, äläyhä. Abışqam, tor,
qunağıñdı qultıqla
(işekkä
yünälälär).






Ikense sähnä






Vilkim
daçahınıñ zalı, tar balaqlı yäş-üsmerzär
yarhıu muzıkanan şaşınıp borğolana.
Işektän ähirättär – Vilor menän Nazliä
inä, huñğıhı atahınıñ bayağı qanlı
gimnasterkahın quş qulında kireldertep
totqan.






Vilor.
Ivis, tuqtat magnitofondı, möhim häbär!
(Muzıka
tına, beyıüselär urındarında qata).
Bratva,
Guzelkanıñ qulındağı qanlı şmotkanı
küregez: ütänän-ütä tişek
(quş
tişek aşa barmaqtarın ütkärä).
Faşist
ambrazurahına kükräk quyğan predoktıñ
qanlı gimnasterkahı.



Bratva. O-o-o!



Ber qızıy. Abau,
Vilkim Ivanıçtıqımı?



Vilor.
Unıhı ne vacno. Vacnohı şul: zagraniçnıy
tar balaqtar arahında tipterergä qaytqan
ul.



Bratva. Vau!



Vilor. Guzelka
häzer şäp teatr kürhätä, säpäkäylägez!
Muzıka!



Bratva
(qul
sabıp).
Prosim!






Nazliä
ähiräte yarzamında qanlı gimnasterkanı
ıştan räüyeşle keyıp, qanlı tişegen
osahında uynatqılap, qotoronqo beyıügä
quşıla.






Ivis.
Stop!
(Muzıka
tına).
Ber
nämähe yıteşmäy – bına ular!
(Yuğarı
kütärgän quldarında orden-mizaldar
helkenä).
Predoktıñ
naftalinlı mundirınan stibril.



Bratva. O-o-o,
otmenno!



Ivis.
Guzelka, puşkañdı tosqa miñä.
(Güzäliä,
tuñqayıp, osahın qıyşañnata).



Ivis.
Şikarno! Qızıl älämle “Gvardiya” qalayın
puşkanıñ näq tişege östönä tağabız. “Za
boyivıe zaslugi” häm “Oteçestvennaya
voyna” tigändären – ike yaqlap ike
tägärmäskä, bına oşolay. Muzıka!






Tiptereü
qabatlana, Nazliä bayağı nagradalar
tağılğan tumpıq osahın uynatıp beyıy.
Döyöm hahıldap kölöü, qul sabıu. Tap şul
mäldä işektän Mullahmät, Ganna, Güzäliä
kilep inep şaq-qata.






Mullahmät.
Bıl ni bıl?! Hataşamdır, ahırı
(işek
yañağına harıla).



Ganna.
Hozayım!.. Önöbözgä qaytayıq!
(Mullahmätte
qultıqlap alıp sığıp kitä).



Güzäliä.
Qızım, ni qılığıñ?! Ülterzeñ!..
(Qızın
törtöp yığıp, gimnasterkanı haldırta).






Ikense
yaqtağı işektän küzzäre alarğan Vilkim
atlığıp kerä.






Vilkim.
Ivis, kanalya, nagradalarım qayza?



Ivis. Von, teyışle
urınında.



Vilkim
(Güzäliägä
taşlana).
Tuqta!
Qaldır!



Güzäliä.
Käräge bar ine şaltıraqtarıñdıñ!
(Gimnasterkanan
yolqop alıp, tiptereüselärzeñ ayağı
astına ırğıta, Vilkim ihä ürmäläp yöröp
yıya).
Kittek,
kittek!
(Qızın
höyräkläp olağa).









Ösönsö sähnä






Tanış
öy ese, Mullahmät menän Ganna qosaqlaşıp
ilaşa.






Mullahmät. Yäşärgäme,
yäşämäskäme bınan käyın…



Ganna. Yäşärgä,
haldat, yäşärgä!



Mullahmät. Tege
saqta niñä tere qaldırzıñ mine, Ganna…






Tösö-başı
qasqan Güzäliä menän Nazliä inä.






Güzäliä.
Abau, bıl ni häl? Üz öyömdä qosaqlaşıp
zina qılalar!



Ganna.
Ğäfü… ğäfü! Izge relikviyanı…
(Hulqılday).



Güzäliä
(gimnasterkanı
izängä atıp-bärep).
Bına
hezgä relikviya…
(yarhıp
tapay).
Bına!
Bına!



Nazliä
(äsähenä
quşılıp).
Bına!
Bına!



