Başqort Halıq Äkiättäre



Äbyälil



Boron-boron
zamanda ber auılda ber äbey menän babay
yäşägän, ti. Ularzıñ Äbyälil isemle
berzän-ber uldarı bulğan. Bılar bik
auırlıq menän, integep kön ütkärgändär.
Mal-tıuarzarı la, qoş-qorttarı la bulmağan
ularzıñ. Berzän-ber köndö äbey menän
babay ülep kitkän. Bäläkäs Äbyälil ükhez
etem torop qalğan. Atahınan uğa ber
qosaq halabaş qabığınan başqa ber nämä
lä qalmağan, ti.



Ber
köndö Äbyälil, ana şul qabıqtarzı
kütärep, zur ber kül yanına barğan. Qabıqtı
hıuğa halıp şeşendergän dä unan halabaş
huyğan, şunan ozon itep arqan işergä
totonğan. Şul saqta hıuzan kül eyähe
kilep sıqqan da, unan:



Eget,
hin nimä eşläyheñ? — tip horağan. Äbyälil,
ise kitmäy genä:



Bına
oşo arqandı işep bötäm dä külde kükkä
asıp quyam, — tigän.



Bını
işetkäs, kül eyähen bötönläy qurqıu
alğan. Ul yalınıp-yalbarıp:



Qaldırhana,
eget! Külgä teymä inde, yäneñ nimä telähä,
şunı birermen, — tigän.



«Bıl
şökäthez mählüktän nimä horarğa ikän
huñ?» — tip, Äbyälil uyğa qalğan. Unıñ
menep yörörgä beräy yaqşı atıñ bulhın
ine tigän küptänge teläge bar ikän.
Äbyälil kül eyähenän şunday bik şäp ber
at horamaqsı bulğan.— hin miñä iñ yaqşı
ber haylam at bir. Şul sağında kulde
urınında qaldırırmın, — tigän ul.



Yuq,
eget, min hiñä at birä almayım. Atım
kitteme — danım da bötä mineñ, — ti ikän
kül eyähe.



Ihtıyar
üzeñdä, min kösläşep tormayım, ä külde
min bında qaldıra almayım, — tigän dä
Äbyälil arqanın işä birgän.



Kül
eyähe uyğa qalğan. Ber az uylap torğas,
Äbyälilgä qarap:



Hin
kül saqlı külde kütärep kiterlek şunday
ber bähleüänheñ ikän, mineñ menän
kemuzarzan yugereşep qara ulay bulğas.
Külde tiräläp yugereşäyık. Mine uzalhañ,
at hineke bulır, — tigän.



Bula
ul, — tigän Äbyälil. — Tik şunday şart
menän: mineñ säñgeldäktä yatqan ber kese
qustım bar, şunı yugerep uza alhañ, inäü
yarışırbız. Unı uza almahañ, min hineñ
işe menän yugereşep tä tormayım.



Ul
qustıñ qayza huñ hineñ? — tip horağan
kül eyähe.



Anau
qıuaq töböndä yata, — tigän Äbyälil.
Häzer şunda bar za qoyroğoñ menän qıuaqqa
huğıp al, ul şunda uq yugerep kiter.



Kül
eyähe qıuaqlıqqa barıp, tege äytkände
eşlägän ikän, şunda uq qıuaq töbönän
ber quyan sığıp ta yugergän, ti. Kül eyähe
qurqaq quyan artınan töşkän, läkin qıuıp
etä almağan.



Şunan
inde ul, Äbyälil yanına kire kilep:



Yä,
eget, bılay bulğas, öskä tiklem yarışayıq.
Häzer köräşep qaraybız, — tigän.



Äbyälil
bığa la riza bulğan.



Mineñ
hikhän yäşlek olatayım bar,— tigän ul,—
ägär hin şunı köräşep yığa alhañ, kül
hineke bulıp qalır. Olatayım anau tal
agahında yata. Bar za tayaq menän qatı
itep huğıp al. Şunan ul hineñ menän
köräşä başlar.



Kül
eyähe talıqqa barıp, yoqlap yatqan ayıuğa
tayaq menän berze qundırıp alğan, ti.
Ayıu häybätläp kenä urınınan torğan
da, alğı ayaqtarı menän kül eyähen börä
totop alıp, şunda uq yırgä yığıp halğan.



Kül
eyähe ayıuzan köskä ısqınıp, qaytanan
eget yanına kilgän.



Häläk
köslö ikän dähä olatayıñ! Bılay bulğas,
hipeñ üzeñ menän köräşep tormayım inde,
— tigän. Şunan huñ ul:—Mineñ altmış
qolas ala beyäm bar. Äyzä, şunı kütärep,
külde berär qat äylänep sığayıq, —
tigän.



Täüzä
hin üzeñ äylänep sıq, ä unan min qarap
qararmın, — tigän Äbyälil.Kül eyähe
üzeneñ altmış qolas ala beyähen iñbaşına
kütärep alğan da külde äylänen sıqqan.
Şunan huñ, Äbyälilgä qarap:



Yä,
eget, häzer hin äylänep kil inde, —
tigän. Äbyälil arqan işeüyen taşlap,
altmış qolas ala beyä-



yanına
kilgän dä, kül eyähenä qarap:



Samalauımsa,
hin ul tiklem köslölärzän tügel ikänheñ,
hin attı iñbaşıña kütärep yöröttöñ, ä
bına min unı ayaqtarım arahına qıstırıp
qına la yörötä alam! — tigän.



Şul
erzä Äbyälil, attı yähät kenä menep
alğan da külde-tiräläp sabıp ta sıqqan.



Kül
eyähe häzer inde väğäzähen ütämäy
buldıra almağan. Ul üzeneñ yılqı öyörönän
iñ yaqşı ber attı haylap, Äbyälilgä
kilterep birgän, ä atı — altınğa
alıştırğıhız bulğan: qatı toyaqlı, şırt
tekä yallı, börköt kükräkle, surtan
hırtlı, şeş qolaqlı, yız küzle, yañaqtarı
tar ğına, eyäge oslayıp barıp bötkän
hılıuzarzan hılıu salt saptar ber
arğımaq ikän, ti.



Äbyälil
kötmägändä kilgän bıl bähetkä qıuanıp,
saptar-arğımaqqa atlanğan da öyönä
sabıp qaytıp kitkän, ti.



Şul
köndän alıp Äbyälildä yaqşı attar
ürsetälär ikän, ä-egettäreneñ ziräklek,
qıyıulıq menän tirä-yaqqa dandarı
taralğan, ti.



Ähmät
culik



Boron
zamanda Ähmät isemle ataqlı ber culik
bulğan. Tege ilgä lä barıp sıqqan, bıl
qalağa la kilep kitkän, gel şulay urlaşıp
yäşägän, ti. Ber zaman Ähmät culik Qazanğa
kilep sıqqan. Tik bında uğa ber zä rät
sıqmay ikän. Bığa äytälär:



hin
Iranğa bar! – tizär. Şunan bıl käräk-yarağın
ala la Iranğa kitä, Bağdad şähärenä.
Bağdad şähärenä barğas, üzenä ber iptäş
tabıp ala. Ul ber qart culik bulğan, ti.
Şunıñ menän bergäläp eş itä başlayzar
bılar.



Nisänse
yıl bulğandır, unıhın kem belhen inde,
tik



avgust
ayı bula bıl. Ähmät culik küldäk-ıştandan
ğına ber



baqsala
yata ikän. Bıl vaqıt bütän qalananmı ällä
ikense



ildänme
ikän inde, – bında hatıu iter ösön bayzar
kilä. Ber



bay
atınan töşkän dä trotuarzan atlap bara
ikän, şul saq



Ähmät
culikte kürep qalğan. «Bınau öşöp yata,
bisara», –



tip,
un tin kömöş häyır birgän.



Ähmät
culik, torop ultırıp, häyırze ala, ä
küzzäre bayzıñ aqsa toqsayında: qayza
halır ikän tip qarap tora.



Bay
kitä. Ähmät culik tora hala la, tegegä
kürenmäyınsä genä, artınan eyärä. Bılar
şulay üzäk uramdan ütep kitälär, inde
bayzıñ fatirenä yaqınlaşalar. Ähmät
culik ber zä räten sığara almay bit
haman. Şulay tağı ber az barğas, qarañğı
töşkäyne, tegeneñ käşälägön ala bit bıl
qalay itep bulha la. Ala la yañınan tege
urınına barıp yata.



Bay
fatirenä qaytıp yıtte. Öygä kergäs,
köşölögön alıp quyayım tihä, köşölök yuq
bit bınıñ.



Bäy,
bäy, baya un tin häyır birgäynem, şunda
töşöröp qaldırğanmındır, ahırıhı, – ti
bıl.



Bay
kire äylänep kilä lä bığa yäbeşä:



Hin
alğanhıñdır mineñ aqsanı, – ti.



Ä
Ähmät culik tege aqsalarzı – gel unarlıq
altın ikän – barıhın da taban astına
tığıp bötkän.



Yuq,
– ti bıl, – qayzan alayım min hineñ
aqsañdı. Bına üzeñ birgän un tineñ, –
tip, usın asıp, ber un tinlekte genä
kürhätä.



Bay
qarap tora-tora la aptırap qaytıp kitä.



Häzer
Ähmät tege qart culik menän ikäüläp, yır
astınan yul yahap, üzzärenä ber torlaq
qoralar. Altın küp bit inde bılarzıñ.



Ber
zaman sığalar za bılar batşa harayı
yanınan ütep baralar. Qoyma buyında beyık
ber tiräk üsep ultıra ikän. «Min sıqmayınsa
oşonan kitmä»,–tip, qart culikte
qarauılğa qaldıra la Ähmät culik üze
tiräkkä menep kitä. Menep yıthä, tiräkteñ
oso balkonğa teyıp tora. Şunan balkonğa
töşöp, balkondan Iran batşahınıñ harayına
inep kithä, unda quldarına kiñ balta
totop, qarauılsılar tora ikän.



Ähä,
bılar yoqlap kithä, min bındağı altındı
alam,– tip uylay Ähmät culik.



Tegelär
yoqlağas, klyuçnik ergähenä bara. Klyuçnikte
uyatmayınsa ipläp kenä asqıstarı menän
bergä kütärep ala la ber yozaqtı asa.
Asha, bında aqsa bulıp sıqmanı, batşa
qızınıñ iñ yaqşı qimmätlä bizäneü
äyberzäre bulıp sıqtı. Bıl şunda la
muyınğa elä torğan ınyılarınan ber-ikehen
alıp haldı, başqahına teymäne. Şunan
bıl: «Tuqta, harayğa ber kergäs, batşa
qızıp übep sığayım äle»,– ti. Kitä bıl,
qızzıñ yatqan bülmähen äzläp.



Şulay
bülmänän-bülmägä bara torğas, batşa
qızınıñ yatqan yırenä barıp sığa. Batşa
qızınıñ yözön asıp yıbärgäyne, ayağın da
kürep qaldı. Ayağında bigeräk tä matur
botinka ikän. Başta şunı alırğa buldı.
Berehen sisep alğaynı, batşanıñ qızı
uyanıp kitep, yurğanın hirpep yıbärze.
Yurğanın hirpep yıbärgäyne, Ähmät culik
yurğan astında torzo la qaldı börkälep.
Batşa qızınıñ qısqırğan tauışına bınıñ
yanına kilhälär, ber keşe lä yuq. Aptıranılar.
Häzer üzzäreneñ belemselören kilterzelär.
Ular za qarayzar – tapmayzar.



Bında
ber kem dä yuq. Hin hataşıp uyanğanhıñdır,



tizär.



Bıl
batşanıñ qızında mongol batşalığınan
kilterelgän ber qız stryapka bulıp tora
ikän. Häzer ul muzıka uynay, muzıka
tauışına qız yoqlap kitä. Mongol qızı
bını tärbiäläp, yurğanın yabırğa ürelgäyne,
kincalın totop, Ähmät kilde lä sıqtı.



Tauışlanma,
bar kerep yoqla, – ti.



Mongol
qızı üzeneñ bülmähenä kerep kitkäs,
Ähmät qız yanına barırğa itkän saqta,
tege tağı la qısqırzı la yıbärze bit,
culik, bur, tip. Häzer qarauılsılar bını
bastırırğa totondo. Bıl ber bülmänän
ikense bülmägä ütep, balkonğa sığa la,
tiräk buylap, uramğa töşä. Iptäşe menän
tege qoyolarına barıp yatalar.



Şunan
bında häzer batşanıñ küñelenä qurqıu
töştö bit inde. Irtägehen bıl qapqahına
iğlan qazaqlata. Unda şulay tip yazılğan:
«Batşanıñ varistäre, kilegez. Batşanıñ
qızı üzeneñ telägän keşehenä bara.
Asıulanıp, huğış-fälän bulırzan tügel».
Ähmät culik tä kilep iğlandı uqıy.



Küp
tä ütmäy, sit batşalarzıñ uldarı kilä
lä başlayzar. Ähmät culik: «Bına fälän
erzä ike at bar, şularzı alıp kiläyık
tä bez zä barayıq», – ti.



Un
biş köndän şul attarzı alıp kilälär zä,
ber köngä huñlap, bılar za kitälär şunda.
Bında Gretsiya, Mongol, Yapon batşalarınıñ
uldarı kilgän. Ular inde harayğa inep,
aldan urın alğandar, ultıralar, ti, his
tä ki ällä kem bulıp! Ähmät culik qart
culikte üzeneñ konsulı itep, ikehe ike
at menep, kilep yıttelär bılar za bında.
Kilep yıtkäs, äytälär: «Bez utrauzarzağı
qırağay batşalıqtıñ ulı», – tizär. Şulay
tigäs, bılarzı la inderzelär.



Şunan
huñ bında tuy qızıp kitte, bähäsläşeü
kitte: här qayhıhınıñ batşa qızın üzenä
alğıhı kilä bit inde. Batşanıñ qızı
sığıp höyläy başlay: «Üzemdeñ yaratqan
keşemä baram, – ti. – Tik huğış bulırzan
tügel», – ti. Şulay tip äytä lä, baldağın
alıp, Ähmät culikteñ barmagına keyzerä.
Ähmät, culik bulha la, bik matur bulğan
ul. Şunan bılar tuy yahayzar, bergäläp
tora başlayzar. Ber nisä kön ütkäs, tege
mongol qızı bını tanıy bit. Batşağa
barıp äytä: «Bıl utrauzarzan kilgän
qırağay batşalıqtıñ ulı tügel, ä tege
saqta kilgän culik»,–ti. Batşa yıgette
qulğa aldıra.



Häzer
Mongol batşahınıñ ulı qısqıra: «Bınday
culikte ülterergä käräk!»__ti.



Yapon
batşahınıñ ulı la qısqıra. Gretsiyanıqı
la qısqıra. Bılar batşa menän ber bulıp,
häzer dürtäüläp yäbeştelär. Ultıra
torğas, şunday qarar sığaralar; «Yöz
rozga biräyık tä yırtqıs yanuarzarğa
taşlayıq», – tizär.



Batşa
qızı bını işetep qala la ike haldattı
nığıtıp quya: «Hez rozga birzek tip
äyterhegez zä yır astı yulınan sığarıp
ebärerhegez, min hezgä fälän tinlek
altın birermen»,– ti.



haldattar
şulay itä: yöz märtäbä rozga birzek
tizär zä, yırtqıstarğa taşlaybız tip
alıp kitep, yäşeren yuldan sığarıp
ebärälär.



Ähmät
älege zemlyankahına barıp kerhä, qart
culik şunda yata. Ul tege saqta şau-şıu
başlanğas ta sığıp tayğan bulğan ikän.



Ülmäneñme
ni, hin nisek qasıp qotoldoñ? – ti,
aptıray bıl. Ähmät culik başta barmağındağı
batşa qızınıñ, baldağın, azaq arqahında
yallanıp yatqan qamsı ezzären asıp kürhätä
lä eşte höyläp birä.



Häzer
batşa harayına kilhäk, bında talaş
kitkän bit äyG Mongol batşahınıñ ulı:
«Qızzı min alam», – ti. Yapon batşahınıñ
ulı: «Yuq, min alam»,–ti. Gretsiya batşahınıñ
ulı: «Min alam», – ti. Qız äytä tegelärgä:



Altı
ay tıuıp, altı ay ütkäs, äytermen, şunda
kilerhegez. Unda la äle kem qimmätle
büläk alıp kilä, şuğa ğına barırmın, –
ti.



Batşa
qızı haldattarğa yazıu yazıp birä lä Ähmät
yanına barırğa quşa, Bınıñ inde tegelärzeñ
berehenä lä barğıhı kilmäy, Ähmätkä
barğıhı kilä.



Yazıuzı
alğas, Ähmät tegeneñ öyrätkän belemsehenä
(sihırsığa yäğni) kitä. Kilä lä, miñä
öyrät, ti. Batşa qızınıñ baldağın, qağızın
kürhätä. Şunan huñ belemse ber bülmägä
alıp kilä bını. Bülmäneñ stenaları şau
közgönän, ti,



Anauhına
qara äle, – ti qarsıq.



Ähmät
culik qaraha, ber Aqbuzat sabıp kilä.



Qarsıq
bığa ber kincal birä. Şunı qulıñdan
töşörmä, ti.



Ähmät
kincaldı ala la, äbey öyrätkänsä, şul
Aqbuzattı ezlärgä sığıp kitä. Äyzä, ul
kitä torhon, bez tegelärgä kiläyık.



Batşa
malayzarı hör berehe üz ildärenä qaytıp
kerzelär inde. Qayttılar za qimmätle
büläk äzerlärgä totondolar.



Bına
Mongol batşahınıñ ulı sığıp kitä qimmätle
büläk ezlärgä. Üze menän yöz haldat ala
bıl, aşamlıq ala. Ezläp, ös ay tirähe
yöröyzär bılar. Bınıñ haldattarı astan
ülep bötä, häzer üze genä qala. Yöröy
bıl ber üze, ey yöröy, yöröy torğas, ber
hıu buylap töşäp kilä ine, ber almağas
üsep ultıra. Almağasıñda ike genä börtök
almahı bar. «Almanıñ berehen aşahañ,
ülterä, ikensehen aşahañ, tereltä» tip
yazıp quyılğan şunda.



«Ähä!
– ti bıl. – Bılay bulğas, bıl – iñ
qimmätlä büläk buldı bit, – ti. – Ägär
miñä kilmähä, bınıhın aşatıp ülteräheñ
dä, ikensehen aşatıp tereltäheñ»,– tip
uylap almalarzı ikehen dä özöp alıp,
ikehen ike toqqa hala la qaytıp kitä.



Häzer
Gretsiya batşahınıñ ulına kilhäk, ul da
qimmätlä büläk ezläp yöröy. Bınıhı
yöröp-yöröp, ber tauzan ikense tauğa
huzılğan tozaqqa barıp sığa. Tozaqta
ber hrustal elenep tora. Qoyaş yaqtıhında
yalt-yolt kilä. Qılana torğas, şunı özöp
töşörä bit bıl. Qulına alıp tegeneñ aşa
qarağaynı, üzeneñ şähäre lä, Bağdad
şähäre lä yap-yaqın bulıp kürenep tik tora
bit ey!



«Bäy,
bılay bulğas, bıl qimmätle büläk bulıp
sıqtı labaha, bınıñ aşa telägän yırze
kürep bula bit!» – tip, Gretsiya batşahınıñ
ulı la qaytıp kitte.



Inde
Yapon batşahınıñ ulına kilhäk, ul da
sığıp kitkän qimmätle büläk ezlärgä.
Diñgez utrauzarın, urmandarzı qaldırmay
ezläp yörögändä, bıl bik matur ber
balasqa tap bula. Häzer bıl şul balasqa
basqaynı, balas bını kütärep, üzenän-üze
osop sıqtı la kitte bit ey!



«Ähä,
bıl bik qimmätle büläk bit! Min bınıñ
menän Bağdad batşahınıñ qızın alalam»,
– tip şatlana bıl.



Yaray,
bılarzıñ här berehe üzzärensä şatlana
torhon, qız yanına barırğa äzerlänhen,
häzer kitäbez Ähmät culik yanına.



Ähmät
culik, tege belemse qarsıqqa rähmättär
äytep, Aqbuzattı ezlärgä sığıp kitkäyne
bit inde. Qulında bınıñ –kincal. Ey bara
bıl, ey bara, tauzar, urmandar ütä. Ike
tau arahınan barğan vaqıtta ber yortqa
barıp kerä, unda ber qarsıq ultıra.
Qarsıqtıñ iseme Zahira. Zahira qarsıq
äytä tegegä:



Bınauında,
ti, ber qapqa bar, kincalıñ menän heltähäñ,
yozağın özä heltärheñ, ti. Tülke kincalıñdı
qulıñdan ısqındıra kürmä, ti. Şunan, ti,
qapqa üze asılır. Unan hineñ aldıña ber
krokodil kilep sığır. Krokodilde ülterep
sığıp kithäñ, acdaha toror. Unı ültergäs,
ber sihır ağası bulır. Ul ağas keşene
üzenä tartıp ala la, bıua la ülterä, hin
qurqma, gel alğa bar, tik kincalıñdı
ğına qulıñdan ısqındırma, şunıñ menän
heltöy-heltäy bar, – ti. Zahira qarsıq
höyläy inde bılarzı.



Häzer
Ähmät, şul qapqa qarşıhına barıp, kincalın
heltäp yıbörgöype, yozaq şart itep kilep
töşö. Yozaq özölöp töşkäyne, qapqa
şarran-yara şığırzap asılıp kitä lä bınıñ
aldına ber krokodil kilep tä sığa. Ähmät,
tögö qarsıq äytkänsä, kincalın his
quldan ısqındırmay, heltänep tik tora.
Bäy, Ähmät heltägän hayıp, tegeneñ
teştäre qoyola bit! Şulay, krokodildöñ
teştären qoyop bötkäs, arı kitä bıl,
acdaha yanına barıp ötä. Acdaha ükerä,
auızınan uttar säsä bit, qähäreñ! Ähmät
qurqmay, qulınan kincalın da ısqındırmay,
heltänä-heltänä haman alğa bara. Acdaha
hälhezlänep,. yomğaq hımaq yomarlana
da ällä qayza tägäräp töşöp kitä!. Şunan
kitä Ähmät tağı la alğa. Eläge sihır
ağasına barıp yıtä. Indä bıl, bötä kösön
yıyıp, kincalın heltäy başlay, heltägän
hayın ağastıñ ike-ös botağı özölöp töşä.
Şulay botaqtarı özölöp töşöp böttö,
ağas qoro töpsökkä qaldı. Şunan Ähmät
culik arı kitkäyne, bötä yaqtı yalmap, ut
solğap aldı. Zahira qarsıq Ähmätkä ber
hızğırtmaq birgäyne, bik qıyın bulğanda,
şunı hızğırtırhıñ tip. Kincal menän
heltäp-heltäp tä, ut kämemägäs, şul
hızğırtmaqtı alıp hızğırtıp yıbärgäyne,
bınıñ aldına Zahira qarsıq üze kilde
lä bastı.



Bına
oşonan ber nur kürener, şuğa qarap ber
ay barırhıñ. Şul nur hiñä Aqbuzattı
birer, – ti Zahira qarsıq Ähmätkä.



Bıl
häzer ber ay buyına şul nurğa qarap
kitä. Ber ay tigändä, nurğa barıp yıtä.
Barıp yıthä, nur bulıp balqıp, ap-aq;
yözlö, ap-aq säsle ber qart ultıra ikän.



Bında
hin nisek kilep yıtteñ, ulım, unda yanuarzar
küp ine bit? – ti qart.



Bik
auır bulha la kilep yıttem inde, babay,
miñä Aqbuzat käräk ine bit äle, – ti
Ähmät.



He,
alaymı, äyzä, alay bulğas, kittek, – ti
zä, bını ber kämägä ultırtıp, diñgez
äsenä alıp kerep kitä. Baytaq qına
barğas: «Bına oşonda sum, – ti. – Diñgez
töböndä ber taş bulır, şunıñ astında
ber asqıs bulır, şunı alıp sıq», – ti.



Ähmät
suma, qart kämälä qala. Ähmät tege taştı
tabıp, taş astındağı asqıstı alıp sığa.
Qart Ähmättä kämägä tartıp ala la kitälär
bılar qoro yırgä sığıp. Küpme yır ütkändärzer
bılar, ber tauğa kilep sığalar. Tauzıñ
bitendä ber işek kürenä. Babay äytä:
«Bar za ana şul işekte oşo asqıs menän,
as. Aqbuzat şunda bulır», – ti.



Ähmät
bara, tege asqıs menän işekte şartlatıp
asa. Asha, bında Aqbuzat tora. Eyärlängän,
qoraldarı la bar. Ähmät Aqbuzattı menä
lä, yılt itep, babay yanına kilep te yıtä.
Qart äytä: «Bıl attı menep alğas, hin
inde häzer ike aylıq yulıñdı ike säğättä
aldırahıñ», – ti.



Ap-aq
yözlö, ap-aq säsle qart oşo urında torop
qala. Ähmät, Aqbuzatqa atlanıp, sığıp
kitä. Qaytıp kileşläy älege Zahira
qarsıqqa kilep töşö.



Atıñdan
töş tä, eyäreneñ artında ber tartma bar,
şunı tartıp al, – ti Zahira qarsıq.



Ähmät
töşöp, şul tartmanı tartıp alğaynı,
Aqbuzat osop sıqtı la kitte, şunda uq
küzzän dä ğäyıp buldı.



Bına
athız ni eşläyheñ inde häzer? – ti Zahira
qarsıq, kölä.



Ozaq
vaqıt ütmäne, bında ber kük at kilep
töştö. Arqahında bına tigän eyäre,
eyärendä qoralı bar.



Bına
şuğa atlan, – ti qarsıq.



Ähmät
atqa mengäyne, Zahira qarsıq bığa un
biş börtök borsaq birä:



Bağdad
qalahına barıp yıter saqta, oşono hibep
ebärerheñ. Uñ yağıña hiphäñ, kavalerzär
bulır; hul yağıña hiphäñ, armiya bulır, –
ti.



Bıl
şunda torop torhon, häzer yañınan tegelär
yanına barayıq. Mongol batşahınıñ ulı,
Yapon batşahınıñ ulı, Gre-tsiya batşahınıñ
ulı – ösöhö ös yaqlap kilälär zä ber hıu
buyında yuldarı quşılğas, bergäläp
kitälär. Mongol batşahınıñ ulı tege
almanıñ ülterä torğanın Iran batşahınıñ
qızında hezmät iteüse mongol qızına
posılka itep halğan bula, «min barğansı
aşat şunı», tip. Häzer bılar ösöhö bergä
kilep quşılğas: «Davay, mineñ hrustaldän
qarap alayıq äle», – ti Gretsiya batşahınıñ
ulı. Qarahalar, batşa qızı ülgän, Bağdad
qalahına qara flag elengän. Yapon
batşahınıñ ulı äytä:



Mineñ
balas osa bit. Şuğa ösäüläp ultırhaq,
bik tiz barıp yıtäbez, – ti.



Mongol
batşahıpıñ ulı äytä:



Mindä
tereltä torğan alma bar, şunı aşathaq,
terelterbez unı, – ti.



Balasqa
ösäüläp basqaynılar, osop sığıp ta
kittelär, Bağdad qalahına barıp ta
töştölär. Batşa bılarzı bik qayğırıp
qarşı aldı. Mongol batşahınıñ ulı barıp
tege almahın yıskätkäyne, qız ırğıp torzo
la ultırzı,.ti.



Bılarzıñ
ösäühe arahında tağı talaş kitte. Yapon
batşahınıñ ulı äytä:



Mineñ
balas bulmaha, kilep yıtä almas inek, –
ti. Gretsiya batşahıpıñ ulı äytä:



Mineñ
hrustal bulmaha, kürmäs inek, – ti.
Mongol batşahınıñ ulı äytä:



Mineñ
alma bulmaha, ul terelmäs ine, – ti.



Mongol
batşahı ulınıñ ike yöz haldatı bar. «Min
huğışıp bulha la alam», – ti. Şulay itep,
bılarzıñ ösäühe arahında ızğış sığıp
kitkäs, qız äytä:



Biregez
büläktäregezze, tikşerep qarayıq, –
ti. Birälär. Şul arala Ähmät culik tä
Bağdad qalahına kilep yıtä. Armiyahı tege
yaqtan da, bıl yaqtan da yırze qaplap kilä
ikän. Kilep yıtte lä bıl, kremlde uratıp
aldı. Mongol batşahınıñ armiyahın yuq
itte, tegelärzeñ üzzären qulğa aldı.
Qız yugerep qarşı sıqtı la: «Min bına
bığa baram», – ti. Tegelärzeñ qimmätle
büläktäre qızzıñ qulında qaldı.



Yaqşı
saqta qaytahığızmı ällä törmälä yatırğa
riza bulahığızmı? – ti bıl tegelärgä.



Tegelär
qaytıp kitä. Şulay itep, Ähmät culik
batşanıñ, qızın alıp quya, batşa bula.







Ayıu
menän bal qorttarı



Boron-boron
zamanda, öyräk ürätnik, hayısqan disätnik
saqta, bulğan, ti, ber tayış taban ayıu.
Unıñ qoyroğo, tölkö qoyroğo keüyek ük,
ozon da, yöntäs tä bulıp, örpäyıp toror
bulğan ti.



Ayıu
bal yaratqan. Balhız yäşäy zä almağan.
Gel genä bal aşauzı uylağan da yörögän.
Bal qorttarı mıclap torğan ağas qıuışın
kürzeme, ayıuzıñ şatlığı esenä hıymay
başlay ikän. Ul, auşañlap, ağas başına
menä lä, umartanı pır tuzzırıp, bal
aşarğa totona ikän. Bal qorttarı ayıuzı
hırıp alalar za sağırğa mataşalar, ämmä
buldıra almayzar. Sönki ayıuzıñ yönö
ozon, ä bal qorttarınıñ qayauzarı
qıp-qısqa. Ular, ayıuzıñ tänenä yaqınlaşırğa
tırışıp, yön arahına inälär-inälär zä
şunda sırmalıp bötälär. Ä ayıuğa şul
ğına käräk tä. Ul ağastan töşä hala la
erzä aunay başlay. Yön arahında butalıp
qalğan bal qorttarı izelälär zä bötälär.
Ulay za bulmaha, hıuğa barıp ber sumıp
ala, ti, bıl, bal qorttarı şunda sılanıp,
qoyolop töşälär. Şunan huñ ayıu yänä
ağas başına menep kitep, soloqtağı bal
bötkänse, üzeneñ ese küpkänse, hıylana
ikän, ti.



Ber
vaqıt urmanğa utın alırğa ber keşe
kilgän ikän. Ipläberäk qaraha, ağas
başında bal aşap ultırğan ayıuzı kürep
qalğan. Üze bal aşay, ti, ayıu, ä yöntäs
ozon qoyroğo menän bal qorttarın qıua
ikän, ti.



Äh,
hin, tayış taban, tayış taban! Qorttarzı
qırıp, äzer baldı aşap yöröyhöñ ikän
äle! Muyınıñdı özmähämme, bına kür zä
tor!– tip, tege keşe ağas başına menep
kitkän.



Ul
ayıuğa qarap baltahın heltägän. Ämmä
balta ayıuzıñ muyınına tügel, ä qoyroğona
tap kilep, unı sabıp özgän. Şulay itep,
tayış taban ayıu ozon yöntäs qoyroğo
menän bötönläygä huşlaşqan. Ayıu ağastan
töşkän dä, başın tübän basıp, urman
arahına inep yuğalğan.



Şunan
birle ayıuzar sontoq qoyroqlo bulıp
qalğandar, ti.



Tege
keşe soloqto yaqşılap qarap, yunätep
sıqqan, käräzzärze üz urınına quyğan
da qaytıp kitkän.



Bal
qorttarı bını kürep, başta ğäcäplängändär.
Ular inä qorttan:



Niñä
bıl keşe bezzeñ balıbızzı aşap botöröp
kitmäne ikän? – tip horağandar. Inä qort
ni tip yauap qaytarırğa belmägän. Şulay
za ul bal qorttarına:



Barığız,
osop yıtegez zä ul keşenän bezzeñ balıbızzı
niñä aşamauın horağız,– tigän, ti.



Bal
qorttarı tege keşene qıuıp yıtep horağas,
ul:



Ägär
min balığızzı aşağan bulham, üzegezgä
qış aşauğa nimä qalır ine? Hez zä astan
üler inegez, yärengä min dä balhız qalır
inem, – tip yauap birgän, ti.



Bal
qorttarı soloqqa äylänep qaytqandar
za inä qortqa tege keşeneñ hüzzären
äytep birgändär. Şul saqta inä qort
käñäşkä bötä qorttarzı yıyğan. Bal
qorttarı, ul keşegä kümäkläp barırğa
la, üzzären ayıuzan haqlauın horarğa,
tip käñäş itkändär, ti.



Qorttar
auılğa, tege keşe yanına barıp:



Bezze
yauız ayıuzan qotqara kür, üz ergäñä al.
Ä bez hiñä bınıñ ösön rähmät äyterbez,
– tigändär, ti.



Yaqşı!
Min hezgä bik häybät itep umarta eşlärmen.
Hez şunda yäşärhegez, bal yıyırhığız,–
tip yauap birgän ti, keşe.



Şul
köndän birle bal qorttarı keşelärze
bal menän hıylay başlağan, ti.



 







Flür
Yahin



 



Ber
babayzıñ yağırğa utını bötkän. Baltahın
yaurınına halğan da kitkän bıl urmanğa.
Barıp yıteü menän qolas taşlap,



döbör-şatır,
kükräp üsep ultırğan meñyäşär imändärze,
yöz­yäşär qarağayzarzı auzara başlağan.
Ularzı äz genä lä yäl­lämäy, tumıra
ğına, ti, babay. Ayauhız balta tauışı
totoş urmandı yañğıratqan. Bıl tiklem
yaman tauışqa öñöndä tınıs qına yoqlap
yatqan Ayıu uyanğan. Ul ükerep babay yanına
kilep yıtkän.



U-u-u!
hin nişläp mineñ öyömdö qırqahıñ, ä?
Häzer min hine şunıñ ösön aşayım,— tip
babayzıñ östönä menep kilä, ti. Inde
qabıp yottom tigändä, qurqışınan telen
köskä äyländerel, babay bılay tigän:



Ayıu
ağay, quy, hin mine aşama. Min bit hineñ
öyöñ — urman ikänen belmänem. Min bında
utın üsep ultıra ikän tip beldem!



Vät,
qartbaş,— tip asıulanğan Ayıu ağay,—
utın üsäler şul, şunı la belmäyheñme?
Utın yırzä yığılıp yata ul. Ana qara —
küpme auğan ağas, qoro-harı... Nisek qulıñ
barzı tep-tere ağastarzı ülterergä?



Şulay
tigän dä Ayıu babayzı qaytarıp yıbärgän.
Oşo köndän başlap babay utınlıqqa
qoroğan, imgängän ağastarzı ğına ala,
ti. Ä ayıuzıñ öyö matur bulhın tip,
urmanda ul üze lä ällä küpme ağas
üstergän.



Urmandıñ
utın tügellegen şulay añlağan bıl babay.



 







Aqqoş
hötö



Boron-boron
zamanda ber hunarsı urmanğa hunarğa
kitkän ikän, ber ubır qarsıq bını ut
menän yalmap alıp qurqıtqan:



Hineñ
ulıñ bar ikän, şul ulıñdı sal da, üpkähen
säynäp, tirä-yağıña qan tököröp ultır.
Şulay eşlämähäñ, hineñ hunar eşeñ ber
vaqıtta la uñ bula almas, — tigän.



Hunarsı,
bik baş vatıp, uyğa tarığan.



Şul
vaqıt hunarsınıñ arğımağı, sabıp qaytıp,
art ayağı menän işekte yara tipkän,
hunarsınıñ ulı:



Bäy,
malqay, hineñ bıl ni eşeñ? — tip horağan.
Arğımaq, telgä kilep:



Atayıñ
hunarzan qaytqas, hine salırğa uylay.
Qaytıp kereu menän atayıñdan, mine
menep, anau külde äylänep sığırğa röhsät
hora, ul röhsät itkäs, qasırbız, — tigän.



hunarsı
qaytqan. Yıget arğımaq äytkänsä eşlägän,
atahı röhsät itkän. Arğımaq aldına qoyaş
töşöröp, hırtına toman töşöröp sığa la
kitä.



Bik
ozaq vaqıttar yöröy yıget donya gizep.
Yöröy torğas, ber batşanıñ ös qızına
keyäü haylauı turahında işetä. Ul batşa
yäylägän yırgä kitä. Kilep yıtkäs,
arğımağınan töşöp, unıñ ös qılın özöp
ala. Batşa yäyläüyenä qarap yäyäü kitä.
Qaraha, ber ağas töböndä qot osqos ber
ügez bäyle tora. Şul ügezzeñ artınan
qamış menän örgän ikän, ügezzeñ tirehe
hızırıla la töşä. Yıget ügez tirehen
keyıp ala la yıyın urınına kilä. Şunda
ğäskär keüyek yıyılıp torğan halıq,
erkeleşep, ügez torğan yırzän sitkäräk
hıyına, ti.



Ber
vaqıt batşanıñ väzire sığıp, yıyın
şartın halıqqa añlata. Batşanıñ iñ olo
qızı qulındağı qarsığahın söyöp yıbärgän
ikän, qarsığa ber handıñ qulbaşına barıp
qunğan. Halıq:



Bik
şäp, bik şäp! — tip gör kilgän.



Batşanıñ
ikense qızı qulındağı börkötön söyöp
ebärhä, börköt ber bay yıgetteñ qulbaşına
barıp quna. Halıq tağı la:



Bik
hup, bik hup! — tip görläşä başlağan.Ösönsö,
kese qızı söyöp yıbärhä, tegeneñ şoñqarı
sittä yır tırnap torğan ügezzeñ mögözönä
barıp qunğan. Halıq ta, batşanıñ yaqındarı
la:



Dörös
tügel, dörös tügel! — tip qısqıra ikän.
Qız ös tapqır söyhä lä, şoñqar ügez
mögözö tirähenän ber zä kitmäy,. ti.
Şunan batşa:



Yarar
inde, yazmışı şuldır, — tip rizalıq birep,
kese-qızına qul heltäp quyğan, ti. Ügez
keyäüye menän kese qızına mal azbarınan
urın birgän, ti.



Ber
vaqıt batşa bik nıq auırıp kitkän. Tabip
tabıp kiltergändär. Ul:



Batşa,
hin aqqoş hötön eshäñ, terelerheñ, —
tigän. Ike olo keyäü şunda uq aqqoş hötö
artınan kitmäk bulğan. Ularzı, bik yaqşı
itep äzerläp, yulğa ozatıp qalğandar.
Ügez; yıget tä, qatını menän huşlaşıp,
yäyäüläp kenä sığıp kitkän. Bara birgäs
tä ul, qıldarın yandırıp, arğımağın
saqırıp kilterep, şuğa atlanıp alğan.
Bara torğas, urmanda ber büre oyahına
tap bulğan. Büre balaları ilaşıp-şıñşıp
yatalar, ti: yomşaq ayaqtarına süp kergän
ikän. Yıget büre balalarınıñ ayaqtarın
tazartıp yıbärgän. Tegelär:



Hin,
ağay, kitmä, inäyım menän atayım qaytqansı;
tor! — tigändär. Yıget bılarzıñ hüzen
yıqmağan. Şul arala irle-bisäle ike büre
qaytıp ta inä. Öyzärendä torğan keşene
kürep, inde taşlanayıq tigändä genä,
balaları:



Ataqayım,
inäkäyım, teymägez, bezze şul äzäm
qotqarzı. Ul ayaqtarıbızzan süptärze
almaha, bez üler inek, — tigän.



