Bişense yıl Revolyutsiyahı haqında istä qalağandar

1905 yıldıñ közöndä min Qazanda inem. Oktyabr (iskesä) baştarında uq Rossiyanıñ fabrik-zavod töbäktärendä tınıshızlıqtar başlanğanlığı, zabastovkalar yahalğanlığı haqında häbärzär kilä başlanı. Qazanda äle, bılay östän qarağanda, tınıslıq keüyek kürenhä lä, yuğarı mäktäptärzä uqıusı studenttar arahında uqıuzarzı ber yaqqa taşlap, nimägä bulha la äzerlek kürenä, ni zä bulha alda zur eştär bulasağın añlatqan eştär hizelä ine. Qazanda Alafuzov fabrigında häm başqa fabrik-zavodtağı eşselär arahında la tınıshızlanıuzar barlığı teldärzä höylänä başlanı. Nisek tä oktyabrzeñ başınan başlap uqıusılar arahında la, obşiy Qazan halqı arahında la Piter häm Mäskäüzä hökümätkä qarşı ayaqlanıuzar barlığı, nimäneñ dä bulıuı, ber zur eşkä äzerlek küreleüye haqında qolaqtan-qolaqqa höylängän häbärzär kübäyze.

Mäzräsä şäkerttäre arahında bıl häbärzär taraldı häm Qazan ğali mäktäptärendä uqıusı studenttarzıñ häräkättäre bılarğa la täsirhez qalmanı. Mäzräsä şäkerttäre menän ike arala qatnaşıuzar, aldağı zur eşkä äzerlek kürergä dimläp ike arala yöröüselär kürenä başlanı. Mäzräsägä, här kön tip äyterlek, qul menän yazılıp, yılem basmala basılğan qosaq-qosaq proklamatsiyalar, revolyutsiyağa öndäüzär taratıla ine. Qayhı ber tatarsa proklamatsiyalar mäzräsäneñ üzendä lä basıla, bılarza la şul uq hökümätkä qarşı öndäü menän bergä, mäzräsälärze islah iteü, ularğa fän kereteü, mantiq keüyek höräfättärze bötönläy sığarıp taşlau, mäzräsä idaralarına şäkerttärzän dä väkildär kereteü keüyek törlö talaptar keretelä, şular mäzräsä idarahı häm mödärristär tarafınan qabul itelmägän hürättä uqıu taşlau, mäzräsänän sığıp kiteü menän tähdid itelä ine.

Şäkerttär arahındağı häräkättärzeñ iñ qızıuı mäğlüm Mäzräsäi Möhämmädiälä buldı.

Bıl vaqıtta här ber gruh halıq aldağı köndö bulasaq üzgäreştär turahında üz mänfäğäte yağınan qarap höyläy, här kem irekte ber törlö, üzensä añlay ine. Obşiy mosolmandar, bigeräk tä ularzıñ şul zamandarza eş başında yörögän hatıusıları, mullaları, hälfäläre, älbittä, dingä irek bulıuzı küz aldına kilterälär, irekteñ bar hikmäte — dini, milli irkenselektä tip uylayzar ine. Eşselärzeñ, añlı rus uqıusılarınıñ, revolyutsionerzarzıñ talaptarı mäğlüm, bılarğa qarağanda bötönläy häm başqa bik kiñ räüyeştä ine. Tatar uqıusılarınıñ iñ zur ömöttäre — şul mäzräsälärze islah iteü, unda fän kereteü ine.

Oktyabrzeñ 15—16-larında eş tağı la quyırzı. Keşelärzeñ quldarı köndälek eştärenän buşandı. «Universitetta miting, imeş... Studenttar baş kütärälär, imeş!.. Kazaktar ularzı solğap alğandar, qıralar, atalar, imeş!..» tigän häbärzär bötä Qazanğa yañğıray başlanı. Bıl häbärzär elektän quzğalırğa torğan şäkerttärgä tağı la nığıraq täsir itte. Mäzräsälärzä uqıuzar böttö. Här kem ber nämä kötä, här ber keşe bögön tañda zur eştär bulıuın kötöp kenä tora başlanı. Uramdar şunday eştärzeñ bulıuın kötöüselär menän tuldı. Ular politsiya, kazaktar tarafınan qıuılıp qaytarıla başlanılar...

UN YıTENSE OKTYaBR

Küñeldär ber urında ğına tora almay. Könlök eştärgä ber şatlıq hizep, qul sabalar, urındarında basıp tora almayzar.

— Höylärgä irek!.. — — Matbuğatqa irek... — — Vıcdanğa irek... — Tağı ällä nämälärgä irek!.. tigän matur hüzzär bötä şäkerttärgä yäşen keüyek täsir itte.

Yıyılış bötkändän huñ, bötä hüzzär şul haqta ğına bara... Här kem ber nämä höyläy, här ber keşe ber häbär kilterä, här şäkert yañı ber nämä östäy.

Yañı ğına rus yağında yıyılışta bulıp qaytqan beräü, tağı la arttırıp, unda bıl eştärgä genä qänäğät itergä yaramağanın, köräş käräk ikänen işetep kilgänen höyläy.

