Berense tabığ

«Möhtäräm äfände!

«Qarluğastar» namendäge äsäregezzeñ berense tabığınan his ber nöshä qalmay hatılıp bötkängä kürä, mäsül äsärzeñ yañınan tabığ qılunırğa lazım ikänen häbär bireü ilä käsbi şäräftä vä bınıñ haqında höyläşer ösön, küreşergä kitaphanabızğa kileü zähmäten ihtıyar iteüyegezze rica itergä yörät iterem, äfändem.

Naşir Massul».

Ütkän kön mäşahir möhärrirzärenän Hanri yuğarılağı mäktübte bezgä kürhätep, oşo räüyeştä hüz başlanı:

— Bıl mäktübte alğan vaqıtımda şatlıq häm aptırauımdan üleü däräcähenä kilgän inem. Läkin här häldä aptırauım şatlığıma ğalib ine.

«Qarluğastar» isemendäge berense äsärem bulğan mäcmuğai äşğäremdeñ berense märtäbä tabığı qılınğan nöshäläre hatılıp bötkän, imeş!.. Ah, ni qäzär säğäzät!..

Min bıl vaqıtta fäqät yıgerme ike yäşemdä inem. Paricda tanıştarım az ine. Gazetalarza his berehe mäskür berense äsärem haqında hüz quzğatıp, tänqit yäki täqriz qılıp ber hüz bulhın yazmağandar ine. Bäğze ber gazetalarzıñ dürtense bitendä «Qarluğastar» haqında basılğan iğlandan başqa his ber hüz quzğatılmanı. Şulay bula torop ta, bıl däräcälä ömöt itelmägän, aqılğa hıymaslıq bulğan näticä küpme vaqıtta buldı, belähegezme? Yañğız ber ay esendä... Timäk ki, bıl ber muafäqiät tügelme?.. Timäk, häqiqi ğäcäp bulğan ber muafäqiät tügelme?.. Timäk, mindä ber talant, fäüqılğadä ber istiğdad bar ikän! Şunıñ arqahında bötä uqıusılarzıñ iltifattarın üzemä qaratqanmın.

Inde bıl berense äsäremdeñ muafäqiät tabıuınan huñ yazıuzan tuqtalasaq tügel inem. Tağı başqa äsärzärze mayzanğa kilteräsäk inem. Inde bötä uyım, fekerem yazıu-hızıu tirähendä äylänä ine. Bara torğas, teatr kitaptarı, pesalar yazmaqsı inem. Ul ölkälä bik tizlek menän isem häm şöhrät tabasaq inem. Şunıñ ösön törlö mauzuğta hikäyälär tasfir itep, his ber buş tormay, tırışa inem.

Kitapsınıñ hatın täkrar uqınım. Bülmämdä ber arqırı, ber buy yöröp, ber minut ta tuqtap tora almay inem.

– Balam, ni bar? Hiñä ni buldı?— tip işektän höykömlö hını, köläs yözö menän olatayım kilep inde. Başın yañı ğına tarağan, keyımdären maturlap keygän, miñä yılmayıp qına qaray ine.

– Bına nämä bar! Olatay, al, şul mäktübte ber tapqır uqı!— tip naşirzan kilgän mäktübte birzem.

Mäktübte uqıp:

– Şulay bulıuı täbiği tügelme ine?.. Mineñ fekeremsä, şiğırzarıñ ğäyät möässir häm güzäl ine...

– Läkin, olatay, uylap qara, bıl ömöt itelgändän artıq — ber muafäqiät, bıl köndä Paric halqı şiğır menän artıq mäşğül tügel, ısın manzumdarzı la artıq uqımayzar.

– Hin yazğandı uqığandar bit, şul hiñä yıtmäyme? Älbittä, ulay bulğas, hin bähetleheñ, şulay?

– Bıl da hüzme, olatay?

– Zatän, lazım bulğanı la — bıl ine.

Olatayım änfiä hauıtın alıp äkren-äkren asıp, ber az änfiä aldı. Küzzärendä miñä qarşı şatlıq äsäre yaltırağan häldä änfiähen tarttı.

Ber sirek säğättän huñra kitap naşirı Massuldıñ dökänendä inem. Bıl kitapsını Paricdağı bötä mäşhür qäläm äheldäre bulğan möhärrirzär belälär. Magazindıñ dürt yağına tezelgän, kämal ähämiät menän tärtipkä quyılğan aqlı, harılı, qızıllı, mai tışlı kitaptar magazinğa maturlıq birep toralar. Magazin ese maturzar, alıusılar häm başqa yomoş keşeläre menän tulı. Magazin här vaqıtta şulay kilep-kiteüselär menän tulı bula.