Şupan
bürelär yıgetkä ike hauıt darıu birälär.
Berehendä ıu, ikensehendä aqqoş hötö
bula. Yıget qaytıp barğanda, olo keyäüzärzeñ,
häldän tayıp, aqqoş hötö ezläp yörögändären
kürä.



Eget,
zinhar, tabış inde, — tizär ikän tegelär.
Eget ularğa ıu tigänen birä.



Olo
keyäüzär, aqqoş hötö tip, batşağa ıu
eserälär. Batşanıñ häle bınan huñ otoro
nasarayıp kitkän, ti. Şunan ügez yıgetteñ
qatını kerep:



Atay,
bına bäläkäy keyäüyeñ alıp qaytqan
darıuzı esep qarahañsı, — tigän. Batşa:



Hi,
yuqtı höyläyheñ! Äle Hanbatır menän
Baybatır keyäüzärem tapqan darıu şifa
bulmağanda, hayuan tapqan nämänän nindäy
şifa bulhın! — tigän. Şulay za batşa,
eşe bik möşköllängäs, äsep qarağan,
şunda uq häl kerep, torop ultırğan, ti.



Şul
köndän başlap batşanıñ bäläkäy keyäüyenä
qaraşı bötönläy üzgärep kitte. ti.







Aqman-Toqman



 



Aqman-Toqman
bik boronğonan kilgän tarih ul. Han
zamandarınan. Unı ällä nisämä bıuın
ata-baba höyläy kilgän. Bıl yırzärzä elek
başqorttar huca bulğan. Yır-hıu baylığın
höyläp bötörlök tügel ikän. Urman-tau
tulı yänlek: ayıu, büre, tölkö, quyan,
hıuhar, qamsat, şäşke, keş. Yılğa-kül
tulı balıq. Urmanda soloq. Halıq hunar,
soloq käsebe menän şöğöllängän; mal,
yılqı asırağan.



Boronoraq
başqorttar kötöü-kötöü mal menän
küsep-qunıp yörögän. Här ırıuzıñ,
aymaq-tübäneñ yazlau, yäyläü, közläü,
qışlau urını bulğan.



Rulay
imen-aman ğümer kisergändä ber zaman
Könsığıştan, Altay tauzarı yağınan zur
qara yau kilgän. Bıl yäygehen bulğan:
mal-tıuar, halıq yäyläüzä, tau, urman
arahında, yılğa buyzarında ikän. Yauzıñ
ber oso ğına başqorttarğa teygän. Töp
ölöşö könyaqlap, Yayıq buylabıraq ütkän
buğay.



Yau
uzıp, ber az ütkäs, han başqorttar arahına
ğäskäre-nögärzäre menän türälären
ebärgän. Ular halıqtı hanğa baş haldırğan.
Er-hıuzarzı ırıu-ırıu, yäyläü-yäyläü
Bulep birgän, här ber ırıu halqına tamğa,
oran, ağas, qoş täğäyınlängän. Bezzeñ
qatay ırıuınıñ bağau tamğahı, Salauat
oranı, qarağay ağası şunan qalğan.
Başqorttar tamğalanıp, yır-hıu alğas,
şul hanğa yahaq tülärgä teyış bulğan.Başta
bıl ällä ni auır toyolmağan. Urman-tau
tulı soloq. Batman-batman bal yahaqtan
üzzäre ösön dä artıp qalğan. Urman-tau
tulı yänlek – uları la vaqıtında
tülängän. Tik ber zaman handan yañı farman
kilgän: yäş ir-egettär atı-qoralı menän
han ğäskärenä saqırılğan. Azaq hanğa
öiör-öiör yılqı, kötöü-kötöü mal ozatıla
başlağan.



Başqorttar
tüzmägän, hanğa qarşı yauğa kütärelgän.
Aralarında Suraman isemle batır yıget
bula. Rul küp kenä ğäskär yıya la yahaq
tülätergä, mal-tıuar alırğa tip kilgän
han nögärzären qıyratıp taşlay. Qalğandarı
qasa. Han bığa qarşı ğäskär yıbärä. Batır
ular menän ozaq yaulaşa. Qatını la unıñ
menän bergä huğışa.



Halıq
üzensä tahıllanıp ala. Yahaq tülätergä,
mal yıyırğa han ğäskären yıbärgändä, ber
tau-urman arahında hağalap tora la qapıl
tegelär östönä yabırıla. Atış-ültereş
kitä. Mal-tıuarın halıq urman-tau
töpkölönäräk qıua. Yäyge mäl şulay ütep
kitä. Qış, yuldar özölgäs, urman-tauzarzı
qar qaplağas, han ğäskäre töpköldärgä
inä almay. Qış hileräk ütä. Yäygä sıqqas,
tağı yau quba.



Rulay
ber basılıp, ber qızıp, hanğa qarşı yau
ozaq yıldar bara. Yıget köyö yauğa sıqqan
Suraman batır ber saq oloğaya. Qatı
yauzarzıñ berehendä ul ülep qala. Artaban
halıqtı yauğa qatını alıp kitä. Yauza ul
da bik qatı yaralana. Üler aldınan uldarın
saqırtıp ala (ularzıñ ike uldarı bula:
ölkäne – Aqman, kesehe – Toqman isemle):
«Balalarım, min dä atayığız artınan
kitäm inde,– ti ul.– Atayığız yauza
ülgändä hez bala ğına inegez. Ul hezgä
şunday vasıyat äytep qaldırzı. «Doşmanğa
baş eyıp yäşägänse, huğışıp ülgäneñ
artıq»,– tine. hez inde buyğa yıttegez,
eget qorona indegez, atayığızzıñ vasıyat
hüzen onotmağız, uldarım!»



Häzer
yauzı Aqman menän Toqman alıp kitä. Ular
za ozaq yaulaşa.



Ber
saq ular, yözgä yaqın iñ ışanıslı yauzaştarın
eyärtep, qış ütkäreü ösön Ural töpkölönä
kitälär. Tik aralarında berehe hıyanatsı
bulıp sığa. Ul ber töndö qasıp kitä lä
bılarzıñ qayza qışlarğa töplängän
urının han turälärenä barıp äytä. Bığa
büläk birälär.



Han
zur ğäskär yıbärä. Batırzarzı tauğa
qısırıqlayzar. Ular han ğäskärenän
qasa-bosa, ez yazzıra-yazzıra ber saq Ural
aryağına barıp sığalar. Ularzı bıl yaqlap
ta uratqandar ikän.



Qar
bersä irey, bersä qata torğan mäl bula.
Qapıl qatı burandar başlana. Bılarzıñ
aşarına bötä, yılınır, ışıqlanır urın
da qalmay. Tirä-yaq – qola yalan, küz
asqıhız qatı buran. Aqman, Toqman unlap
yuldaşı menän oşo buranda asığıp, tuñıp
ülälär. Ber nisä yauzaşı yaqın-dağı ber
auılğa barıp yulığa. Unda han ğäskäre
yata ikän. huqğı sikkäsä huğışıp ülä
bılar. Aralarında ike batır qız bula.
Ularzı totop alıp, ayauhız yazalap,
ayaq-quldarın qırqıp ülterälär.



Oşonan
huñ ozaq yıldarğa huzılğan yaulaşıu
tuqtala.



Aqman,
Toqman unlap batırı menän tuñıp ülgän
bıl yazğı burandı halıq Aqman-Toqman
buranı tip atay başlay. Ul atama ana şul
han zamandarınan uq qalğan.







Aqman-Toqman



 



Aqman-Toqman
bik boronğonan kilgän tarih ul. Han
zamandarınan. Unı ällä nisämä bıuın
ata-baba höyläy kilgän. Bıl yırzärzä elek
başqorttar huca bulğan. Yır-hıu baylığın
höyläp bötörlök tügel ikän. Urman-tau
tulı yänlek: ayıu, büre, tölkö, quyan,
hıuhar, qamsat, şäşke, keş. Yılğa-kül
tulı balıq. Urmanda soloq. Halıq hunar,
soloq käsebe menän şöğöllängän; mal,
yılqı asırağan.



Boronoraq
başqorttar kötöü-kötöü mal menän
küsep-qunıp yörögän. Här ırıuzıñ,
aymaq-tübäneñ yazlau, yäyläü, közläü,
qışlau urını bulğan.



Rulay
imen-aman ğümer kisergändä ber zaman
Könsığıştan, Altay tauzarı yağınan zur
qara yau kilgän. Bıl yäygehen bulğan:
mal-tıuar, halıq yäyläüzä, tau, urman
arahında, yılğa buyzarında ikän. Yauzıñ
ber oso ğına başqorttarğa teygän. Töp
ölöşö könyaqlap, Yayıq buylabıraq ütkän
buğay.



Yau
uzıp, ber az ütkäs, han başqorttar arahına
ğäskäre-nögärzäre menän türälären
ebärgän. Ular halıqtı hanğa baş haldırğan.
Er-hıuzarzı ırıu-ırıu, yäyläü-yäyläü
Bulep birgän, här ber ırıu halqına tamğa,
oran, ağas, qoş täğäyınlängän. Bezzeñ
qatay ırıuınıñ bağau tamğahı, Salauat
oranı, qarağay ağası şunan qalğan.
Başqorttar tamğalanıp, yır-hıu alğas,
şul hanğa yahaq tülärgä teyış bulğan.Başta
bıl ällä ni auır toyolmağan. Urman-tau
tulı soloq. Batman-batman bal yahaqtan
üzzäre ösön dä artıp qalğan. Urman-tau
tulı yänlek – uları la vaqıtında
tülängän. Tik ber zaman handan yañı farman
kilgän: yäş ir-egettär atı-qoralı menän
han ğäskärenä saqırılğan. Azaq hanğa
öiör-öiör yılqı, kötöü-kötöü mal ozatıla
başlağan.



Başqorttar
tüzmägän, hanğa qarşı yauğa kütärelgän.
Aralarında Suraman isemle batır yıget
bula. Rul küp kenä ğäskär yıya la yahaq
tülätergä, mal-tıuar alırğa tip kilgän
han nögärzären qıyratıp taşlay. Qalğandarı
qasa. Han bığa qarşı ğäskär yıbärä. Batır
ular menän ozaq yaulaşa. Qatını la unıñ
menän bergä huğışa.



Halıq
üzensä tahıllanıp ala. Yahaq tülätergä,
mal yıyırğa han ğäskären yıbärgändä, ber
tau-urman arahında hağalap tora la qapıl
tegelär östönä yabırıla. Atış-ültereş
kitä. Mal-tıuarın halıq urman-tau
töpkölönäräk qıua. Yäyge mäl şulay ütep
kitä. Qış, yuldar özölgäs, urman-tauzarzı
qar qaplağas, han ğäskäre töpköldärgä
inä almay. Qış hileräk ütä. Yäygä sıqqas,
tağı yau quba.



Rulay
ber basılıp, ber qızıp, hanğa qarşı yau
ozaq yıldar bara. Yıget köyö yauğa sıqqan
Suraman batır ber saq oloğaya. Qatı
yauzarzıñ berehendä ul ülep qala. Artaban
halıqtı yauğa qatını alıp kitä. Yauza ul
da bik qatı yaralana. Üler aldınan uldarın
saqırtıp ala (ularzıñ ike uldarı bula:
ölkäne – Aqman, kesehe – Toqman isemle):
«Balalarım, min dä atayığız artınan
kitäm inde,– ti ul.– Atayığız yauza
ülgändä hez bala ğına inegez. Ul hezgä
şunday vasıyat äytep qaldırzı. «Doşmanğa
baş eyıp yäşägänse, huğışıp ülgäneñ
artıq»,– tine. hez inde buyğa yıttegez,
eget qorona indegez, atayığızzıñ vasıyat
hüzen onotmağız, uldarım!»



Häzer
yauzı Aqman menän Toqman alıp kitä. Ular
za ozaq yaulaşa.



Ber
saq ular, yözgä yaqın iñ ışanıslı yauzaştarın
eyärtep, qış ütkäreü ösön Ural töpkölönä
kitälär. Tik aralarında berehe hıyanatsı
bulıp sığa. Ul ber töndö qasıp kitä lä
bılarzıñ qayza qışlarğa töplängän
urının han turälärenä barıp äytä. Bığa
büläk birälär.



Han
zur ğäskär yıbärä. Batırzarzı tauğa
qısırıqlayzar. Ular han ğäskärenän
qasa-bosa, ez yazzıra-yazzıra ber saq Ural
aryağına barıp sığalar. Ularzı bıl yaqlap
ta uratqandar ikän.



Qar
bersä irey, bersä qata torğan mäl bula.
Qapıl qatı burandar başlana. Bılarzıñ
aşarına bötä, yılınır, ışıqlanır urın
da qalmay. Tirä-yaq – qola yalan, küz
asqıhız qatı buran. Aqman, Toqman unlap
yuldaşı menän oşo buranda asığıp, tuñıp
ülälär. Ber nisä yauzaşı yaqın-dağı ber
auılğa barıp yulığa. Unda han ğäskäre
yata ikän. huqğı sikkäsä huğışıp ülä
bılar. Aralarında ike batır qız bula.
Ularzı totop alıp, ayauhız yazalap,
ayaq-quldarın qırqıp ülterälär.



Oşonan
huñ ozaq yıldarğa huzılğan yaulaşıu
tuqtala.



Aqman,
Toqman unlap batırı menän tuñıp ülgän
bıl yazğı burandı halıq Aqman-Toqman
buranı tip atay başlay. Ul atama ana şul
han zamandarınan uq qalğan.







Aqıllı
besäy menän taz



Boron
zamanda bulğan, ti, ber taz. Ul kölgä
borsaq hipkän dä gel şunı aşağan. Östöndä
küldäge lä, ıştanı la, başında tübätäyı
lä bulmağan bınıñ. Köndärzeñ ber könöndä
taz yanına ber besäy kilep ingän, ti.



Taz
şaytan, ni eşläp ultırahıñ, käläş tä
almayınsa?– ti ikän besäy.



Alır
inem, östä küldäk-ıştan yuq, başta tübätäy
yuq,– ti ikän taz.



Käläş
alam, tip äyt, min hiñä küldäk tä, ıştan
da, tübätäy zä tabam,– tigän besäy.–
Häzer ük başqozağa baram,– ti zä besäy
sığıp kitä. Ul batşağa barıp kerä.



Ni
häl, padişam? – ti besäy. – hineñ qızıñ
bar, mineñ ulım bar. Ikäü qoza bulışayıq.
Ulım uçenay-peçenay kupis. Bında yalanda
yörögän kötöüzär barıhı da unıqı,– ti.



Tuqta
äle, besäy, qarsıq menän käñäşläşäyık,–
ti batşa. Batşa qarsığı menän käñäşläşep
ala. Şunai besäy batşanan:



Mähäre
küpme tora?– tip horay.



Un
tölkö, un ayıu, un büre, un quyan. Şularzı
tülap böthäñ, kilähe yomağa kilerhegez,–
ti batşa.



Besäy
qaytırğa sığa. Yulda bığa biş tölkö osray.



Hez
äle bişäü geyä, unau bulın batşağa
barığız. Batşa qızın birä, aş-hıu şäp,
man dä şunda buldım, hez ze barıp
hıylanığız,– ti besäy tegelärgä.



Tölkölär
unau bulıp alalar za batşa harayına
baralar. Batşa ularzı yaptırıp quya.



Bara
torğas, besäyzeñ qarşıhına biş büre
kilep sığa, – Ey, besäy dus, qayza barzıñ?
– tip horayzar bürelär.



Batşa
qızın birgän. Aş ta hıu. hez zä barığız.
Tik unau bulıp kitegez,– ti besäy.
Bürelär unau bulıp alalar za batşa
harayına kitälär. Bılarzı la batşa
häybätläp yabıp quya.



Ber
az barğas, besäy biş ayıuğa osray.



Qayza
barahıñ, besäy dus?– tizär ayıuzar.



Batşa
qızın birgän. Aş ta hıu. hez za barığız.
Tik unau bulıp barığız,– ti zä arı kitä
besäy.



Ayıuzarzıñ,
unau bulıp, batşa harayına barıp yıteüzäre
bula, batşanıñ hezmätseläre bılarzı
şartlatıp bikläp tä quyalar.



Bara-bara
besäy, bara torğas, biş quyan kürä,



Ey,
besäy dus, qayzan kiläheñ? – tip öndäşälär
bıları la.



Batşa
harayınan. Batşa qızın birgän. Aş ta
hıu. Şunda buldım, hez zä barıp hıylanığız.
Tik unau bulıp barığız,– ti besäy.



Quyandar,
unau bulıp, batşa harayına kitälär.
Bılarzı la yabıp quyalar.



Şulay
itep, mähär tülänep bötä. Besäy qayta
la tazğa:



Äyzä,
taz, kittek, mähär tülänep bette,– ti.



Küldäk-ıştan
yuq. Nisek barayım? – ti taz.



Äyzä,
şaulay kürmä, barıhı la bulır,–ti besäy.
Besäy tazzı tışqa alıp sığa la unıñ
tänenä yapraq, säskälär yäbeşterep bötä.
Şunan alıp kitä lä, tazzı hıuğa batırıp,
batşağa häbär yıbärä: «Bez hıuğa battıq,
keyımdär ağıp bettä. Yähät kenä kilep
etegez!»



Şul
arala bına tigän uynap torğan attar
egep, batşanıñ keşeläre kilep tä yıtälär.
Tazzı hıuzan sığarıp, asıl keyımdär
keyınderep, besäy menän ikäühen alıp
ta kitälär.



Şul
kiste ük keyäüze qız menän ber bülmägä
yabıp quyalar. Ber keyınä lä ber sisenä
ikän taz tönö buyına, ber zä qızğa qaramay
ikän. Şulay töndö ütkärä bıl.



Irtägehen
irtük qız kilä lä yıñgälärenä äytö:



Keyım
kürmägän keşegä birzegez zä, töndö ber
keyınep, ber sisenep uzğarzı,– ti.
Eñgäläre bıl häbärze qızzıñ äsähenä,
heäsähe batşağa yıtkerä. Batşa besäyze
saqırıp ala la:



Keyım
kürmägän keşegä qızımdı dimläp, bezzeñ
bittän köldöñ,– ti.



Unıñ
keyımdäre hezzeke işe genä tügel ine,
«Hezmätse keymägän keyımde min keyzem»
tip, ğärlegenän şulay qılan-ğandır ul,–
ti besäy.



Şunan
besäy tazzıñ sıqqanın qarap torop:



Niñä
bittän köläheñ?– tip uñğa la, hulğa la
sabıp yıbärä ikän tegene. Kis bulğas:



Bögön
tönö buyı qız menän bul,– tip öyrätep,
qız bülmähenä inderep yıbärä tazzı.



Taz
besäy öyrätkänsä eşläy. Qızzıñ küñele
bula. Dürtte qunalar bılar, tazzı hörmät
itälär. Altınsı köndö besäy:



Min
aldan qayta torayım,– tip yulğa sığa.
Kilä torğas ul yılqı kötöüyen kürä.
Kötöüselär ergähenä bara la:



«Kem
kötöüye?» – tip horahalar: – «Uçenay-peçenay
kupis kötöüye»,– tip äytegez. Arttan tuy
kilä,– tip arı kitä-Kilä torgas, besäy
quy kötöüyenä osray.



«Kem
kötöüye?» – tnp horahalar: – «Uçenay-peçenay
kupis kötöüye»,– tnp äytegez. Arttan tuy
kilä,– ti besäy kötöüsegä. Ber azıraq
barğas, besäy hıyır kötöüyen kürä.



«Kem
kötöüye?» – tip horahalar: – «Uçenay-peçenay
kupis kötöüye»,– tip äytegez. Arttan tuy
kilä,– ti besäy bıl kötöüsegä lä.



Besäy
qaytıp yıtä lä ber bay qart menän qarsıq
yanına bara.



Äyzägez,
yähäteräk halam astına inep yäşerenegez,
yau kilä, häzer ülähegez, harap bulahığız,–
ti.– Eskäräk keregez, eskäräk, – tip,
bay menän äbeyın halam eskerte astına
inderä lä yıl başınan eskertkä ut törtä
besäy. Bay menän qarsığı yanıp ülälär.



Kislätep
kenä tuy kilep yıtä. Besäy yugerep sığıp
qapqa asa. Tuy artınan kärtägä ber nisä
öyır kötöü qaytıp kerä. Tege yuldağı
kötöüzär älege bayzıqı bulğan ikän.
Batşa: «Besäy aldamağan ikän, qızım bay
keyäügä barzı», – tip bik şatlana, ti.
Görlätep tuy yahayzar.



Bal
esep, aş aşap, min dä şunda yörögänmen.
Bögön genä qayttım äle.







Ala
qarğa



Boron-boron
zamanda, käzä komanda, öyräk ürätnik,
kürkä disätnik saqta, hayısqan haldat,
ätäs äfisär, tornalar yanaral bulğanda,
ber ala qarğa totto la diñgezzän kitep
barğan ber karaptı tuqtattı, ti. Karaptıñ
eyähe, ber bay sauzagär:



Bıl
ni eşeñ, ala qarğa?— tip horanı, ti. Ala
qarğa:




min horağan nämäñde biräheñ, yä karabıñdı
batıram! — tip äytte, ti.



Qurqıuınan
ağarınğan sauzagär ala qarğanıñ horağan
nämähen birergä riza buldı, ti. Ala
qarğa:



Ileñä
äylänep qaytqas, hineñ yortoña minän
ber ala beyä barır. Kem dä kem şunı
berense bulıp kürä, şul uğa atlanıp
kitergä teyış. Qarşılıq kürhäter bulhañ,
donyañdıñ astın-öskä kilterermen! —
tip iskärtte, ti.



Sauzagär
säfär yöröp qaytıuzıñ ikense könöndä
uk unıñ yort kärtähe yanına eyärle ber
ala beyä kilep tuqtanı, ti. Bını başlap
sauzagärzeñ hezmätse malayı kürze, ti.
Malay, öygä inep, bıl at haqında sauzagärgä
äytkäyne, sauzagär unı başlap küreüse
üze bulmauına bik şatlanıp, hezmätsehenä:



Häzer
ük ana şul ala beyägä atlanıp al da, ul
qayhı yaqqa taban alıp sapha, şunda kit!
— tip äytte, ti.



Şunda
bıl yıget eyärle ala beyägä atlandı la
kitep tä barzı, ti. Ey kitte, ti, bıl, ey
kitte, ti. Bına ber zaman ala beyä ber
qara urman urtahındağı yozroq hätle
genä ber öy aldına kilep tuqtanı, ti.
Eget atınan töşöp, öygä inhä, unda
yunte-räp bötkän ber äbey yön tetep
ultıra, ti.



Isänlek-haulıq
horaşqas, bıl äbey yıgettän:



Qayza
taban yul tottoñ, balam? — tip horay.



Min
yuldı totmanım, yul mine totto. Qayza alıp
baralır, üzem dä belmäyım, äbey,— ti
eget.



hin
belmähäñ, min beläm,— tip äbey yulsığa
barır yulın öyrätep alıp kitte, ti.— Yıte
diñgez kisep, yıte urmandı uzğas, ber höt
küle bulır. Şul kül yarında qamış üskän»
bulır. Barıp yıtkäs tä, hin ana şul qamış
arahına lnep ultır. Kül buyına altı
aqqoş osop kiler. Şunda ular, üzzäreneñ
mamıq tundarın halıp, hılıu-hılıu
qızzarğa äylänerzär zä külgä töşöp
qoyona başlarzar, hin qurqıtma, şım ğına
ultırıuıñdı bel. Bına şunda tağı ber
aqqoş kiler zä, mamıq tunın halıp, külgä
töşör. Şul vaqıtta inde hin aqrın ğına
bar za ana şul yıtense qızzıñ mamıq tunın
yäşer. Altı qız küldän sıqqas, yañınan
aqqoş bulıp, osop kiter, ä tege yıtensehe
tunın taba almayınsa torop qalır. Şunan
huñ ul: «Mineñ tunımdı alğan kem ikän,
rähmät töşkäre!» — tip äyter, hin öndäşmä.
«Ägär hin olo keşe bulhañ,-mineñ ağay
bulırhıñ, minän kese bulhañ, qustım
bulırhıñ. Kürense, hin kem?» — tip horar,
hin haman öndäşmä. «Ällä hin mine küzläp
yörögän beräy yıget bulahıñmı?»—tip
äyter. Bına şunda inde hin qamış arahınan
sıq ta, qızzıñ yanına barıp, mamıq tunın
bir. Qalğan yağın üzegez añlaşırhığız,—
tigän.



Eget,
qarsıqqa rähmät uqıp, ul öyrätkän yul
menän kitkän. Yıte diñgezze kisep, yıte
urmandı ütkäs, höt külenä barıp sıqqan.
Şunda ul kül tirähendäge qamış arahına
inep bosqan da tauış-tınhız ğına ultıra
birgän. Ozaq ta ütmäy, altı aqqoş kilep,
mamıq tundarın halıp, külgä töşkändär.
Ber azzan huñ yıtense aqqoş kilep, şulay
uq mamıq tunın halıp, tegeläre yanına
külgä töşkän. Külgä ineü menän, ular
berehenän-berehe matur yıte qızğa
äylängändär. Şul saq yıget tege yıtepseheneñ
mamıq tunın alıp yäşergän. Küp tä ütmäy,
altı qız altı aqqoş bulıp osop kitkäs,
etensehe üzeneñ tunın ezlärgä totonğan.
Eget başta qızzıñ horauzarına qarşı
öndäşmäy ultırğan. Iñ azaqtan qız: «Ällä
küzläp yörögän beräy yıget bulahıñmı?»
— tigäs kenä, yıget, qamış arahınan sığıp,
qızğa mamıq tunın birgän. Ä qız ber
küreüzä yıgetkä ğaşiq bulğan da quyğan.
Şunda ul:



Min
häzer öyömä osop kitäm, hin mineñ artımdan
qalma, mine kürä-kürä bar. Min höt küle
batşahınıñ qızımın. Atayım yortona
eter-etmäs min hine qarşı alırmın,—
tigän.



Qız
mamıq tunın keyıp aqqoşqa äylängän dä
osop kitkän, ä yıget, unı kürä-kürä bara
torğas, höt küle batşahınıñ harayı yanına
kilep yıtä yazğan. Tege qız, unı şunda
qarşı alıp, atahınıñ da, üzeneñ dä kem
ikänen höyläp birgän. Unıñ. atayım tin
yörögän keşehe äzäm zatınan tügel, deyıü
päreyı zatınan ikän. Tege vaqıt diñgezzä
kitep barğan karaptı tuqtatıp, bay
sauzagärzeñ qoton alğan ala qarğa bına
oşo deyıü bulğan da inde. Bayağı altı
aqqoş tigänebez oşo deyıü batşahınıñ
üz qızzarı, ä bınıhı, yıtense bulıp
yörögäne, imsäk bala vaqıtında uq urlap
kilterelgän ber bahır qız ikän. Ul üzeneñ
ata-äsähen belmäy, deyıüzeñ altı qızı
la, unıñ, äzäm zatınan ikänen belmäyınsä,
qarındaşıbız tip yöröyzär-ikän.



Qız
bına şunı yıgetkä höylägän dä uğa batşa
yanına inep kürenergä, ul ni quşha, şunı
eşlärgä riza bulırğa quşqan.



Batşa
bıl yıgetkä:



Bar
äle, malay, miñä qara turı ayğırzı huğarıp
qayt! — tigän.



[
Eget qara turı ayğırzı huğarırğa alıp
kitkän. Qız uğa. ber tayaq tottorğan.



huğarır
aldınan ös tapqır, huğarğas, yänä ös
tapqır, oşonoñ menän huğırhıñ,— tigän.



Eget
şulay eşlägän. Ayğırzı harayına alıp
qaytıp yabıp, quyğan.



Şunan
batşa:



Bar
äle, malay, anau altı bürtä beyäne huğarıp
qayt! — tigän.



Eget
altı bürtä beyäne huğarırğa alıp kiter
aldınan, batşa qızı yanına ingän. Qız
uğa:



Batşanıñ
altı bürtä tigäne altı beyä tügel, altı
qızı bula. ıu buyına barğas, ular aqqoş
bulıp osop kiterzär, hin buşqul menän
torop qalırhıñ. Şunan, mineñ altı bürtä
beyämde qayza itteñ tip, batşa hineñ
başıñdı qırqasaq,— tigän.



Eget:



Ni
eşläyım huñ? — tip horağan.



hin
ularzı tezep bastır za mañlayzarına
berär tapqır sirtep sıq. huğarğas, tağı
ber tapqır sirtep alırhıñ. Şunan ular
nisek kilhälär, şulay qaytırzar,— tigän.



Eget
qız quşqansa eşlägän. Batşa, altı bürtä
beyäneñ şul köyö äylänep qaytqanın
kürep, aptırap qalğan. Şunan ul yıgetkä:



Ber
tän esendä anau urman buyındağı hörölmägäl
erze hör zä, säselmägän igende säsep,
üsterep, urıp, költälärgä bäyläp, yır
östönä tezep bastırıp quy! — tigän.



Eget:



Yarar!
—tigän bulğan. Bik küñelhezlänep kenä
tege qız yanına barğan. Qız unıñ zarın
tıñlağan da:



Tän
urtahı yıtkäs, mineñ yanıma kilerheñ,—
tip qaytarıp yıbärgän. Yıget, tän urtahı
etkäs, kilhä, qız täzrähen asqan da,
barmağındağı yözögön halıp, şuğa örgän.
Şunda uq täzrä aldına yın-päreyzär kilep
tulğan. Şunan qız, yıgetkä qarap:



Batşa
quşqan eşte quş üzzärenä,— tigän. Yıget
en-päreyzär kötöüyenä:



Tañ
atqansı, anau urman buyındağı hörölmägän
erze hörögöz zä, säselmägän igende
säsep, üsterep, urıp, költälärgä bäyläp,
er ÖSTÖNÄ tezep bastırıp quyığız! —
tigän.



En-päreyzär
şunda uq yuq bulğandar.



Batşa
tañ atıuğa yır östönä barha, bötähe lä
ul tigänsä eşlängän. Yıget qoyolop qalğan
başaqtarzı yıyıştırğan keşe bulıp
yöröy, ti.



Batşa,
üzeneñ aptırap qalıuın hizzermäskä
tırışıp:



Bılay
eşte yırenä yıtkerep eşlägänheñ ikän,—
tigän buldı, ti. Üze bik şörläy, ti. Ni
äsen tihäñ, bıl äzäm balahı mineñ
batşalığımdı tartıp almağayı, tip qurqa,
ti. Şunıñ ösön ul yıgetkä ber zä qatı
bärelmäskä, unıñ küñelen tabırğa buldı,
ti.



Quşqan
eştäremde yırenä yıtkerep eşlägäneñ ösön
min hiñä yıte qızımdıñ üzeñä oqşağanın
haylap alırğa röhsät itäm,— tip äytä
haldı, ti, bıl batşa.



Eget
ete qız arahınan üzenä gel genä aqıl
öyrätep, eşte uñ itkän bayağı qızzı haylap
aldı, ti. Bılar ana şulay irle-qatınlı
bulıp tora la başlanılar, ti.



Berzän-ber
köndö batşanıñ ölkän käñäşsehe batşağa:



Bıl
ike äzäm balahı bezze imep yäşätmäs.
Quldarınan kilmägän eştäre yuq. höt
külebezzeñ astın-öskä kiltererzär. Köt
tä tor bına. Ülterep, qotolayıq bılarzan!
— tip äytte, ti.



Batşa
bıy käñäşte bik hup kürgän.



Bıl
vaqıtta keyäü menän qız yäyräp yatqan
ikhez-sikhez höt küle buyın hozur itep
yöröyzär ine, ti. Batşa ularzı totop
alıp qaytırğa qıugındar yıbärze, ti. Qız,
bını hizenep, qıuğındar kilep yıter
aldınan üze quyğa äylände, yıgette kötöüse
qartqa äüyerelderze, ti. Qıuğınsılar bıl
kötöüse qarttan:



Babay,
bınan ber yıget menän qız ütmäneme? —
tip horanılar ti.



Ütmänelär,—
tip yauap birze, ti, kötöüse.



Şunan
batşanıñ hezmätseläre keyäü menän qızzı
ezläne-lär-ezlänelär zä, taba almağas,
buşqul menän qaytıp kittelär, ti.



Batşa,
hezzän rät sıqmas, ahırı, tip, qızı menän
keyäüyen ezläp üze sığıp kitte, ti. Qız
deyıü batşahınıñ yıl-dauıl quptarıp
kileüyen kürep, ber äbeygä äüyerelde,
keyäüyen ber quraysı qartqa öyländerze,
ti. Batşa atınan töşöp äbey qiäfätenä
ingän qızın totop alayım tigäyne, qız
qıyğır bulıp osop kitte, batşa ılasınğa
äylänep, unı bastıra kitte, ti. Ber yılğa
yanına barıp yıtkäs, qıyğır hıuğa töştö
lä sabaqqa äylänep yözöp kitte, ti.
Ilasın, qapıl surtanğa äylänep, sabaqtı
qabıp yotayım tigändä genä, tegenehe
hıu alıp torğan ber qızzıñ silägenä
atılıp inde lä altın yözök buldı, ti.
Surtan yıgetkä äylänep, qızzan:



Bıl
mineñ yözögöm,— tip yözöktö horay
başlanı, ti. Illä-mägär bıl qız yözöktö
birmäne, ti. Yıget, qız artınan yalınıp-yalbarıp,
auılğa saqlı barzı, ti.



Auılğa
ingäs, yıget, qız mineñ yözögömdö aldı
la birmäy, tip yanyal quptarzı, ti. Qız,
namıslanıp, yözöktö atıp bärgäyne, yırgä
töşöü menän, tarı yarmahı bulıp säselep
kitte, ti. Şul vaqıt yäş yıget tösöndäge
deyıü batşa, ätäskä äylänep, yarma
börtöktären süpläy başlanı, ti. Ber genä
börtök yarma qızzıñ ayağı astına tägäräp
kerep, haqlanıp qalğap ikän. Şul ber
bortök tarı yarmahı, börkötkä äylänep,
ätästeñ muyının özöp tä quyzı, ti.



Yauız
uylı höt küle batşahınıñ yän bireüye ana
şul buldı, ti.



Qız,
börköttän yänä üz hınına inep, yıget
yanına kitte, ti. Ul, haman qart quraysı
bulıp, üzeneñ qurayın huzıp ultıra ine,
ti.



Bılar
ikäüläp üzzäre baş, üzzäre tüş bulıp,
deyıü batşahı harayında ğümer^itä
başlanılar, ti.



Äle
bulha ular-şuyda görläşep yäşäp yatalar
ikän, ti.







Aldar
batır menän general



 



Batşa
üzeneñ harayına Aldar batırzı iñ yaqın
yarzamsılarınıñ berehe itep alğan, ti.
Aldar batır kön dä batşa yanınan kiteşläy,
unı köldöröp, küñelen asıp yörögän. Ber
köndö batşa huğıştan yıñeü menän qaytqan
generalın büläklärgä uylağan. Bıl
generaldı Aldar batır bik yaratmağan
bulğan. Batşa büläklärgä bulğas, bigeräk
tä küralmağan. Nisek tä bulha unan üs
alırğa uylap yörögän Aldar. Şulay
uylay-uylay yöröhä, uñayı kilep tä
tıuğan.



Batşa
generaldı üzenä saqırtıp, uğa bülägen
tapşırmak bula. Bını belep qalğan Aldar
bazarğa barıp, ber kärzin yomortqa hatıp
ala. Yomortqaların batşa harayına alıp
qayta. Kärzinde batşa bülmäheneñ işek
töbönä quya. Şunan üze sisenä lä şul
kärzin östönä menep ultıra. Ber zaman
bayramsa keyıngän älege general kilep
inä. Ul ineü menän, Aldar batır:



Hez
qayza? Batşa beräüze lä inderergä
quşmanı,—ti.— Mine ul üze saqırtqaynı.
Bar inep äytep sıq,— ti general.



Iner
inem dä ul, inä almayım şul,— ti Aldar.



General
aptırap kitä.



Ni
ösön?



Min
bında nişläp ultıra tiheñ? Sebeş sığarıp
ultıram bit min. Torop kithäm, yomortqalar
hıuınır za seretke genä bulıp qalır.
Ägär inde hez mineñ urınğa ultırıp
torhağız, häzer inep batşağa äytep sığar
inem,— ti Aldar batır.



Tizeräk
büläk alğıhı kilgän general nimä eşlärgä
belmäy, başqa sara tapmay, riza bula.
Tiz genä inänän tıumağa qalıp sisende
lä, ti, Aldar batır urınına ultırzı, ti.
Aldar batır yaylap qına keyınä lä batşa
yanına inep kitä. Inä lä:



Ey
batşam,— ti,— tege batır generalıñ
bahır bulğan bit. Üze büläk alırğa
kilgän, üzeneñ ise dörös tügel,— ti.
Batşa:



Nisek
inde ise dörös tügel? — tip horanı, ti.



Dörös
tügel şul. Işanmahağız, sığıp qarağız.
Ul işek töböndä yomortqa basıp ultıra,—
tip yauap birä Aldar batır, küzen dä
yommay. Batşa sığıp qaraha, generalı,
ısınlap ta, yap-yalanğas köyö yomortqa
basıp ultıra, ti. Batşanı kürgäs, general,
nimä eşlärgä belmäy, aptırap urınında
tik ultıra, ti. Qarap-qarap torzo la, ti,
batşa:



Ahmaq
baş! Şul häleñdä büläk almaq bulahıñmı
ni äle! — tip asıulandı la generaldı
qıuzı la sığarzı, ti.



Şulay
itep, Aldar batır generaldan üsen alğan.



 







Aldar
tölkö



Ber
tölkö yul buylap kitep barğanda, ber
harıq toyağı tabıp alğan. Ber utar hımaq
ergä barıp yıtkäs, Ätäsğoldan yoq larğa
fatir horağan, ti. Ätäsğol uğa:



Öyöm
bik bäläkäy, hin hıyırlıq urın yuq,—
tigän, ti.



Min
üzem dä bäläkäymen. Üzem hikelä bögärlänep
kenä yatırmın, qoyroğomdo hike astına
tığırmın,— tigän tölkö.



Ätäsğol
riza bulğan. Yoqlarğa yatır aldınan tölkö
hucağa:



Oşo
harıq toyağın beräy yırgä quyıp tor äle!
— tigän. Ätäsğol toyaqtı handıq artına
halıp quygan, ti. Tölkö



unıñ
qayza quyğanın qarap qına torğan da,
huca yoqlağas, torop, toyaqtı tışqa
sığarıp yäşergän. Irtän torğas, tölkö
Ätäsğoldan toyaqtı taptıra başlağan. Ey
ezlägän huca toyaqlı, ey ezlägän, taba
almağan. Tölkö uğa:



Yarar,
toyaq bulmaha, unıñ, urınına ber tauıq
birerheñ! — tigän.



Ätäsğol:
«Yä başıma beräy bälähe bulır», — tip
qurqqan da tölkögä tauıq birep qotolğan.
Tölkö tauıqtı, yul ıñğayında toyaqtı la
alıp, sığıp kitkän.