Mullahmät. Qoralayım,
balaqayım…



Nazliä. Vse, min
hineñ balañ tügel! Bayrasıñ da hineke
tügel!



Güzäliä. Qızım!



Nazliä.
Vilor podrugam kisä atahı menän äsäheneñ
ärläşkänen tıñlap torğan.
(Äsähenä).
Bezze
eldän tapqanhıñ hin!



Mullahmät. Qoralayım!



Nazliä. Vse! Bezzeñ
biologik atayıbız hin tügel – Vilor
Ivanıç ikän!



Mullahmät
(yöräk
täñgälen totop).
Ah!..
(Östäl
tartmahınan köbägen alıp, qatınına
yaqınlay).



Ganna. Haldat!..



Mullahmät
(qatının
säsenän yomarlap).
Isınmı?
Äytep qotol!



Güzäliä. Uy-uy-uy,
irlegeñ bulmanı bit…



Mullpahmät
(qatının
der-helketä).
Dörösön
äyt, ısınmı?



Güzäliä. Uy-uy,
ısın! Atıp ülter tizeräk!



Mullahmät
(ısqındıra,
köbägen kesähenä tığa).
Üzeñ
dä eräüyerheñ.
(Işek
töböndä keyınep torğan Ganna yanına
kilep, aşıq-boşoq keyınä).
Oşonday
bezzeñ häldär, ğäfü it.
(Qunaqtıñ
yul sömkähen qulına ala).
Ozatıp,
ultırtıp yıbäräyım
(sığalar).



Güzäliä. Vıct!
Kütegezgä qarama kölö!



Nazliä.
Äsäkäyım!
(Äsähen
qosaqlap ilay).



Güzäliä.
Tizeräk! Isän saqta olağayıq!
(Aşığıp
sığıp kitälär).









Dürtense sähnä






Mullahmät
baqsahınıñ şul uq ihatahı, töp vaqiğalarzıñ
üzäge -- munsa häm uğa yänäş qoymalar
tirähendä. Sañğıların yaurınına halğan
Bayras artqapqanan kerä.






Bayras.
Bolanqayım-bäläkäsem, täki eyärep
qayttıñ bit – asıqqanhıñdır inde.
Moronoñdo teräp kenä kötöp tor, tämle
äpäkäy apsığam
(sañğıların
höyäp qaldırıp, öygä inep kitä).






Utkürşelär
yağında tauış:



--
Ivis, glyan-ka, tegelärzeñ artqapqahı
artında bolan balahı tora.



--
Şım! Razvedkağa barayım.



Ivis,
munsağa yähät inep, mıltıqtı alıp sığa,
artqapqa yağına tosqay.






Ivis. Bolan balahı,
bolan balahı…






Ikmäk
totop sıqqan Bayras mıltıqlığa taşlana.






Bayras. Ivis, tuqta!






Köbäktän
ut börkölöp şartlay, bolan balahınıñ
äse baqırıp yığılıuı işetelä.






Bayras.
Ivis, ni eşläneñ, ni eşläneñ… bir
mıltıqtı!
(Tartqılaşalar,
artqapqanan keşelär yügereşä).






Ğäläüi. Şäp!
Qabımlıqqa äsväciy it!



Eger.
Kem attı?



Vilkim
(timer
qoyma artınan taşlanıp).
Bıl
ni horau, mıltıq eyähe ana tora! Mineñ
ulım brakonerzıñ qulınan yolorğa
tırıştı.



Militsioner. Ä şulay
za kem -- äytegez!



Bayras.
Min atmanı!



Ivis.
Min tügel!



Vilkim.
Işetähegezme, mineñ ulım tut ni pri çem!



Ğäläüi. Mineñsä,
tap hineñ malayıñ attı, buğay.



Vilkim. Molçat,
hası apara qorto!



Militsioner.
Ikehen dä alırğa, tegendä asıqlanır.
Eger, yarzam it
(ike
üsmerze beläktärenän ber bığauğa
totaştıralar).



Vilkim. Proizvol!
Yauap biräsäkhegez!



Militsioner. Birerbez.
Täpäylägez, marş!






Uram
yaqtan Mullahmät aşığıp kilä.






Mullahmät.
Otstavit!
(Baş
ostarına ata, timer qoyma artında sır-sıu
qubış, ihata töbönä qasış).
Isqındırığız!



Eger
(militsionerğa).
Beşmägän,
buş kobura taqqanhıñ!



Militsioner. Ä hineñ
köbäk qayza?



Vilkim. Aqıldan
yazğan, qoralın tartıp alığız!



Mullahmät.
Kemgä äytäm?!
(Tağı
ata).