Bıl hüzzär tağı la şäkerttärze qaynaştıra. Bögön tön şulay ğäcäp vaqiğalar, ğümerendä kürelmägän hörriätte höyläp ütä...

18 oktyabrzeñ irtähen yıtkereü auır... Kistän «hörriätteñ birelgänlegen işetkän keşelärzeñ irtän torop, unıñ donyağa kiltergän almaşınıuzarın tizeräk küräheläre kilä.

Irtän Ğalimyan mulla, däres kitaptarın kütärep, däreskä şäkerttärze väğäz itergä kerä. Läkin unıñ aldında ber-ike sufıyzan başqa bändä qalmay. Bötä şäkerttär yıyılıp «Marseleza» yırlarğa kereşälär. Bötä Qazan irekle räüyeştä yırlanğan «Marseleza» tauıştarı menän yañğıray. Bötä şäkerttär gruh-gruh bulıp uramdarğa sığıp kitälär, universitet tirähenä, Voskresenskiy (häzer Çernışevskiy) uramına yügerälär. Bıl tirälär halıq menän tulğan, här yırzä qızıl flagtar yılberläy, här kem tağı la ällä nizär bulahın kötä, politsiyanıñ qoraldarın alıu turahında qatı tauıştar işetelä. Uramda la, universitetta la, şähär Dumahında la mitingılar, yıyılıştar, käñäştär bara. «17 Oktyabr manifesı» ğına halıqtı qänäğätländermäy. Möyöştärzä, uçastkalarza teştären ırcaytıp torğan politsiyanıñ koralhızlandırılıuın, militsiya tözölöüze talap itälär.

Bögön Qazan dıu kilä, uramdan kerähe kilmäy. Yıyılğan eşselär, uqıusılar ülergä äzer bulğan keüyek qaynaşalar... Ozaq ta ütmäy, politsiyanı qoralhızlandırıu başlana. Törköm-törköm halıq (ul sağında kemde kemdän ayırıuı siten ine äle) uçastkalarğa taralalar. Besän bazarında bik zur yıyılış bulıp, unda törlö keşelär tarafınan reçtar höylänä (Hösäyın Yamaşev häm başqalar). Padişahtıñ «17 Oktyabr manifesı»nıñ mäğänähe yuğala. Uğa ğına ışanıp tormasqa öndäyzär. Halıq zıq qubıp qul saba. Hatıusılar, ällä kemdär sittän qarap hayran bulıp toralar.

— Bıl saqlı hörriättän artıq tağı la nimä käräk ikän?— tizär.

QAZAN REVOLYuTsIONERZAR QULINDA

19 oktyabrzä partiynıyzarğa häm uqıusılarğa qoral taratılıp, şähär ular qulına küsä, «şähärzeñ tınıslığın haqlau komitetı» qulında bula.

Mäzräsälärzäge şäkerttärgä saqlı qoral alalar, şular rätenän Mäzräsäi Möhämmädiägä şäkerttär qulına ber nisä tistä mıltıq, şul uq miqdarza qılıs, ber nisä at töşä, taza şäkerttär bildären bıuıp, qorallanıp, şähärzeñ tınıslığın haqlarğa yöröyzär. Mäzräsälärzä uqıuzar taşlana. His kem urınında ğına tınıs ultırıp tora almay. Bında üzenä kürä ayırım häräkät başlana. Bögöndän başlap mäzräsä idarahına üzzäreneñ talaptarı qabul iteleüye haqında qätği talap birälär. Mäzräsä mötäüällizäre, mödärristär, bik zur eşkä osrağan keüyek, kön-tön yıyılış yahap, ni eşlärgä belmäy aptırayzar, ular za üzzärensä, väğäzä menän genä aldamaqsı bulalar.

Şäkerttärzeñ qandarı qaynaşqan, väğäzälärze kötörlök sabırzarı bötkän. Zıq quptarıp revolyutsiya yırzarı yırlayzar. Mäzräsälärzeñ täzrälären vata başlayzar. Mäzräsäneñ işek aldı bıyala vatıqtarı menän tula. Bik küp şäkerttär şunduq mäzräsäne taşlap, fatirzarğa sığıp kitälär.

Ğalimyan mulla, mäzräsägä kilep, şäkerttärze yıyıp ilay-ilay väğäz äytä. Unıñ hüzzärenä äylänep tä qaramayzar. Unıñ üzenä qarşı törlö hüzzär äytälär. Unıñ üzen qıuıp sığaralar. Ul, ni eşlärgä belmäy, sığıp kitä. Bayzar menän Qazan mullalarınıñ kön-tön yäşeren yıyılış yahauzarı haqında şäkerttärgä häbär alınıp tora.