Ikense
auılğa barıp yıtkäs, ul Qazğälenän fatir
horağan. Qazğäle qarşı kilmägän. Yoqlarğa
yatır aldınan tölkö uğa:



Zinhar,
oşo tauıqtı yıyıp quysäle! — tigän.



Huca
unı qaraldı artına yıyıp quyğan. Tölkö
bıl yulı la hucanıñ qayza quyğanın qarap
yatqan. Töndä torop, tauıqtı ikense urınğa
yäşergän. Irtä menän tölkö Qazğälenän
tauıqtı horağan. Huca qaraha, quyğan
erendä tauıq bulmağan. Tölkö:



Yarar,
tauıq bulmaha, unıñ urınına hin ber qaz
bir!— tigän.



Qazğäle:
«Yä beräy bälähe bulır», — tip, uğa qaz
birgän. Tölkö, toyaqtı la, tauıqtı la,
qazzı la alıp, üz yulına kitkän.



Tölkö,
yänä ber auılğa barıp yıtep, Mögözbayzap
fatir horap ingän. Mögözbayğa qazzı
irtängä tiklem haqlarğa quşqan. Huca
qazzı sitäükä esenä ultırtıp quyğan.
Tölkö yänä, tönön torop, qazzı tışqa
yäşerep quyğan. Irtän torğas, Mögözbayzan
qazzı taptıra başlağan; tege, küpme genä
ezläp qaraha la, qazzı taba almağan. Şul
saqta tölkö:



Yarar,
ulay bulha, qaz urınına ber ügez bir,
birmähäñ, üzeñde sudqa biräm! — tigän.



Mögozbay:
«Sud bälähe — et bälähe»,— tip, ber
ügezen yugertep kilterep birgän.



Tölkö,
üzepeñ harıq toyağın kütärep, ügezen
etäkläp, tauığın, qazın eyärtep, öyönä
qaytıp kitkän.



Hıuıq
töşkäs, ularzıñ bötähen dä huyıp, besän
astına yäşergän. Ä ügez tirehenä besän
tultırğan da öy aldına bastırıp quyğan.



Ber
az ğümer ütkäs, tölkönöñ öyö ergähenän
ayıu menän büre ütep bara ikän. Tölkö
ularğa:



Barığız
äle, ber sana menän qamıt kilteregez.
Ügezze yıgep urmanğa utınğa barayıq,—
tigän.



Ayıu
menän büre, yugerep barıp, sana, qamıt
kiltergändär. Tölkö tege ügezze yıkkän
dä ösäüläp sanağa menep ultırğandar..
Ayıu menän büre ügezze qıua başlağandar,
ügez his ıclamağan, ber urında tora
birgän. Şul vaqıtta tölkö:



Hez,
ebegändär, ügezze lä yörötä almayhığız!
— tip, Ayıu menän büregä asıulanğan
bulıp, sananan töşöp kitkän.



Bezgä
şul ğına käräk ine, sänselep kit! Bına
häzer ügezzeñ qoyroğon kürerheñ inde!
— tip, büre ügezzeñ muyınına barıp ta
yäbeşkän, ayıu yanbaşına heltäp yıbärgän.
Şul saqta ügezzeñ tirehe büselep,
esendäge besän äylänep kilep sıqqan.



Bını
sittän genä qarap torğan tölkö:



Besän
bulha la, ittäy kürep aşağız! — tip
hihıldap,. auızın yırıp kölä ikän.







Aldarzıñ
er hatqanı



Berzän-ber
köndö Aldar häbär taratqan: «Şulay za
şulay, ber äsmuhä säygä ber tütäräm yır
hatam». Aldarzıñ bıl niäten işetkäs tä,
iñ täüzä mulla kilep inä.



Şulay
za şulay, mulla kem Aldar, hin yıreñde
miñä hathañ, urınıñ ocmahta bulır.



Äyzä,
rähim it, ala kür. Tik haqına kileş kenä.



Haqı
küpme huñ äle? — tigän bula mulla
belmämeşkä halışıp.



Ber
äsmühä säy, mulla abzıy.



Mulla
tiz genä säyze birä lä qaytıp kitä. Şunan
küp tä ütmäy mäzin kilep inä.



Ereñde
miñä hathañ, sauaplı bulırhıñ,— ti bıl,—
ike donyalıqta la izgelek kürer ineñ.



Al
äyzä, mäzin abzıy, tik min äytkän haqına
ğına kün. Haqın aldan belgäs ni, ber
äsmühä säyın alıp kilgän mäzin.



Künäm,
künäm,— tip, ber äsmühä säyze qaldırıp,
mäzin sığıp kitä.



Küp
tä ütmäy, işek töböndä tağı beräüzeñ
tamaq qırğanı işetelä.



Äyzä,
äyzä,— tip qısqırıuğa, tuq-tuq tayağın
tayanıp, mötäüälli kilep inä.



Ereñde
hatahıñ ikän, tip işetkäynem, haq hüzme!'



Haq,
haq.



hin
unı, Aldar qustım, mineñ keüyek izgelek
yulında yörögän keşegä Hat. Ğümergä
yaqşılıq kürerheñ.



Al,
mötäüälli ağay, rähim it.



Mötäüälli
zä ber äsmühä säyze qaldırıp sığıp Kitä.
Aldar samauır quya başlauğa ğına ber bay
kilep inä.



Ereñde
miñä hat, Aldar qustı,— ti bınıhı la,—
min hiñä haqtı arttırıp birermen.



Rähim
it, bay ağay,— ti Aldar,— artığı käräkmäy.
Aldar bınan da üze äytkän haqtı alıp
qala. Bay sığıp kitä.



Inde
Aldar säy esergä genä ultırğanda, ber
sauzagär kilep inä.



Ey
Aldar qustım, küz küreş keşebez, ağayıña
äytmäy-nitmäy, yıreñde oslarğa yöröy
ikänheñ. Miñä, hat, min hiñä säy yanına
ike şaqmaq şäkär zä östärmen,— ti
sauzagär.



Al,
sauzagär ağay,— ti Aldar,— üz haqına
biräm min unı.



Ähä,
şulaymı?



Sauzagär
halırğa torğan şäkären tiz genä kesähenä
tığıp, säyın genä qaldırıp sığıp kitä.
Aldar ber sınayaq säyın esep bötöügä
yort starşinahı kilep inä.— hin, Aldar
qustı, yıreñde sitkä hatırğa teyış
tügelhen,,— ti bıl.— Miñä hat, eyı, min
bit, üzeñ beläheñ, zakon keşehe.



Ala
kür,— ti Aldar,— tik haqına künhäñ, tim
inde.



Haqı
bezzeñ ösön büstäk,— tip starşina la
ber äsmühä säyze östälgä sığarıp hala.
Şunan üz yulına kitä. Aldar säyın esep
bötöp, inde toram tigändä genä, işektän
mirauay sudya kilep inde, ti.



Aldar
Fälänoviç, hez yıregezze hatahığız ikän.
Min unı üzem alırğa buldım,— ti bıl.



Rähim
it, gospodin sudya, yır bik yaqşı. Vo, tigän!
Sudya la artıq tuqtalıp tormay ber
äsmühä säyze kesähenän



sığarıp
Aldarğa tottora la üz yulına kitä.



Irtägähen
irtük tegelär, berehe lä qalmay,
hezmätselären alıp, Aldar kürhätkän
erze hörörgä kilgändär, ti. Kilhälär,
ber genä tütäräm yırzä yıte huca bulıp
kitkändär, ti. Ni eşlärgä?



Aldar
bıl yırze miñä hattı,— tip äytä, ti,
berehe.



Yuq,
hiñä tügel, miñä hattı,— tip äytä, ti,
qalğandarı.



Şulay
itep bıl yıte huca arahında tauış sıqtı,
ti. Tamaqtarı qarlıqqansı talaşqandıñ
huñında, yağalaşıuğa yıtä yazğan saqta
ğına, mirauay sudya:



Yämäğät,
ulay zakondı bozmağız. Sabır itegez.
Kittek Aldarzıñ üzenä! — tip qısqırıp,
ularzı añdarına kilterä. Kitälär Aldarzıñ
üzenä. Şau-gör kilep inälär bılar, Aldarzı
özgäläp taşlarzay bulıp. Mulla qısqıra:



Hin,
ahmaq, nişläp ulay ber tütäräm yıreñde
ete keşegä hatahıñ?



Aldar
ise kitmäy genä yauap birä:



Bäy,
mulla abzıy, yır yıte qat, tip äytkän keşe
hin tügelme ni äle ul?



Min.



Huñ?



Min
bulha ni! Yır yıte qat inde ul. Kitap şulay
ti. Unı bına il ağaları la belä.



Ete
qat, mulla, yıte qat! här kemsängä mäğlüm
inde ul yırzeñ yıte qat ikäne,— tiyeşälär
tegeläre.



Bäy,
şulay bulğas, hezzeñ ğauğa kütäreüyegezze
añlap yıtmäyım. Min yıtäüyegezgä yırzeñ yıte
qatın hatqanmın, hatıu minän, büleşeü
üzegezzän. Yäräbä halahığızmı, nişläyhegez,
unıhın üzegez qarağız,— tip, üz eşenä
totondo, ti.



Tegelär
ni eşlähen inde? Yılkälären tırnay-tırnay
sığıp kitkändär, ti.







Aldarzıñ
en qıuğanı



Elek
Aldar tigän ber keşe yäşägän. Unıñ
qorsañğı ğına atı bulğan, ti. Şul atın,
qoyroğo astında altını bar, tip hatmaqsı
bulıp yöröy, ti. Ike keşe bını işetep
qala la, Aldar yanına kilep:



Isınlap
ta altını barmı? Hatahıñmı atıñdı? —
tizär.



Hatam.



Küpmegä?



Bıl
üze altın birä. Şulay bulğas, un at haqı
la az bulır;— ti Aldar.



Tegelär,
Aldar horağan haqqa kileşep, atın alıp,
arı kitkändär, ti.



«Asığauızzarğa
ber üläkhäne oslap, un atlı bulınıldı,
tağı beräyhen otop bulmasmı», tip, ber
vaqıt Aldar bağanağa höyälep uylanıp
torğan ikän, ämälgä yarağanday, ber keşe
kilep sıqqan.



Nimä
eşläp torahıñ? — tip horağan bıl Aldarzan.



Bına,
bağana aumahın tip, teräp toram. Ul auha,
eş harap. Telähäñ, hin mineñ urınğa torop
tor. Min qaytıp şunıñ haqın alıp kiläyım,
tigän, ti Aldar.



Tege
keşe qalğan bağananı terätep. Ey kötä,
ey kötä ikän bıl. Aldar yuq ta yuq. Baytaq
torğas, Aldarzıñ qatını kilep sıqqan.



Eñgä,
Aldar öyzäme?



Yuq,
ul qarauılğa kitkän, hin nimä qıyratıp
torahıñ?



Bına,
Aldar ağay: «Teräp tor, bıl bağana auha,
eş harap»,— tip, üze şunıñ haqın kilterergä
kitkäyne,— tigän.



Uqıtqan
ikän. Äyzä äle, üzen tabayıq.



Töge
keşe bağananan sitkä kitkän, bağana
qolamağan, şul köyönsä tora birgän, ti.
«Aldağan ikän bıl mine, kafır. Tuqta,
kärägeñde biräyım äle min, tip, tege
keşe Aldarzıñ bisähenä eyärep kitkän.
Barhalar, tege kelät terätep tora, ti.



Ni
eşläp torahıñ?



Miñä
haq birä torğan keşelär totoldo. At
haqın da, bağana teräü haqın da birergä
teyış ine. Keläte menän kitep barmahın
tip, terätep toram,— tip äytkän, ti,
Aldar.



Attıñ
altın birgänen kem kürgäne bar,— tip,
tege qorsañğı attı alğan keşelärze
bisäläre kelätkä bikläp quyğan bulğandar
ikän.



Bağana
terätkän keşe unı-bını belmäy, qatındarınan
bulha la haq alayım, tip inhä, tegelär
bını orğolap-bärgeläp sığarıp yıbärgändär.
Aldarğa la ölöş eläkkän, ti.



Nu,
bisäkäy, häzer eş başlana inde. hine
minän haldırıp alırğa tırışırzar inde,—
tigän Aldar, bıl mähşärzän imen-aman
qotolğas.



Isından
da, tege ösäü bergäläşep, Aldarzan üs
alırğa bulğandar! Ularzıñ berehe mulla,
berehe mäzin, berehe qazıy bulğan ikän,
ti.



Bez
unıñ üzen qıuzırıp, bisähen üzebezgä
alayıq,— tip huz quyışqan, ti, bıl ösäü.



Bez
Aldarıñdı yıbäräbez! — tip, qazıy, mäzin,
mulla beräm-beräm kilälär ikän, ti.



Ay,
qärendäş, hılıuhıñ. Yäş vaqıtıñ üten
bara, şiñgän göldäy hulırhıñ. Ni genä
biräyım hiñä, küñeleñä yararğa? — tigän
qavıy Aldarzıñ qatınına.



Ay-y-y,
qärendäş, sibärheñ! Hineñ menän qalğan
ğına ğümeremde uzğarırğa bulmasmı?
Küñeleñ nize höyä, nizär alın biräyım?
— tigän mäzine.



Bik
sibärheñ ikän! Yänebez yännättä bulır
ine, ikäü torhaq,— tigän mulla.— Nizär
alıp kiläyım?



Yönö-niye
menän qaz kilter.— tigän dä qatın ularzıñ
törlöhön törlö vaqıtqa saqırğan. Qazıy
za, mäzin dä, mulla la berär qaz totop
kilgän. Qatın yönö yolqolmağan qazzı
şul köyö-ber mendärgä tıqqan. Tegelärzeñ
kilgän beren sıual artına inderep torğan
da, bayağı mendär menän käpläp quyıp,
sıualına aualatıp ut yağıp yıbärgän.
Yılıla köplö torop, tege himez nämälär
bışlığışıp, mendärzäge qaz hörhöp, öy
esenä yaman yıs tarala.



Aldar
qayta. Işektän kilep ineü menän:



Fu-u,
ällä nindäy yıs sığa. Yındär eyäläşkän,
ahırı,— tip mıltıqtan atıp yıbärä. Tege
ösäü qottarı osop, ni eşlärgä belmäy
şarıldap, tırım-tırağay sığıp taya.



Bılar
kitkäs, Aldar yaqşı ğına keyınä lä
arttarınan kitä.



Möftizänmen
min,— ti Aldar.— Ilgä yamanlıqtar kilä.
Şunıñ ösön imen-aman saqta izge keşelärze
ikense yırgä küseräbez,— ti.



Şulay
itep, mullalarzı teyänderep sığarıp
ebärgän dä üze, ular yırendä qalıp, bik
bay tormoş kötä başlağan.







Alp
batır



 



Boron-boron
zamanda Ağizel buyında ber babay menän
äbey yäşägän, ti. Babay hunarğa yörögän,
äbey orsoq iläp, kinder huqqan. Şulay
bergä ğümer itkändär, olo yäşkä yıtkändär.
Äylänep qarahalar: ğümer ütkän, ber zä
balaları bulmağan. Üzzäre ülgäs, iskä
töşörörlek keşe lä yuq. Şunan babay bik
qayğırğan da, uq-hazağın alıp, baltahın
bilgä tağıp, sığıp kitkän. Ey kitkän
bıl, ey kitkän, ber tau bitläsenä barıp
etkän. Şunda yal itergä ultırğan. Ultıra
torğas, bıl yoqomhorap kitkän. Babay
şul yırzä ber töş kürgän. Töşöndä uğa oşo
tauzıñ hucahı kilep sıqqan.



Ey,
babay, – tigän bıl, – ni eşläp bik boyoğop
kitteñ?



Qart
yauap birgän:



Donyala
nisämä yıl yäşänem, ber ulım da bulmanı.
Ülep kithäm, atım da, zatım da yuqqa sığa.
Şunıñ ösön qayğıram, – tigän.



Tege
tau hucahı äytkän:



Ber
yän ülmäy, ber yän tıumay. Ägär donyalıqta
ul alhañ, üzeñ donyanan kitergä teyış
bulahıñ.



Qart
riza bulğan. Şunan tege tau hucahı taş
artına inep yuğalğan. Babay ultırıp uyğa
qalğan. Şunan huñ küp tä ütmäy, babay
başın höykäp ultırğan taş qıymılday
başlağan. Babay uyanıp kitkän dä, bilendäge
baltahın alıp, taşqa huqqan. Taş yarılıp
kitkän. Taş esenän, tauzı yarıp, bik taza
ber yıget kilep sıqqan.



Babay
aptırap qalğan. Yıget, yılmaya birep, qart
yanına kilgän dä äytkän:



Bına
min hiñä ul bulıp kildem, – tigän.



Äyzük,
ulım,– tigän qart, tege yıgette qosaqlap
alğan.– Min hine ğümerem buyı kötkäynem.



Eget
bik kilbätle, üze bik möhabät, zur käüzäle
ikän. Barmaqtarı beläktäy, ti, unıñ.
Beläktäre büränäläy, ayaqtarı kämäläy,
yaurını yalanday kiñ, käüzähe imändän
nıq, ti.




ulım, äläyhäñ, mineñ qoraldarımdı al, –
tip äytkän, ti, şunda babay, malayına
yanında yatqan uq-hazağın alıp, bilendäge
baltahın halıp birgän, ti.



Eget
äytkän:



Atay,
bıl qoraldarıñ üzeñdä torhon. Miñä
ikensene – zurıraqtı yahap alayıq, –
tigän.



Qart
äytkän:



Yuq,
ulım, bıl uq-hazaq menän balta miñä
olatayıñdan qalğan. Ularzı min hiñä
tapşıram, – tigän. – Bılar häzer hineke
bulhın, mä al, uğıñ menän qoş aularhıñ,
baltañ menän urman qırqırhıñ, – tigän.



Eget
riza bulıp alğan da qarttıñ hazağınan
ber uk alıp, yäyähen kirep, kereşen tarta
başlağan. Äz genä tartayım tihä, yäyähe
şartlap hınğan da sıqqan. Yäyähe şartlap
hınğan tauışqa tau helkenep kitkän, taş
emerelep töşkän, babay za yığılıp kitkän.



Alp!..
– tip nizer äytmäk bulğan da babay,
şunda yän birgän.



Eget
täüzä aptırap kitkän. Şunan ni, ni eşlähen
inde, atahın qäzerläp kenä kümgän dä,
baltahın alıp, taşqa qayrap ütkerlägän
dä, säs bäkehe keüyek kenä itep usına
halıp, urmanğa inep kitkän. Unda ber
yıuan ozon imän ağası qırqıp, üzenä yänä
yahap alğan. Ös ayıuzıñ taramışınan kereş
yahap tarttırğan. Imän qırqıp, uq yahağan,
ul uqtıñ başağına oslo taş quyğan. Şunan
donya gizergä sığıp kitkän.



Uraltauzıñ
aryağına sığıp, yıte azım atlağan da
tuqtağan. Tegeneñ ayağı töşkän urındar
aqlan-aqlan tigez yalan €ulıp qalğandar.
Eget şunda häl yıyırğa ultırğan. Şul
saq qarşı tauzan bını ber qız kürep
qalğan. Ul han qızı ikän. Şunda zur tirmä
qorop yata ikän. Tirmäheneñ zurlığı ike
öyör yılqı hıyırlıq bulğan. Qız üze lä
möhabät batır bulğan. Yıgette kürgän dä
üzenä saqırıp alğan.



Qız
äytkän:



Isemeñ
nisek, yıget? – tigän.



Eget
aptırap qalğan. Keşelä isem tigän nämä
bulıuın ul belmäy ikän.



Nimä
huñ ul isem? – tip horağan, Qız yılmayıp
yauap birgän:



Bına
hiñä kem tip öndäşälär huñ? - tigän. Yıget
äytkän:



Atayım
üler aldınan ğına miñä «Alp» tip
öndäşkäyne, – tigän.



Qız
äytkän:



Ulay
bulğas, hin Alp batır bulahıñ inde, –
tigän, – ägär zä köräştä mine yıñä alhañ,
min hiñä qatınlıqqa baram, – tigän.



Eget,
riza bulıp, köräş totqan. Bılar yıte kön,
ete tön köräşkändär, şunan kilep, Alp
batır qızzı yıñgän. Alp batır äytkän:



Yä,
hılıu qız, ütä väğäzäñde, – tigän. Qız
äytkän:



Mineñ
küñelem küptän hindä, – tigän. – Min
hineke, hin mineke, kös hınaştıq – häzer
bergä bulayıq, – tigän.



Eget
äytkän:



Täüzä
hin miñä isemeñde äyt, hılıu qız, –
tigän. Qız yauap birgän:



Mineñ
isemem Barhın bulır, – tigän. Yıget
äytkän:



Barhın
hılıu, Barhın hılıu, yörägemde alhın
hılıu, – tigän. Kilep qızzı qosaqlap
alğan.



Şunda
bılar qauışqandar, tuy ütkärgändär,
bergä tora başlağandar.



Ularzıñ
ete ulı bulğan. Oşo yıte ulınan yıte başqort
ırıuı başlanıp kitkän, ti. Oşo yıte ırıu
Ural buyın biläp yäşägän. Alp batır ayaq
basqan yıte aqlan oşo yıte ırıuzıñ yäyläüye
bulıp qalğan, ti.







Alpamışa
batır



Boron
zamanda ber äbey menän ber babay bulğan.
Ularzıñ his balaları bulmağan. Üzzäre
bik fäqir torğandar. Yımerelep bötkän
öyzä yäşägändär. Babay bayza eşlägän.
«Qartayğanda, ismaham, beräy balabız
za yuq bit», – tip qayğırışqandar bılar.



Ämälgä
qalğanday, ber vaqıt bılarzıñ eştän
qaytıuına öyzärendä ber bala ilap ultıra
ikän.



Nindäy
bala bıl?



Üzebezzeñ
bala. – Äbey menän babay bi-i-ik şatlana.



Nindäy
sem biräbez?



Äyzä,
Alpamışa tip äytäyık.



Kürşe-külände
saqırıp, üzzärenä kürä isem tuyı
ütkärälär. Bala bin taza bula: kön üsähen
säğät üsä, yıl üsähen ay üsä. Ber-ike yıl
üteügä, eşläp yöröy, atahına qul yarzam
itä.



Hin,
atay, qartayğanhıñ, yal it. Hineñ urınıña
üzem barıp eşläyım, – ti.



Atahı:



Balam,
yäşheñ äle, eşlärgä ölgörörhöñ, – ti.
Alpamışa atahınıñ ay-vayına qaramay,
eşkä üze yöröy.



Atahı
bik nıq şatlana. Nindäy genä eş bulha
la, malay bik tiz, bik häybät eşläy.



Ber
saq, eşlän norogon sağında, Alpamışa
nindäyzer batşalıqta nindäyzer mayzan
bulğanın işetep qapta. «Atay, miñä ber
at alıp bir, – ti.– Ber batşalıqta mayzan
bula ikän, şunda köräşkä baram», – ti.
Atahı qayğığa töşä.



At
alırlıq häl yuq bit äle, balam, – ti.
Alpamışa ike uylap tormay, at ezlärgä
üze sığıp kitä.



Ber
kürşe auıldağı bayğa bara.



Beräy
atıñdı bir miñä, bay, – ti. – Haqın beräy
vaqıt tülärmen, – ti.



Bay
qarışın tormay.



Anau
aranğa ker zä üzeñ telägän attı haylap
al, – ti. Alpamışa iñ elek sbruy kelätenä
kerep, iñ yaqşı yugän menän qamsı haylap
ala. Unan aranğa kerä. Attar yuşap tora
ikän. Yugän şıltıratqanğa qayhı at qaraha,
şul at unıqı bula ikän. Yugände şıltırata
bıl. Ber nasa-a-ar ğına qorsañğı at qaray.



Miñä
tura qarağas, bähetem şunandır, – tip
oşo bäläkäy genä tulaqtı totop alın
sığa. Bik häybät itep toron eyärläy.
Häzer qoral da horay:



Bay,
uq-hazaq, qılıs bir miñä, – ti.



Tege
bay barın da birä. Attı yıtäkläp bik küp
erzär ütä. Alpamışa qaytıu yağına bara.
At üzenän-üze zuraya kilä, zuraya kilä,
baqtıhın qoya kilä. Bara torğas, at bik
yaqşı ber tolparğa äylänä. Qaytışlay,
ber yılğağa töşöröp, atın eserep ala la
menep ultıra tegeneñ östönä. Şul saq at
telgä kilä:



Alpamışa
batır, ber huq – tiremä üter, ike huq –
itemä üter, ös huq – yılegemä üter, – ti.



Alpamışa
huğa. Şunan at tağı telgä kilä:



Küzeñde
yom, batır, – ti.



Alpamışa
küzen yoma. Şul arala küz asıp yomğansı
at yıgette üzeneñ işek aldına kilterep
tä quyğan bula. Inähe-atahı qarşı sığa.



Ey
balaqayım, qayhı ildärzä yörönöñ, ni
mihnättär kürzeñ? – tip ilay inähe.



--
Ilamağız, qayttım bit inde, – ti Alpamışa
batır.



Şul
kisen quna la irtägehen Alpamışa mayzan
totolğan batşalıqqa kitä, Bınıñ barıuına
bik küp halıq yıyılğan bula. Köräş bara
ikän. Alpamışa, atın yıbärep, üze genä
barırğa itä. Şul saq atı äytä:



Ös
börtök qılımdı alıp qal. Ni vaqıt qıl
ütä hızğırhañ, şul vaqıt kilep yıtermen
yanıña, – ti.



Alpamışa
atın yıbärä lä, mayzanğa yaqın uq kilep,
köräş arahına kilep kerä. Täüzä ber az
qarap tora. Ber batırğa qarşı ber kem
dä sıqmay, qurqalar. Alpamışa batır:



Tastamaldı
biregez, üzem sığamın, – ti. Bötön halıq
hayran qala. Bayzar, mısqıllap:



Ey,
bınau yolqondonan bulamı ni? Nindäy
taza-taza yıgettär sığıp yıñä almayzar,
– tip kölälär.



Ber
keşeneñ hüzenä qaramay, üzenä-üze qeüät
birep, üzenä-üze därt birep, Qarabatırğa
qarşı sığa Alpamışa. Qarabatır, yır
tırnap, bığa kilä inde, yänä lä bını
qurqıtırğa. Bılar alışırğa totonalar.
Alışa torğas, ikehe lä tubıq tiñete yırgä
batalar. Berzän-ber vaqıt tege Qarabatırzı
Alpamışa batır yırzän hurıp alıp, kükkä
söyöp yıbärä. Qarabatır yırgä kilep töşä
almay, Alpamışa batır tegene qulı menän
totop ala. Qayhı halıq qısqıra:



Bulmanı
la bulmanı! – Bayzar inde. Qayhıları:



Buldı,
buldı! – ti.



Şunan
Alpamışa batır, ğärlänep kitep, Qarabatırzı
ikensegä söyöp yıbärä.



Yuq,
bılay bulmay! – tip ösönsögä köräşterälär.
Ösönsöhöndä Alpamışa qazaq batırın şul
tiklem nıq kütärep yıbärä, ällä qayza
kükkä olğaştırıp, halıq küzenä kürenmäslek
itep, öskä ırğıta. Şulay uq yırgä töşörmäy,
kütärep alıp, Qarabatırzı üze ultırğan
balasqa, bayzar yanına, iltep ultırta.
Alpamışa batırzı bötön halıq maqtay.



Qayzan
kilgän bıl batır? Qayzan kilgän bıl
batır? – tip bötönöhö uratıp ala. Qımız
eserälär, büläktär birälär.



Batşanıñ
şartı bılay bulğan bula:



Qarabatırzı
kem yıñä, sabıp kilgän kileş qulsa
küzäüyenän kem uq ütkärä, qızımdı aşarğa
kilgän altı başlı acdahanı kem ülterä,
şuğa yartı batşalığımdı biräm, – tigän,
ti.



Oşo
ös şarttıñ täügehen Alpamışa ütäne bit
inde. Häzer ikensehen ütärgä käräk.
Attar yıbärälär sabıştırırğa ber illeşär
saqrımğa. Tege qulsanı beyı-e-ek tau
başına menderep quyalar. Şuğa küz küreme
erzän atırğa käräk bula.



Alpamışa
iptäştären aldan yıbärä, üze artqaraq
qala. Berehe lä ütkärä almay uğın qulsa
küzäüyenän. Alpamışa batır üze alıs yırzän
atqan bula. Atıp yıbärä – Alpamışanıñ
uğı, küzäüzän ütä sığıp, mayzan urtahına
kilep qazala.



Alpamışa
batırzı mayzanda şau-gör kilep kütärep
alalar.



Ikense
ber batşalıqtan, üs itep, batşanıñ qızın
alırğa altı başlı acdaha yıbärälär. Batşa
qızın taş kelätkä bikläp quya. Haqsılar
quyıla. Alpamışa batırzı qız yanına
kilterälär. Alpamışa batır qızğa:



Min
ber azıraq yoqlap alam. Bına hiñä hänyär.
Acdaha kilhä, şunıñ menän beräy yıremä
qazarhıñ, – ti.



Alpamışa
batır ultırğan kileş kenä yoqlap kitä.
Tege acdaha, yır teträtep, qauğa quptarıp,
qara buran tuzzırıp kilgän bula. Qız
bik nıq, ısın küz yäştäre menän ilay,
hänyäre menän Alpamışağa qazarğa yälläy.
Şul vaqıt ese küz yäşe Alpamışanıñ
bitenä töşä. Oşo yäş tamsıhınan Alpamışa
uyanıp kitä.



Hi-i-i-i,
hılıu, bik ozaq yoqlağanmın bit! Niñä
irtäräk uyatmanıñ? – ti. Tirä-yağına
qaraha, Alpamışanıñ yanında östäl tulı
azıq, ti. Aşap tororğa vaqıtı bulmay,
ber-ike tustaq qımız esep ala. Esep
bötöügä, acdaha bik yaman ükerep,
qapqalarzı, timer işektärze asıp, kerep
kilgän bula. Alpamışa batır bığa qarşı
sığa. Qızı, ilap, işek aldında qarap
tora.



Acdaha:



Batşa
minän berze tügel, ikene yällämägän
ikän: qızın da, bıl yıgette lä kilterep
quyğan. Bik teştärem dä, quldarım da
qısıp tora ine, – ti. Alpamışa batır
äytä:



Qısıha
qısıyzır. Äyzä, ulay bulğas, alışabızmı,
köräşäbezme? – ti.



Şunan
acdaha, maqtanıp:



Hin
miñä ber qabımlıq qına bit inde, ni eşläp
min hineñ menän köräşep torayım? – ti.



Alpamışa
acdahanıñ ay-vayına quymay:



Alışmı,
köräşme? – ti.



Şulaytıp,
bılar alışırğa totonalar. Ike tön, ike
kön alışalar. Ösönsö könön Alpamışa
acdahanıñ azaqqı başın özöp alıp,
turaqlap, zur ber taş astına qıstırıp
quya.



Şunan
qız, qaytıp:



Alpamışa
batır acdahanı yıñde, – ti.



Batşa,
väzirzären yıbärep, harayğa saqırta
Alpamışanı. Bara Alpamışa batşa qırına.
Batşa bik şatlana.



Yarar,
eget, min hiñä rähmät belgertäm, – ti.
– Äytkän Hüzemdä toramın. Bına, – ti, –
ösäü ine qızzarım, – ti. – Iñ kesehe
genä torop qaldı, ikäühen elegeräk
kilep, acdaha aşap kitte, – ti. – Hin
kese qızımdı qotqarzıñ, şatlığımdan
yartı batşalığımdı biräm,– ti.– Küñeleñä
oqşaha, qızımdı la al, – ti.



Qızıqay
Ayhılıu isemle bula.



Şulaytıp,
bında tuy yahayzar. Batşa bötön ildän
üzeneñ dus-iştären saqırğan bula.
Alpamışanıñ ata-inähen dä aldırta. Tuy
ayzan aşıu bara – ozaq bayram itälär.



Azaq
Alpamışa ata-inähen totoş küserep alıp
kilep, ber harayza tota. Yalan tulı kötöü,
üzeneñ hezmätseläre bula, yartılaşın
yarlılarğa taratıp birä.



Alpamışa
batır tolparına atlanıp, yıraq-yıraq
erzärzä hunarza yöröy. Ös kön, ös ton
yöröhä, ös kön, ös tön yoqlağan bula.
Hunarzan qaytıp kileşläy här saq ber
bey-e-e-k tau başına menep ultıra la atın
aqlanga aşarğa yıbärä ikän. Üze bik qatı
yoqoğa tala, ti.



Qarabatır
bınıñ qayzarza yörögändären küzätep
yörögän ikän. Qarabatır ber saq yaqındarına
ämer birä:



Alpamışa
batır qayza yoqlağan, şunda bik tärän
itep soqor qazığız, – ti.



Un
ike hıbaylı kilep, Alpamışanıñ yoqlağan
urının tabalar. Bında bik tärän itep yır
qazıyzar. Alpamışa batırzı yoqlağan
kileş şul yamğa osoralar. Bınıñ östönä
yäşel ağastar auzaralar. Atın alıp
qaytıp kitep, taş kelätkä bikläp quyalar.
Şulaytıp, bıl Qarabatır häzer maqtana:
yänä inde donya yözöndä ul ğına batır!



Ayhılıuğa
yausı yıbärä;



Hineñ
Alpamışa batırıñ ülde, min hine alamın.
Ber aznanan tuy yahaybız!– ti.



Yausı
kilgändän huñ Ayhılıu bik qayğıra, kön
ilay, tön ilay. Ayhılıuzıñ ay-vayına
quymay, tuy yaharğa bulalar.



Bıl
vaqıtta inde Alpamışa batır tege soqorza
un ike kön yatqan bula. Ayhılıuzıñ
iptäştäre, un ike-un bişläp qız yıyılıp,
yalanğa yıläkkä sıqqan ikän, ti. Yıläk yıyıp
yörögändä, ular qayzandır yır astınan
ber bäyıt işetälär:



Ozon
säsle, qara qaşlı Ayhılıuım bar mikän?



Yalı-qoyroğo
ergä teygän turı tolparım bar mikän?



Qarabatırzıñ
eşe genäler, isän-hauzar oşonan sıqham,
kükkä söyör inem üzen, – tip höylänä
üzaldına üze Alpamışa batır.



Tege
qızzar tauıştı yullap kilep, Alpamışa
ultırğan soqorzo kilep tabalar.



Kem
unda? – tip horayzar qızzar.



Min,
min. Min Alpamışa batır. Ayhılıuım isän
mikän? Mineñ tolparım qayza yöröy ikän?



Tolparıñ
bında aqlanda yuq. Ayhılıuıñ yortta,
isän, Qarabatır tuyğa äzerlänä, – tip
yauaplayzar qızzar.



Ayhılıu
kilhen ine bında, qaytıp äytegez äle, –
tip quşa Alpamışa qızzarğa.



Tegelär
yugereşep qaytıp kitälär zä, Ayhılıu
yanına inen;



Höyönsö,
Ayhılıu! Alpamışa batır isän. Hine saqıra
üze yanına, – tizär.



Bıl
qızzarzıñ äytep bötöüye bula, Ayhılıu
sığıp ta yugerä. Kümäkläşep, hä tigänse
kilep tä yıtälär soqor yanına. Ayhılıuzıñ
säse bik ozon bulğan bula. Başın eyıp,
Alpamışa soqorona säsen töşörä. Ni
qäzäre ozon bulha la, Alpamışanıñ buyı
etmäy.



Mineñ
tolparzı tabığız, yuqha eş nasar, – ti
Alpamışa.



Qızzar
tolparzıñ taş kelättä bikle torğanın
belgän bula.



Nisek
tä bulha, kelätteñ asqısın urlağız, –
tip öyrätä Ayhılıu qızzarğa.



Qızzar,
haqsılarzı aldap-yoldap, asqıstı
urlayzar. Tuy barğan vaqıtta uynap
yörögän bulıp, harayzı asıp yıbärälär.
Tolparzıñ sabıp sığıuı bula, qızzar,
qurqışıp, sarıldaşıp qasıp bötälär.
Tolpar, yır teträtep, Alpamışa yatqan yırgä
sabıp bara. Sabıp barıp ta yıtä, sügäläy
birep, soqorğa qoyroğon töşöröp tä
ebärä. Alpamışanı höyräp sığara. Sıqqas,
tiz genä tolparına atlana la harayğa
qaray saba batır, harayğa yıter aldaraq
atın yıbärä lä üze yäyäüläp qaytıp inä.
Bıl vaqıtta inde Ayhılıuzı sımıldıqqa
yapqan bulalar.



Alpamışa
batırzıñ harayı zu-u-r bula. Aş kuhnyaläre
genä un ike urında ikän, ti. Qaytha,
şularzıñ här qayhıhında aş ölgöröp kilä
ikän, ti. Hezmätseläre Alpamışanı
tanımayzar: haqal-mıyıq basqan tegene.



Aşığız
ölgöräme äle. Asıqtım, yulsını aşatıp
ebäregez, – ti ikän Alpamışa.



Ölgörä,
ölgörä, – tizär hezmätseläre.



Qarabatır
un ike urındağı aştı tämläp yöröy, unıñ
artınan töşöp, Alpamışa här qazandıñ
aşın aşap bötörä yöröy, ti. Huñğı qazandı
tämlägäs, Qarabatır, Harayğa inep, aş
kötöp ultıra, ti. Alpamışa batırzıñ
azaqqı qazandı la aşap bötöröp kilgänen
kürep, hezmätselär bik qurqqan, ti.
Alpamışa tegelärgä, tauışlanmağız, tip
barmaq qına yanap quya, ti.



Aşap
bötkäs, Alpamışa Qarabatır yanına inä.
Tegehe tanımay bını.



Qarabatır,
hin ni eşläp yatahıñ? Alpamışa terelep
sıqqan bit, äle qaytıp kilä, – ti Alpamışa
batır.



Qarabatır,
üzen-üze yolqqolarzay bulıp, batşa yanına
bara.



Haldattar
bir, Alpamışağa qarşı sığam, – ti.
Batşalıqta küpme haldat bar, şunı alıp,
Alpamışağa qarşı kitä yänä lä. Ä Alpamışa
batır bında aşap-esep yöröy.



Alpamışa
yähät kenä qırınıp, yıuınıp-sayqanıp
ala la, timer keyımdären keyıp, qorallanıp
tışqa sığa. Atın tiz genä qıl ütä hızğırtıp
alıp, Qarabatırga qarşı kitä.



Qarabatır
haldattarın stroyğa tezep kenä tora
ikän, Alpamışa batır bınıñ yadına saptırıp
kilep yıtä:



Yä,
Qarabatır, äzerheñme mayzanğa sığırğa?
– ti. – Min hine, bik yaqşı itep äzerlängäs,
kötöp torahıñdır tin uylaham, hin ğäskär
menän qarşı torahıñ ikän dä, – ti.



Qarabatır,
yuhalanıp:



Qayzarza
buldıñ? Ni arala qaytıp yıtteñ? – ti.
haldattar za aptırap qala: ısınında
Alpamışa haldattarı bit inde.



Alpamışa
äytä:



Yä,
eter, hin mineñ baştan kölörgä uylağaynıñ,
kilep sıqmanı bıl eşeñ. Yuhalanma yuqqa,
Ayhılıuzı tabıp kilter! – ti. Ayhılıuzı
yäşergän bulalar bıl saq.