Bik aşığıp yuğarı qatqa sıqtım. Massuldıñ mahsus eş kürä torğan bülmähe oşo qatta ine. Min kergändä, bülmä yabıulı tora, esendä höyläşkän tauıştar işetelä ine. Timäk, Massul äfände berehe menän ultırışa ikän. Üzemdeñ näübätemde kötör ösön, ber ultırğısqa ultırzım. Bıl vaqıtta bıl urınğa berense märtäbä kilgän köndö üzemdä his itkän qauşau, qaltırauımdı hätergä kilterzem. Yazğan şiğırzarım qultığımda köyönsä, basqıstı ni räüyeşle yöräk teträüye menän mengänemde beläm. Ul vaqıtta Massuldıñ bülmähenä kergändä nindäy qaltıray inem. Massul mine näzäkät menän, fäqät ber az hıuığıraq qabul itkän ine. Nisek tä äsäremde bäğze şarttar menän tabığ qılmaq bulıp alğan ine. Şul vaqıttan birle ni saqlı täşüiştärgä töştöm. Qağızzarğa yañı basılğan mäsüdälärze tözätergä kiltergän vaqıttarında bik höyönä inem. Meñdärsä hatalar menän tulğan bıl mäsüäddälärze ğäyät diqqät menän uqıp, yañılıştarına tähsir itä inem. Huñınan bäğze sarıf (grammatika) qağizäläre haqında şöbhägä töşöp, ğaciz qala inem. Bigeräk tä nöktä häm işarälär quyıu mine ğaciz qaldıra ine. Iñ huñınan täğriz menän «hata — dörös» yädüälen (tablitsahın) yahanım. Nihayät, bıl berense äsärem kitaphanalarzıñ täzrä töptärendä, bulvarzarza, passacdarza kürende.

Nihayät, Massuldıñ bülmä işege asıldı, bülmänän akademiya ağzalarınan beräü sıqtı... Naşir yırgä qäzär eyılep, unı ozatıp qaldı. Bıl keşe kitapsı ösön bik fayzalı keşe, küräheñ... Ğäcabä. Min dä şul däräcägä ireşä alırmınmı?..

Massul mine asıq yöz menän qarşı alıp, bülmähenä inergä işara itte. Üzenä mahsus urınına ultırıp, miñä lä ber urın kürhätte, ultırzım.

– Hattı aldığız tügelme?

– Aldım, mose Massul.

— Ber ay esendä ber mäcmüğäneñ hatılıp bötöüye bik ğäcäp, kitabığızzıñ hatılıp bötöüye bik qızıq... Hatıla, läkin unan his kem bähäs itmäy. Bik qızıq!.. Bik!.. Inde hatılıuına kämselek kilmähen ösön, yañınan biş yöz nöshä tabığ itergä qarar birzek,— tine.

Riza bulıp sığıp kittem.

Isından da, ber az köndän huñ kitaphanalarzıñ täzrä töptärendä äsäremdeñ tışında ere häreftär menän «ikense tabığ» tip yazılğan hüzzärzeñ yaltırap torğanın kürzem.

Inde şöbhä yuq, min isem häm şöhrät tapqan inem. Şulay bulha la, Massuldıñ: «Kitabığızzıñ hatılıuı bik qızıq, hatıla, läkin his kem unan bähäs qılmay»,— tigän hüzzäre haqında ber az uyza yöröy inem... Isınlap ta, his kem mineñ äsäremdän bähäs qılmay, kitabımdıñ berär nöshähen hädiä itep birgän keşelärzän başqa his kem unı uqığan keüyek kürenmäy. Hatta ular za mineñ äsäremdän artıq bähäs itmäyzär, kitabımdıñ muafäqiätle sığıuı haqında his ber hüz höylämäyzär. Fäqät üz-üzemä, — bılay uylarğa teyış tügel ikänen yuq qına urında, teyışhezgä üzemde bötöröüyemde uylay inem.

Vaqiğan, min buşqa qayğıram. Mädämki «Qarluğastar» hatıla, şulay bulğas, unı hatıp alıusılar bulırğa käräk, min şunan artıq nimä ömöt itäm?..

Bıl berense muafäqiättän yäsärät alıp, bik därt menän ictihad qılırğa kereştem. «Böyök välidä» isemendä ber teatr kitabı yazzım. Belähegezme?.. Bıl pesam «Udeur» teatrında quyıldı. Şunan huñ «Cemnas» teatrında başqa ber äsärem quyıldı. Tağı ber az huñıraq «Komedi frantsuz» teatrında muafäq buldı. Älhasil, aranan yıldar ütte. Inde berense äsärem «Qarluğastar»zı his ber uylamay inem. Bıl berense äsäremde tamam onotqan inem.

Oşo arala olatayım vafat buldı. Bisara, quldarım arahında bulğan häldä donyanı quyzı.

Vafatınan ber ay huñ, bülmähenä kergän vaqıtımda, his itkän nämälärze, azaplanıuımdı his ber onotmayım. Bülmäläge här ber nämä ul möhtäräm qarttı iskä töşörä ine.