Şul uq köndärzä tağı ällä ni saqlı proklamatsiyalar taratıla. Aşığıs listovkalar sığa. Bıl äyberzär şunda uq taratılıp, quldan-qulğa yöröp uqılıp sığalar. Här yırzä yıyılıştar dauam itä. Uramdarza häzer boronğo räsmi keyımdä torğan politsiyalar urınında törlö keyımdä, törlö töstä, törlö qoral menän qorallanğan militsionerzar toralar. Häzer Qazan bötönläy ikense töskä kerä. Läkin äle ber urında la ısın tınıslıq kürenmäy. Haman da imeş-mimeş häbärzär tarala tora. Qara gruhtarzıñ revolyutsiyağa qarşı ayaqlanırğa äzerläneüzäre haqında törlö hüzzär sığa. Bılay qarağanda ber yaqqa la qatnaşmağan keüyek kürengän halıqtar, bıl häbärzärze tağı la quyırtıp, ällä nizär östäp taratalar. Başta halıqtıñ küpselege ber ağımdan ber yul menän barğan keüyek kürenä, läkin sittän qarap, eşte yıntekläp barğan keşelärgä lä aldağı köndä qandar tügeläsäge, äle eşteñ ısınlap häl qılınıp bötmägänlege, aldağı köndä eske yözzärzeñ asılıuı, törlö ağımdarğa bülenäsäktäre, revolyutsiya doşmandarı qulında kös barlığı kürenep tora. Yöräktär qurqına, alda tağı la qatı köräştär bulasağı kürenä. Sittän qarap torousılarzıñ küzzäre şunı belderälär.

ÖS KÖNDÄN HUÑ

21 oktyabrzä (iskesä) universitet, Voskresenskiy uramı yağında küp halıqtıñ qısqırğan tauıştarı işetelä, hiräk-hiräk, qay sağında, zalp birgän tauıştar bötä şähärze yañğıratıp yıbärä, şähär tağı la bınan dürt kön elek bulğan şau-şıuğa äylänä. Bötä şähärzä his kötmägändä ikense törlö häräkät, ikense küreneştär başlana.

Rus yağınan bulak aşa qasıp qaytıusılar, qayzalır qasırğa urın ezlägän keüyek yügereüselär kübäygändän-kübäyä. Töş auğandan huñ şähärze auır ber tınlıq basqan keüyek bula. Törlö uqıu yorttarında, şular yömlähenän şäkerttär arahında la, şau-şıu quba. Mäzräsägä birelgän qoraldar aşığıslıq menän ber yırgä yıyılalar, qayhı beräüzären keşe kürmäs urınğa yäşerälär. Bötä şäkerttär mäzräsägä qaytıp tulalar.

Şunduq qara gruhtarzıñ täre kütärep yöröüzäre, student häm başqalarzı qıynauzarı, yähüdtärgä pogrom yaharğa kereşkänlektäre haqındağı häbärzär bötä şähärgä tarala. «Ös könlök irekle tormoş» qororğa qatnaşqan keşelärzeñ kübehe yäşerenä başlayzar, qayhı berzäre qoraldarın iltep birälär. Qayhı berzäre yäşerälär.

Tege yämhez tınlıq tağı la arta...

Ber vaqıt bezzeñ mäzräsä uramınan (häzer Tuqay uramı) bolot keüyek halıq kilep sığa. Bılarzıñ iñ aldınan täre kütärgän ällä ni saqlı poptar, ular artınan ap-aq salma, yäşelle, harılı tun yäki sapan keygän Qazan mullaları, ular artınan turälär, balıqsılar, itselär, kibetselär baralar, bılar hämmähe lä täregä, batşa hürätenä baş eygändär.

Bılar rus yağında üzzäreneñ yämhezlektären eşläp, kürhätep bötkändän huñ, «şäükättären» tatarzarğa, mosolmandarğa la kürhäter ösön, bıl yaqtarğa sıqqandar. Batşa hüräte menän tärelär, qızıllı, qaralı, aqlı flagtar kütärep, «Boce tsarya hrani»zı yırlap baralar. Az ğına şikle keşe bulha, şunduq säynäp, özgäläp taşlar keüyek baralar.

Häzer bılarzı täzrä arqırı qarap, iske tormoştoñ yañınan ayaqlanıp sığıuına läğnät äytep qalıuzan başqa sara yuq.

Bılar şulay täreläre menän ütep kittelär...

Halıq qulına taratılğan qoraldarzı kire yıyıp alıu başlandı.

Şähärze tärän tınlıq bastı. Batşanıñ birgän väğäzälärenä ışanmay qarşı kütäreleüselär tağı la mayzandan yuğaldılar. Ular kiläsäktäge bulasaq oluğ oktyabrgä äzerläneü ösön, tağı la izän astına eşlärgä kerzelär. «Eñelmäy torğan oktyabr» yahar ösön tağı la kös yıyırğa kereştelär.

Vaqıtsa saftan sigenep torhalar za, tağı la ğäyrät, tağı la zur kös menän üzzäreneñ doşmandarına höcüm iteü uyı menän artqa sigendelär.

Şulay itep, 1905 yılğı oktyabr revolyutsiyahı kümelde. Küñeldär aldağı zur, yıñelmäs «Oktyabr»gä yünälep, şunı kötöp qaldılar.

Click or select a word or words to search the definition