Ayhılıuzı
hä tigänse taptıra. Väzirzärenä ämer
birä:



Qarabatırzı
zindanğa yabıp quyığız, käräk vaqıtta
üzem sığarırmın, – ti.



Alpamışanı
harayza bik yaqşı itep qarşı alalar.
Ayhılıu ilay.



Berzän-ber
köndö Alpamışa väzirzärenä:



Humala
qaynatığız! – tip ämer birä. Humala
qaynağas, Qarabatırzı zindandan sığarta.



Şul
qaynap torğan qazandan sumıp sığa alhañ,
yäşärheñ; sığa almahañ, şunda qalırhıñ
inde, – ti Qarabatırga.



Qarabatır
bik nıq itep yır tırnap ilay ğärlegenän.
Alpamışağa başın eyıp, ayağına yığıla:



Mine
harap itmä! – ti. Alpamışa Qarabatırğa:



hin
qurqaq! – ti.



Mayzan
yıyıla. Oşo mayzanda Alpamışa Qarabatırzıñ
başın qılıs menän sabıp özä.



Alpamışa
äle bulha Ayhılıuı menän tora, haman
batır bulıp yöröy birä, ti.







Altın
alma



Boron
ber batşa yäşägän. Unıñ ös ulı bulğan.
Bıl batşanıñ baqsahınan kön hayın altın
almaları yuğala ikän. Ber köndö batşa
ulandarın saqırıp alğan da:



Qaraqtı
belergä käräk, siratlap qarauılğa
yörögöz, — tigän. Berense töp olo ulı
kitkän, belä almay qaytqan. Ikense tondö
urtansı ulı la ber nämä lä belä almağan.
Äsänsä töndö kese ulı kitkän. Bınıhı
tän buyına kerpek tä qaqmağan, ızan
buyında hağalap ultırğan. Tañ aldınan
ber altın qoş, osop kilen, ber almanı
tibep alıp kitkän. Malay qaytqan da:



Atay,
min beldem: altın almanı ber altın qoş
urlay; ikän. Min şul qoşto ezläp kitäm,
— tigän.



Atahı
qarşı kilmägän. Malay, atın menep, sığıp
kitkän. Bara torğas, ul ber yul ayırsahına
barıp sıqqan. Unda: «Uñğa kitkän keşe
üze ülä, hulğa kitkändeñ atı ülä», — tip
yazıp quyılğan bula.



Malay
hulğa tartqan. Bara torğas, atı şıp
tuqtağan. Şul arala ber büre kilep sıqqan
da:



Bağanalağı
yazıuzı kürzeñme? — tigän.



Kürzem:
«Uñğa kitkän keşe üze ülä, hulğa kitkändeñ
atı ülä», tip yazılğan, — tigän yıget.



Şulay
bulğas, töş atıñdan, — tigän büre. Yıgetteñ
töşöüye bulğan, büre attı aşap ta quyğan.
Eget yäyäüläp kitkän. Bik küp yır barğas,
bınıñ aldına bayağı büre kilep sıqqan.



Qayza
barahıñ?



Altın
almanı altın qoş urlağas. Şunı ezläp
kitep, baram.



Äyzä,
min alıp baram.



Eget
büregä atlanıp ala. Kitälär. Ber batşalıqqa
barıp yıtälär. Büre batşa ulına:



Qoyma
aşa töş tä altın harayğa in. Unda altın
qoş sitlektä ultırır. Sitlekkä teymä,
altın qoşto al da kire sıq, — tigän.



Eget
harayğa ingän, altın qoşto kürgän. Altın
qoştoñ sitlege lä altından bulğan.
Qızığıp, yıgetteñ sitlekkä ıntılıuı
bulğan, qıñğırau şaltırağan, haqsılar
uyanıp yıgette totop alğandar za batşağa
alıp barğandar. Batşa uğa:



Altınqoyroq-Kömöşyal
attı tabıp alıp kilhäñ, qoşto la, sitlekte
lä birep qaytaram, alıp kilmähäñ, başıñdı
qırqam, — tigän.



Altınqoyroq-Kömöşyal
ikense ber batşalıqta ikän. Yıget şunda
kitkän. Bara birhä, älege büre kilep
sıqqan. Yıget büregä barıhın da höyläp
birgän.



Qayğırma,
— tigän büre, — äyzä kittek. Batşa
harayına barıp yıtkändär. Büre;



Nuqtahın
haldırıp, attı alıp sıq ta, menep sap, —
tigän. Yıget ingän. Attıñ nuqtahı şul
tiklem matur, yımıldap, küzzeñ yauın alıp
tora, ti. Qızığıp, yıget attı nuqtahı
menän alıp sığıp barğan saqta, qıñğırau
şaltırap kitep, haqsılar yıgette totop
alğandar, batşağa alıp kitkändär. Batşa
uğa:



Ber
batşalıqta hılıu qız bar, şunı alıp
kilhäñ, Altınqoyroq-Kömoşyaldı altın
nuqtahı menän biräm, alıp kilmähäñ,
başıñdı kisäm, — tigän.



Eget,
hılıu qızzı ezläp, yulğa sıqqan. Ey bara,
ey bara. Kitep ultırha, aldına älege
büre kilep sığa la, üzenä atlandırıp,
egette alıp kitä. Küp tä ütmäy, bılar
barıp ta yıtälär.



Hin
torop tor, qızzı min barıp urlayım, yä
tağı la eşte bozorhoñ, — tip, büre kitep
barğan. Batşa qızı baqsala yöröy ikän.
Büre bik hılıu ber atqa öylängän dä qız
tiräläy uynaqlap yöröy başlağan. Qız:



Bınau
attı menep yörögöm kilä, — ti ikän.
Qızzıñ atqa menep ultırıuı bulğan, at,
qabat büregä äylänep, qızzı alıp ta
qasqan. Qız.menän yıget ber-berehenä küz
hirpep kenä alğandar ikän, yaratışqandar
za quyğandar. Häzer ni eşlärgä? Yıgetteñ
qızzı batşağa birähe kilmäy. Qız menän
eget qayğırışa başlağandar. Tuqta äle,
büre ni äyter, tip, yıget büre menän
höyläşergä bulğan.



Qayğırma,
barıp yıtkäs, küz kürer, — tigän büre.
Batşağa kilep yıtkäs, büre qızzıñ
keyımdären keyıp alğan.



Bürene
batşağa birep, Altınqoyroq-Kömögdyaldı
alıp, yıget menän qız yulın dauam itkän.
Altın qot batşalığına yıter saqta, bılarzı
büre qıuıp yıtkän dä:



Min
at hınına inäyım dä, hin mine batşağa
alıp barıp bir. Şunan hineñ atıñ da,
qatınıñ da, altın qoşoñ da bulır, —
tigän. Yıget büre äytkänsä eşlägän,
batşağa attı birep, altın qoşto sitlege
menän bergä alıp qaytıp kitkän. Yul
buyında büre qıuıp yıtkän:



Huş
bul, atıñdıñ haqın qaytarzım, — tip,
büre üz yulına kitkän.



Kilä
torğas, yıget menän qız ber aqlanğa yal
itergä tuqtağandar. Arıp-talıp kilgän
keşelär ni yoqlap kitkändär. Şul vaqıt
egetteñ ağaları qustıların ezlärgä
sıqqan yırzärenän qaytıp bara ikän.
Kinyäne-kürep, könsölöktäre kilep
kitkän. Qustılarınıñ üñäsen qılıs menän
özä sabalar za, qızzı, attı, qoşto alıp,
qaytıp kitälär.



Ber-ike
kön ütkäs, büre, mäyıt yıse toyop, yıget
yanına kilep sığa. Şunda uq ber qarğanı
totop alıp:



Tiz
genä tere hıu menän üle hıu alıp kil, —
ti. Qarğa ike körşäk menän hıu alırğa
kitä. Ul ike köndän huñ äylänep qayta.
Büre yıgetteñ üñäsen täuzä üle hıu menän
yıua, şunan tere hıu qoyop, başın üñäsenä
yäbeşterä. Yıget:



Uf,
qalay ozaq yoqlağanmın, — tip kilep
tora. Büre uğa bulğan hälde höyläp birä
lä öyzärenä tiklem alıp barıp quya.



Eget
qaytıp inhä, atahı qartayıp, bälteräp
bötkän, ti. Işektän kilep ineü menän qız
egette tanıy. Kinyä ulı atahına başınan
ütkändärze enähenän yıbenäsä höyläp
birä. Ağaları ğäfü ütenep, qustılarınıñ
ayağına yığılalar.



Eget
qızzı käläş itep ala, häzer zä göc kilep
yäşäp yatalar, ti.







Altın
aşıq



Boron
bulğan, ti, ber babay menän ber äbey.
Qart köndärendä bulğan, ti, ularzıñ ber
uldarı. Atahı uğa altın aşıq birgän, ti.
Malay gel genä şul aşığı menän uynay
torğan bulğan. Uyında ber kemde lä östön
sığarmağan.



 



Ber
vaqıt malayzıñ atahı üztneñ mal-tıuarın
külgä huğarırğa alıp barğan. Ä maldarı
hıuğa yaqın da kilmäyzär ikän bınıñ,
qoyroqtarın sänsep, tıpırsına basıp
tik toralar, ti. Babay qaraha, ber äbey
kül sitendäge ber harıqtı muyınınan
totop, hıuğa alıp inep kitep bara, ti.
Bıl ubırlı qarsıq ikän. Babay bıl
qarsıqqa:



Ebär
mineñ harığımdı!– tip qısqırğan.



Üzendäge
berzän-ber nämäne miñä birhäñ, harığıñdı
ebäräm,– tigän qarsıq.



Ber
kötöü harıq biräm, tik oşo harığımdı
ğına yıbär! – tip inälgän babay.



Ubırlı
qarsıq harıqtı yıbärmägän. Babay üzendäge
berzän-ber nämäne birergä riza bulğan.
Qarsıq şunan huñ ğına harıqtı qulınan
ısqındırğan, ti.



Ubırlı
qarsıq kilep, üze telägän berzän-ber
nämäne alıp kitmäs boron babay, yäyläüze
taşlap, yähät kenä ikense yırgä küsenep
kitkän. Kitkändä, ulınıñ altın aşığın
kölgä kümep qaldırğan, ti.



Ikense
yäyläügä kilep yıtkäs, ulı:



Atay,
mineñ altın aşığım qayza? – tip horay
ikän. Atahı:



Äsäñdän
hora,– tigän.



Äsähe
altın aşıqtıñ iske yäyläüzä kölgä
kümelep qaldırılıuın äytkän. Malay,
altın aşıqtı barıp almaq bulıp, atahınan
at horağan. Atahı: «Attar arahına bar
za yugäneñde şaltırat, qayhıhı borolop
qaraha, şuğa atlanıp kiterheñ»,– tigän.
Malay barıp, yugänen şaltıratha, nasar
ğına ber at borolop qarağan. Atlanıp,
tezgenen qaqha, bıl bik yaqşı atqa
äylängän. Malay sabıp kitep tä barğan.



Barha,
ber äbey unıñ altın aşığı menän uynap
yata, ti. Malay:



Äbey,
bir äle bında mineñ altın aşıqtı! –
tigän.



Ubırlı
qarsıq:



Balaqayım,
bilem bik auırta şul, üzeñ töşöp kenä
al inde,– tigän bula ikän.



Şul
vaqıt at qarsıqtıñ qulınan altın aşıqtı
auızı menän tartıp ala la sabıp kitep
tä bara.Ubırlı qarsıq yırgä las itterep
ber tökörhä – et bula ber qaqırha –
kilehap bula. Etkä atlanıp, qulına
kile-habın totop, malayzı bastıra kitkän.
Bara torgas, ubırlı qarsıqtıñ ete zur
ber qola atqa äylänä. Bılar malayzıñ
artınan qalmayzar, ämmä qıuıp ötä
almayzar. Ubırlı qarsıqtıñ atı malayzıñ
atına:



Qola
qustım, köthäñse, ayaqtarım bik taldı! –
tip keşnäy ikän.



Malayzıñ
atı:



Qola
ağayım, ayaqtarıñ taldı tip, kötöp toror
hälem yuq!– tip yauap birä ikän.



Ubırlı
qarsıq ey qıuğan, ey qıuğan, kilen yıtä
almağan. Şunan ul asıuınan atlanıp
kilgän atın totop aşağan, ti. Bara torğas,
altın aşıqlı malayzıñ da atı tuqtağan.



Häldän
tayzım, bara almayım, hin anau ağasqa
menep ultır inde! – tigän dä üze hıuğa
sumğan.



Bına
ubırlı qarsıq malay mengän ağas töbönä
kilep yıtä. Ber tökörä – qayraq bula, ber
qaqıra – balta bula. Altın aşıqlı malay
ultırğan ağastı yırlay-yırlay qırqırğa
totona. Yartıhın qırqqas, yanına ber tölkö
kilep:



Ey,
äbey, bir baltañdı, üzem qırqıp biräyım!–
ti.



Ubırlı
qarsıq tölkögä baltahın birä lä üze
yatıp yoqlay. Ul yoqlağan arala tölkö
balta menän qayraqtı hıuğa ırğıta la
ağastıñ qırqılğan urının yalap quya, ağas,
elekkesä, töp-tözök bulıp kitä.



Ubırlı
qarsıq, yoqohonan torop, ağastıñ töbön
qaraha: «Bıl ni häl?» – tip ise kitä.
Tağı ber tökörä – qayraq bula, yänä ber
qaqıra – balta bula. Ağastı qırqırğa
totona. Yartıhın qırqqas, tağı ber tölkö
kilep:



Ey,
äbey, bir baltañdı, üzem qırqıp biräyım!
– ti. Ubırlı qarsıq:



Yuq
inde, häzer baltamdı birmäyım: äle genä
ber tölkö mine aldap qastı! – ti.



Min
aldamayım,– ti tölkö.– Tege tölkö nindäy
ine? Qızıl tügel ineme? – tip horaşqan
bula.



Ubırlı
qarsıq tölkögä baltahın birä lä üze
yatıp yoqlay. Ul yoqlağan arala tölkö
balta menän qayraqtı hıuğa ırğıta la
ağastıñ qırqılğan urının yalap quya, ağas,
elekkesä, töp-tözök bulın kitä.



Ubırlı
qarsıq, urınınan torop, ağastıñ töbön
qaraha: «Bıl ni häl?» – tip ise kitä.
Tağı ber tökörä – qayraq bula, yänä ber
qaqıra – balta bula. Ağastı qırqırğa
totona. Yartıhın qırqqas, tağı ber tölkö
kilep:



Ey,
äbey, bir baltañdı, üzem qırqıp biräyım!–
ti. Ubırlı qarsıq:



Yuq
inde, häzer baltamdı birmäyım! Ikäüyegez
aldap kitkäne yıtmägän, häzer ösönsögöz
kilgän ikän! – ti.– Ul tölkölär nindäy
ine huñ?— tip horaşqan bula tölkö.



Berehe
qara, berehe qızıl ine,– ti ubırlı
qarsıq. – Ä min bötönläy ikense töslö
läbaha – qara la tügel, qızıl da tügel,
ä aqmın. Mineñ tışım da aq, esem dä aq,
te gelär hımaq yauızlıq uylap yörömäyım!–
ti tölkö.



Ubırlı
qarsıq tölkögä baltahın birä lä üze
yatıp yoqlay. Ul yoqlağan arala tölkö
balta menän qayraqtı hıuğa ırğıta,
ağastıñ qırqılgan urının yalap quya, ağas,
elekkesä, töp-tözök bulıp kitä.



Ubırlı
qarsıq urınınan torop, ağastıñ töbön
qaraha: «Bıl ni häl?»– tip ise kitä.
.Asıulanıp, ber tökörä – qayraq bula,
ber qaqıra – balta bula. Ağastı qırqırğa
totona.



Bıl
ağastıñ başında ultırğan altın aşıqlı
malay yanına ber qarğa osop kilä lä:



Aqqolaq
menän Haqqolaq Hiñä säläm äyttelär!–
ti.



Altın
aşıqlı malay qarğağa:



Aqqollağım
menän Haqqolağım häzer ük bında kilhen
där, barıp äyt şunı! ti. Qarğa:



Yuq,
barıp äytmäyım, ubır ülterhen äyzä
üzeñde: miñä ber qalaq bulha la qanıñ
qalır!– ti.



Qarğa
kiteügä ber turğay kilep quna. Ul da:



Aqqolaq
menän Haqqolaq hiñä säläm äyttelär!–
ti. Altın aşıqlı malay turğayğa:



Aqqolağım
menän Haqqolağım häzer ük bında kilhendär.
Barıp äytse şunı!– ti.



Kürhäm,
äytermen!– ti zä turğay pır-r itep osop
kitä.



Ubırlı
qarsıq altın aşıqlı malayzıñ Aqqolaq
menän Haqqolaq isemle ettäreneñ qolağına
qurğaş qoyop kitkän ikän. Turğay ana
şul qurğaştı suqıp alğan.



Ber
vaqıt yulda sañ kütärelep kitä. Ubırlı
qarsıq bını kürep, ağas başındağı
malayzan:



Ey,
ulım, yulda nindäy sañ ul?– tip horay. –
Hiñä şatlıq, miñä qayğı kilä. Ana şularzan
kütärelgän sañ ul!– tigän bula malay.



Yän
farman sabıp, sañ tuzzırıp kilgän Aqqolaq
menän Haqqolaq ağas töbönä kilep
tuqtayzar. Ubırlı qarsıq bal tahın hıuğa
taşlay, unıñ artınan üze lä suma. Aqqolaq
me nän Haqqolaq malayğa: «Bez ubırzı
ülterhäk, hıu östönä qara qan sığır,
ubır bezze ülterhä – qızıl qan sığır»,–tip
hıuğa sumalar.



Ber
az qarap torğandan Huñ, hıu ösgönä qızıl
qan sıq qanın kürep, malay ilap yıbärze,
ti. Tağı äzeräktän qara qan sıqqas, malay
şatlığınan kölöp yıbärze, ti.



Aqqolaq
menän haqqolaq, ubırlı qarsıqtı ülterep,
hıuzan sığalar. Ubır bereheneñ qolağın
özöp alğan ikän – qızıl qan sığıu şunan
bulğan. Ettär artınsa hıuzan altın
aşıqlı malayzıñ atı la kilep sıqqan.
Malay uğa atlanğan da ata-äsähe yanına
qaytıp kitkän, ti.







Altınqoyroq-Kömöşyal



 



Boron-boron
zamanda ber babay menän ber äbey yäşägän,
ti. Ularzıñ ös balaları bulıp, ikehe
qız, berehe malay bulğan, ti. Ular bik
bölgönlök menän kön itkändär, ti.



Ber
vaqıt babay menän äbey auırıp ülep
kitkändär. Ükhez yıtem bulıp qalğap ös
bala üzzäre genä kön itä başlağan. Un
ike yäşlek kenä Qızras üzzäreneñ
auıldarındağı ber bayğa yalsı bulıp
kergän, ti.



Bıl
bayzıñ ber işäge bar ikän. Bay Qızrasqa
oşo işäkte yözzöröp, yırzä aunatmayınsa
alıp qaytırga quşqan.



Işäkte
aunatmayınsa alıp qayta alhañ, ike yöz
hum aqsa biräm, – tigän bay.



Qızras
işäkte nuqtalağan da, yıtäkläp, hıu buyına
alıp töşkän. Unı yaqşı itep yözzörgän,
yıuğan. Qaytırğa sığıu menän, işäk
säbälänä başlağan. «Aunarğa mataşıuılır
inde bınıñ»,– tip, Qızras enä menän
işäkteñ qoyroq töbönä ike tapqır sänsep
alğan. Işäk aunauın onotop, ürle-qırlı
hikergän dä, sabıp qaytıp kitkän.



Bay
işäkteñ aulamayınsa qaytqanın kürgäs.
Qızrasqa väğäzä itkän ike yöz hum aqsanı
birgän dä qıuıp sığarıp yıbärgän.



Qızras
ike yöz hum aqsanı apayzarına alın
qaytıp birgän, ä üze yänä eş ezläp sığıp
kitkän, ti. Bara torğas, ul ber urmanğa
barıp yıtkän. Qoyaş bayıy, qarañğı töşkän.
Qızras urmanda ber üze genä yörögän-yörögön
dä, qayza barırğa la belmägäs, ber käbän
astına inep, yılınıp yoqlap kitkän. Tañ
aldınan ğına öşöp uyanğan. Käbän astınan
sıqha, käbände bürelär hırıp alğanın
kürgän. Malay qauşap qalmağan, kesähenän
şırpı alın, käbän ergähendä öyölöp yatqan
sıbıq-sabıqqa ut törtöp yıbärgän. Bürelär
uttan qurqıp qasqandar, ä Qızras üz yulı
menän kitkän.



Bik
ozaq barğandan huñ, ul ber auılğa barıp
ötkän. Unda, ayına biş humğa riza bulıp,
ber bayzıñ yılqıhın kotä başlağan. Bıl
bayzıñ qırq baş yılqıhı bulğan. Şularzıñ
utız dürte beyä, altıhı ayğır ikän. Bay,
utız dürt beyäneñ berehen kürhätep,
Qızrasqa:



Bına
oşo Yondozqaşqa beyäm yıl da qasıp
qolonlay. Unıñ yänä qolonlar vaqıtı
etä. Ägör şunı haqlap, qolonlatıp, qolonon
miñä alıp qaytıp kürhäthäñ, zur rähmättär
uqıp, qolonon üzeñä birer inem, – tigän.



Qızras
yılqılarzı kötörgä alıp kitkän.
Yondozqaşqanı ber kön haqlay, ike kön
haqlay, ös kön haqlay, – beyä haman
qolonlamay.



Dürtense
köngä sıqqas, ös kön buyına kerpek tä
qaqmağan Qızras yoqlap kitä. Ul tämle
töş kürep yatqanda, Yondozqaşqa Aral
diñgeze yağına qaray sabın sığa la kitä.
Ayğırzar beyäne yıbärmäskä itep qarahalar
za buldıra almayzar.



Tauışqa
Qızras uyanıp kitä. Yondozqaşqanıñ
yuqlığın belä lä, yähät kenä iñ yugerek
ayğırğa menep alıp, beyäne ezlärgä sığıp
kitä. Unı tik töp auğas qına tabıp alıp
qayta.



Beyä
haman qolonlamay za qolonlamay, ti. Tağı
ös kön haqlağandan huñ, dürtense köndö
Qızras yänä yoqlap kitä. Şunı ğına kötöp
torğan Yondozqaşqa tağı yuq bula. Ayğırzar
Yondozqaşqanı yuqhınıp keşnäşä başlayzar,
ä Qızras uyanmay za uyanmay. Ayğırzar unıñ
qolaq töbönä kilep köyşägäs kenä uyana.
Şul yırzä malay, Yondozqaşqanıñ yuqlığın
belep, yähät kenä iñ yaqşı öyör ayğırına
atlanıp ala la Yondozqaşqanı ezlärgä
sığıp kitä. Bara, bara – ber nämä lä
kürenmäy. Şulay sabıp bara torğas, yul
buylap turğay qäzäre genä ber nämäneñ
elep kitep barğanı kürenä. Yıget, oşo,
mogayın, mineñ beyäler tip uylap, atın
tağı la nığıraq böyörläp saba başlay.
Aral diñgeze buyına yıter aldınan gına
Yondozqaşqağa yaqınlaşa. Yäntästem
barıp, Qızrastıñ beyäne qıuıp yıteüye
bula, beyäneñ diñgezgä atılıp töşöüye
bula. Ni bulha la bulır, ti zä Qızras
beyä artınan hıuğa hikerä.



Diñgez
esendä Yondozqaşqa qolonlay. Malay
qolondo eläkterep ala la yar sitenä alıp
sığa. Bıl is kitkes matur qolon – altın
qoyroqlo, kömöş yallı ayğır bula.



Qızras
şatlanıp, altın qoyroqlo, kömöş yallı
qolondo auılğa, bay yanına alıp qayta.
Auılğa kilep ingäs, bötä halıq uramğa
sığıp, bıl ğäcäp qolondo tañ qalıp,
hoqlanıp qarap qala.



Bay
şatlığınan ni eşlärgä lä bölmäy. Tirä-yaq
auıldarzan altın qoyroqlo, kömöş yallı
qolondo kürergä keşelär ağıla. Bay, küz
teyzererzär tpp, qolondo beräügä lä
kürhätmäy.



Altınqoyroq-Kömöşyal
ös yäşkä yıtep, kürep tuymaslıq matur
qonan bula. Qızras unı bik yaratıp qaray.
Qonan üze dä Qızrasqa bik eyäläşep kitä.



Ber
vaqıt bayzıñ qatını auırıp kitä. Bay
ataqlı ber küräzäne saqırta. Küräzä
auırıuzı qaray za bayğa:



Bisäñdeñ
häle möşköl, altın qoyroqlo, kömöş yallı
qonanıñdı huyıp, hul qabırğahın aşathañ
ğına, qatınıñ hauığasaq, – ti.



Bığa
bay bik qayğıra. Qatınınıñ bötönläy
teldän qalıp barğanın kürgäs,
Altınqoyroq-Kömöşyaldı huyıp, hul
qabırğahın aşatırğa riza bula.



Bıl
hüzzärze tıñlap torğan Qızras
Altınqoyroq-Kömöşyal yanına sığa la:



Ey
hılıu malqayım, harap bulahıñ nnde:
sihırsı qarsıq hine huyıp, hul qabırğañdı
bayzıñ qatınına aşatırğa quştı. Bay
şuğa riza bulıp, hine bögön ük, yomanan
sıqqas ta, huyırğa hüz birze. – ti.



Altınqoyroq-Kömeşyal
telgä kilä:



Min
inäm hötön imep üsmänem. Mine qarap
üstereüse hin buldıñ. Tєineñ yaqşılıgıña
qarşı min dä yaqşılıq kürhätergä teyışmen,
hin mine huyzırmay alıp qala alahıñ.
Şartı şulay: min ber keşnärmen – bötä
auıl helkener, ike keşnärmen – bäläkäy
öyzär yımereler, ös keşnärmen – mullalar
qurqışıp mäsettän taralırzar. Mine
huyırğa alıp sıqqas, hin hucanan: «Min
unı qarap üsterzem, ber genä tapqır za
atlanıp yöröy almanım, ber genä äylänep
kilergä röhsät itse, – tip ütenerheñ.
Hucañ röhsät iter. Şunan hin miñä
atlanırhıñ da, ber huğırhıñ – tiremä
üter, ike huğırhıñ – yılegemä üter, ös
huğırhıñ – bötä tänemä üter, şunan inde
min üzem qayza kitergä belermen, –
tigän.



Bayzar
mäsetkä yıyılıp, yoma namazın uqırğa
ğına başlağanda, Altınqoyroq-Kömöşyal
ber keşnäp yıbärä – bötä auıl helkenä,
ike keşnäy – bäläkäyıräk öyzär yımerelä,
ös keşnäy – qurqışqan keşelär mäsettän
uqına-uqına sığıp, törlöhö törlö yaqqa
tarala. Qurqıuınan qobarahı osqan bay
za yugerä-atlay öyönä qayta. Yähät kenä
bısaq ütkerläp, ayğırzı huyırğa dürt-biş
keşe alıp kilä.



Altınqoyroq-Kömöşyaldı
kärtäneñ aldına sığaralar.



Şul
vaqıt bayğa Qızras:



Min
bıl ayğırzı töndäremde yoqlamayınsa
qarap üsterzem, tik ber genä lä atlanıp
yöröy almanım. Şuğa atlanıp, ber genä
äylänep kiläyımse, zinhar, röhsät it! –
ti.



Bay
röhsät itä. Qızras Altınqoyroq-Kömöşyalğa
atlanıp ala la tal sıbıq menän şıyıldatıp
ber huğa – ayğır ürle-qırlı hikerä. Bay,
yorttan sığıp kitmägäyı tip, qapqalarzı
yabıp quya. Qızras ikense qat huğa – ayğır
ihatanı äylänep sabıp sığa. Ösönsö qat
huğıuı bula – ayğır qoyma aşa hikerep
sığa la küzzän yuğala. Bay ayğırzı huyırğa
kilgän keşeläre menän börgä auızın asıp
tora la qala.



Qızras
Altınqoyroq-Kömöşyal menän ber urman
yanına kilep yıtkäs ayğırzan töşä. Şul
vaqıt ayğır uğa:



Tєin
mineñ qoyroqtan ös börtök qılımdı al
da üzemde yıbär. Käräk bulğan sağımda
şul qıldarzı hızğırthañ, min kilep
etermen, – ti.



Qızras
ayğırzıñ qoyroğonan ös börtök altın
qılın ala la üzen yıbärä.



Qızras
il qızırıp yöröy torğas, ber qalağa
barıp sığa. Ul qala sitendäge bäläkäs
kenä ber öygä inä. Unda ber qarsıqtan
başqa ber kem bulmay. Yulsı yıget bıl
äbeyzän:



Qartıñ
qayza? – tip horay. Äbey uğa:



Batşa
qızzarına alma birep yöröy, ozaqlamay
qaytıp yıter inde, – tip yauap birä.



Ber
saq babay qaytıp kerä. Qızras menän
isänläşä, unıñ kem bulıuın horaşıp belä.
Ozaq höyläşep ultırğandan huñ Qızras:



Babay,
hin qart keşe, arıy torğanhıñdır. Batşa
qızzarına alma birergä irtägä min
barayım, – ti.



Babay
riza bula. Ikense köndö irtä menän Qızras
batşa harayına kitä. Ber az torğandan
huñ, batşa qızzarı baqsağa sığalar.
Qızras qızzarzıñ ölkänerägenä serek
alma birä, urtansıhına yartıhı serek,
yartıhı taza alma, iñ kesehenä qıp-qızıl
bulıp beşep torğan taza alma birä. Şunan
Qızras tege qart yanına qaytıp kitä.
Qızzar, ataları yanına ingäs:



hin
bezgä serek alma birergä üzeñ quştıñmı?
– tizär. Batşa, asıulanıp:



Niñä
min quşayım, alma bireüse qart yuramal
şulay itkänder, – ti. Şunda uq tege
babayzı saqırta.



Babay
qurqa-qurqa ğına batşa yanına kilä. Batşa,
bik asıulanıp, unan:



Niñä
hin mineñ qızzarıma serek alma birzeñ?
– tip horay.



Bögön
üzemdeñ urınıma ber malayzı yıbärgäynem,
serek almalarzı şul birgän,– ti babay.



Batşa
şunda uq Qızrastı saqırtıp kiltertä.
Qızras batşanıñ horauına:



Ölkän
qızıñdıñ yäşlege ütep kitkän. Şunıñ
ösön min uğa serek alma birzem. Urtansı
qızıñdıñ yartı yäşlege ütkän, şunıñ ösön
uğa yartıhı serek, yartıhı taza alma
birzem. Kese qızıñdıñ alma keüyek beşkän
sağı, şuğa kürä uğa üze keüyek beşkän
qızıl alma birzem, – tip yauap birä.



Batşa
bınday haq hüzgä ber ni zä äytä almay,
auızın yomop qala. Ikänse köndö irtä
menän batşa bötä qala halqına: Bögön
qızzarımdı birep, tuy yahayım. Beregez
zä qalmay mineñ harayım aldına yıyılığız!–
tigän ämer birä.



Tєaray
aldındağı mayzanğa halıq yıyıla. Batşanıñ
ös qızın urtağa sığarıp ultırtalar.
Ularzı tiräläp batşanıñ hanattarı
ultıra. Iñ elek batşanıñ ölkän qızı
qulındağı almahın üzeneñ yaratqan
keşehenä ırğıta. Alma ber haldattıñ
itägenä barıp töşä. Bını qarap torğan
halıq:



Qızğa
tiñ yıget! Yaray, bik hup!– tip qısqırışa.
Şunan urtansı qız almahın ırğıta. Alma
ber äfisärzeñ



itägenä
barıp töşä. Halıq tağı la:



Yaray,
iş bulırlıq yıget! – tip qısqırışa.



Kese
qızzıñ almahı Qızras itägenä barıp
töşä. Batşanıñ yaqın keşeläre:



Yaramay,
yaramay! – tip qısqıralar.



Qız
almanı ikense tapqır söyä, tağı Qızras
itägenä barıp töşä. Tєanattar tağı la:



Yaramay,
yaramay! – tip dıu kilälär.



Qız
almanı ösönsö tapqır söyä. Bıl yulı alma
Qızrastıñ usına uq barıp töşä. Batşanıñ
yaqın keşeläre tağı la:



Yaramay!
Oşo yolqoş malayğa alma keüyek qızzı
äräm itergä yaraymı huñ? – tip tauış
kütärälär.



Batşa:



Bähetenä
tura kilgäs, yarar inde, – ti. Şunan huñ
ğına şau-şıu basılğan, ti.



Batşa
ös qızın ös yıgetkä birep, zur tuy yahay.
Tuyzan huñ ölkän qızı menän urtansı
qızın keyäüzäre menän fil höyägenän
yahalğan harayğa urınlaştıra. Kese qızı
menän Qızrastı munsa keüyek ber öygä
yabıp quya. Kese keyäüyen batşa ber zä
yaratmay, uğa gel genä qırıp küz menän
qaray.



Berzän-ber
köndö batşa auırıp kitä. Uğa donyala
bulğan bötä qimmätle aşamlıqtarzı
aşatalar. Törlö-törlö darıuzar menän
daualap qarayzar, läkin ul haman hauıqmay.
Şunan, aptırağas, batşa qatını küräzä
saqırta. Küräzä uğa:



Döm
qarañğı urman esendä yözzä ber yıl
yäşägän yabalaq bar. Şunı totop huyıp,
hul qabırğahın aşathağız, batşa hauığır,
– ti.



Batşa
üzeneñ yaratqan ike keyäüyenä urmanğa
barırga quşa. Keyäüzär qoraldar alıp,
yaqşı attarğa atlanıp sığıp kitälär.



Kese
qız, atahı yanına inep:



Mineñ
irem dä barhınmı? –tip horay. Batşa uğa:



Barha
barhın äyzä. Yabalaqtan küzzären sukıtıp
qaytmaha, başqa eş qulınan kilmäs unıñ!
– ti.Qızrasqa üze saban, üze qorsañğı
ber at birälär. Ul bısaq qına ala la, şul
qorsañğı attı menep, döm qarañğı urmanğa
qaray kitä. Qalanı sığıp, ber az barğas
ta, atın ber tuğayza qaldıra la, kesähendäge
qıldarzı alıp, hızğırtıuı bula –
Altınqoyroq-Kömöşyaldıñ şunda uk kilep
eteüye bula. Qızras Altınqoyroq-Kömöşyalğa
atlanıp, döm qarañğı urmanğa yılderä,
unda ul tege keyäüzärzän alda barıp
etä. Qızras qara urmandağı bötä qoştarzıñ
batşahı bulıp yäşägän yöz zä ber yäşlek
yabalaqtı tauış-tınhız ğına totop ala.
Şul yırzä keskäy genä ber öy bar ikän.
Eget atın şunıñ aldına bäyläy zä öygä
inä. Yabalaqtıñ hul qabırğahın qayırıp
ala, uñ yağın söygä elep quya. Ozaq ta
ütmäy, batşanıñ yaratqan keyäüzäre bıl
öy yanına kilep tuqtayzar. Şul arala
Qızras nasar ğına keyım keyınep, urman
qarauılsıhı bulğan bulıp tışqa sığa.
Tegelärze öygö alıp inä. Keyäüzär yöz
zä ber yıl yäşägän yabalaqtı ezläp
yöröüzären, unıñ hul qabırğahı äcälgä
darıu ösen käräk bulıuın äytälär. Qızras:



Bına
ul yabalaqtıñ hul qabırğahı söyzä elenep
tora,– tip kürhätä. Tege ike keyäü:



Zinhar
ösön unı bezgä bir, ağay, ni horahañ da
rizabız, – tip inälälär.



Qızras
ularğa:



Qayhığız
üzeneñ arqa hırtınan ber arqalıqqa
eterlek qayış hızırtıp aldıra – yabalaqtıñ
hul qabırğahı şuğa bula. – ti.



Tegelär:



Nisek
bula inde ul? – tip torğan arala, Qızras:



Bına
bılay bula, – tnp batşanıñ ölkän keyäüyeneñ
ber arqalıqqa yıterlek hırt qanışın
bısağı menän telä lä ala, şunda uq yaralı
arqahına yabalaq mayı hörtöp quya. Şunan
huñ bıl keyäügä, yöz zä ber yıl yäşägän
yabalaqtıñ hul qabırğahı tip, uñ qabırğahın
tottora.



Keyäüzär
şatlanışıp qaytıp kitälär. Qızras ta
Altınqoyroq-Kömöşyalğa atlanıp, yöz zä
ber yäşlek yabalaqtıñ hul qabırğahın
toqsayına halın alıp, äkren genä qaytıp
kitä. Qalağa yıter saqta, tuğaylıqta,
Altınqoyrok-Kömöşyaldı yıbärä lä, tege
qorsañğı atqa atlanıp, batşa harayına
qaytıp



inä.



Qızras
qaytıuğa, tege ike keyäü batşağa yabalaqtıñ
uñ qabırğahın aşatıp ölgörgändär.
Batşanıñ auırıuı uğata kösäyıp kitkän.
Şul saqta Qızrastıñ käläşe batşağa
yabalaqtıñ hul yaq qabırğahın beşerep
inderä. Batşa aşamay:



Äle
yunleräk keyäüzärem alıp qaytqandı aşap
ta häl inmäne. Tєineñ yolqoşoñ kiltergände
aşahañ, bötönläy ülep quyıuıñ bar. Yuq,
käräkmäy! – ti.



Qızı
bik yalınıp-yalbarıp horağas qına, batşa
Qızras alıp qaytqan yabalak qabırğahın
aşay. Uğa şunda uq häl kerä. Şulay za
hauığıp yıtmäy äle.



Ikense
köndö, küräzäneñ äyteue buyınsa, batşa
uzeneñ yaratqan keyäüzären urmanğa yöz
zä yıte yıl yäşägän yabalaqtı totop, hul
qabırğahın alıp qaytırğa yıbärä. Qızras
ta, qorsañğı tayğa atlanıp, urmanda
yabalaq totorğa tip kitä.



Ölkän
keyäüzär kön buyı urmanda yöröp, käräklä
yabalaqtı taba almayzar. Kiskä taban
qaytıp kilgändä, urman sitendä bäläkäy
genä ber öy kürälär. Bıl öyzö şul uq
Qızras, urman qarauılsıhı bulğan bulıp,
yabalaq tazartıp ultıra, ti. Batşa
keyäüzäre öygä inälär.



Ni
eşläp ultırahıñ, ağay?– tip horay bılar.
– Bına, yöz zä yıte yıl yäşägän yabalaqtı
totqaynım, şunı yolqop ultırğan baş, –
ti Qızras.



Bezgä
tap ana şul yabalaq käräk ine. Ni horahañ
da birerbez, bezgä şul yabalaqtıñ hul
qabırğahın birse? – tip yalına başlay
tege ike keyäü. Qızras ularğa:



Min
ber nämä lä horamayım, tik beregezzoñ
arqahına baldaq qızırıp basayım da
şunıñ mönän eş bötör, qabırğa hezzeke
bulır, – ti Qızras.