Militsioner,
Eger. Häzer, häzer!
(Isqındıralar,
üsmerzär ikehe ike yaqqa qasa, Bayras
munsağa inep biklänä).



Mullahmät.
Inde bınauı ike ayaqlı burzayzı üzeneñ
timer räşätkähenä sılbırlağız!



Vilkim. Ne smet!
Belähegezme, min kem?



Mullahmät.
Inä bolandı ülterep, yauız ölgö birgän
yauız hin.
(Tärtip
haqsılarına).

Kemgä äytäm?!



Militsioner, Yıger.
Häzer, häzer!



Vilkim.
Sotru v poroşok! Min, min…



Militsioner.
Tıpırsınma, abzıqay, beläbez.
(Vilkimdı
qoyma räşätkähenä berketep bığaulayzar).



Mullahmät.
Ä hez yaqşı sağığızza tayığız, begom!
(Militsioner,
Eger taban yaltırata).
Hölälä-ä-ä!
(Baş
ostarına atıp qala. Räşätkägä qaptırtılğan
Vilkim küze alarıp qotorona, utkürşe
ihatahında ilaş, döyöm sır-sıu. Tamara
ire täñgälendä räşätkägä ike qulı menän
totonop tulay-tulay sarbaylay).



Vilkim.
Sıprañdama,
ısqındır!



Tamara. Uf, qayhılaytıp
ısqındırayım? Yozaqlı bit.



Vilkim.
Ahmaqbaş, telefondan şıltırat! Militsiyağa,
psihbolnitsağa!



Tamara.
Häzer, häzer!
(Yügerä).



Vilkim
(bığauın
şaltıratıp).
Uh,
bäyle et könönä qaldırzılar.



Mullahmät.
Eyı, mineñ bäyle etem hin.



Vilkim. Başıñdı
seretermen!



Mullahmät.
Ğümereñ buyına miñä bäyle yäşäneñ, mineñ
quldan aşanıñ. Qapqan berense qalyañ –
mineñ şiğri “Front däftäre”m buldı.



Vilkim. Dokaci,
svoloç!



Mullahmät
(Ganna
kiltergän quyın däftären sığara).
Bına
ul! Töp nöshähe tamağıña azaqqıhı la
bulhın, tığın, tığın!
(Bittärze
yırtıp yomarlap, köbäk oso menän “et”
auızın şaqara astırtıp tığa, töygösläy).
Maladis!
(Quyın
däftären unıñ yözönä bärep, halmaq qına
azımlap öygä yünälä).



Vilkim
(qağız
yomarlağın qaqırıp-tököröp taşlay).
U-u-u,
zäkivälidovsı, millätse, artıñdı uyla!



Mullahmät. Artım
da, aldım da uylanılğan.






Şau-şou,
maşinalar ğıcıldap kilep tuqtay, militsiya
naryadı häm psihbolnitsa sanitarzarı
erkelä, ä bındağı Vilorğa iğtibar yuq.
Öyzän qapıl moñlo quray uynalıp, “Ilse
Ğaysa” yırı ağıla. Häräkät tuqtala,
şıqayıp torop tıñlayzar.






Sanitar.
Tamam aqıldan yazğan – ilar saqta
magnitofon uynata.



Vilkim
(aqırıp).
Vatıp
keregez, alıp kitegez sumaşedşiy
bandittı!






Işekte
qayırıp ütälär, moñlo yır kinät tına.
Şul tınlıqtı yarıp atıu tauışı yañğıray.
Ike sanitar Mullahmätteñ yänhez käüzähen
qarğa sığarıp hala.






Berense sanitar.
Hozayım yarlıqahın, tas mañlayına
sumırtqan.



Ikense sanitar.
Psihbolnitsa patsiyentı tügel inde.






Şul
ıñğayza sähnä tüñäräge äylänep, munsa
yanı alğı planğa küsä.






Bayras
(aunap
yatıp ükhey).
Ataqayım!
Ataqayım!



Vilkim. Tfü! Ahmaq!
Ul tügel hineñ atayıñ, min ul hineñ
atayıñ!



Bayras
(başın
qalqıta birep).
Atayımdıñ
ete hin! Vau, vau, vau!



Vilkim
(näq
sılbırlı ettäy ırğılıp-tartılıp).
Ir-r-r!
Vaf, vaf, vaf!






Oşoğa
quşılıp yözärlägän ettärzeñ kümäk
hauıldap öröüye, olouı kümä donyanı.









ŞARŞAU



1975,
07.12.2012.





20




Click or select a word or words to search the definition