Unıñ mahsus bülmähenä kergän vaqıtta, üze bulmaha la, ayaqtarıbızzıñ oso menän genä basıp yöröp, äkren genä höyläşä inek. Bezgä ul möhtäräm olatay haman şul bülmälä, üzeneñ pärzäläre qaplaulı bulğan karauatında yäki üzeneñ ultırğısında gazeta uqığan häldä, yäki diqqät menän isäp-hisap menän mäşğül bulğan keüyek toyola ine.

Bezgä yañıraq kergän ber hezmätkär, bezzeñ qılanıştarıbızzan ber nämä lä añlamay, därhal täzräneñ pärzälären kütärze. Şunda uq tıştağı yaqtılıq bötä bülmägä kerze. Iskän yıl, uram tauıştarın üze menän bergä kilterep, eskä höcüm itte.

Märhümdeñ bülmähen icarägä birmäkse inek. Şunıñ ösön şunda bulğan nämälärze alıp, yıyıştırıp, tazartırğa käräk ine. Bülmäläge nämälärze küserä başlanıq. Min bıl eştän bik äsärlängän inem. Miñä olatayımdan qalğan här ber nämä aqrın-aqrın bötönläy bötör keüyek hizelä ine. Här ber nämäne quzğatqanda, küñelemdä iske ber hätirä quzğalıp, märhümde iskä töşörä inem. Oşo vaqıtta arabızzan beräü:

— Hanri! Kil äle bında, qara!— tine.

Därhal şul yırgä barzım. Ni kürhäm yaqşı bulır? Ah! Möhtäräm olatay! Şkaftıñ iñ asqı qatında bötähe lä ber-berehenä tamam ilä oqşağan, sähifäläre his ber kiselmägän ğäyät küp kitap kürzem. May tıştarınan tanınım ki, bılar — «Qarluğastar», mineñ «Qarluğastar» ine. Dörös, berense äsäremdeñ berense basmahınıñ hämmähe oşo yırzä ine. Massuldıñ äytkäne keüyek, hatılıp alınğan, fäqät his kem tarafınan bähäs itelmägän bıl kitaptarzıñ hämmähe şkaftıñ oşo bülmähendä haqlanğan ikän. Bıl kitaptan his ber vaqıtta bähäs qılınmauzıñ säbäben inde añlanım. Sönki bıl kitaptarzıñ hämmähen dä olatayım hatıp alğan ikän, mineñ kitabımdı uqıusı fäqät ul ğına ikän. Yataqtarında dantlalı yastıqtar arahında «Qarluğastar»zı uqıuzarın faraz qılğan qatındarzıñ hämmähe olatayımdan ğibarät, imeş.

Şul vaqıtta uq tez süktem. Quyılğan köyönsä torğan bıl kitaptarzı, quldarım teträgän häldä, möğäyän ittem . Bäğzeläreneñ östöndä bik yıraqtağı kitapsılarzıñ möhörzäre bar. Bılarzı qarağanda möhtäräm pädäremdeñ, zäğif ayaqtarın höyräp, mineñ kitabımdı alır ösön. Paricdıñ törlö tarafında yöröüye küz aldıma kilde. Unıñ ber magazinğa kerep, kämal väkar menän: «Hanrizıñ «Qarluğastar» isemendäge äsären biregez»,— tip horauı, kitapsı şöbhälänmähen ösön, här berehenän fäqät ösär-dürtär dana ğına alıuı, huñınan ularzı qultığına qıstırıp, üzeneñ häylähenän mämnün bulıp, öyönä qaytıuı isemä töştö. Öyönä qaytıu menän şkafı yanına barıp, unda üzeneñ tapqan ğänimättären haqlauı küzemä kürengän keüyek buldı. Ul un biş yıl buyına bıl serze haqlağan, miñä his ber beldermägän ine. Bınan huñ Massuldıñ mäktüben alğan köndö, küzlektäre ütä kölöp, miñä höylägän hüzzären häterlänem. Ul miñä:

— Hin mäsğüd tügelheñme, balam?— tigän ine.

Dörös! Min mäsğüd inem. Ul zamandan birle ireşkän muafäqiättäremdeñ his berehe berense äsäremdeñ berense tabığınıñ hatılıp bötkänen işetkän vaqıttağı qäzär şatlandıra almanılar. Şul vaqıtta bıl muafäqiättäremdeñ ni säbäptän kilep sıqqanlığın beldem. Olatayımdıñ häylähenä vaqif buldım. Inde ütkän säğäzät häm şatlıqtarzı, bıl bähtiärlekte birergä säbäpse bulğan olatayıma minnätdärmen. Saf bulğan oşo möhäbbät ğalämdä iñ mökämmäl nämäneñ yaqşılıq bulıuın tağı la ber qat isbat itte.

Hanri, bıl yırgä yıtkäs, hüzenän tuqtanı. Yañağında ber tamsı küz yäşe bar ine. Bez hämmäbez zä bıl hikäyänän möässir bulıp, Hanrizıñ yanında söküt itkän inek...