Tegelärzeñ
riza bulmay häldäre yuq. Qızras batşanıñ
urtansı qızı keyäüyeneñ arqahına baldaq
qızzırıp basa la yabalaqtıñ uñ qabırğahın
hul qabırğa tip birep yıbärä. Tegelär
şatlana-şatlana qaytıp kitälär.



Qızras
qaytıp yıtkänse ölkän keyäüzär, uñ yaq
qabırğanı beşerep, batşağa aşatqan
bulalar. Älegäsä, batşanıñ häle yänä
nasarlana birä.



Qızrastıñ
käläşe yabalaqtıñ hul yaq qabırğahın
beşerep, batşağa inderä. Tik ul qabıp
ta qaramay. Qız ilap-ilap yalınğas qına,
batşa aşay, şunda uq hauığa.



Qızras
batşanı hauıqtırha la, batşa haman uğa
yaqtı küz menän qaramay, gel geñä şeltäläp
tora, mısqıllap kölä.



Batşa
hauıgıp, ber nisä kön ütkäs, Qızras
üzeneñ käläşenä: – Min ös ayğa yulğa
sığıp kitäm, yulğa azıq äzerlä, – ti.



Keläşe
şunda uk meyıs yağıp, azıq äzerläy, ikense
köndö ire yäyäü genä yulğa sığıp kitä.



Qızras
qalanı sığıu menän kesähenän ös qıldı
alıp hızğırta. Şunda uq Altınqoyroq-Kömöşyal
kilep yıtä. Qızras atlanıp donya gizep
yörörgä kitä.



Kiteüyenä
ös ay tulğan köndö, töşkä taban, Qızras
batşalar keyıme keyınep, bötönlaäy yat
keşe qiäfätenä kerep, Altınqoyroq-Kömöşyalğa
atlanıp, batşanıñ qapqa töbönä kilep
tuqtay. Unıñ atın kürergä qalanıñ bötä
halqı yıyıla.



Batşa
la qapqa töbönä sığa. Qızras batşağa:



As
qapqañdı! Min hiñä yomoş menän kildem,–
ti. Batşa qurqa, qapqahın asmay, yugerep
kire inep kitä.Qızras:



Asmahañ
da min inä alırmın!– tip, atın qoyma aşa
hikertterä. Şunan batşa yanına inep: –
Min hiñä yomoş menän kildem. Min dä,
hineñ keüyek, ber batşa. Bıltır oşo vaqıtta
mineñ ike haldatım qasqaynı. Şularzı
hezzä tip işettem,– ti.



Mindä
sit batşa halgdattarı yuq,– ti batşa.



Bar
şul.



Tєaldat
haldatqa oqşar inde. Tamğalı bulmağas,
ularzı qayzan beläheñ? – Tamğaları la
bar: bereheneñ arqahınan ber arqalıqqa
eterlek hırt qayışı alınğan, ikenseheneñ
arqahına timer baldaq qızzırıp basılğan,–
ti Qızras.



Tєin
yañılış kilgänheñ. Unday haldattar mindä
yuq, – ti batşa.



Ulay
bulha, şunday şart quyışayıq, – tip
äytte, ti, Qızras. – Ägär şul haldattar
hindä tabılmaha, mineñ başımdı kisäheñ,
bötä baylığımdı alahıñ. Ägär oşo ike
haldat hindä tabılha, hineñ başıñdı
kisäm.



Bıl
şarttarzı qağızğa yazıp, ikehe lä qul
quyzılar, ti. Batşa bötä haldattarın
yıya. Ikäüläp qarap sığalar. Tamğalı
haldattar tabılmay.



Tağı
la beräy yırzä keşeläreñ yuqmı? – tip
horay Qızras.



Ike
keyäüyem genä bar, ösönsöhö ällä qayza
sığıp kitkäyne, qaytqanı la yuq äle,–
ti.



Şul
keyäüzäreñde kilter!– ti Qızras. Batşanıñ
ike keyäüyen kilterälär. Berehen qarahalar,



arqahına
timer baldaq menän basqan ez bula.
Qızras:



Berehe
tabıldı!– ti.



Ikense
keyäüze qarahalar, arqahınan ber
arqalıqqa yıterlek hırt qayışı alınğan
bula.



Ikensehe
lä tabıldı, şart buyınsa, min hineñ
başıñdı kisäm!– ti Qızras.



Şul
hüzzärze işeteü menän batşa ağarına,
ayağına basıp tora almas hälgä kilä.
Qızras batşanıñ ike keyäüyen taş kelätkä
yaptırıp quya.



Batşanıñ
başın kisergä äzerlek bara. Kemder beräü
ike batşa qul quyışqan şarttı halıqqa
qısqırıp uqıy. Ber tümär menän aybalta
kilterälär, huşınan yazğan batşanı başı
menäp tümärgä halalar. Baş kiseüsegä
aybalta tottorola. Batşanıñ başı qırqılır
vaqıt yıtkändä genä ulıñ ösönsö qızı,
qan-yäş tügep:



Atayımdı
zinhar ültermä, mineñ haqım ösön genä
qaldırhana!– tip, Qızrastıñ ayağına
yığıla.



Qaldırham
da, hin horağan ösön qaldıram,– ti
Qızras. Üze yalğan haqal mıyıqtarın alıp
ırğıta. Bötä halıq. Qızrastı tanıp, tañ
qala.



Batşa,
tümärzän başın alıp, huşına kilgäs:



Ey
keyäü, keyäü, mip hine şul tiklem şäp
keşeler tip uylamağaynım. Bınan huñ
hine his kenä sit itmäm, şeltäle hüz
äytmäm, iñ yaqın keşem, toğro serzäşem
itep kürermen, – ti.



Şulay
tihä lä, batşa barıber hüzendä tormay.



Ikense
köndö Qızras, käläşen eyärtep, batşanan
başqa sığıp kitä. Ber öy halıp, şunda
ikäü, mal asırap, yäşäy başlayzar.



Ber
köndö Qızrastıñ qatını atahı yanına
barğan ikän, batşa uğa:



Häyırse
balahı häyırse şul. Büre balahın bürekkä
halhañ da iş bulmay, tip dörös äytälär.
Qayza tora bit, – torğan öyön äyter
inem! Ber baş hıyır asırağan bula. Min
uğa, horaha, ille hıyır birer inem, –
ti.



Qızrastıñ
qatını qaytıp bıl hüzzärze äytkäs,
Qızras:



Irtägä
yartı qalanı aşqa saqırabız, – şunda
atayıñ da kiler, – ti.



Qızras
irtägehen, qırq quy huyzırtıp, aş
äzerlätä. Kiskä taban yort urtahında,
yäşel ülän östöndä bik zur tabın yıyıla.
Batşanı la saqırıp kilterälär, ul iñ
türzä ultıra..



Quy
ite aşalıp bötkäs, här un keşegä berär
qoştabaq hurpa kilterälär. Batşa aşamay
ultıra, – üzenä ayırım tabaqqa halıp
kiltergände kötä. Tuğız keşe hurpa esä,
batşa qalaq ta qıbırzatmay.



Batşam,
niñä hurpa esmäyheñ? – tip horay Qızras.



Min
altın qalaq menän aşarğa öyrängänmen,
şuğa tik ultıram, – ti batşa.



Küptän
şulay tip äytergä käräk ine unı, – ti
Qızras. Ul şunda uq azbar artına sığa
la kesähendäge ös qıldı ös tapqır tartıp
ala, – aldına Altınqoyroq-Kömöşyal
kilep tä tuqtay.



Batşağa
häzer ük altın qalaq bulhın, – ti Qızras
Altınqoyroq-Kömöşyal küzzän yuğala.
Qızras tabınğa kilep ultırıu menän
batşa aldına altın qalaq kilep töşä.



Batşa,
ğäcäplänep, altın qalaqtı hul qulı menäp
totop qaray za kire quya.



Batşam,
niñä hurpa äsmäyheñ? Altın qalaq
oqşamaymı, hurpa oqşamaymı? – tip horay
Qızras.



Bik
eser inem dä, kisä uñ qulımdı qaymıqtırğaynım.
Qalaq totop bulmay, hul qul menän uñayhız,
– tigän bulıp, batşa üzeneñ halıq menän
ber tabaqtan aşarğa telämäüyen yäşerergä
tırışa.



Küptän
şulay tip äytergä käräk ine unı, – ti
Qızras. Üze keşegä hizzermäy genä qulın
kesähenä tığıp, ös qıldıñ berehen ös
tapkır tartqılap ala. Şunda uq altın
qalaq üzenän-üze quzğalıp, batşağa hurpa
eserä başlay. Batşanıñ auızı aşauzan
buşamay – altın qalaq tabaqtağı hurpanı
yottorop qına tora. Tabaqtağı hurpa
betmäyınsä, altın qalaq üz eşenän
tuqtamay. Bötä halıq bığa tañ qala.



Batşanıñ
bik eskehe kilä başlay. Şul vaqıtta här
un keşegä berär körägä qımız kilteräler.
Tuğız keşe ber tustaqtan esä. Batşa,
eränep, unınsı bulıp esergä telämäy.
«Keyäüyem tağı beräy ämälen tabır yıle»,–
tip ultıra birä. Keyäüye lä bıl yulı yuramal
tik kenä ultıra.



Tabın
taralır vaqıt yıtkäs, Qızras halıqqa
bılay ti;



Hörmät
itep, mineñ aş-hıuıma kileüyegez ösön
hezgä rähmät. Batşağa gına bıl rähmät
hüzen äytä almayım min. Ni ösön tihäñ,
ul hezzeñ menän ber tabaqtan aşarga,
ber körägänän qımız esergä yıränä. Şunıñ
ösön min keşe menän ber tabaqtan aşarga,
ber körägänän esergä öyrängängä tiklem,
batşanı keşe ayağı kermägän döm qarañğı
urmanğa iltep taşlarğa käräk, tip
uylayım. Şuğa qarşı keşelär yuqmı?



Yuq,
yuq?– tip qısqıra bötä halıq.



Qızras
kesähenän ös qıldı alıp, ös tapqır tarta.
Yort urtahına Altınqoyroq-Kömöşyal
kilep basa. Qızras atqa:



Bınau
batşanı östöñdän töşörmäyınsä döm
qarañğı urmanğa iltep taşlap kil, – ti.



Halıq
batşanı ay-vayına qaramay atqa menderep
ultırta. Qızras, hay, hılıu malqay, tip
äyteü menan, Altınqoyroq-Kömöşyal
quşılğan eşte ütär ösön küzzän yuğala.



Ul
batşa döm qarañğı urmanda la keşe qäzeren
belergä öyränmägän, ti. Şuğa kürä Qızras
unı yortona kire qaytarmağan. Batşa,
halıqtan ayırılıp, qañğırıp yöröy
torğas, astan ülgän dä quyğan, ti.



 







Altın
säsle yıget



Boron
zamanda bulğan, ti, ber batşa. Unıñ ber
hazlığı bulğan. Bıl hazlıqqa ğäcäplänmägän
keşe yuq, ti: mal kerhä, mal, keşe kerhä,
keşe sığalmay.Häzer batşa ğäskärenän
hazlıqtı uratıp aldırta. Bılar hazlıq
esendä ber yortqa barıp sığalar. Inhälär,
ber babay ultıra. Bıl tabipse qart bula.
Babayzı, totop qoroğa sığarıp, batşağa
tapşıralar. Batşa bını törmägä yaba.
Törmä täzrähenän bötä halıq – bala-sağahı,
qart-qoroho qaray. Här kemdeñ kürgehe
kilä inde bını – sit keşe bit.



Bıl
täzrägä batşanıñ ulı kilä. Babayzıñ
hızğırtqısı bula. Ul unı uynatıp yıbärä.
Batşanıñ ulı kilä lä; Babay, hızğırtqısıñdı
miñä bir äle? – ti. Işek bikle bit, min
hiñä nisek biräyım unı? – ti babay. –
Asqıs inäyıñdeñ kesähendä, şunan al da
mine asıp sığar. – ti babay.



Malay
asqıstı alıp kilä lä işekte asa. Babay
sığa la, hızğırtqıstı malayğa birep,
üze qasa.



Babayzıñ
qasıp kitkänen işetkäs, batşa aptıray.
«Nisek qasa alğan huñ ul? Bıl işekte
asıu ösön ber genä asqıs, qatınımdağı
asqıs qına, yaray ine bit», – tip uylay
batşa. Ä batşanıñ qatını: «Mineñ kesänän
asqıs yuğalğan», – ti. Bınıñ ösön batşa
qatının törmägä yabalar. Malay işetep
qala la atahına kilep äytä:



Inäyzeñ
gönahı yuq, kesähenän asqıstı alıp, min
sığarzım, – ti.



Şunan
batşanıñ qatını qotolop qala, ä malayzı
totop alalar za bayağı hazlıqqa iltep
taşlayzar. Qarañğı töşä, malay ilay
başlay. Tanauın mış-mış tartıp ilap
ultıra torğas, tege babay birgän
hızğırtqısın isenä töşörä. Kesähenän
alıp, hızğırtıp yıbärgäyne, hazlıqtağı
kül östönän şapırlap qaz şikelle ber
nämä kilä. Bıl malay üze ağas başında
ultıra. Bıl kilep yıtä lä:



Töş,
balam, alıp kitäm min hine, – ti. Ä malay
ağas başına tağı la yuğarıraq menep kitä.
Qurqa inde, töşmäy. Şunan qart üze menep
alıp töşä lä malayzı yılkähenä ultırtıp,
üzeneñ torğan yırenä alıp kitä. Alıp
qaytqas, bınıñ tamağın tuyzıra la ber
täülek yoqlay torğan darıu eserä. Ber
täülek yoqlağandan huñ, malay uyana.
Babay, bınıñ bik boşonop ultırğanın
kürep:



Qayğırma,
ulım, min hine keşe itäsäkmen, – ti. izıq
menän ike stakan darıu kilterä.,– izıq
eymäs boronoşo ber stakan hıuzı es,
ulım, – ti. – Bıl ber stakan hıu hine
ber yäşkä zurayta, – ti. Malay tamağına
aşap alğas, ikense stakandı eserä. Bınıhı
kös birä torğan darıu bula. Şunan tağı
ber stakan darıu birep, yänä ber täülek
yoqlatıp ala la, malay yoqlap torğas,
ber qoyoğa alın bara. Alıp kilä lä, qoyoğa
töşöröp, sumdırıp sığara. Malay qoyonan
altın säsle bulıp kilep sığa. Kire alıp
qaytıp, tege rizıq menän darıuzarzı
aşatıp-eserep, babay malayzı ber yıl
buyı daualay. Yıget ber yıl esendä yıgerme
biş yäştäge keşe keüyek bula,zuraya,
maturlana, bik batır yıget qorona inä.
Ber köndö tege qart bıl yıgettän horay:



Yä,
ulım, hin inde zurayzıñ, nindäy hönär
yaratahıñ? – ti. – Baqsa üstereü hönäre
bar, köräşeü hönäre bar. Qayhı hönärgä
öyränergä teläyheñ? – ti. Yıget baqsa
üstereü hönären



haylay.



Bına
min hine baqsa üsterä torğan batşağa
alıp kitäm, uğa baqsa üstereüse keşe
käräk, – ti babay. Bıl häzer yıgette şul
qalağa alıp barıp quya la üze qaytıp
kitä.



Batşağa
eget eş horap barıp inä.



Nindäy
hänär böläheñ? – ti batşa.



Min
baqsa üsterä beläm, – ti yıget.



Yarar,
mineñ äle ber baqsa üstereüsem bar, ikäü
bulırhığız. Şul baqsanıñ uramında ber
yort bar, şunda ikäüläp yäşärhegez, –
ti.



Häzer
eget baqsağa bara. Batşanıñ ös qızı
bula. Bıl qızzar här kön almaşlap ularğa
rizıq taşıp aşatalar.



Ber
köndö batşanıñ kese qızı aşarğa alıp
kilä. Baqsası yıgettär haman yoqlap
yatalar. Yoqlap yatqan yıgetteñ altın säsen
kürep, qız bik hoqlana.



Yaray,
şulay itep yöröyzär bılar, yöröyzär:
qızzar aşarğa taşıy, yıgettär alma üsterä.
Altın säsle yıget qarağan baqsala
almağastar irtänsäk säskä atha, irtägehenä
almaları beşep tä sığa. Bıl eşen kürep
bik aptırayzar. Bınıñ baqsahı batşağa
zur fayza kilterä.



Ber
zaman batşa qızzarın keyäügä bireü
turahında häbär tarata. «Kem dä kem
qeüätle bulıp, yarışta alğa sığa, şul
keşegä qızımdı biräm», – ti. Yıgetteñ
bınday yarışqa ber äzerlege lä yuq, tege
qarttı saqırırğa bula. Yıgetteñ hızğırtqıstı
hızğırtıuı bula, qart kilep tä yıtä.



Ni
häcätem bar, ni käräk hiñä? – ti qart.



Käräk
şul. Batşa qızın köslö yıgetkä birä, ä
mineñ kös yuq. – ti yıget.



Qart
bığa kös hıuın eserä, ike kön tärbiä
qılıp, berense bähleüän itä lä üze qaytıp
kitä.



UYosönsö
könöndä halıq yıyıla, yarış başlana.
Batşa ös qızına la keyäü haylay. Başta
olo qızına ber alma birä:



Sığarıp
ırğıt, qeüäte yıtep, almanı kem alha, şul
hineñ keyäüyeñ bulır, – ti.



Kilgän
egettär alma ösön talaşa. Almanı altın
säsle yıget eläkterep ala. Ala la:



Bıl
alma miñä käräkmäy. Kemdeñ qeüäte yıtä,
şul alhın,– tip, kire ırğıtıp bärä.
Almanı ikense ber yıget ala. Ikense almanı
batşa urtansı qızına birä. Altın säsle
eget unıqın da kire ırğıta: «Miñä
käräkmäy, kemgä käräk, şul alhın, – ti.
Bını la häzer ber yıget eläkterep ala
hala.Häzer batşa iñ kese qızına alma
birä. Qız bıl almanı sığarıp ırğıtıuı
bula, bötähe şunda yabırıla.
Tartkılaşa-törtköläşä torğas, altın
säsle yıget kese qızzıñ almahın kesähenä
halıp quya.



Batşa
ös keyäüyeneñ dä tuyın bergä ös täülek
buyına uzğara. Tuy bötkäs, ber köndö
batşa halıqtı yıya la üzeneñ ber hüzen
äytä:



Kese
qızımdı ber ğaqıllı keşegä keyäügä
birhäm, halıq menän käñäş itep, unı
üzemdeñ urınıma qaldırır inem, tigän
ğähetem bar ine. Yä, yämäğät, mineñ bıl
uyıma hez nimä äytähegez? Kese keyäüyemde
hup kürähegezme? – ti.



Halıq
batşanıñ bıl käñäşe menän bik riza bula.
Şulay itep yıget batşa bulıp kitä.



Şunan
eget atahına hat yaza: «Atay, ägär zä
vaqıtığız bulha, inäy menän bergäläp
miñä qunaqqa kilep qaytığız. Tege
hazlıqqa ırğıtqan malayığız häzer batşa
bulıp tora», – ti.



Häzer
atahınan hat kilä: «Bez hiñä barıuzan
baş tartmaybız, ämmä läkin başta üzeñ
kil».



Eget,
urınına keşe qaldırıp, bisähe menän
atalarına qunaqqa kilä. Atahı äytä:



Min
dä qartayzım, ulım, mineñ urınğa qal, –
ti. Ulı riza bulmay:



Yuq,
atay, mineñ üzemdeñ urınım häybät. Min
qaytıp kitäm, hez üzegez miñä qunaqqa
barığız, mineñ tormoşto kürerhegez, –
ti. Şunan hıu hölögö şikelle bisähen
yanına ultırta la qaytıp kitä. Ular äle
bulha bay tormoşta yäşäp yatalar, ti.







Altın
tamsı



Äkiätteñ
başı bar, azağı bar, ämmä ul qasan tıuğan,
qasan üläsäk, unıhın ber kem belmäy. Bıl
äkiät tä – bik boronğo. Unı olatayımdıñ
atahı Aqyul olatayğa, ul oläsäyınä
höylägän. Ä miñä atayımdıñ äsähe Hılıuqay
oläsäy höyläne.



Boron-boron,
Uralda äle keşe ayaq basmağan urmandar
bulğan saqta, Yanharı tigän ber keşe
bulğan, ti. Ul mal asırap, yıte yırzä yäyläp,
biş yırzä qışlap yörögän. Bik tırış bulğan
Yanharı – kön timägän, tön timägän –
eşlägän dä eşlägän. Şuğa kürä ul ber
nämägä intekmäy, yıteş kön itkän, qayğı
belmägän.



Nindäy
qatı imän dä qoroy, keşe lä ülä bit.
Berzän-ber kön Yanharı ülgän dä kitkän.
Yalbır isemle maqtansıq ber malayı torop
qalğan. Küp aşağan, küp yoqlağan, qulına
eş totmağan bıl malay. Donya üzenä
qalğas, Yalbır irkenläp yäşäy başlay.
Kön dä qunaq yıya bıl, quraysılar, yırsılar,
beyıüselär bınıñ tirmähenän özölmäyzär.
Barıhı dus-iş, auız hıuzarı qorop, Yalbırzı
maqtayzar. Ey quqıraya Yalbır, ey quqıraya.
Maqtap ber hüz äytkängä – ber at, köy
sığarğanğa – ike at tottora la yıbärä
bıl. Bara torğas, barı ber atı, ber hıyırı
ğına qalğan malayzıñ. Ä ul uylap ta
birmäy, haman eşlämäy, aşay za yoqlay,
aşay za yoqlay.



Atahınıñ
dusı Malbay qart, tägärmästeñ qayza
taban tägärägänen kürep, äytep qaray
bığa: «Yalbır qustım, malıñdı samalabıraq
tot, qara unı, bölörhöñ!..» Ä ul: «Ey,
tintäk, hin nimä beläheñ! Yaz hayın beyä
qolonlay, hıyır bızaulap tora. Mal böthä,
mal tabılır. Maldan dus-iş qıybat. Küräheñ
bit, mineñ dustarım qayhılay küp!» –
ti, kölä genä.Auızı salış bulha la, bay
balahı höylähen tigändäy, unıqı – dörös,
üze – baş, üze – tüş bit. SЃRµRЅäRЅ tına
Malbay. Qılanhın äyzä, alyottoñ da üz
aqılı bar, auızı beşkäs, öröp eser äle...
Küp tä ütmäy, Yalbır şıpa bölgän dä quyğan,
mal da yuq, dus-iştär zä yuq. Terhäkte
teşlär ine lä, inde huñ şul, buy yıtmäy.



Aptırağas
bıl, käñäş horar ösön, yöz tuqhan yäşlek
Tarauıl qarttı saqırta. Kilä qart.
«Tarauıl olatay,–ti uğa Yalbır,– äyt
äle, donyala ber zä bötmäy torğan nindäy
baylıq bar, min şunı yıyır inem». Qart
ni, ozaq uylap tormay, tota la: «Donyala
ber zä bötmäy torğan baylıq – tir ul, –
ti. – Tirzeñ ber tamsıhı – ber altın».
Malay bığa ışanmay: «Aldayhıñ, Tarauıl
qart!» – ti.



Tarauıl
qart:



Min
aldaşırğa malay tügel. Yırzä yöz tuqhan
yıl toramın, döröslöktän yulım bormanım.
Beleklegä ber hüz zä küp, belekhezgä
suqmar za süp! – tip qayta la kitä.



Şunan
huñ azmılır-küpmeler vaqıt ütä, aqtıq
atın da huyıp aşay Yalbır. Dustar küptän
qasıp bötkändär, ber ämäl yuq, asığa
başlay bıl. Aslıq bik üzägenä ütkäs:
«Tuqta äle, – ti Yalbır, – bälki, bıl
alyot qarttıñ hüzendä döröslök barzır,
tir yıyıp qarayım äle...» Şunan ul, qat-qat
tun keyıp, säy esergä ultıra. Şıbırzap
tir ağa bınıñ bitenän, ul haman säy esä,
ä üze, tastamal menän tiren hörtöp alıp,
sınayaq astına hığıp ultıra. Ber samauır
säy esep bötkänse, ike sınayaq tir hığıp
yıya Yalbır. Bına ul tir börtöktäreneñ
altınğa äyläneüzären kötä başlay. Kön
buyı qaray, yatır aldınan tağı qaray, yuq,
tir haman, hıu keüyek, üzgärmäy tik tora
la tora. Aptırağas, malay, barmağın tirgä
manıp, tämen tatıp qaray – äse! «Ih,
alyot qart, aldağan!» – ti zä sınayaqtı
tire-niye menän satnatqansı yırgä atıp
bärä.



Aslıq
atay tügel – başınan hıypamay, ä tuğızğa
bögä Yalbırzı. Ul, bik aptırağas, beräy
törlö azıq tapmammı tip, urmanğa sığıp
kitä. Ey yöröy, ey yöröy bıl qızırınıp,
ämmä ber nämä lä tapmay. Häldän yazıp,
ber ağasqa höyälep tuqtalha, qayzalır
balta tuqıldağan tauış işetelä uğa.
Yaqında keşe barlığın belgäs, esenä yılı
kerep kitä yıgetteñ, şul tauış kilgän
yaqqa taban ıñğaylap atlay başlay. Barıp
ethä, ni küze menän kürhen, yöz tuqhan
yäşlek Tarauıl qart, tirläp-beşep, urman
qırqıp yöröy. «Ey olatay, olatay,– ti
uğa Yalbır,– aldağanhıñ mine, küpme tir
yıyıp qaranım, ber tamsıhı la altınğa
äylänmäne».



Nişlätteñ
huñ ul tirze? – tip horay unan qart.



Sınayağı
menän atıp bärzem, tüktem!– ti Yalbır.



Ih
isär, isär!–ti Tarauıl qart, kölöp.–
Tirze gamsılap-tamsılap tügälär unı,
şunan ğına altınğa äylänä ul. Mä, tot
baltanı, qırqıp yıq oşo tiräkte.



Yalbır,
aqtıq kösön yıyıp, tiräkte qırqırğa
totona. Mañlayınan börsök-börsök tirzäre
tama bınıñ. Tiren yıñe menän hıpıra la
baltahına totona bıl. Tırışa torğas,
tiräkte qırqıp yığa la qart ergähenä
kilep ultıra yıget. «Mä,– ti uğa Tarauıl
qart, quyınınan qatqan ikmäk kisäge
sığarıp,– tamağıñdı yalğa». Yalbır tirle
qulı menän ikmäkte aşap bötä.



Tämle
buldımı? – tip horay qart.



Bik
tämle!



Ä
huñ tir tämleme?



Yuq,
äse.



Ih
isär!– ti Tarauıl. – Ikmägeñä lä tir
teyze bit, ber zä äse bulmanı. Bına min
bötä ğümeremä şulay, hineñ atayıñ Yanharı
hımaq, tir tügep aşayım. şuğa kürä ikmägem
gel tämle bula mineñ. Altın tamsı ana
şul inde!







Altınsäs



Boron
zamanda, bınan bik küp yıldar elek, tap
qara urman urtahında yäşägän, ti, ber
hunarsı. Unıñ Ütäğol isemle ulı bula.
Malay ike yäşkä yıtkäs, äsähe ülep kitä.
Ütäğol atahı tärbiähendä torop qala.
Ular bergäläp, käkere-bökörö tötön
sığarıp, tağı un biş yıl yäşägändär.
Ütäğol yıget bulıp ötä. Ul kese yäştän
alıp, atahı menän bergä hunarğa yöröp,
osta hunarsı bulıp üsä.



Ber
vaqıt Ütäğol menän atahı hunarğa kitälär.
Kinät ağas arahınan bik zur ayıu kilep
sığa la qart hunarsınıñ östönä taşlana.
Eget abaylarğa ölgörmäy, unıñ östönä
ikense ayıu menep kilä. Ütäğol üzenä
taşlanğan ayıuzı ültergänse, tege ayıu
atahın bik nıq yärähätläp ölgörä. Atahı,
şul yärähättän terelä almay, ülep kitä.
Ütäğol tere yıtem bulıp torop qala. Bıl
häsrätle urındı taşlap, ul kürşe auılğa
eş ezläp kitä. Ütäğol bik yaman ber bayğa
yalsılıqqa inä. Ul unıñ yomoştarın
ütäy-ütäy arıp bötä.



Ber
vaqıt bay ber sihırsınan, imeş, altın
balıq iten aşahañ, barlıq yän eyäläreneñ
dä tauışın añlarğa mömkin tigän häbär
işetä. Bay Ütäğolğa, yılğağa barıp, altın
balıq totop alıp qaytırğa quşa:



Alıp
qaytmahañ, başıñdı sabıp özörmön, – ti.



Bik
ozaq ezlägändän huñ, Ütäğoldoñ auına
altın balıq elägä. Alıp qaytıp bayına
kürhätä, bay bik şatlana, şunda uq
beşerergä quşa:



Tik
qara unı, ber qabım da aşap qarama, yuğihä
ülterermen, – ti bay.



Ütäğol
balıqtı beşerä lä, yä tozo sıqmas, yä
artıq bulır tip, balıqtıñ qoyroğon ğına
kisep alıp, tämläp qaray. Aşap qaraha,
balıq bik tämle bula. Şul tiklem tämle
bula, ul üzen-üze tota almay, aşay başlay.
Şul vaqıt unıñ ergähenä bezeldäp ber
seben osop kilä lä:



Miñä
lä aşat inde, min bik alıstan kiläm, hine
yıraq-



tan
küräm, – ti. Yıget sebende lä tuyzırıp
ebärä. Seben rähmättär uqıp, käräk
vaqıtta yarzam itergä väğäzä birep,
bezeldäp osop kitä.



Balıqtı
aşap bötä lä Ütäğol, yabay balıq beşerep,
bayğa aşata. Aşağandan huñ bay, törlö
qoş-qorttoñ tauışın tıñlap läzzätlänergä
uylap, at yıkterep, urmanğa sığa. Läkin
qoştarzıñ bereheneñ dä tauışın añlamay.
Ütäğoldaya üs alırğa bula. Tizzän bayzıñ
bisähe ülep kitä. Bay qayzandır bınan
bik alıs torğan ber batşanıñ Altınsäs
isemle bik matur zifa buylı qızı barlığın
işetä.



Telähä
nisek, telähä nindäy yuldar menän bulha
la Altınsäste kilter, – ti bay Ütäğolğa.
Eget yanıp-köyöp yulğa sığıp kitä. Yulda
barğanda ul ber ağas töböndä qırmısqa
oyahınıñ yanıuın kürä. Bisara qırmısqalar,
qayza barırğa belmäy, yaq-yaqqa sabalar.
Ütäğol, ularzı qızğanıp, yanğındı hünderä.
Qırmısqalar rähmät äytep, käräk vaqıtta
yarzam itergä väğäzä birep torop qalalar.



Eget
arı kitä. Bara torğas, ber ağas töböndä
oyalarınan osop töşkän ike hayısqan
balahın kürä. Ular sıyıldaşıp yarzam
horayzar. Ütäğol ularzı oyalarına kire
hala. Ular za rähmät äytep, käräk vaqıtta
yarzam itergä väğäzä birep torop qalalar.



Ütäğol
tağı kitä. Bara torğas, ul ber yılğa
buyında ike balıqsınıñ qanğa batıp
huğışıp yatıuzarın kürä. Ular yanına
kilep, huğışıuzarınıñ säbäben belä:
baqhañ, ular altın balıq ösön huğışalar
ikän. Ütäğol altın balıq ösön bik küp
aqsa birep hatıp ala la balıqtı hıuğa
ebärä. Balıq rähmät äytep, käräk vaqıtta
yarzam itergä väğäzä birep, yözöp kitä.



Bik
küp mihnättär kürep, Ütäğol tege batşağa
kilep yıtä. Batşa bınıñ hüzen tıñlağandan
huñ, yıget aldına ös burıs quya:



Oşolarzı
ütäy alhañ, qızzı alıp qaytahıñ. Berense
şart şul: Altınsäs iptäştäre menän küñel
asıp yörögändä, bauı özölöp, muyınınan
bik qimmätle märyındärzän torğan
muyınsağı töşöp yuğaldı. Ular şul tiklem
vaq, ezläp-ezläp taba almanıq, hin şularzı
tap, – ti.



Ütäğol,
bik qayğırıp, yulğa äzerlänä. Ber nindäy
zä sara taba almaysa yörögändä, uğa tege
qırmısqalar yarzamğa kilä. Ular ülän
töbönän bötä möryındärze tabıp birälär.
Eget, märyındärze alıp qaytıp, batşağa
tapşıra. Batşa bik ğäcäplänä lä ikense
şart quya:



Ikense
şart şul: iptäştäre menän yılğala kämälä
yörögändä Altınsäs baldağın hıuğa
töşöröp yıbärze. Bez ezläp-ezläp taba
almanıq, hin şunı tap, – ti.



Ütäğol
yılğa yanına barıp, bik qayğırıp ultırranda,
älege altın balıq yarzam itä. Ul altın
baldaqtı tabıp alıp kilterep birä. Batşa
bığa la bik ğäcäplänä. Ösönsö şartın
quya:



Ösönsö
şart, – ti, – yän ülterä, yän tereltä
torğan şifalı hıu tabıp kilter.



Ütäğol
bik nıq qayğırğan. Aptırap, nisek ütäyım
inde, tip sığıp kitä. Şulay uylanıp, qara
urman äsenä barıp kerä. Ağas töböndä
uylanıp ultırğanda, älege hayısqan
balaları yarzam itälär. Ular yıte hıu, yıte
tau-urman aşa ütep, Ütäğolğa tege şifalı
hıuzarzı kilterep birälär. Läkin batşa
bıl hıuzarğa ışanmay, hınap qararğa
bula. Şunda uq ber qart hezmätsehen
kiltertä lä ülterä torğan hıuzı hibä.
Hıuzı hibeü menän, hezmätse ülä, tereltä
torğanın hibeü menän, hezmätse terelä.



Häzer
inde batşa Ütäğol aldına iñ huñğı hınau
quya:



Bına
hineñ aldıñda un ike ber töslö, ber törlö
keyımle qızzar. Ular arahınan Altınsäste
tap, – ti.



Ütäğol
tağı la aptırap qala. Şul saq unıñ
qolağına tege seben kilep quna la:



Min
yarzam itermen,– tip bezeldäy. Seben tiz
genä osop kitep, bötä qızzarzıñ yaulıq
astına kerep, Altınsäste taba la Ütäğoldoñ
qolağına kilep quna.



Äyzä,
kittek, min hiñä barıp yıteü menän «östälgä
huq» tip äytermen, – ti.



Ütäğol
seben yarzamında Altınsäste taba la,
batşa menän huşlaşıp, qızzı alıp qaytıp
kitä. Bik küp yafalar kürep, bik küp
ğazaptar sigep, qızzı bayğa alıp qayta.
Bay, unıñ, yulda ozaq yörögänlegenä
asıulanıp, başın kisterep harayğa
taşlay.



Altınsäs
yulda Ütäğoldo yaratıp ölgörgän bula. Ul
bayzan Ütäğol menän haubullaşırğa
röhsät horay. Bay telär-telämäs kenä
riza bula.



Altınsäs
harayğa inä lä tege tereltä torğan hıuzı
hibep yıbärä. Ütäğol elekkenän dä matur,
taza yıget bulıp kilep tora. Ular
qultıqlaşıp harayzan kilep sıqqas,
bayzıñ ise kitä. Unıñ da şulay, ülep,
yañınan terelep, tağı la yäşärähe kilä.
Ul üzeneñ başın sabıp özörgä boyora.
Bayzıñ başın sabıp özälär. Özöüyen özälär
zä, huñınan tereltmäyzär. Bayzı alıp
barıp kümälär. Ütäğol unıñ urınına bay
bulıp ala. Altınsäs menän ikäüläp donya
kötä başlayzar.



Şunıñ
menän äkiätemde bötöröp, ubırlı qarsıqqa
ber qalaq toz menän ber telem ikmäk alıp
barıp birzem. (Şulay tip bötöröp quyalar
bezzeñ yaqta äkiätte.)



 







"ÄMINBÄK"
- Halıq icadı





Boron-boron
zamanda ber auılda ber babay menän äbey
yäşägän, ti. Ularzıñ Äminbäk isemle ber
uldarı bulğan. Ata-äsähe Äminbäkte bay
hatıusı itergä telägän.
 



Ber
köndö atahı Äminbäkte yanına saqırıp
alğan da:






Ulım, hin inde ir yıtep kiläheñ, ä qulıñda
ber hönäreñ yuq. Hönärhez ir — qanathız
qoş ul. Bına hiñä yöz hum aqsa, şunı al
da, qalağa barıp, hatıusı bulırğa öyränep
qayt, — tigän.
 



Äminbäk
toqsayın arqahına asqan da, yöz hum
aqsahın alıp, yulğa sığıp kitkän. Ber kön
barğan, ike kön barğan Äminbäk. Şunan
ul ber qalağa barıp yıtkän. Fatir alıp
qunğan da, tañ menän qapqa aldına sığıp
ultırha, uramda ber keşe:
 




Kem dä kem hönär öyränergä teläy, şul
keşe fälän yırzäge fälän yortqa barhın!
— tip qısqırıp, häbär halıp yöröy
ikän.
 



Äminbäk
küp uylap tormağan, totqan da şul yortqa
kitkän. Barıp täzrähenän qaraha, öy
esendä, yöräkte özzöröp, skripka uynayzar
ikän. Skripkaları şunday matur, küzzeñ
yauın alıp tora, ti; üzeneñ ber qılı altın,
ber qılı kömöş ikän, ti. Äminbäk öyzöñ
esenä inä. Skripka hönärenä öyräteüse
uğa:
 




Yöz hum tüläyheñ dä ber yıl öyränäheñ,
— tigän. Äminbäk yöz humın birgän dä
skripka uynarğa öyränä başlağan.
 



Ber
yıl tulğanda, ul şat keşeneñ şatlığın
arttırırlıq, qayğılınıñ qayğıhın
taratırlıq, auırıuzı tüşägenän qalqıtırlıq
itep, skripka uynarğa öyrängän. Şuğa ul
bik şatlanıp, ata-äsähe yanına qaytırğa
aşıqqan. Qaytqas, atahı:
 




Yä, ulım, nindäy hönär öyränep qayttıñ?
— tip horağan.
 




Min skripka uynarğa öyrändem. Şat keşene
tağı la nığıraq şatlandıram, qayğılınıñ
qayğıhın taratam, auırıuzı tüşäktän
torğozam! — tigän Äminbäk.
 



“Skripka
uynau za bulğanmı hönär!” — tip ata
menän äsä bik qayğırışqandar. Şunan,
kürşe-külän belep qalmas boron, Äminbäkkä
tağı la yöz hum aqsa birgändär zä, ısın
hönärgä öyrän tip, ikense qalağa
ebärgändär.
 



Bıl
qalala la Äminbäk üze qunğan ber yorttoñ
qapqa töbönä tañ menän sığıp ultırha,
uram buylap ber keşe qısqırıp kilä
ikän:
 




Kem dä kem hönär öyränergä teläy, şul
keşe fälän yırzäge fälän yortqa barhın!
— tip häbär halıp yöröy ikän tege
keşe.
 



Äminbäk
küp uylap tormağan, totqan da şul yortqa
kitkän. Barıp täzrähenän qaraha, öy
esendä yazırğa öyränälär ikän. Här kem
aldına matur östäl quyılğan, östäl
östöndä kömöş qara hauıtı, qauırhın
qäläm ikän. Äminbäk öygä ingäs, yazıu-hızıuğa
öyräteüse keşe uğa:
 




Yöz hum tüläyheñ dä ber yıl öyränäheñ,
— tigän.
 



Äminbäk
yöz humın sığarıp birgän dä yazıu yazırğa
öyränä başlağan.
 



Ber
yıl tulğanda, ul şunday osta yazıu yazıusı
bulıp kitkän, kem bulıp yazırğa telähä,
şul bulıp yaza belä ikän. Şuğa ul, bik
şatlanıp, tizeräk ata-äsähe yanına
qaytırğa aşıqqan. Qaytqas, atahı:
 




Yä, ulım, nindäy hönär öyränep qayttıñ?
— tip horağan.
 




Min yazıu yazırğa öyrändem. Şunday osta
yazam, kem bulıp yazırğa telähäm, şul bulıp
yaza alam,—tigän Äminbäk.
 



“Yazıu
yazıu niñä käräk ul?” — tip ata menän
äsä bik qayğırışqandar. Şunan Äminbäkteñ
atahı bılay tigän:
 




Bölgän baş bölgän inde, bına hiñä, ulım,
azaqqı yöz hum. Inde lä yünle hönär
öyränep qaytmahañ, küzemä kürenähe
bulma! Keşe-fälän kürgelägänse, kitep
qal,— tigän ul.
 



Äminbäk
ösönsö qalağa kitkän. Bında la ul tañ
menän qapqa töbönä sığıp ultırha, uram
buylap ber keşe hörän halıp kilä ikän:
 




Kem dä kem hönär öyränergä teläy, şul
keşe fälän yırzäge fälän yortqa barhın!
— ti ikän.
 



Äminbäk
küp uylap tormağan, totqan da şul yortqa
kitkän. Barıp täzrähenän qaraha, öy
esendä satraş uynarğa öyränälär ikän.
Semärle östäldär östöndäge satraş
taqtalarınıñ yartıhı altından, yartıhı
kömöştän ikän. Yörötä torğan hındarzıñ
da un altıhı altından, un altıhı kömöştän
ikän. Äminbäk, ata-äsähenän qurqha la,
sızar täqäte qalmağas, öygä ingän. Satraş
öyräteüse keşe uğa:
 




Yöz hum tüläyheñ dä ber yıl öyränäheñ,
— tigän. Äminbäk yöz humın sığarıp
birgän dä satraş uyını öyränä
başlağan.
 



Ber
yıl tigändä ul satraştı şunday osta
itep uynarğa öyrängän, hatta öyräteüseneñ
üzen dä ota la quya ikän...
 



Bıl
yulı inde ata-äsähe yanına köpä-köndöz
qaytıp inergä baznat itmägän. Qarañğı
töşkänse, auıl ergähendäge qıuaqlıq
arahında yatqan. Kis bulğas qına öygä
qaytıp ingän.
 



Säy
esep ultırğan atahı:
 




Yä, ulım, hönärzeñ asılına öyrängänheñder
inde, höylä! — tigän.
 




Min, atay, bıl yulı satraş uynarğa öyrändem,
hatta öyräteüseneñ üzen dä yıñäm, — tigän
Äminbäk.
 




Tetkänheñ ikän, ulım! Satraş ta buldımı
hönär! Şaytan uyını bit ul! Böldörzöñ,
harap itteñ bit bezze! Häzer inde bötönläy
häyırse bulıp qaldıq. Keşe küzenä kürenep
yäşär häl qalmanı, — tigän atahı,
qayğırıp. Şunan ul uylap torğan, torğan
da: — Bögön töndä ük bınan küsep kitäbez,
— tigän.
 



Äminbäkteñ
atahı qalğan-bosqan mal-tıuarın, yort-eren
hatqan da, vaq-töyäk zattarın arbağa
teyäp, bisähe menän Äminbäkte alıp,
auıldan sığıp ta kitkän.
 



Töş
eter aldınan ular ber qalağa yaqınlaşqandar.
Oşo yırzä attı tuğarıp, Äminbäkteñ atahı
qalağa barıp, azıq-tülek hatıp alıp
kilergä bulğan. Şunan ul arbalağı
vaq-töyäk zattar arahına qıstırılğan
aqsahın alayım tihä, aqsa tabılmağan,
ul yulda töşöp qalğan bulğan. Ni eşlärgä?
Tegeläy yügergändär, bılay yügergändär,
ä aqsanıñ yıse-ele lä yuq. Bılar bötönläy
as qalğandar. Äminbäkteñ äsähe señläp
ilay başlağan. Ä atahı menän Äminbäk
qayğığa töşkändär.
 



Oşo
vaqıtta bılarzan alıs tügel yırzän ber
zur karuan ütep bara ikän. Äminbäk şul
karuanğa qarap torğan da:
 




Atay, äsäy, hezzeñ oşo köngä qalıuığızğa
min ğäyıple. Hez mine anau ütep barğan
karuan başlığına hatığız za şul aqsa
menän kön küregez. Yazğan bulha, küreşerbez
äle, — tigän.
 



Ular,
karuan başlığı menän höyläşep, Äminbäkte
hatıp yıbärgändär. Üzzäre ilay-ilay
uldarınan ayırılıp torop qalğandar.
 



Bıl
karuan bik alıstan kilgän karuan ikän.
Ber nisä kön ütkäs, karuandıñ yulğa alğan
hıuı bötkän. Keşelär genä tügel, hatta
döyälär zä hıuhızlıqtan integä
başlağandar. Ötöp alıp barğan qoyaşta
bötönläy häldän tayğan keşelär alısta
ber qara nöktä kürgändär. Bötä köstären
halıp, ular şul nöktägä taban kitkändär.
Barhalar — qozoq ikän. Bauğa bäyläp,
tiz genä siläk töşörgändär. Tarthalar,
qoro siläk kilep sıqqan. Ni eşlärgä?
Şunan karuan başlığı bılay tigän:
 




Kem dä kem oşo qozoqqa töşöp, hıu tabıp
sığara, şul keşegä oşo karuan baylığınıñ
yartıhın biräm, — tigän.
 




Min töşäm, — tigän Äminbäk.
 



Unı
siläk tağılğan bauğa bäylägändär zä
qozoqqa töşöröp yıbärgändär.
 



Qozoq
ğälämät tärän bulğan. Bına Äminbäk qozoq
töbönä töşöp yıtkän. Qozoq töbö qop-qoro,
üze döm qarañğı ikän. Küze künekkäs ni
kürä: ber zur bülmälä tora imeş. Şunda
ul bülmäneñ ber möyöşöndä yımıldap
yatqan hazina kürgän. Abaylabıraq qaraha
— altın ikän. Ul altındı siläkkä tultırğan
da: “Tartığız!” — tip qısqırğan.
Östägelär hıu kötöp torğanda altın
kürgäs, huştarınan yaza yazğandar. Ular
siläkte qozoqqa tağı töşörgändär.
Äminbäk uğa tağı la altın tultırğan da
bayağısa: “Tartığız!” — tip qısqırğan.
Siläkte öskä tartıp alğandar. Şulay
itep, Äminbäk öskä qırq siläk altın
sığarğan. Şunan ul:



— Altın böttö,
mine sığarığız!—tip qısqırğan. Äminbäkte
bau menän kütärä başlağandar. Şul vaqıt
karuansılarzıñ berehe karuan başlığına:
 




Niñä unı sığarahığız? Altındıñ yartıhın
üzenä horar bit, — tigän.
 



Karuan
başlığı uylap-uylap torğan da Äminbäkte
öskä sığarmasqa bulğan, bauzı qırqıp
ebärgän. Äminbäk döbör-şatır qozoq
töbönä töşöp kitkän.
 



Ber
talay isenän yazıp yatqandan huñ, Äminbäk
torop ultırğan. “Bau özölöp kitte,
ahırı”, — tip uylağan ul häm tağı bau
töşörörzär äle tip kötkän. Illä-mägär
bau töşmägän. Şunan unıñ başına qılt
itep ber uy kilgän: “Bılar mineñ bauzı
qırqıp qına şılmanımı ikän!” Bauzıñ
oson tabıp, qaraha, ısın: qırqıp kitkändär.
Şunan Äminbäk ilarğa totonğan. Ilağan,
ilağan da: “Yuq, bılay ilap fayza sıqmas.
Beräy ämälen kürergä käräk”, — tip,
qarañğıla stenalarzı härmäp yöröy
başlağan. Şulay härmänep yöröy torğas,
qulı ber işek totqahı keüyek nämägä
teygän. Qapıl tartıp asıp yıbäreügä,
Äminbäkteñ qoto osa yazğan: öy esendä
ber qart deyıü añqı-tiñke kilep, ber uñ
yaqqa, ber hul yaqqa sayqalıp ultıra ikän.
Äminbäk ni eşlähen, qasır urın yuq, ana
şul öy keüyek yırgä ingän dä qart deyıügä
ozaq qına qarap ultırğan. Deyıü uğa ber
hüz zä öndäşmägän. Şul vaqıt Äminbäk
stenala eleüle torğan ber skripkanı
kürep qalğan. Unıñ uynağıhı kilep kitkän.
Şunan ul, bar qıyıulığın yıyıp, ımlap,
skripka uynarğa deyıüzän röhsät horağan.
Deyıü ım menän röhsät birgän. Äminbäk
skripkanı alğan da, östönä qunğan sañdı
käzäkey sabıuı menän hörtöp, buşap
bötkän qıldarın tartqılay başlağan.
Şunan, skripkanı bına tigän itterep
köyläp alğas, ul yañğıratıp uynap yıbärgän.
Şulay itep, ul uynağan da uynağan, uynağan
da uynağan. Ä qart deyıü, bıl uynağan
hayın yänlänä bara ikän. Tora-bara ul
sayqalıuzan tuqtağan, azaq bötönläy
yüngä ingän. Şunan ul yıgetteñ kem bulıuın,
ni eşläp bında töşöüyen horaşqan. Yıget
ber nämähen dä yäşermäy höyläp birgän,
qırq siläk altın sığarıuın da äytkän.
Deyıü uğa bik qayğırğan.
 




Ul altın mineke ine, yıget. Hin mine
böldörgänheñ, — tigän deyıü. — Şulay
za min hine ğäfü itäm, hin mine ülemdän
qotqarzıñ, — tigän. — Min häläk bulğan
ulımdıñ qayğıhınan üzem ülep bara inem,
hin, skripka uynap, miñä yän inderzeñ.
Yä, ni telägeñ bar, şunı ütäyım, —
tigän.
 




Mine öskä sığar za karuan artınan yıtker,
— tigän Äminbäk.
 



Şunda
uq deyıü Äminbäkte qozoqtan osortop
alıp sıqqan da karuanğa yıtkerep
quyğan.
 



Karuan
keşeläre Äminbäkte kürep tañ qalğandar,
bıl qalay sıqtı ikän, tip aptırağandar.
 



Şunan
karuan başlığı tağı ber häylä qorğan.
Qalala torğan qatınına hat yazğan da,
aldan barıp höyönsö alırğa, tip, atqa
menderep, Äminbäkte yıbärgän. Äminbäk
atın saptırıp barğan-barğan da: “Tuqta
äle, bıl nimä yazzı ikän?” — tip, atın
tuqtatıp, hattı asıp qarağan. Qaraha:
“Min qaytqansı, oşo malayzı ültertep,
käüzähen keşe tapmas yırgä yäşerep quy”,
— tip yazılğan, ti.
 



Äminbäk
bıl hattı yırtıp taşlağan da, näq karuan
hucahı yazğan keüyek itep: “Min qaytıuğa,
oşo yıgetkä qızıbızzı birep, keyäü itep
quy”, — tip yañı hat yazğan. Ber-ike köndän
ul huca qalahına barıp yıtkän, hattı huca
qatınğa tapşırğan. Huca qatın, tiz genä
tanış- beleştären saqırıp, himez quy
huyıp, qunaq hıylap, yıgette keyäü itep
quyğan.
 



Töndä
qalanıñ bötä yorttarında la ut hüngän
bulğan, tik ber genä yortta ut balqıp
yanıp torğan. Äminbäk şul uttı kürgän dä
käläşenän:
 




Anau nitkän yort ul, niñä unda haman ut
yana?— tip horağan. Käläşe uğa:
 




Ul batşa yorto. Batşa satraş uynay, kem
dä kem unı ber rättän ös tapqır ota, şul
keşegä üzeneñ batşalığın birä, inde üze
ös tapqır otha, otolğandıñ başın qırqa,
— tigän.
 



Äminbäk
batşa yanına barğan. Batşa uğa:
 




Ey, yıget! Oşo köngä tiklem mine satraşta
otqan keşe bulmanı. Başıñ hau saqta,
qaytıp kit! — tigän.
 




Yuq, uynayım! — tigän Äminbäk.
 



Ular
satraş uynay başlağandar. Ber-ike rät
yöröp tä ölgörmägändär, batşa Äminbäkte
biklägän. Şunan batşa tağı la:
 




Eget, başıñdı äräm itmä, hau sağıñda
qaytıp qal, — tigän.
 



Äminbäk
riza bulmağan. Ular tağı uynay başlağandar.
Bıl yulı Äminbäk bik tırışıp uynaha la,
batşa unı tağı la biklägän. Ul tağı
la:
 




Eget, ber genä uyın qaldı, şunan başıñdı
kisäm, hau saqta öyöñä qaytıp kit, —
tigän.
 



Äminbäk
tağı la riza bulmağan. Batşa almas
qılısın qınınan sığarıp äzerläp quyğan.
Ular tağı uynay başlağandar. Bıl yulı
ber-ike rät yöröp tä ölgörmägändär,
Äminbäk batşanı biklägän. Uyın tağı
başlanğan. Äminbäk batşanı tağı biklägän.
Şunan ul:
 




Batşa, qılısıñdı qınıña tıq, — tigän.
Batşa qılısın qınına tığıp quyğan.
 



Bılar
tağı uynay başlağandar. Äminbäk batşanı
tağı biklägän.
 



Oşo
erzä batşa bötä väzirzären saqırıp
alğan, bötä qala halqın yoqonan uyatqan,
baraban qaqtırıp, muzıka uynatıp, bayram
yahağan da Äminbäkte tähetkä menderep
ultırtqan, ti. Äminbäk batşa bulıp
alğan.
 



Tañ
atıuğa, Äminbäk väzirzären saqırıp
alğan da:
 




Fälän yırzä fälänsä karuan kilä. Şul
karuandı yulda tuqtatıp, fälän baylığın
hanap, zäqät alıp qaytığız, — tigän.
 



Batşa
keşeläre, karuanğa qarşı sığıp, unı yulda
tuqtatqandar. Karuan başlığı ularzan:
 




Hez kem bulahığız mine tuqtatırğa? —
tip horağan.
 



Bılar:
 




Bez batşa keşeläre, batşa ämere menän
hinän zäqat alabız, — tigändär.
 



Oşonda
karuandıñ mal-mölkäten hanap, bik kübehen
zäqätkä alıp kitkändär.
 



Karuan
qalağa kilep ingän. Karuan başlığı öyönä
qaytqan da qatınınan:
 




Yä, qatın, tege min yıbärgän malayzı ni
eşlätteñ? — tip horağan.
 




Ni eşlätäyım, — tigän qatını, — üzeñ
quşqansa eşlänem. Quy huyıp, qızzı birep,
keyäü itep quyzım.



— Alyot bisä,
min hiñä, unı ültertep, keşe tapmas yırgä
yäşertep quy, tip yazzım bit!
 



Qatını
aptırauza qalğan da ire yazğan hattı
alıp birgän. Ire hattı alıp qaraha, ni
küze menän kürhen, ul üz qulı menän: “Min
qaytıuğa, oşo yıgetkä qızıbızzı birep,
keyäü itep quy”, — tip yazğan. Şunan
ul:
 




Huñ ul qähär huqqan keyäüyeñ qayza? —
tip qısqırğan.
 



Qatını
qoto osop:
 




Hin auızıñdı ipläberäk as, häzer ul
batşabız bit! — tip añlatqan.
 



Karuan
başlığı isenän yaza yazğan. Şunan ul, batşa
aldına barıp, tubıqlanıp ğäfü ütengän.
Äminbäk unı ğäfü itkän.
 



Ber
az vaqıt ütkäs, Äminbäk, üzeneñ ata-äsähen
taptırıp, üz yanına küserep alğan. Ular
ğümerzäre bötkängä tiklem rähät kön
kürgändär.
 







Bähet
küle



Boron
zamanda bulğan, ti, ber babay menän ber
äbey. Ös uldarı bulğan. Ölkäne — Ölgörbay,
urtansıhı — Qıñğırbay, kesehe —
Yılğırbay. Yarlı bulhalar za, häldä
barınsa, matur ğına, tınıs qına donya
kötkän bılar. Ber köndö ataları:



Häzer
inde hez yıget bulıp üstegez. Üz könögözzö
üzegez kürergä, üz bähetegezze üzegezgä
samalap qararğa vaqıt, — tigän.



Şunan
babayzıñ ös ulı, yıs atqa atlanıp, bähet
ezläp sığıp kitte, ti.



Ölgörbay
hul yaqqa kitkän. Ey kitkän, ey kitkän,
borolop qaraha, basrau buyı yır kitkän.
Bara torğas, ber as büregä tap bula bıl.
Hälhezlängän as büre:



Min
bik ozaq auırıp yattım, üzem dä, balalarım
da as. Yarzam kürhäter ineñ, yıget, — tigän.



Ölgörbay:



Hindä
mineñ eşem yuq. Üz balañdı üzeñ tuyzıra
almağas, büre bulıuıñ qorohon! — tigän
dä üz yulına kitkän dä barğan.



Qıñğırbay
uñ yaqqa kitkän ikän, uğa ayıu tap bula.
Ayıu, yarzam horap, auızın ğına asqan
ikän, Qıñğırbay säläm dä birmäy sabıp
kitkän.



Yılğırbay
turağa kitte, ti. Uğa as tölkö osray.
Yılğırbay tölkönöñ hälen kürep torğanğa,
ni äyteren dä kötmästän, uq-hazaqtarıi
ala la baş östöndä osop yörögän ber
börkötkä tosqap atıp yıbärä. Börköt lap
itep yırgä kilep tä töşä. Yılğırbay börköt
yanına barha, tege telgä kilep:



Batır
eget, ozon ğümer ülä almay qañğırıp
yöröy inem, atıp töşöröp yaqşı itteñ.
Häzer inde min tınıs üläm. Mineñ ber
börköt qauırıyımdı yolqop al da küzeñ
qarahınday haqla. Käräk saqta şunı
hauağa kütärep, üzeñä käräk nämäne hora,
— tigäp.



Yılğırbay
börköttö tölkögä birgän dä, ber börtök
qauırıyın alıp, artaban kitkän. Bara la
bara ikän Yılğırbay.



Ölgörbay
za üz yulın dauam itä ikän. Bara torğas,
uğa ber huqır qart osrağan. Ölgörbayzan:



Ulım,
alda, yaqında ös yul bulır. Mine urta yulğa
töşöröp yıbärhäñse. Şunan min üzem artaban
kiter inem, — tip ütengän. Ölgörbay:



Babay,
mineñ yulım bik ozon, vaqıtım yuq. Üz yayıñdı
üzeñ qara inde, — tigän. Üze şunda uq,
alğa yılergä uylap, atına huğıp alğan. Ä
atı ber azım alğa kitä lä, un azım artqa
sigenä ikän. Ölgörbay aptırağan. Atına
asıulanğan. Ahırza:



Babay,
bıl ni häl? — tip horay ikän. Babay uğa:



Hin,
ulım, yarzamğa mohtac tügelheñ dä. Äyzä,
üz yayıña yulıñdı dauam itä bir, — tip
kitkän dä barğan, ti.



Bıl
vaqıg Qıñğırbay za, mihnät sigep yöröy
torğas, ber qara urmanğa barıp inä. Şunda
ul ber äbeygä tap bula. Äbey:



Ulım
menän kilenem oşo urmanğa taşlap kitte.
Harap bulam bit inde, — tip ilay.
Qıñğırbay:



Äbey,
mineñ yulım bik ozon, vaqıtım yuq, üz yayıñdı
üzeñ qara inde, — tigän dä, tuqtamastan,
yulın dauam itterergä bulğan. Atına ber
huqqan ikän, at şunda un azım yır astına
töşä lä sığa, sığa la töşä ikän. Aptırap
bötkän Qıñğırbay:



Äbey,
hin mine tılsımlı kösöñ menän ränyıtmä,
mine alğa yıbär,— tigän. Yıget bik ipälgäs,
äbey üzeneñ tılsımlı kösön kire alğan.
Eget, bähet ezlän, arı kitkän.



Yılğırbay
za şulay üz yulın dauam itä ikän. Yulda
matur uyzar uylap qına barğanda, qara
urmanda ber tauış işetä. Şul tauışqa
qaray bara. Barha, ber tiräk töböndä ber
ir bala ultıra, bala tiräläy un ike başlı
deyıü äylänä, ti. Yılğırbay, barlıq kösön
yıyıp, bulat qılısın heltäy-hel-täy
deyıü menän alışa başlay. Deyıü ut säsep
ebärä — Yılğırbayğa auır bulıp kitä.
Kösö kämegändän-kämey bara bınıñ. Oşo
vaqıtta tege börköttöñ qauırıyı isenä
töşä. Quyınınan qauırıyzı ala la, yuğarı
qarap: «Miñä kös birhäñse!»— tip qısqıra.
Şul mäldä ük kösö artqanın toya. Ozaqlamay
ğälämät köslö bulıp kitä. Şunan ul,
deyıüzeñ un ike başın turaqlap öyä lä,
balanı qotqarıp, üze meiäp alıp kitä.



Şulay
itep, ös tuğan arıp-talıp, mihnät kürep
bähet äzläyzär. Yulda ular, törlö häldärgä
osrap, auırlıqtar kiserep, haman alğa
baralar, ti.



Bına
Ölgörbay ber öygä tap bula. Öyzä ber
äbey ultıra. Üze hälhez, qaqsa, aşarına
la yuq, ti. Ölgörbay:



Äbey,
min bähet ezläp yöröyöm, asıqqanmın,
aşatır-eserer ineñ, — tigän. Üze yoqoğa
la kitkän. Yoqlağanda ul ber töş kürgän.
Imeş, enehe Yılğırbay bik bähetle, keşegä
yarzamsıl, şäfqätle. Şuğa unı yaratalar.
Uyanha, östälgä barınsa azıq-tülek
quyılğan, hatta yulğa la töyönsök
äzerlängän. Ölgörbay aşay-esä lä, äbeygä
rähmät äytep tä tormay, üz yulına kitä.



Qıñğırbay
za şulay qara urmanda ber öy osrata.
Unda la aslı-tuqlı ber äbey yäşäy ikän.
Qıñğırbay za şunda, ağahı şikelle häl
yıyıp, töş kürep, tamağın tuyzırıp, yulın
dauam itä.



Yılğırbay,
tege bala menän bara torğas, şulay uq
ber yortqa tap bula. Inhä, teştäre töşöp
bötkän, üze bälteräp töşkän ber qaqsa
äbey ultıra. Ingäs, Yılğırbay haulıq
horaşa la:



Äbey,
bına oşo balağa tamaq yalğar beräy nämäñ
bulmasmı? — ti.



Äbey:



Yuq
şul, balam, üzem dä as ultıram. Ike-ös
kön boron Ölgörbay menän Qıñğırbay atlı
ike yulausı bulğan azığımdı aşap bötöröp
kittelär, — ti.



Şunan
Yılğırbay, isenä töşöp, tışqa sıqqan
da, kükkä qarap: «Azıq-tülek bulha ine!»
— tip qısqırğan. Şulay tip äyteüye bulğan,
äbeyzeñ öyö esendä ni telähäñ, şul alğa
kilgän.



Äbey,
rähmättär äytep, aşatıp-eserep, yıgetkä
törlö-törlö yullıq azıqtar birep, ozatıp
qaldı, ti. Şunan Yılğırbay tege balanı
ata-äsähenä iltep birze, ti. Berzän-ber
balaları ikän. Şatlıqtarınıñ ige-sige
bulmanı, Yılğırbayğa nindäy genä büläk
birhälär zä az bulır töslö buldı, ti.
Şunan balanıñ atahı:



Bına
bezzeñ yanda gına kömöş hıulı ber kül
yäyräp yatır. Zämzäm hıulı bähet küle
ul. Unı un ike başlı deyıü, keşegä ber
tamsı hıuıp da birmäy, ös yöz zä tuqhan
tuğız yıl buyı haqlağan. Urmanga yıläkkä
barğan balalar arahınan mineñ ulımdı
ana şul deyıü urlağan. Ä hin, batır yıget,
şul deyıüzeñ başına yıtkänheñ. Bına hiñä
ber şeşä. Bähetle bulayım tihäñ, bına
şuğa tultırıp şul küldän bähet hıuı al.
Bezze şatlandırğan ösön min hiñä şunan
da zur büläk bir» almayım, — tngän.



Yılğırbay
şeşäne alğan da şul külgä kitkän.



Ey
kitte, ey kitte, enä buyı yır kitte, ti.
Bara torğas, yäyräp yatqap bähet külenä
barıp yıtte, ti, bıl. Atınan töşöügä
Yılğırbayzıñ ike ağahı la kilep tuqtanı,
ti. Ös tuğan osraşa. Baştan ütkändär
turahında höyläşälär.



Ölkän
ağahı Ölgörbay:



Min
ul bähet tigän nämäne osrata almanım.
Gel genä bähethezlek: as büreme, aslı-tuqlı
äzäm balahımı — osrap qına torzo, — ti.



Urtansı
ağahı Qıñğırbay:



Donya
fäqirzär, telänselär menän tulı ikän.
Küpme yörönöm, bähet tigände kürmänem,
— ti.




azaqtan Yılğırbay:



Keşelärgä
şäfqät qulı huzmağanhığız, yonsop
yörögän yanuarzarğa yarzam itmägänhegez.
Bähet osrap torğan, hez unan qasqanhığız.
Min, ağayzar, üz bähetemä ireştem. Bınau
kül — bähet küle ul. Kem dä kem unıñ
hıuın esä, şul bähetle bula ikän. Min
şul küldän ber şeşä bähet hıuı alam da
atayım menän äsäyım yanına qaytam, — ti.



Ölgörbay
menän Qıñğırbay bähet külen kürep,
ise-aqılda-rı kitä. Şunan ular:



Bähet
hıuınıñ üzenä kilep, ber şeşä tultırıp
qına qalammı huñ! Täüzä, urtahına inep,
tuyğansı esäm, şunan suma-suma yözäm.
Azaqtan inde bähet hıuın ber turhıq
tultırıp alıp qaytam, — tip, külgä
hikerep töşälär. Kübengänse hıuın
äsälär, häldäp tayğansı yözälär, täräneräk
eren haylap, sumıp-sumıp alalar. Tağı
ber sumıp alayıq, tip sumalar za, häldäre
bötöp, huşhızlanğaplıqtan, qabat qalqıp
sıqmayzar. Şunda batıp ülälär.



Kötöp,
kötöp tä ağaları sıqmağas, Yılğırbay
ni eşlähen, ber şeşä tultırıp bähet
hıuın ala la, üzen gepä tügel, ata-äsähen
bähetle itergä aşığıp, tıuğan yırenä
qaytıp kitä.







Flür
Yahin



Ber
babay, kis qarañğı töşkäs, äbeyınä:



Hıyırıbızzıñ
ike mögözö ällä qasan qumşığaynı, töşörgä
genä tora ine, bına, quptarzım da aldım,—
tip äbeyınä alıp inep birgän.— Mä,
şularzı yıuıp, tazalap, höttä sayqat ta
bal tultırılğan batmanğa yartılaş batırıp
quy,— tigän.



Äbey
babayı quşqandıñ barıhın da eşlägäs,
yatıp yoqlağandar. Irtänsäk uyanğas, ni
küzzäre menän kürhendär: batman esendä
ike matur sabıy — küz yauın alırlıq ber
qızı­qay menän malayqay ilap ultıra,
imeş. Äbey menän babay, ularzı quldarına
kütärep alıp, kükrägenä qısıp irkäläp
yıuatqandar, bişektär yahap elep, ularzı
şunda seltärle biläüzärgä biläp
halğandar, bäü-bäü itep tirbätep
yoqlatqandar za yügerep yöröp tabın
äzerlägändär, barsa kürşe-külände şatlıq
urtaqlaşırğa — bäpes tuyına saqırğandar.



Qunaqtar
atay menän äsäy bulğan bıl bähetle parğa
quşılıp bik nıq höyöngän, izge teläktär
teläp, sabıyzarzıñ auızzarına bal da
may yaqqandar. Qızıqayğa — Ballıbikä,
malayqayğa Ballıbatır tip isem quşqandar.



Bıl
balalar äbey menän babay ösön, ısınlap
ta, baldan da tatlı, şäkärzän dä tämle,
bigeräk ğäziz, ti. Ni ösön tihäñ, ularzıñ
bığa tiklem ber zä balaları bulmağan,
imeş. Häzer inde ularzıñ bılay za yıteş,
mul, bähetle tormoşo tağı la küñelleräk,
yaqtıraq, teüäleräk bulıp kitkän.



Bıl
babay üze balta ostahı, ti. Ul arba-sana
tiheñme, at yıgeü ösön qamıt-sbruy tiheñme,
tırmalar, köyäntälär, iläk­tär —
bötönöhön dä eşläy belgän. Ä äbey qul
eşenä osta bulğan: bäyläm bäylägän,
balas huqqan, keyız basqan, tuqıma
tuqığan, yön ilägän, yön tetkän, möryänän
tötön sığarıp, geülätep donya kötkän.
Tik ni ğäcäp: baldan tatlı tege ike bala
ğına et yalqauı bulıp üskän. Baştaraq
bar hänärzäre auız kütärep ilau bulha,
azağıraq üz-ara nizeler büleşä almay,
säs tartı­şıp, yozroq uynatıp ızğışıu
za huğışıu bulğan. Äbey menän babay
üzzärendä bulmağan bıl säyır qılıqtarzı
balalarında kürep bik aptıraşqan. Bal
balaların samahız yaratıu ularzıñ tamam
küzen tomalağan bulğan şul inde. Ular
sabıyzarzı tıuğan köndän alıp irkäläp
bozğandarın ber nisek tä añlamağan.
Şuğa la haman da bıl tärtiphezzärzeñ
qulına köräk tä, hänäk tä, hepertke lä,
yıuğıs ta tottormay, üzzäre genä eşlägän
dä eşlägän.



Berzän-ber
kön bıl ike bala:



Bez
inde buy yıttek. Başlı-küzle bulırğa, üz
aldıbızğa yäşärgä vaqıt. Bezgä teyışle
ölöşöbözzö bülep biregez zä — vässäläm,
bez sığıp kitäbez,— tigändär.



Äbey
menän babay buyzarı yıthä lä aqıldarı
üsmägän balalarına üzzäreneñ tau hätlem
donyahın bülep birä. Başta tip-tigez
itep ös ölöşkä bülhälär zä, balaları,
qarttarğa yarar, tip, ularğa ni barı satan
sebeş, ber küze huqır bızauzı ğına
qaldırğan da, ikehenä ike par at yıgep,
küser yallap, äzer donyanı ılauğa teyäp,
elderep sığıp kitkändär. Äsä barı qapqa
bağanahın qosaqlap ilap torop qalğan.
Babayı uğa:



Quy,
küz yäşeñde buşqa tükmä, huqırayırhıñ,
äsähe,— tip unı yıuatıp öygä alıp ingän.—
Ğümer buyı tizäk hımaq ber urında
öyölöşöp ultırmabız bit inde,— tip tä
köldöröp alğan bulğan. Ularzıñ ikäühenä
lä oşo minutta barlıq tirä-yaq qothozlanıp,
nurı kämep, qarañğılanıp qalğanday
toyolğan. Bik-bik qayğırğandar, bal
balaları qaytıp uramasmı, tip kön dä
kötä başlağandar. Ös kön, ös ay, ös yıl
ütkän, ber törlö lä häbär-häter işetelmägän.
Balalarzan ularğa hatta iskän yıl dä,
osqan qoş ta säläm kiltermägän. Bal
hıuğa töşöp iregändäy yuq bulğan ular.
huqır bızau hötlö hıyırğa, satan sebeş
därtle ätäskä äüyerelgän, hızırıp alıp
sığılğan donya yañınan bötäygän. Ämmä
Ballıbikä menän Ballıbatırzı kötöüzän
ber zä töñölmägän bılar.



Ber
köndö, eñer töşöp, aqşam yıtkäs, alıs-alıstan
kileüse ike şäülä kürep qala ata-äsä.



Qarası,
babay, anau ikäüzeñ atlauı bezzekelärgä
oqşağan tügelme?— ti ikän äbey.



Babay:



Bulmas,
bezzekelär atlı kitkäyne, yäyäüläp
qaytmas,— tip yulğa äylänep tä qaramay,
ti.



Yä,
qara inde, ana bit, ös-baştarı nindäy
zatlı, uqalı la täñkäle,— tip nıqışa
ikän haman äbey.



Nindäy
uqa bulhın, keyım-halımdarı özölöp,
yırtı­lıp, tändäre yaltırap kilä bit,—
tigän babay. Ular, bıl ike yolqoştan
qurqışıp, yähät kenä öyzärenä inep
biklänä. Küp tä ütmäy, işek şaqığan tauış
işetälär:



Äsäy,
as! Atay, as! Bıl — bez, hezzeñ balalarığız!
Bez öşönök. Bez asıqtıq,— tip hamaqlay
ikän işek artındağı tauıştar. Äbey menän
babay üz balalarınıñ tauışın tanıp
qala. Ämmä qolaqtarı işetkängä küñeldäre
ışana almay, ti.



Ä-ä,
yuq! hez bezzeñ balalar tügel, hez bit
nindäyzer yolqoştar! Häyırselär,
telänselär!— ti ikän babay asıulanıp.



Bezzeke
ikänhegez — äytegez: hezzeñ isemdäregez
kem?— tigän tamam aptıranğan äbey zä.



Ballıbikä!
Ballıbatır!— tip şatlanışıp hörän­lägän
bılar.— Tanınığızmı inde? Asığız tizeräk!



Yuq,
tanımanıq!— tigän yauaptı işetkäs,
üzzäreneñ häldären añlata başlağandar.—
Bez yolqoştar tügel, bezzeñ hez birgän
keyımdärebez şulay özgölänep, ılyırap
tuzıp böttö, hez teyäp yıbärgän baylıqtı
la, mal-tıuarzı la astan ülmäs ösön bez
küptän hatıp aşanıq. Niñä ışanmayhığız?—
tip işek aşa ilaulaşa ikän bılar. Işek
haman da asılmağas, üzzäreneñ bıl öyzä
bala saqta kisergän iñ bähetle mäldären
höyläp añlata başlağandar. Äbey menän
babayzıñ da küzzärenä yäştär tulğan.
Ämmä ular balaların öygä indererzän
alda ber yabay ğına häylä qoralar.



Şulay
itep, ular işek kelähen ısqındıra la
üzzäre türzäge urınğa barıp huzılışıp
yatalar.



Bez
häzer hezze qaray almaybız, haulıq ta,
kös tä böttö. Qulığızzan kilhä, üzegez
donya kötögöz, kilmäy ikän, äyzägez,
bezzeñ yanğa yatığız: bergäläp üläyık.
Bez — qartayıuzan, hez yalqaulıqtan
ülerhegez,— tigändär.



Nişlähen
inde, üz ata-äsähenä häyırseläp qaytıp
yığılğan bıl balalar, üler häl yuq bit
inde, telähä-telämähä lä, tamaqqa
beşergändär, säy qaynatqandar, tüşäkkä
taşıp, ata-äsähen aşatqandar. Şulay
äkrenläp eşkä öyränep kitkän bılar.
Ular tamam yıgärlänmäyınsä, äbey menän
babay urındarınan tormağan Şulay, huñlap
bulha la, üz hataların tözätkän ular.







Batşa
ulı



Boron-boron
zamanda ber ildä ber batşa yäşägän. Unıñ
ös qızı, ber taz ulı bulğan. Şul uq vaqıtta
ikense ber batşalıqta qız batşa yäşägän.
Batşa üzeneñ ulına qız batşanı alıp
birmäk bulğan. Tik ul bıl telägen ütäy
almay ülep kitkän.



Batşa
ülgäs, unıñ ös qızı la keyäügä kitkän.
Taz üzeneñ apayzarın kem alıp kitkänen
dä belmäy torop qalğan. Taz, atahı ülgäs
tä, qız batşanı üzenä käläş itep alıu
turahındağı uyınan kire qaytmağan.
Qarsığa tüşle, quyan qolaqlı, yalbır yallı,
ozon qoyroqlo, säğätenä hikhän saqrım
yul ala torğan atın menep, qız batşa yanına
kitkän. Bik ozaq barğandan huñ yıraqta
ber qala kürengän. Qalağa yıtkäs, qala
sitendäge ber zur ğına yort yanına kilep
tuqtağan. Öyzöñ täzrähen asıp, ber qız
qarap ultıra ikän. Taz unıñ yanına kilep:



Ey,
hılıu qız, miñä esergä hıu bir äle, —
tigäp. Qız hıu alıp birgän, yıgetteñ kem
bulıuı, qayza barıuı



turahında
horaşqan. Taz üzeneñ batşa ulı bulıuın
äytkän, atahı ülgäs, apalarınıñ keyäügä
sığıuzarı, üzeneñ qız batşa yanına kitep
barıuı turahında höylägän. Şunda bıl
qızzıñ üzeneñ olo apahı ikänlegen
belgän. Apay menän qustı qosaqlaşıp,
ilap alğandar. Qız tazzı öyönä alıp
kergän, atın kelätkä biklägän,
aşatqan-esergän. Taz yıznäheneñ qayza
eşläüyen, eştän qasan qaytıuın horaşqan.
Apahı keyäüyeneñ qoyaş sıqqas eşkä kiteüyen,
qoyaş batha, eştän qaytıuın äytkän.



Qoyaş
bayığan. Yıznähe eştän qaytır vaqıt
etkäs, tazzı apahı yäşerep quyğan. Olo
apahınıñ keyäüye eştän qaytqan da:



Uf,
uf, äzäm yıse sığa, qayza ul? Sığar, aşayım!
— tigän.



Şul
erzä qatını:



Ägär
zä ul äzäm mineñ qustım bulha, ni eşläter
ineñ?— tip horağan.



Min
hineñ qustıñdı aşamas inem, qunaq iter
inem, — tigän keyäüye. Apahı tazzı yäşergän
urınınan sığarğan. Tazzı bik nıq
hıylağandar. Irtä menän taz yulğa sığırğa
bulğas, apahı uğa aşyaulıq birgän dä:



Ägär
aşarıña böthä, şunı aldıña yäy, bötä
nämä aldıñ-da bulır, — tigän.



Taz
apahı menän yıznähenä quray birgän.



Kön
hayın irtä menän şul qurayzı öröp
qarağız, ägär zä min tere bulham, höt
tamır, ülgän bulham, qan tamır,— tigän
dä taz, apahı, yıznähe menän haubullaşıp,
atına menep, yulğa sığıp kitkän.



Ay
kitkän, yıl kitkän, bara torğas, ber
qalağa barıp yıtkän. Barıp yıtkäs tä, qala
sitendäge ber zur yort yanına tuqtap,
täzränän qarap ultırğan ber qızzan hıu
horap eskän. Bıl qızğa la üzeneñ başınan
ütkändären, qız batşa yanına kitep
barıuzarın höylägän. Bıl qız tazzıñ
urtansı apahı bulıp sıqqan. Apahı tazzıñ
atın kelätkä bikläp quyğan, üzen bik
nıq qunaq itkän. Ul yıznäheneñ ay menän
eş iteüyen: ay tıuha, eşkä kiteüyen, ay
bayığas, eştän qaytıuın belgän. Ay
bayığan. Urtansı apahı keyäüyeneñ eştän
qaytır vaqıtı yıtkäs, tazzı yäşerep
quyğan. Keyäüye eştän qaytqan da:



Uf,
uf, äzäm yıse sığa. Qayza ul? Sığar, häzer
aşayım! — tigän. Urtansı apahı:



Ägär
zä mineñ qustım kilgän bulha, ni eşlär
ineñ? — tip horağan. Keyäüye qunaq iteren
beldergäs, tazzı yäşergän urınınan
sığarğan. Tazzı qunaq itkändär. Irtä
menän taz yulğa sığırğa yıyına başlağas,
apahı tazğa közgö birgän dä:



Bına
hiñä közgö. Yanıña halıp quyhañ, bötä yır
közgö keüyek yaltırap toror, yaqtı bulır,
— tigän. Taz:



Ägär
zä min ülgän bulham, min ultırğan yırzän
stepağa qan yauır, tere bulham, şul köyönsä
toror. Kön hayın qarap toroğoz, — tigän
dä, haubullaşıp, yulğa sığıp kitkän.



Ay
kitkän, yıl kitkän, bik ozaq barğandan
huñ, ber qalağa barıp yıtkän, qala sitendäge
ber yort yanına tuqtap, täzränän qarap
ultırğan ber qızzan hıu horap alıp
eskän, höyläşä, horaşa torğas, taz qızzıñ
üzeneñ kese apahı ikänep belgän. Ular
ber-berehen tapqanğa qıuanıp, ilaşıp,
öygä kergändär. Apahı qustıhın aşatqan,
esergän, keyäüyepeñ yıl menän eş iteüyen:
el sıqha, eşkä kiteüyen, yıl basılha, eştän
qaytıuın äytkän.



Bına
ber vaqıt yıl basıldı, ti. Apahı tazzı
yäşerep quyğan. Tege qaytıp töşkäs:



Uf,
uf, äzäm yıse sığa. Qayza ul? Kilter, häzer
aşayım! — tigän.



Ägär
ul äzäm mineñ qustım bulıp sıqha, ni
eşläter ineñ? — tip horağan irenän.



Qunaq
iter inem, — tigäs, apahı tazzı kürhätkän.
Qunaqtı bik häybät itep hıylağandar.
Irtägehen irtä menän taz yulğa yıyınğan,
şul saq kese apahı uğa ber göl birgän
dä:



Bına
oşo göldö quyhañ, muzıka tauışı sığır,
— tigän. Taz:



Kön
hayın kis menän yondozzo sığıp isäplägez.
Ägär zämin tere bulham, yondozzar hanı
yop bulır, ülgän bulham, taq bulır. Şunan
mine ezläp sığırhığız, — tip äytkän dä,
huşlaşıp, yulğa sıqqan.



Barğan,
barğan, bik ozaq vaqıt barğandan huñ,
qız batşa batşalığına barıp yıtkän.
Qalanıñ sitendäge ber öygä kergän. Öyzä
qyrt menän qarsıq qına torğan. Ularğa
taz bıl qalağa ni ösön kileüye turahında
höyläp birgän dä qarttı qız batşağa
yausı itep yıbärgän. Qart, qız'batşa yanına
barıp, bötä bulğan häl-ähüälde höylägän.
Qız batşa, tazzıñ üzenä kilergä quşıp,
qarttı qaytarıp yıbärgän.



Ikense
kön irtä menän taz, üzeneñ atıp menep,
qız batşağa kitkän. Barıp yıtkän. Qız
batşa tazzı bik mısqıl itep qarşı alğan.
Tazzan kölgän-kölgän dä, atın ber kelätkä
biklätep, üzen törmägä yaptırğan. Taz
törmägä barıp kerhä, küzgä ber nämä lä
kürenmäy, bik qarañğı, ti. Unda-bında
ıñğırau tauışı işetelä, ti. Kesähenän
közgönö alıp halğan ikän, törmä ese
yap-yaqtı bulıp kitkän, bötä yır közgö keüyek
yaltırap tora, ti. Taz bik küp keşeneñ
törmälä asqa ülgänen, kübeheneñ hälhez,
ülergä yatıuın kürgän. Ul közgö yanına
göldö quyğan. Törlö muzıka uynay başlağan.
Muzıka tauışına bötä ülgän keşelär
terelep, torop ultırğandar. Taz aşyaulıqtı
yäyıp yıbärgän, aşamlıq tauzay öyölöp
kitkän. Bötähe lä bergä ultırıp, aşay-esä,
höyläşä başlağandar. Törmäläge bötä
halıq, taz keüyek äylänergä kilep, qız
batşa tarafınan törmägä yabılıp quyılğan
keyäü yıgettär ikän.



Törmä
esendäge tauışqa törmä qarauılsıları
aptırağandar za törmäne asıp qarağandar.
Qarahalar, törmä ese yap-yaqtı yaltırap
tora, keşelär bötähe lä tere, aşap-esep,
uynap-kölöp ultıralar, muzıka uynap
tora. Bıl ni häl? Qarauılsılar bik nıq
ğäcäplängändär zä qız batşağa yugerep
barıp äytkändär. Qız batşa tazzı üzeneñ
yanına kilterergä quşqan. Taz barmağan.



Qız
batşa üze kilhen, min halıqtan ayırılmayım,
— tigän.



Qız
batşa üze kilgän. Törmäläge bıl küreneşte
kürep hayran qalğan, tazzı üzeneñ yanına
alıp kitergä bulğan. Läkin taz, riza
bulmayınsa, qız batşağa ber şart quyğan.



Ägär
zä törmäläge bulğan bötä halıqtı irekkä
sığarhañ, min hineñ yanıña baram, — tigän.
Ni eşlämäk käräk, qız batşa, auırhınıp
bulha la, bötä halıqtı irekkä sığarğan.



Taz
qız batşağa kitkän. Barğas ta östälgä
közgönö quyğan ikän, şunda uq bülmä
yaltırap kitkän. Göldö ultırtqas, muzıka
uynay başlağan. Aşyaulıqtı yäygän ikän,
yäneñä nindäy azıq käräk, bötähe le bar,
ti.



Taz,
qız batşağa äylänep, unıñ menän tora
başlağan. Ber kön taz yort tirähendä
yörögändä qız batşanıñ un ike keläte
barlığın, bıl kelättärzeñ barıhı la
yozaq menän bikle bulıuın kürep qalğan.
Ul kelättär esendä nimä bulıuın belergä
tırışqan. Öygä kerep, qız batşanan un
ike kelätteñ dä asqısın alğan. Qız batşa
tazğa un ber kelätte genä asıp qararğa
quşqan, un ikense kelätte asırğa röhsät
itmägän.



Ägär
zä ul kelätte ashañ, hin dä, min dä häläk
bulırbız, asma, — tigän. Taz, un ikense
kelätte asmasqa hüz birep, asqıstarzı
alıp sığıp kitkän. Ul un ber kelätte
asıp qarağan, bıl kelättärzeñ här berehe
altın-kömöş menän tulğan ikän. Tazzıñ
un ikense kelätte lä asıp qarağıhı
kilgän, unıñ esendä nimä bar ikänen
belergä tırışqan.



Telähä
ni bulhın, asayım äle,— tigän dä kelätte
asqan. Asha, unda ber deyıü päreyı
sitlektä köygä ultıra ikän. Işek asılıp,
aldındağı tazzı kürgäs, deyıü päreyı
bik nıq itep körhöngän, tazzan hıu horap
yalına başlağan. Taz ös märtäbä hıu alıp
kilep esergän ikän, deyıü päreyı sılbırzı
özöp, tup-tura öygä kerep kitkän. Öyzän
qız batşanı alıp sıqqan da urmanğa
sapqan. Taz öygä kerhä, käläş yuq. Ni
eş-lämäk käräk, taz uq-hazağın alıp,
hunarğa kitkän. Yulda ber asqa ülergä
yatqan ette osrata, unı yälläp, aşatıp,
üze menän bergä alıp kitkän. Ber az
barğas, ber öyräk osrata, unı la üze
menän bergä alıp kitkän. Ber azzan huñ
urman esendä ber kül kürengän, taz şunda
tuqtap, qarmaq halıp, häl yıymaq bulğan,
qarmaq halha, ber ğäcäp matur balıq
eläkkän. Balıq keşe keüyek telgä kilgän
dä:



hin
ebär mine! Min hiñä qasan da ber vaqıt
käräk bulırmın, — tigän.



Taz
balıqtı yıbärgän dä öyönä kire qaytqan.
Qaytha, käläş haman da yuq. Ber-ike kön
ütkäs, taz käläşen deyıü päreyı qulınan
alıu ösön, yulğa sıqqan. Ber azzan huñ
deyıüzeñ yortona barıp yıtkän. Deyıü
öyzä bulmağan. Şunan fayzalanıp, taz
käläşep alıp qasa. Üz öyzärenä kilep
eter saqta ğına arttarınan kilep yıtep,
deyıü qız batşanı tartıp alğan da tazğa:



Ikense
märtäbä barahı bulma, yaqşı bulmas, —
tigän. Deyıüzeñ bıl hüzenä qaramay, taz
tağı la käläşe artınan



kitkän.
Barha, deyıü öyzä yuq. Ul käläşen ala la
qasa. Öyzärenä kilep yıter saqta ğına
deyıü qıuıp yıtä. Qıuıp yıtep, tazzı ülterä
lä qız batşanı alıp kitä.



Tazzıñ
apaları menän yıznäläre, taz äytkänsä,
qurayzı öröp qaranılar — här vaqıt qan
tamdı, ti; yondoz hanahalar — här vaqıt
taq sıqtı, ti; tazzıñ ultırğan yırenän
genä stenağa qan yauzı, ti. Ular, aptıraşıp,
bergä yıyılıp, keşe tereltä torğan hıu
menän yıuğandar ikän, taz terelgän dä
quyğan. Apaların kürgäs, ul:



O-o-o!
Bik ozaq yoqlap kitkänmen dä, — tigän.
Uğa qarşı apaları:



Eyı,
eyı, bik ozaq yoqlanıñ. Ägär zä bez
kilmägän bulhaq, mäñge yoqlar ineñ. Bez
kilep kenä hine yoqoñdan uyattıq. hin
nisek bınday hälgä qaldıñ? — tigändär.
Taz üzeneñ başınan ütkändären höyläp
birgän. Şunan huñ apaları tazğa qızzı
deyıüzän nisek itep alıu yulın öyrätkändär:



Urmanda,
yul satında ber zur, käkere üskän imän
bulır. Şul imän başında ber handıq bulır,
şunı alıp vatırhıñ. Unıñ esenän ber quyan
sığıp sabır, eteñde yıbärep tottor. Et
totqas, quyan öyräk bulıp hauağa osor,
unıñ artınan öyrä-geñde osor. Ul qıuıp
ethä, öyräk yomortqağa äylänep hıuğa
töşör. Bına şul hıu esenän yomortqanı
alıp, hıtıp, unıñ esendäge enäne hındırğas
qına, deyıü päreyı üler. Unıñ yäne şul
enä esendä, — tigändär. Üzzäre qaytıp
kitkändär.



Taz
apaları öyrätkänsä eşlägän. Eten, öyrägen
alğan da yul satındağı käkere imände
ezläp tapqan. Imän başına menep, handıqtı
alıp töşkän, handıqtı yırgä huğıp vatha,
unıñ esenän ber quyan sığıp qasqan. Et
quyan artınan sapqan. Inde tottom tigändä
genä, quyan, öyräk bulıp, hauağa osqan.
Unıñ artınan yıgetteñ öyräge kütärelgän.
Barıp yıtep, inde tottom tigändä, öyräk
yomortqa bulıp, hıuğa töşkän. Taz,
yomortqanı nisek alırğa tip, qayğırıp,
yar buyına kilhä, uğa älege altın balıq
yözöp kilgän. Taz üzeneñ qayğıhın äytep
birgäs, altın balıq hıu töbönä yözöp
kitkän dä bötä balıqtarğa yomortqanı
ezlärgä quşqan. Yomortqa tabılğas, altın
balıq unı tazğa kilterep birgän. Taz
yomortqanı hıtqan, unıñ esendäge enäne
alıp hındırğan da deyıü yortona kitkän.
Barha, deyıü öyzä ikän. Tazzı kürgäs tä,
deyıü:



Inde
min qartayzım... — tigän dä ülgän dä
quyğan.



Taz
qız batşanı alıp qaytqan. Bötä tuğandarın
tuyğa saqırğandar. Qız batşa menän taz
telhezzärze telle, küzhezzärze küzle
itkändär, halıq arahında zur ihtiram
qazanıp, äle lä bergä yäşäyzär, ti.



 







Batşa,
eget, acdaha



Boron-boron
zamanda ber batşa bulğan. Unıñ ber qatını
bulğan. Bala-sağaları bulmağan.



Ber
vaqıt batşa üzeneñ ğäskäre menän auğa
sığıp kitkän. Bik yıraq kitkändär, şul
hätle ese ildärgä barıp yıtkändär, -bik
qatı hıuhağandar, hıu ezläp yöröy torğas,
ber qozoqqa barıp sığalar. Ğäskäre, esep
tuyıp, qozoq ergähenän kitkäs, batşa
üze hıu esä başlay, hıu esep torha,
el-dauıl quptarıp ber acdaha kilep sığa
la batşağa:



Niñä
mineñ hıuımdı äsäheñ? Häzer üzeñde lä,
ğäskäreñde lä yuq itäm! — tip qısqıra.



Batşa
qurqa başlay, ni eşlärgä belmäy, aptırap
tora.



Alış
barmı, köräş barmı? — ti acdaha. Batşa
eñeläsägen belä:



Alış
ta yuq, köräş tä yuq,— ti.



Yaray,
ulay bulğas, hineñ artıñda ber nämäñ
bar, şunı birhäñ, hau qaytahıñ, birmähäñ,
min hine häzer ük aşayım,— ti acdaha.



'Batşa
uylay-uylay, uylap osona sığa almay.



Mineñ
artımda qatınımdan başqa ber nämäm dä
yuq,— ti batşa.



Artıñda
ber nämäñ bar, şunı bir,— ti acdaha.



Ulay
bulğas, yaray,—ti batşa,—tik üzemde
qaytar,—ti. Acdaha ber yazıu töröp birä,
batşa qul quya.



Bıl
qağızzı tağatma, yuğalta kürmä, haqlap
tot, öyöñä qaytqas uqırhıñ! — ti zä
acdaha kilgän yağına osop kitä. Batşa
üzeneñ ğäskäre yanına saba. Ğäskärenä
barıp yıtä lä:



Mineñ
artta nimäm bar, kem belä, şul sığıp
äythen,— ti.



Ğäskäre,
aptırap:



Bez
ber nämä lä belmäybez,— tip tik tora.



Şunan
batşa ğäskären borop, kire qaytıp
kitälär. Qaytıp inhälär, batşa ni küze
menän kürhen, şul hätle hılıu ber ulı
bar. Batşa bik şatlana, hatta deyıü menän
bulğan hälde lä, qağızzı la onota.



Ay
artınan ay ütä, yıl artınan yıl ütä,
bılar şulay rähätlänep yäşäp yatalar.
Tege malay zuraya, un ös yäşkä yıtä. Malayzı
uqırğa birälär. Ul şul hätle yaqşı uqıy.



Ber
köndö ataları yoqlap bötälär, tege
malayzıñ, ällä ni eşläpter, his tä yoqoho
kilmäy. Yoqlay almağas, malay atahınıñ
kesälären aqtarırğa totonop kitä.
Kesänän deyıü birep qaldırğan tege
qağız kilep sığa. Malay qağızzı ala la
tağatıp uqıy başlay. Uqıy, uqığan hayın
aptıray bara. Qağızza bötähe lä yazılğan
ikän: «Malayıñ un higez yäşkä yıtkäs tö,
miñä birerheñ»,— tigän ikän.



Malay
ilay başlay, ey ilay, ey ilay, ti. Ilap-ilap,
tege qağızzı totop yatıp torha, şul köyö
yoqlay za kitä. Tañ ata. Atahı torop,
ulın qaraha, ulınıñ ber qağız totop
yatqanın kürä. Deyıü birgän qağızzı
tanıp, batşa:



Ey,
ulım, üzemdän buldı şul,— ti zä qağızzı
ikense urınğa yıyıp quya.



Malay
yoqonan tora la:



Tege
mineñ qağız qayza? — tip horay. Batşa:



hineñ
nindäy qağızıñ bulhın? — ti. Malay
atahınıñ yanına kilä lä ilay başlay.



Yaray,
atay, hin mine ayaedahağa birgänheñ ikän,
tanma, bötähen dä uqınım,— ti. Atahı
tıñlap tora la:



Eyı,
ulım, şulay *gura kilde şul,— tip eşteñ
nisek bulğanın ulına höyläp birä.



Tağı
la ber nysä yıl ğümer uzıp kitä. Malayğa
un higez yäş tula. Uğa deyıügä kitergä
vaqıt yıtä.



Yaray,
atay,— ti yıget,— min kitäyım. Miñä bötmäs
azıq menän tuzmas ayaq keyıme biregez.



Malayğa
bötmäs azıq, tuzmas ayaq keyıme tabıp
birälär. Ata-äsähe menän huşlaşıp sığıp
kitä. Auıldı sıqqas ta, ber mäskäy äbeygä
osray. Yıget äbeygä qayza yul alğanın
höyläp birä. Mäskäy:



Min
ber nämä lä belmäyım, minän arı ber
apayım bar, şul belhä, bölör,— ti.



Eget
arı kitä. Kitä torğas, mäskäy äbeyzeñ
apahına barıp sığa. Tege äbeygä lä höyläp
birä. Äbey:



Minän
arı ber apayım bar, şul hiñä yul öyräter,
şuğa bar, ti.



Eget
tağı la kitä. Kitä torğas, iñ olo mäskäy
äbeygä barıp sığa.



Äbey,
min şulay-şulay, şunı ezläp kitep baram,
belmäyheñme? — ti.



Eyı,
ulım,— ti äbey.— Min unı bik asıq beläm.
Tik hin barırhıñ, ul hine aşar şul,— ti.



Ni
eşläyheñ,—ti yıget,— hüz quyışqas,
barırğa käräk. Aşaha, aşar,— ti.



Şul
erzä äbey yıgetkä aqıl öyrätergä bula.



Deyıüzeñ
qırq qızı bar,— ti.— hin iñ elek atayıñ
hıu eskän qozoqqa bar. Şul qozoqtoñ
artında ber yılğa bulır, şul yılğanıñ
artına bar za, ber soqor qazıp, esenä
inep yat. Yata torğas, utız tuğız torna
kilep sığır. Ular hıu buyına kilep
töşörzär zä sisenerzär. Sisengäs, ular
şul hätlehılıu qızğa äylänerzär, şul
hätle kölöşörzär, hineñ şul hätle qarağıñ
kiler, tik hin qarama,— ti.— Ular hıu
töşöp bötörzär zä kiterzär. Ular kitkäs
tä, ber yañğız torna kiler, sisenep qoyona
başlar, hin ırğıp qına tor, qultığıña
unıñ. torna tunın qıstır za kitep barğan
keşe bul,— ti äbey.— Azağın tege torna
üze beler.



Eget
sığıp kitä. Atahı hıu eskän qozoqqa
barıp yıtä. Bıl qozoqtoñ artında sıltırap
qına yılğa ağıp yata ikän. Yıget kilä lä,
äbey öyrätkänsä, soqor qazıp yata. Yıget
yata torğas, utız tuğız torna kilep töşä.
Sisenhälär, hılıu qızğa äylänälär, hıuza
qoyona başlayzar. Bılar şul hätle
kölöşälär, yıgetteñ qarağıhı kilä başlay.
Şulay za ul äbey öyrätkänsä-eşläy:
qaramay, tik yata. Utız tuğız torna,
qoyonop bötkäs, osop kitä. Ular osop
kitkäs, küp tä tormay, ber yañğız ğına
torna kilep töşä. Kilep töşöp, torna
tunın sisä lä qızğa äylänä. Yıget ırğıp
qına tora la, tegeneñ torna tunın qultıq
astına qıstırıp, yähät kenä kitä başlay.
Qız kürep qala.



Tuqta,
eget, qayza barahıñ? Mineñ torna tunımdı
birep kit! — tip qısqıra. Yıget,
belmämeş-işetmämeş keşe bulıp, tik bara
ikän. Qız tağı la qısqıra. Şunan yıget
kilä lä qızğa torna tunın birä. Qız
egettän:



Qayzan,
ni ösön kildeñ? — tip horaşa. Yıget barıhın
da tükmäy-säsmäy höyläp birä.



Ey
eget, yıget, barhañ, hine atayım aşay inde
ul. Yaray, hin häzer bezzeñ torğan yaqqa
bar, ber iş qırq öy bulır, şul öyzärze
hisaplap bar. Qırqınsı öy mineke bulır,
şul öygö in. Yañılışmay hisapla, ägär
yañılışhañ, ikense öygä inerheñ, ä unda
hine aşarzar,— ti qız.



Eget
kitä. Kilhä, ber iş kenä qırq öy tezeleşep
qarap ultıra. Şul hätle yämlelär, küzzeñ
yauın alıp toralar, ti. Yıget hisaplay
başlay. Hisaplap kilä-kilä utız tuğız
öyzö hanay za qırqınsı öygä inä. Inhä,
älege qız ultıra.



Yä,
eget, kildeñme? — tip horay qız.



Kildem,—
ti yıget.



Yaray,
kildeñ, hin häzer atayımdarzıñ öyönä
bar. Täüzä äsäyımä küreş, huñınan atayıma
küreşerheñ. Ägär zä täüzä atayıma
küreşhäñ, ul hine aşar,— ti.



Eget
kitä. Öyzärenä barıp kerä lä haulıq
horaşa.



Yä,
eget, kildeñme? — ti -acdaha.



Kildem,—
ti zä yıget acdahanıñ qatınına barıp
küreşä, huñınan ğına acdahağa küreşä.



hi
ättägenähe, niñä uğa täüzä küreşteñ,
miñä küreşmäy,—tip, acdaha ireşä başlay.—
Yaray,— ti,— min Hiñä ber eş quşam, şunı
eşlä. Bar, qomğa barıp, qomdan käbän öy,—
ti. Yıget ilap sığıp kitä. Qız bınıñ
ilağanın kürä lä:



Niñä
ilayhıñ? — tip horay.



Acdaha
miñä qomdan käbän öyörgä quştı, şuğa
ilayım, nisek eşläyım huñ? — ti yıget.



Yaray,
qayğırma, yıget, unıñ ösön. Yat ta yoqla,—
ti qız. Yıget yoqlarğa yata. Qız tışqa sığa
la äse itep hızğırıp



«bärä.
Ber vaqıt utız tuğız qız kilep yıtte, ti.



Barığız,
qomdan käbän öyögöz,— tip boyora qız
tegelergä.



Qızzar:



Bula
ul,— tip yugereşep kitep tä baralar.
Irtänsäk qız yıgette:



Bar,
käbändär yanına köräk alıp bar za yaq-yağın
hılap-hıypap yörögän bul,— tip uyata.—
Atayım kilep qaraha: «Minän yuqtı
eşlätäheñ»,— tip äyt tä körägeñ menän
tört tä yıbär. Ul ıuılır za kiter,— ti.



Eget
köräk ala la kitä. Kilhä, qomdan käbän
tora. Yıget käbändeñ yaq-yağın hıypaştırırğa
totona. Şul arala acdaha kilep yıtä. Kilep
aptırap qarap tora. Üze estän genä: «Bıl
nisek eşläne ikän? Inde ni häl itäyım,
aldap bulmanı bit ette»,— tip uylay
ikän.



Eget
acdahağa qaray za: — Ey, minän yuqtı
eşlätäheñ,— tip, köräge menän käbängä
örtä lä yıbärä. Käbän ıuıla la töşä.



Yaray,—
ti acdaha,— inde qırq arqan iş qomdan!
Deyıü qaytıp kitä, yıget uyğa batıp
aptırap torop qala.



Inde
bını nisek eşlärgä? — ti zä ilap qaytıp
kitä.



Niñä
ilayhıñ? — tip horay qız.



Qomdan
qırq arqan işergä quştı,— ti yıget.



Qayğırma
unıñ ösön, yat ta yoqla,— ti qız.



Eget
yatıp yoqlay. Qız, tışqa sığıp, hızğırıp
ebärhä, utız tuğız qız kilep yıtä.



Barığız,
qomdan qırq arqan işegez,— ti qız.
Irtänsäk qız yıgette uyata:



Tor,
atayım barıuğa arqandarzı ipläşterep
yörö,—ti. Yıget barha, qomdan qırq arqan
işelep quyılğan. Bara la,



şularzı
ipläşterep yörögän bula. Acdaha kilä.
«Bıl nisek eşläne ikän?» — tip aptıray.
Eget:



Ey,
minän yuqtı eşlätäheñ,— ti zä, arqandarzı
törtä lä yıbärä. Arqandar ıuılıp bötä.



Yaray,
hin inde ber küper tözö,— ti acdaha.—
Ul mineñ öyzöñ möyöşönän başlanhın, üze
şul hätle häybät bulhın: ber yağınan bal
aqhın, ber yağınan höt aqhın, muzıka uynap
torhon, maşinalar ber tuqtauhız yöröp
torhon,— ti.



Eget,
bik nıq qayğırıp, öyönä qaytıp kitä.
Qaytqas, qız yıgettän:



Yä,
tağı la nimä quştı? — tip horaşa. Yıget
tükmäy-säsmäy barın da höyläp birä.



Qayğırma,
eget,— ti qız,— yat ta yoqla.



Qız,
sığıp, äse itep hızğırıp yıbärhä, utız
tuğız qız kilep yıtä. Qız ularzı eşkä
quşa. Irtänsäk qız yıgette uyata:



Bar,
küper östöndä baltañdı totop yörögän
keşe bul,— ti. Yıget kitä. Küper östöndä
baltahın totop, qağıştırıp-huğıştırıp
yöröp yatqan bula. Acdaha kilhä, ise kitä:
öyzöñ, ber möyöşönän alıp küper tözölgän,
küperzeñ ber yağınan bal, ikense yağınan
höt ağa; muzıka uynap, maşinalar yöröp,
keşelär, bazarzağı keüyek, gäülägpep,
qaynaşıp toralar. Qarap tora torğas,
acdahanıñ şau-görgä qolağı tona başlay.



Eter,
bötör inde,— tip qısqıra ikän yıgetkä.



Eget
törtöp yıbärhä, küper yuqqa sığa. Acdaha
la, yıget tä öyzärenä qaytıp kitälär.



Yaray,—
ti qız,— inde atayım hine üzenä saqırır.
Utız tuğız garmun bulır, meyıs arahında
ber iske tustaq ultırır. Atayım hiñä:
«Ber garmundı alıp uyna!» — tip äyter,
hin tustaqtı alıp, şunı garmun itep
uynarhıñ.



Ber
vaqıt acdaha yıgette saqırıp ala la:



Ana,
ulım, utız tuğız garmun ultıra, telägäneñde
alıp uyna. Sit ildä yöröp, üz köyzäreñde
hağınıp kitkänheñder,— ti.



Miñä
anau tustaq ta yaray, min garmun uynay
belmäyım,— ti zä yıget tustaqtı barıp
ala.



Ey,
susqa, hiñä ul iske tustaq niñä käräk,—
tip qısqıra deyıü. Tustaq tigäne tege
qız bulıp sığa.



Yaray,—
ti qız, öyzärenä qaytqas,— bınıhınan
da qotoldoñ inde. Irtägä atayım hine
tağı la saqırıp alır: «Utız tuğız
skripkanıñ berehen alıp uyna!»—tiyer.
hin meyıs artında torğan ber qorsañğı
ğına bäräste alırhıñ,—ti.



Irtägehen
irtük acdaha yıgette saqırtıp ala. Yıget
barha, küzzeñ yauın alıp utız tuğız
skripka elenep tora, ti. Acdaha yıgetkä
skripkanıñ berehen alıp uynarğa quşa.
Eget:



Miñä
bınau qorsañğı bäräs tä yarar,— ti zä
bäräste kütärep alıp sığa la kitä.
Bäräste alıp qaytıp yıbärhä, tege qız
bula la quya.



Yaray,
eget,— ti qız,— bınıhınan da qotoldon.
Inde iñ huñğıhı, iñ auırı qaldı,— ti.—
Unıhgaan qotolhañ, bötönläygä qotolahıñ.
Atayım hine tağı la saqırtıp aldırır.
«Bına qırq kügärsen ultıra, arahınan
üzeñ telägände haylap al!» — tiyer. Atayım
qaramağanda gına min iñbaşımdı soqormon,
hin mine şunan belerheñ,— ti.



Acdaha
egette saqırtıp ala. Yıget kilhä, barı
la ber tös qırq kügärsen ultıra.



Yä,
haylap, berehen ala hal,— tip acdaha
egetkä qarağan arala, tege qız iñbaşın
soqoy halıp ala. Yıget tiz genä şul
kügärsende barıp tota.



häy,
susqa malay, ikensehen alhañ ni bula? —
tip qısqırına acdaha.



hiñä
barıber tügelme ni? — tip yıget kügärsende
alıp qaytıp kitä. Qaytqas ta, qız:



Yaray,
bötähen dä eşläneñ. Inde atayım hine
üze aşay almanı, beräy mäskäyzän aşatırğa
uylar. Bez bıl äyzän kitäyık, — ti.



Bılar
örlökkä ösär tapqır tökörälär zä qasıp
sığıp kitälär. Ber vaqıt acdaha:



Yoqlağandarın
kötöp tor za üzzären aşap sıq, — tip
tege öygä mäskäyze yıbärä.



Mäskäy
kilep tıñlaha, sutır-sutır kilep höyläşep
ultırğan tauış sığa, ti. Tän buyı kötöp,
tauış tınmağas, mäskäy qaytıp kitä.



Aşarhıñ,
aşamay ni, ular tönö buyı höyläşep ultıra
bit, — ti.



Şulay
itep, tege ös tän kilä. Dürtense tän
kilhä, tauış yuq. Öygä inhä, qız za, yıget
tä yuq. Mäskäy, aptırap, barıp acdahağa
äytä:



Aşarhıñ,
aşamay ni, keyäüyeñ dä, qızıñ da qasqan!
— ti.



Ah,
ülät huqqırzarı, — ti zä acdaha bötä
ğäskären qız menän yıgette ezlätergä
ebärä.



Ber
vaqıt qız arttarınan qıua kilgän ğäskärze
kürep qala. Şunan bıl üzen dä, yıgette lä
iskerep bötkän tirmän taşı itä lä quya.
Ğäskär, tirmän taşı yanına yıtkäs: «Acdaha,
nimä kürhägez zä alıp qaytığız» —
tigäyne tiyeüyen, bıl iske tirmän taşın
ni eşlätäheñ inde? — tip höyläşälär.
Totop qarahalar, tirmän taşı vatılıp
bara, ti.



Tegelär
tirmän taşıp almay qaytıp kitälär.
Acdaha:



Tottoğozmo?
— tip horay.



Yuq,
yul buyında ber iske tirmän taşı kürgäynek,
unı almanıq, — tizär.



Ih,
hez, niñä almanığız, östö qızım, astı
keyäüyem ine! Barığız, inde nimä kürenhä
lä, alıp qaytığız, — tip ğäskären kire
ebärä.



Acdaha
ğäskäre yaman yau bulıp kilä ikän. Qız,
ğäskär kilgänen kürep, tiz genä yıgette
üze nasar, üze iske, bısraq, totorğa şul
hötle sirkänes ber qıu halam itä lä quya.
Ğäskär kilep tuqtay. Tik halamdı totorğa
sirkänälär. Berehe kilep halamdıñ ber
eren soqop qaray; soqoğan yırenä genä
ber sısqan inä lä kitä. Ğäskär kire
qaytıp kitä.



Tapmanıq,
ber qıu halamdan başqa ber nämä lä
kürmänek, — tip höyläp birälär.



Ih,
hez, susqa balaları! halamı keyäüyem,
sısqanı qızım ine. Äyttem bit min hezgä,
nimä osraha la alıp qaytığız, tip.
Barığız, tağı la kitegez, nimä bulha la
alıp qaytığız, — tip acdaha tegelärze
oroşop-oroşop kire yıbärä.



Ber
vaqıt ğäskär qara tuzan bulıp sabıp
kilä, ti. Qıztiz genä yıgette iskerep,
möyöştäre töşöp bötkän mäset itä, üze
ber qart qına babay bula la quya. Üze
mäsetteñ möyöştären quyıp yörögän bula.
Ğäskär kilä lä babayzan:



Ber
eget menän ber qızzı kürmäneñme? — tip
horay.



Äy-y-y,
hez huñlanığız bit. Ular min yäş saqta,
bıl mäset yañı saqta uzıp kitkäynelär,
— ti babay.



Ğäskär
kire qaytıp kitä. Qaytqas:



Ber
mäset menän babay gına kürzek. Babayın
alır inek, mäsette nisek alıp qaytayıq,
— tizär.



Ih,
hez, asıq auızzar, beşmägändär! Qartı
qızım ine, mäsete keyäüyem ine. hezzän
bulmanı inde, üzem kitäyım, — tip, acdaha
üze sığıp kitä.



El-dauıl
quptarıp ey kilä, ti, tege, ey kilä, ti.
Unıñ kilgänen kürep, qız menän yıget
surtan bulıp hıuğa töşöp kitälär. Acdaha
kürep qalıp, zurıraq surtanğa äylänä
lä bılarzıñ arttarınan töşä. Acdaha
bılarzı ey bastıra, ey bastıra, ti. Inde
totam tigändä genä, qız hıu buyında ber
qızzıñ ker sayqap ultırğanın kürep
qala. Tiz genä sığa la qızğa:



Qotqar
bezze! Mä, mine kömöş yözök itep key.
Acdaha kilep taptıra başlaha, bırğıt
ta yıbär. Ul vaqlanıp kiter. Şul vaqıtta,
zinhar, ber biş börtögön yäşerep alıp
qal inde! — ti qız.



Qızın
kürep, acdaha kilep sığa la kömöş yözöktö
horay başlay: -



Bir
yözöktö! — ti.



Yuq,
yözök üzemdeke, — tip qız birmäy. Acdaha:



Birmähäñ,
talap alam, — tigändä genä, qız yözöktö
bırğıta la yıbärä. Yözök vaqlanıp kitä,
qız biş-altı börtögön ayağı menän basıp
alıp qala. Acdaha, ätäs bulıp, yözöktöñ
yarsıqtarın süpläy başlay. Şul vaqıt
qızı tiz genä keşe bula la ätästeñ yönön
yolqa başlay. Ey yolqa, ey yolqa, ti, bıl,
yolqa torğas, tege acdaha inälä başlay:



Zinhar,
qızım, tübämdä genä bulha la ber börtök
yönömdö qaldır inde, — ti.



Qız
haman yolqa. Şul saq acdaha:



Aşamayım,
aşamayım, zinhar, qaldır! — ti.



Qız
acdahanıñ tübähendä ber genä börtök
yönön qaldıra la yıbära. Ä üze, hıuğa
töşöp, yıgette ezläp taba. Şunan acdaha
artınan q|ytıp kitälär.



Qaytqas,
atahına barıp, yartı baylığın alıp,
egetteñ tıuğan auılına kitälär. Qaythalar,
egetteñ atahı ulın tanımay, unıñ isän
bulıuına ışanmay, ti. Yıget başınan
ütkändärze tükmäy-säsmäy höyläp birä.
Şunan huñ ğına atahı üz ulınıñ qaytıuına
ışana. Äle bulha ular bergä-bergä tatıu
ğına donya kötöp yatalar, ti.



Äkiätem
taş yökmäp kitte, üzem aş yökmäp qaldım.







Batşanıñ
ös qatını



Boron-boron
zamanda ber fäqir qart yäşägän. Ayağındağı
qatahınan başqa bütän baylığı bulmağan.
Berehenän-berehe sibär ös qızı bar ikän.
Ämmä qızzar ütä yalqau bulğandar.



Ber
vaqıt qart olo qızına qatahın meyıs
başınan alıp töşmägä quşa, qızı tıñlamay.
Urtansı qızına quşa, ul da tıñlamay.
Bäläkäy qızına quşa, unıhı la atahı
horağandı qolağına la elmäy. Babay,
asıulanıp, qızzarın öyönän qıuıp sığara.
Qızzar öyzän tezeleşep, ilaşıp sığıp
kitälär. Iñ aldan olo qızı, unıñ artınsa
urtansıhı, bäläkäyı iñ arttan bara, ti.



Bıl
vaqıtta öylänmägän ber batşa urmanda
uq atıp yöröy ikän.



Uğım
kem aldına töşhä, şul mineñ qatınım
bulır,— ti ikän. Batşanıñ uq atıuı buldı,
uğı qızzar aldına kilep tä töştö, ti.
Batşa uğın ezläp kilhä, aldında
berehenän-berehe sibär ös qız torğanın
kürä. Batşa, qızzarzıñ maturlığına
qızığıp, ösöhön dä qatınlıqqa alıp,
harayına qaytıp kitte, ti.



Ber
köndö batşa olo qatınına yılän tekmägä,
urtansı qatınına küldäk tekmägä,
bäläkäyınä ber ul, ber qız tapmağa quşıp,
säfär sığıp kitä. Baytaq vaqıt ütte, ti.
Ös qatın batşanıñ säfärzän qaytıuın
kötä. Olo qatındıñ yıläne äzer, urtansı
qatındıñ küldäge äzer, ä bäläkäy qatın
ulanğa sirläy başlanı, ti. Olo qatın
menän urtansı qatındıñ könsölögö kilä,
ti.



Batşa
unı ğına yaratır, bezgä äylänep tä
qaramas,— tip käñäşläştelär zä häylä
uylap taptılar, ti, bılar. «Ulanğa
sirlägändä küzze bäyläyzär», tip aldap,
olo qatın kese qatındıñ küzen bäyläne,
ti. Urtansı qatın, yähät kenä sığıp kitä
halıp, ettär torğan harayzan ike kösök
alıp kerze, ti. Ike bala donyağa kilgäs,
tegelär balalar urınına ike kösöktö
quyzılar za, balalarzı, miskägä halıp,
hıuğa ırğıttılar, ti. Balalar ilaşa-ilaşa
ağıp kitkändär.



Şul
vaqıt hıuğa kilgän ber äbey ağıp barğan
miskäne yarğa sığarıp asha, yañı tıuğan
ber malay menän ber qız bala yata, ti.
Balalarzı öyönä alıp qaytqan da,
tamaqtarın tuyzırıp, asıray başlağan.



Batşa
säfärzän qaytıp töştö, ti. Olo qatını
tekkän yılän batşağa bik oqşanı, batşa
uğa qimmätle büläktär birze, ti. Urtansı
qatını tekkän küldäkte lä bik oqşattı,
ti, batşa. Unıhına la qimmätle büläktär
birze, ti. Häzer sirat bäläkäy qatınğa
ette, ti. Batşa yäş qatını yatqan bülmägä
kerze, ti; kerhä, bäläkäy qatındıñ küze
bäyläüle, ergähendä kösöktär yata. Batşa
asıuınan kösöktärze izängä ültergänse
bıraqtırzı la qatının azbar bağanahına
qazaqlatıp quyzı, qoro höldägä qalğas
qına alıp ırğıtırğa boyorzo, ti.



Bıl
vaqıtta malay, ay üsähen kön üsep, yıl
üsähen ay üsep, bik sibär batır yıget
bulıp yıtä. Äbeyzeñ babayı uğa yıl yıtmäs
at birep, hunarğa öyrätä. Batşa la
qayğıhınan könö-tönö hunarza yöröy, ti.
hunarza yörögändä batşa, batır yıgette
kürep, hayran qala.



Qaytqas,
batşa qatındarına höyläy:



Ber
yunhez qarttıñ da balahı yıl yıtmäs yırän
menän hunarğa yöröy, ä hez, yunhezzär,
piyegezzeñ beregez miñä ul büläk itmäne,—
ti. Olo qatın da, urtansı qatıp da bik
qayğıra. Olo qatın äbeygä bara.
Inälep-yalbarıp, küp itep aqsa birep,
egette ülterergä quşa.



Eget
hunarzan qaytqas ta äbey uğa asıulanırğa
totona.



Uthız
qaynay torğan qazan tabıp kilterer
ineñ,— ti. Yıget yıl yıtmäs yıränenä atlana
la sığıp kitä. Ber az barğas,



el
etmäs yırän telgä kilä:



Qayğırma,
eget, min ul qazandır qayzalığın beläm.
Qazan ike tau arahında,— ti.



Ul
tau arahına keşe inä almağan ikän. Ägär
zä keşe, qazandı alırğa tip kerhä, ike
tau bergä quşılıp, kergän keşene izä lä
quya ikän.



At
egetkä uñ yaq qabırğahınan qanı sıqqansı
huğırğa quşa. Yıgetteñ atqa huğıuı bula,
at küz asıp yomğansı tau ergähenä barıp
ta yıtä. Barıp yıtkäs, at yıgetkä:



Min
häzer ike tau arahınan osop ütermen,
hin qazanğa qamsı menän huq ta, küzeñde
yom, küzeñde asahı bulma,— ti. Yıl yıtmäs
erän ike tau arahınan uqtay atılıp uza,
eget qazanğa huğa la küzen yoma.



Şul
vaqıtta qazan yıget artınan tägäräy
başlay.



Eget
qazandı tägärätep alıp qayta la tağı
la hunarğa sığıp kitä. Hunarza batşa
tağı la yıgette osrata. Qaytqas, tağı la
qatındarın ärlärgä totona. Qatındarı
tamam qayğığa qalalar. Olo qatını tağı
la äbeygä kilä, küp itep altın birä,
egette ülterergä quşa.



Egetteñ
hunarzan qaytıuı bula, äbey yomoşon
äzerläp tora.



Ike
diñgez arahında alma baqsahı üsä ikän,
ismaham, şunı alıp kiler ineñ,— ti.



Eget
el yıtmäs yırängä atlanıp sığıp kitä. Ber
az barğas, yıl yıtmäs yırän telgä kilä lä:



Eget,
qayğırma, ul alma baqsahın beläm: ike
diñgez arahında üsä, unda keşe bara
almay, keşe alma üskän utrauğa ayaq basha,
ike diñgez qotoronorğa totona, şunan
bergä kilep quşılıp, keşene yota la
quya,— ti.



Borsaq-borsaq
qandarım sıqqansı uñ yaq qabırğama huq,
utrauğa yıtkäs tä alma yaprağına huq ta
küzeñde yom.



Eget
at quşqansa eşläy. Alma baqsahı, üsep
ultırğan yırenän quzğalıp, yıget artınan
eyärze, ti. Yıget qaytıu menän baqsa la
öy aldarına kilep ultırğan.



Irtägehen
eget tağı la hunarğa sıqqan. Batşa la
hunarza yöröy ikän. Yıgette kürep, batşa
horaşmaqsı bulğan. Tik yıget tuqtalmayınsa
sabıp ütep kitkän. Batşa qaytqan da
qatındarına:



Min
eget menän höyläşep qarayım: qartayıp
ta baram, miñä ul bulmasmı ikän? — ti.



Olo
qatın tağı la äbeygä yugerep bara, küp
itep altın birä. Yıget hunarzan qaytqas
ta äbey:



Er
astında yäşäüse äüliä qızzı tabıp alıp
qaytır ineñ,— ti. Yıget atına atlanıp
sığıp kitä. Ber az barğas, at telgä kilep
bılay ti:



Barıp
etkäs tä hine yır uba başlar, şul vaqıtta
hin: «Äüliä qız, sıq!» — tip qısqırırhıñ.
Üzeñ şunda uq yır östönä qalqıp sığırhıñ.



Barıp
ette, ti, yıget. Yır uba başlağaynı, yıget:



Äüliä
qız, sıq! — tip qısqıra. Qız şunda uq
yugerep kilep tä sıqqan, yıget tä yır östönä
qalıqqan. Qız yıget ergähenä kilde lä
oşonday şart quyzı, ti:



Ägär
mineñ aqbuz attı uza alhañ, min hineke,—
tigän. Qız yalanayaq ikän. Ul itegen
keygäyne, aldına ber aqbuz at kilep tä
basqan. Yıgetteñ atı şul saq telgä kilep:



Borsaq-borsaq
qanım sıqqansı huq,— tigän. Yıget at
quşqansa eşlägän. Bılar sabışa başlağandar.
Qızzıñ aqbuz atı ber zä qalışmay, yıgetteñ
el yıtkermäs yıräne ber zä al birmäy, ti.
Şulay yän-farman sabışıp kilä yatqanda,
yul östöndä batşa kürenä. Şul yırzä qızzıñ
atı hörlögöp kitä lä, qız at östönän
osop barıp töşä. Yıget, tiz genä atınan
hikerep töşöp, qızzı qosağına ala.



Min
hineke,— ti qız. Batşa bılar ergähenä
kilä, yıgette qunaqqa saqıra.



Eget
qızzı alıp qayta, batşağa qunaqqa barırğa
yıyına başlay. Qız yıgetkä ber kügärsen,
şeşä menän hıu birä. Bıl keşene tereltä
torğan hıu ikän. Şunan qız yıgetkä batşa
qatındarınıñ etlektären höyläp birä.



Barğas,
iñ täüzä tere hıuzı äsäneñdeñ uñ yaq
qabırğahına hört, ul azbarzıñ uñ yaq
bağanahında qazaulı tora,— ti.— Barğas
ta aş ultırtırzar, hin kügärseneñde
quyınıñdan sığarırhıñ. Ägär kügärsen
yaurınıña qunha, aşarhıñ, ägär äylänep
yöröhä, aşamashıñ: aş ağıulı bulır. Batşa
qatındarı: «Atıñ pi aşay?» — tip horarzar,
hin ularğa: «Sınyır aşay»,— tip äyterheñ.
Ular: «At sınyır aşaymı ni?» — tip
äyterzär, hin ularğa: «Keşe kösök tabamı
ni?» — tip äyterheñ. Şul vaqıt bötähe
lä asıqlanır,— tip, qız yıgetkä aqıl
öyrätä.



Eget
barıp töşä lä äsäheneñ qabırğahına
şeşäläge hıuzı hörtä. Batşa mul itep
torop it haldıra, it beşep sıqqas, aşamaga
ultıralar. Yıget quyınınan kügärsenen
osorop yıbärä. Kügärsen äylänep osop tik
yöröy. Yıget aştı aşamay. Qıstap-qıstap
ta yıget ber qabım da it aşamağas, batşa
qatındarı:



Üzeñ
tuyınıp kilgänheñ, ahırı. Atıñ asığıp
toralır, atıñ ni aşay? — tip horayzar.



Sınyır
aşay.



Ahmaq,
at sınyır aşaymı ni?



Äzäm
balahı la kösök tapmay bit,— ti. Şul
vaqıtta işek artında ğına torğan äsähe
kilep inä lä:



Ulım,—
tip yıgette qosaqlap ala.



Batşa
la eşteñ asılın añlap, qatındarınıñ
ikehen dä öyönän qıuıp sığara, yäş
qatınınan ğäfü ütenep ilay. Qatın batşanı
ğäfü itä. Şunan batşa tege äbeyzärgä
barıp, qızın, kilenen alıp qaytqan. Zur
itep tuy yahağandar. Babay menän äbeyze
lä tuyğa saqırğandar. Babay menän äbey
öyzärenä kire qaytmağandar, batşa
yortonda qalğandar. Kümäkläp donya
kötöp alıp kitkändär.







Batır
malay



Boron-boron
zamanda yäşägän, ti, ber äbey menän ber
babay. Ularzıñ uldarı la, qızzarı da
bulmağan. Fäqir genä kön kürgändär, ti.



Ber
vaqıt bılarğa yäşel sapan keygän, başına
aq salma urağan, yäşel tayaq tayanğan ber
mosafir qart kilep kergän. Äbey menän
babay bını häldärenän kilgänsä hıylağandar
za zarzarın höylägändär.



Qartayğan
könöbözzä qarar keşebez zä yuq, – tip
ilaşqandar.



Yoqlap
torğas, mosafir äbeygä ber alma birgän
dä ikehenä bülep aşarğa quşqan.



Ulığız
bulha, miñä qunaqqa yıbärerhegez, –
tigän. Küp tä ütmäy, äbey ber ir bala
taba. Malay un biş yäşenä



etä.
Ber köndö tege mosafir kilep, balanı
üzenä qunaqqa alıp qayta.



Aşap-esälär
vä, kis bulğas, yoqlarğa yatalar. Yata
birgäs, yıget ıñğıraşqan tauış işetä.
Toron barıp qaraha, käüzähenän kisep
alınğan ber baş yata.



Ey,
baş, hin ni eşläp yatahıñ bında? – tip
horay ikän malay. Baş, ıñğıraşa-ıñğıraşa,
üzeneñ hälen höyläy:



Bıl
qart – sihırsı ul, keşe aşay. Mine lä
hineñ keüyek alıp kitkäyne, min qastım.
Qıuıp totto la oşolay itep sihırlap
kitte. Bına häzer ni ülmäy, ni nitmäy
tik yatam. Hine lä ul aşarğa iter, säy
ultırtır za ikmäk alıp birergä quşır.
Qaynap torğan qazanı bulır. Qazan beyıktä
tora. Qazan östöndä şürlek, şürlektä
ikmäk, hin ikmäkkä mengäs tä, şul qazanğa
törtöp töşörör, hin: «Menä almayım», –
tip qarış, şunan üze mener.. Şul saqta
qazanğa törtöp töşör.



Eget
başqa rähmät äytkän dä hizzermäyınsä
genä kire qart yanına yoqlarğa yatqan.
Yata torğas, tege qart uyana la:



Uf,
bik ozaq yoqlağanmın ikän, ulım, säy
esep alayıq äle,– ti.



Säy
qaynap sığa, qart säy yahay başlay.
Malayğa:



Şürlektäge
ikmäkte alıp bir äle, – ti.



Malay
qaraha, olo qazap bığırzan qaynap ultıra,
östä ikmäk tora.



Babay,
min menä almayım bit äle, – ti malay.



Unıñ
nimähe bar, bına oşolay itep menäheñ dä
kitäheñ, – tip, babay şürlekkä menep
kitte, ti. Malay tegene qazanğa törtkän
dä töşörgän. Qart şunda beşep ülgän.



Bıl
sihırsı qarttıñ ber bik zur besäyı bar
ikän. Muyınına zur-zur asqıstar tağılğan,
ti. Malay şul asqıstarzı alırğa ithä,
besäy uğa taşlana. Yıget unıñ menän bik
ozaq alışa. Besäyze bıuın ülterep
asqıstarzı alıp, berense kelätte asıp
qaran. Asha, kelät tulı keşelär, ti, qayhı
bereheneñ mañlayına enä qazalğan, ti.
Keşeneñ himezme, tügelme ikänen beleü
ösön tege qart şulay qazağan ikän. Himez
bulha, enä şunda uq mañlayğa keren kitä,
yabıq bulha, höyägenä bärelep hına ikän.
Himezzären haylap alıp, qart här kön
ber keşe aşay ikän.



Kelät
işege asılğas, tege keşelär, qurqışıp,
möyöşkä hırığışıp bötkändär. Yıget:



Qurqmağız,
min hezze aşamayım, qotqarırğa kildem,–
ti. Tegelär, tışqa sıqqas:



Bıl
tiklem yarzamıñ ösön nizär biräyık hiñä?
– tizär.



Miñä
ber ni zä käräkmäy, bähet golın gına
kürhätegez,– ti yıget. Keşelär qibla
yaqqa kitkän yuldı kürhätkän. Yıget şul yul
menän kitkän. Ey barğan, ti, bıl, ey
barğan, ti, ay ütkän, yıl ütkän, ti. Bara
torğas, yonsop bötkän, ti. Häl yıyırğa
tip, ber ağas töbönä yatha, ös kön, ös tön
uyanmay yoqlağan. Uyanıp kithä, bınıñ
qarşıhında ber arıslan tora, ti. Üze
ükerä, üzeneñ küzenän yılğa keüyek bulıp
yäşe ağa, ti, alğı ayağın yıgetkä huzıp
tora, ti. Yıget arıslandıñ ayatına qaraha,
tabanına ber zur şırau kergän ikän.
Şırauzı tartıp alıp, yarahın ülän menän
daualap bäyläp quyğas, arıslan, telgä
kilep:



Bıl
yaqşılığıñ osop hiñä nizär biräyım,
egetkäy? – tip horağan.



Miñä
bähet ala torğan yırgä barırğa yarzam yat,
– tigän yıget.



Arıslan
egette öyönä alıp qaytqan, bak şäp itep
hıylağan. Yoqlap torğas, arıslan yıgette
arqahına ultırtıp alıp kitkän. Bara
birgäs, küzen yomorğa quşqan. Yıget,
arıslandıñ hırtına yaqşılap ultırıp
alın, yalına totonğan da küzen yomğan.
Arıslan ber ıntılıuza uq hauağa
kütärelgän. Ey osalar, ti, bılar, ey
osalar, ti. Osa torgas, arıslan ber urınğa
kilep töşkän. Yıget küzen asha, ocmahtıñ
işek töböndä toralar ikän. Arıslan uğa
ber börtök yönön birgän dä:



Min
käräk bulham, oşono yandırırhıñ, – tigän.



Eget
işekte asıp kerhä, ocmahtıñ maturlığına
ise kitep, huşınan yazğan. Şunday yaqtı,
yılı, ti, qoştarı hayray, baqsa tulı alma
da hörmä, höt yılğaları ağıp tora, ti.
Kügärsen hötö lä bar, ti. Hur qızzarı
hıu kerälär, ti. Tora torğan harayzarı
altından da kömöştän, almastan da
gäühärzän, yaqut, zöbärcät tattarınan
eşlängän, ti. Hur qızzarı yıgette kürälär
zä:



En-pärey
kilgän,– tip, sır-sıu kilep, bını qıua
başlayzar. Qasıp barğanda, yıget ikense
ber işekkä barıp bärelä. Işek şar asılıp
kitä, qaraha, yıget tamuqqa barıp ingän.
Ğazrail yıgette tamuq sitenä bastıra la
utlı suqmarı menän tamuq soqorona törtöp
töşörä. Soqorzan tartıp alıp, bozlo
hıuğa iltep tığa la, art yağına tibep,
işektän sığarıp yıbärä.



Eget
ikense ber işekkä barıp törtölä, işek
asılın kitep, añğarmastan ber höt külenä
barıp suma. Küldän qarap tuymaslıq
egetkä äylänep kilep sığa. Hur qızzarı
matur yıgette kürep qalalar za uratıp
alalar. Unıñ küñelen asalar, uynayzar,
kölälär. Yıget, hämmä qayğıların onotop,
rähät tormoşta yäşäy başlay.



Ber
köp ütä, ike köp ütä, ber yıl tula, yıget
tıuğan ilen hağına başlay.



Niñä
qayğırahıñ, nimä oqşamay? – tip horaşalar
hur qızzarı.



Altın-kömöş
yauğan yırzän tıuğan-üskän il artıq, – ti
zä yıget, hur qızzarı menän huşlaşıp,
ocmahtan sığıp kitä. Yöndö yandırıu
menän, tege arıslan sabıp kilep tä yıtä.
Bılar ber qarañğı quyı urmanğa kilep
inälär. Yıget, arıslanğa rähmättär äytep,
qaytarıp yıbärä. Ocmahta torop, yıget ber
yıl buyına yoqlamağan ikän. Yıuan ağas
töbönä yata la yoqlap kitä. Ike kön, ike
tön uyanmay yoqlay. Ösönsö töndö ber
tauış işetep uyana la tıñlap yata. Yanında
gına yındär batşalığı ikän. Batşahı hıñar
küzle, hıñar mögözlö, bik yämhez yın ikän.
Batşa yındären bınan ber yıl elek törlö
batşalıqtarğa sığarıp yıbärgän bulğan.
Häzer yındär ber yıl buyına nimä eşlägändär,
şul haqta isäp-hisap birep ultıralar
ikän. Ber yın torğan da höyläy başlağan.



Min
fälän batşanıñ fälän isemle qızın
sirlättem. Unı minän başqa ber kem dä
tereltä almay. Fälän yılda tözölgän
küper bar, şunıñ töböndä göbörgäyıl
yäşäy. Şul göbörgäyıl yäşägän Hıuzı
bitenä hiphäñ genä, qız terelä. Ul hıuğa
ber keşe lä bara almay, hıuzı bağanağa
uralğan yılan haqlay, yılan yoqlağanda
gına barıp bula, – ti ikän.



Qoyaş
sıqqas, yındär yuq bulğandar. Yıget fälän
batşalıqtı ezläp kitkän, ber qalağa
barıp kergän. Uram tulı keşe, ti. Barıhı
la baştarın tübän eygändär, ti. Yıget
qala sitendäge bäläkäy genä yortqa
barıp ingän. Ber äbey ilap ultıra, ti.



Inäy,
niñä ilayhıñ?



Ey
balaqayım, nisek ilamayhıñ inde, şul
tiklem qayğı töştö bit. Batşanıñ bik
Hılıu qızı bar ine, sirläp kitte. Unı
tereltäbez tip, hineñ hımaq hölök keüyek
egetter äräm bulalar, – tigän dä äbey
qısqırıbıraq ilay başlağan.



Tön
bulğas, yıget tege küperze barıp tapqan.
Yılan hizengänse, bağananı hurıp alğan
da kütärep yırgä bärgän. Bağanaastınan
borqoldap hıu atılıp sıqqan, hıuzı
şeşägä tultırıp alğan da yıget qaytıp
kitkän. Tege yılan yoqohonan uyana la
almay dömökkän, ti.



Qaytıp,
eget batşa harayına barğan.



Batşa
qızın tereltergä kildem,– tigän.



Ey,
eget, isän sağıñda tayıp qotol, bında
hineñ işelär genä kilmäne. Başıñdan
yazğıñ kilmähä, tizeräk tabanıñdı yaltırat,
– tigän batşa yalsıhı. Yıget:



Bähette
hınap qararğa käräk äle, – tip, haray
esenä inep kitkän. Unı batşa qızı yanına
alıp kergändär zä üzen genä qaldırıp
sığıp kitkändär. Bitenä hıu hipkän ikän,
qız şunda uk hikerep torop ultırğan.



Ey,
ozaq yoqlağanmın da inde, – tip küzen
asıp qarana, aldında alama gına keyımle
bik matur yıget basıp tora, ti. Qız şunda
uq yıgetkä ğaşiq bulğan. Qızzıñ maturlığına
egetteñ dä ise kitkän. Batşa, qızı
terelgäs, qarşı kilmägän, tuyğa äzerlänergä
ämer birgän.



Egette
matur itep keyınderep, inehen dä östäl
yanına ultırtqandar. Yıget menän qız şul
hätle maturzar, şunday par kilgändär,
ti. Tuy un ike kon, un ike tön barğan.



Batşa
keyäüyenä yartı batşalığın birgän. Yıget
menän qız, bala üsterep, haman da yäşäp
yatalar, ti, äle.







Ural
batır



 



Boron-boron
zamanda, Ural tauı la, Ağizel dä äle yuq
saqta, şır urman esendä yäşägän, ti, ber
babay menän ber äbey. Ozaq ğümer itkäs,
äbey ülep kitkän, ä babay berehe Şülgän,
ikensehe Ural isemle ike üsmer ulı menän
torop qalğan, ti. Babay hunarğa yörögän,
ä Şülgän menän Ural öyzä qalır bulğan.
Ayıu tihäñ – ayıuzı, büre tihäñ – bürene,
arıslan tihäñ – arıslandı tere köyö
toton alıp qaytıuzı babay uyınğa la
kürmägän, ti, – ul şulay köslö bulğan.
Ni ösön tihäñ, babay hunarğa gel genä
ber qalaq yırtqıs yänlek qanı esep kitä
ikän. Şul qandı esep aldımı – uğa ana
şul yırtqıstıñ kösö östäler bulğan.
Yola buyınsa, yırtqıs keyıkte üz qulı
menän ültergän keşegä genä unıñ qanın
tatıp qararğa yarağan, Şunıñ ösön babay
uzeneñ uldarına: «Bäläkäyhegez äle,
keyık aularğa yäşegez yıtmägän, minän
kürmäkse turhıqtağı qanğa auızığızzı
teyzerähe bulmağız tağı – häläk
bulırhığız»,– tip gel genä kisätä torğan
bulğan.



Berzän-ber
köndö, ataları hunarza saqta. Şülgän
menän Ural yanına bik hılıu ber qatın
kilgän dä:



Atayığız
menän bergä hunarğa yörömäyınsä, niñä
öyzä ultırahığız? – tip horağan, ti.



Şülgän
menän Ural:



Yörör
inek tä, atayıbız alıp barmay, yäşegez
etmägän äle, tip, öyzä qaldıra, – tigändär.



Şunan
huñ tege katın:



Öyzä
ultırıp, yäş yıtkerep bulalır şul! – tip
kölgän, ti.



Ä
nimä eşlärgä huñ?



Anau
turhıqtağı qandı esergä käräk, – tigän
tege qatın.–



Şunı
ber genä qalaq esep aldıñmı – ber kön
esendä ük ir yıtkän yıgetkä äylänäheñ,
arıslanday köslö bulahıñ.



Şülgän
menän Ural:



Atayım
qan halınğan turhıq yanına yaqın barırğa
la quşmanı. Eshägez – häläk bulahığız,
tine. Bez atayıbızzıñ hüzen totabız,–
tigändär.



Şunan
tege qatın:



Hez
bäläkäyhegez şul äle. Atayığız ni äythä,
şuğa ışanahığız,– tigän.– Bıl qandı
eshägez. Hezgä arıslanday köslö yıgettärgä
äüyerelep. rähätlänep hunarğa yörörgä,
ä atayığızğa öy haqlap ultırırğa tura
kilä. Bına şunı belep alğan da, atayığız
turhıqtağı qandı üze genä esep yöröy,
ä hezgä kürhätmäy zä... Ihtıyar üzegezzä,
äyttem dä böttöm.– tip, tege hılıu qatın
yuq ta bulğan, ti.



Bıl
qatındıñ äytkänenä ışanıp. Şülgän qandı
tämläp qaramaqsı buldı, ä Ural, atahınıñ
hüzen nıq totop, qanğa yaqın da barmanı,
ti.



Şülgändeñ
turhıqtan ber qalaq qandı alıp yotouı
buldı – ayıuğa äüyereleüye buldı, ti.
Şunda uq tege hılıu qatın inep, Uralğa:



Bına
kürzeñme – tuğanıñ ni eşläne!– tip hını
qatıp kölä ikän. Üze şunda uq:



Häzer
min unı büre yahayım!– ti ikän.



Qatın
ayıuzıñ mañlayına ber sirtkäyne – tege
büregä äylände, ti. Büreneñ mañlayına
ber sirtkäyne – arıslan buldı, ti. Şunan
tege qatın ana şul arıslanğa atlanıp
aldı la üz yulına saptırıp sıqtı la kitte,
ti.



Bıl
qatın tigänebez yuha yılan bulğan ikän.
Hılıu qatın qiäfätenä ingän ana şul yuha
yılandıñ häylähe arqahında, Şülgän,
üzeneñ keşelegen ğümergä yuğaltıp, keyık
bulıp qalğan. Ber qarahañ – ayıu, ikense
qarahañ – büre yäki arıslan bulıp
yörögän-yörögän dä, yöröy torğas, ber
külgä batıp ülgän, ti.



Ä
Ural tiñdäşe yuq batır yıget bulıp üsep
kitkän. Ul, atahı keüyek, hunarğa yöröy
başlağan mäldä genä tirä-yaqtı ülem
qurqınısı solğağan: küldär, yılğalar
qoroğan, ülän där qıuarğan, ağas yapraqtarı
harğayıp bötkän, tın alıuı auırlaşqan.
Keşelär ülgän, maldar qırılğan. Donyanı
qızırp, bötä tereklekte qorotop yörögön
Äcälgä qarşı ber kem ber ni eşläy almağan.



Ural
batır Äcäldeñ üzen totop ültereü haqında
hıyallana başlağan, ti. Atahı uğa üzeneñ
atahınan qalğan, heltägändä yäşen uttarı
sığara torğan almas qılısın birgän dä:



Bıl
qılıs menän bötä nämäne qıyratıp bula,
tik Äcälde genä ülterep bulmay. Şulay
za hin unı al, käräge bulır,– tigän.–
Qayzalır, bik alısta Terehıu tigän ber
şişmä ağıp yata ikän. Ana şul Terehıuzıñ
ber tamsıhı ülep yatqandı tereltä, auırıp
yatqandı hauıqtıra, ä Äcäldeñ üzen ülterä
ikän. Äcälde şul şişmä hıuına toton
halırğa käräk. Unan qotolou ösön başqa
ämäl yuq,– tigän.



Ural,
atahı birgän qılısın tağıp, başı huqqan
yaqqa sığıp kitte, ti. Ey kitte, ey kitte,
ti, bıl, bara torğas, yıte yul satına kilep
sıqtı, ti. Şunda ul ber qartqa tap bulıp:



Babay,
Terehıu şişmähenä qayhı yul menän
barırğa?– tip horanı, ti.



Babay
ete yuldıñ berehen kürhätkäs, Ural batır:



Ä
ul bınan alısmı, nisä könlök yul?– tip
horanı, ti. Şunan babay:



Unıhın
inde, balam, min äytä almayım. Qırq yıl
buyı min oşo yırzä uzğınsılarğa Terehıu
yulın kürhätep toram, illä-mägär oşo
ğümer esendä unan äylänep qaytqan ber
keşene kürgänem yuq äle,– tigän. Bığa
östäp, babay yänä şulay tigän:



Ulım,
ber az barğas, yılqı öyörönä osrarhıñ,
şul öyörzä ber Aqbuzat bulır. Buldıra
alhañ, şunı menep al.



Ural
batır, babay menän huşlaşıp-amanlaşıp,
Terehıu yulı menän kitep barzı, ti. Kitä
torğas, tege babay äytkän yılqı öyörönä
barıp sıqtı, ti. Qaraha – yılqı öyörö
arahında:



 



Başı
yugän kürmägän,



hırtına
eyär teymägän;



Qolağın
bezzäy qazağan,



Yalın
qızzay tarağan;



Qarsığa
tüş, tar böyör,



Eñel,
tekä toyaqlı;



Harımhaqtay
azaulı,



Qısır
yılan tamaqlı;



Urayı
quş, yañağı as,



Qıyğır-börköt
qabaqlı;



Muyındarı
ber qolas,



Qıyğas
qamış qolaqlı;



Alğır
büre küzendöy,



K
üz bäbägen sılatır;



Elhä,
qoştay ölpäyıp,



Artında
sañ uynatır



Aqbuzat
tora ine, ti.



 



Ural
Aqbuzatqa ise kitep qarap torzo-torzo
la äkrnn genä yanına barzı, ti. Aqbuzat
ber borolop qaranı la yathınmay nitmäy
tik torzo, ti. Şunan Ural yähät kenä
Aqbuzzı menep alıp, saptırıp kitmäkse
bulğaynı, Aqbuz asıulanıp Uraldı şul
tiklem beyıkkä söyöp yıbärze, ti, kem,
tege atılıp töşöp, bilenä tiklem yırgä
battı, ti. Ural tırışıp-tırmaşıp batqan
erenän sıqtı la yañınan Aqbuzatqa barıp
atlandı, ti. Aqbuz Uraldı yänä soyorğotop
ebärze, ti. Bıl yulı Ural yırgä tubıqtan
battı, ti. Ul tağı tırışıp-tırmaşıp tora
haldı la yänä Aqbuzğa atlanıp, uğa talpan
hımaq yäbeşep aldı, ti. Aqbuz, küpme genä
tırışmahın, bıl yulı östöndäge Uraldı
osortop töşörä almanı, ti. Şunan Aqbuz
Uraldı baş tartqan yaqqa qarap yılderep
alıp kitte, ti.



Ey
bara, ti, Ural, ey bara, ti. Ozon-ozon
yalandarzı, tau-taş yırzärze, soqor-saqır
urındarzı ütte, ti. Ber qara urmandıñ
urtahına yıtkäs, Aqbuz tuqtanı, ä Ural,
ni buldı ikän, tip, yırgä hikerep töştö,
ti. Şul vaqıt Aqbuz, telgä kilep: «Bez
häzer Terehıu yulın bülep yatır tuğız
başlı deyıü päreyı yanına kilep yıttek,
hiñä unıñ menän alışırğa tura kiler.
Yalımdan ös börtök qılımdı alıp qal.
Käräk bulham, şularzı ötörhöñ dä, min
kilep yıtermen»,– tip äytte, ti.



Ural
Aqbuzzıñ ös börtök qılın özöp aldı, ä
Aqbuz şunda uq yuq ta buldı, ti.



Ural,
ni eşlärgä, qayza barırğa, tip aptırap
torğanda, arqahına auır toq yökmägän
bik hılıu ber qız uzıp barğanın kürep
qala. Ural, qızzı tuqtatıp:



Ey,
hılıu, qayza kitep barahıñ? Toğoñda nimä
ul, bik auır kürenä?– tip horay.



Şunan
qız ilay-ilay üz qayğıhın höyläp birä.
Qarağaş isemle bıl qızzı küptän tügel
genä deyıü urlap alıp kilep, üzenä qol
itkän ikän. Qarağaş, tuğız başlı deyıüzeñ
tuğız balahına uynar äsän, irtänän kiskä
saqlı yılğa buyınan qırsıntaş taşıy
ikän. Ural, qızzı yälläp kitep:



Qana,
hılıu, üzem kütäräyım,– tigäyne, Qarağaş
uğa:



Yuq-yuq,
eget, mineñ menän börgö barahı bulma,
deyıü hizep qalha, üzeñde şunda uq yuq
iter bit!– tip äytte, ti.



Ämmä
Ural, üzeneken itep, taş tultırılgan
toqto tuğız başlı deyıüzeñ tuğız balahı
yıyılışıp torğan urınğa hätle kütärep
alıp bara. Uraldıñ taştı yırgä qoyouı
bula – deyıü balalarınıñ ber-berehenä
taş atışıp uynap kiteüzäre bula. Ular
atışıp uynağan arala Ural ergäläge ber
qarama botağına bau menän at başı hätle
ber taş asıp quya la üze, qasıp-bosop
qına, deyıü yäşägän mämeryä aldına ütep
kitä.



Deyıü
balalarınıñ uyındarı ozaqqa barmay –
taştarı törlö yaqqa atılıp, yuğalıp bötä.
Şunan ular ozon bau menän qaramağa asıp
quyılğan zur taştı kürep qalıp, şunıñ
tirähenä yıyılalar. Berehe, märäkä
kürep, taştı atındırıp yıbärä, taş kire
kilep, tegene huğıp yığa. Deyıü malayı
yığılğan urınınan asıulanıp tora halıp,
taştı bötä kösö menän osorta huqqaynı,
taş bıl yulı deyıü malayınıñ başın izä
huğıp uk quyzı, ti. Başı yarılğan tuğanınıñ
üsen almaq bulın, taştı deyıüzeñ ikense
malayı huğıp yıbärä. Läkin unıhı la şunda
uq, başı yarılıp, yän birä. Tuğız başlı
deyıüzeñ tuğız balahı oşolay, berehe
artınan berehe qırıla torhon, bez
deyıüzeñ üzenä küsäyık äle.



Yuldıñ
tauzı kisep ütkän yırendä genä, ber
qarañğı mämeryä aldında, tuğız başlı
deyıü yata, ti. Tirä-yune äzäm höyäktäre
menän tulı, ti. Ural batır alıstan uq:



Ey.
deyıü, yul bir, min Terehıuğa kitep baram!
– tip höränläy.



Deyıü
bığa ber zä ise kitmäy genä, yulğa arqırı
töşkän köyö yata birze, ti. Ural batır
yänä: «Yul bir!»– tip qısqırğaynı, deyıü,
asıuı kilep. Uraldı tını menän üzenä
tartıp ala başlanı, ti. Ural batır deyıü
qırına kilep basqanın hizmäy za qaldı,
tp. Şulay za qauşap qalmağan. Deyıügä
ul:



Alıştanmı,
sabıştanmı?– tigän.



Deyıü,
bınday qıyıu yıgettärze bik küp kürep
tä, bığasa his tä yıñelmägänlektän, ber
zä ise kitmäy genä:



Mineñ
ösön barıber. Nisek ülergä telähäñ,
şulay bulhın,– tip yauap qaytarğan.



Şunan
bılar tauzıñ iñ qalqıu yırenä menep
aldılar za tirläp-beşep köräşä başlanılar,
ti. Ey köräşälär, ey köräşälär, ti, bılar,
köräşä torğas, töş auıp, kön kiskä harqtı,
ti. Bına ber zaman deyıü Uraldı kütärep
alıp ırğıttı, Ural bilenän yırgä battı,
ti. Şunan deyıü unı batqan yırenän tartıp
sığarzı la. yänä köräşä başlanılar, ti.
Deyıü Uraldı yänä atıp bärze, ti. Bıl
yulı inde Ural muyınınan yırgä battı, ti.
Deyıü unı ike qolağınan totop tartıp
sığarzı la, yañınan köräşä başlanılar,
ti.



Ey
köräşälär, ay köräşälär, ti, bılar, köräşä
torğas, kis bulıp, eñer töşä başlanı,
ti. Bına ber zaman ällä kem bulıp iräyıp
yörögän deyıüze Ural yılterätep kütärep
aldı la bıraqtırıp ta yıbärze, ti. Deyıü
bilenän yırgä battı, ti. Şunan Ural unı
batqan yırenän tartıp sığarzı la, yänä
köräşä başlanılar, ti. Ural deyıüze tağı
elep aldı da helkep haldı, ti. Bıl yulı
deyıü muyınınan yırgä batıp, tuğız başı
tuğız yaqqa qarap heräyıp qaldı, ti. Ural
deyıüze tartıp sığarzı la, yañınan köräşä
başlanılar, ti. Deyıü alan-yolan qaranırğa
la ölgörmäne, Ural unı qapıl elep alıp,
yän asıuı menän şul hätle atıp bärze,
ti, deyıü yırgä heñde la quyzı, ti. Yauız
deyıüzeñ başına qiämät kileüye şul buldı,
ti.



Qarağaş,
bisara yıgetteñ höyäktären yıyıp alıp,
kümep quyayımsı tip, tau başına menhä,
Uraldı hau-sälämät köyö kürep, şatlığınan
ilap yıbärä. Şunan ul, bötönläy ğäcäpkä
qalıp:



Deyıü
qayza kitte huñ?– tip horay. Ural batır:



Deyıüze
min yırgä heñderä huqtım, – til äytep tä
ölgörmäy, ular basıp torğan urından
ös-dürt azım ğına sittäräk börkölöp-börkölöp
tötön kütärelep sığa, ä tötön artınan
yalqın sığa başlay.



Bını
kürep, Qarağaştıñ:



Bıl
ni häl?– tip horauına, Ural batır:



Min
oşo urında deyıüze yır astına tıqqaynım.
Er bıl häşärätteñ yımtegen üzeneñ quyınına
alıuzan yırände, küräheñ. Bına şuğa kürä
ul yanıp, tötönö sığıp yata,– tip yauap
birä.



Bıl
tau oşo yanıuınan tuqtamas bula. Şul
köndän alıp unı Yanğantau tip yörötä
başlayzar.



Deyıüzeñ
başına yıtkäs, Ural batır bıl tau başında
ozaq tormay; kesähenän tege ös börtök
qıldı alıp ötöüye bula – Aqbuzattıñ
qarşığa tıp itep kilep basıuı bula.
Şunan Ural batır, Qarağaştı üze menän
bergä at östönä ultırtıp, Terehıu yulı
menän saptırıp kitep tä bara.



Ey
baralar, ti, bılar, ey baralar, ti.
Ozon-ozon yalandarzı, taulı-taşlı yırzärze,
soqor-saqır urındarzı üttelär, ti. Bara
torğas, Aqbuzat tuqtanı la, telgä kilep:
«Bez häzer Terehıuğa yaqınlaştıq. Ämmä
unıñ yulın un ike başlı deyıü päreyı
bülep yata. Hiñä unıñ menän alışırğa tura
kiler. Yalımdan ös börtök qılımdı alıp
qal. Käräk bulham, şularzı ötörhöñ dä,
min kilep tä yıtermen»,– ti.



Ural
Aqbuzzıñ ös börtök qılın özöp ala, ä
Aqbuz şul arala yuq ta bula. Şunan Ural
Qarağaşqa:



Hin
oşo yırzä mine kötöp tor, deyıüzeñ başına
etkäs, kilep alırmın. Bına hiñä qurayımdı
qaldıram. Yulım uñha, quray osonan höt
tamır, uñmaha, qan tamır,– tip deyıü
menän alışırğa kitä.



Bına
alda Terehıu sıltırap ağıp yata, ti. Ul
tauzan ağıp sığa la şunda uq ällä qayza,
er astına kitep yuq ta bula ikän. Terehıuzı
öyöm-öyöm äzäm höyäktäre uratıp alğan.
Auırıuzı hauıqtıra, hauzı ülemhez itä
torğan bıl şişmäne, ber tamsı hıuın da
birmäyınsä, un ike başlı qart deyıü üze
haqlap yata ikän. Ural batır küz küreme
erzän ük:



Ey,
deyıü, yul bir, min Terehıu alırğa kildem!–
tip höränläy.



Deyıü,
ber zä ıclamayınsa, Terehıu aldında
quzğalmay yata birä. Ural batır yänä: «Yul
bir!»– tip qısqıra, ä deyıü, asıuı kilep,
Uraldı tını menän üzenö tartıp ala
başlay. Ural batır deyıü qaşına kilep
basqanın hizmäy zä qala. Şunda la qauşap
qalmay. Ul deyıügä: Alıştanmı, sabıştanmı?–
ti.



Deyıü,
bınday qıyıu yıgettärze baytaq kürep
tä, bığasa his tä yıñelmägänlektän, ber
zä ise kitmäy genä:



Mineñ
ösön barıber. Nisek ülergä telähäñ,
şulay bulhın,– tip yauap qaytara. Ural
batır:



Yaray,
ulay bulha,– tip, bilendäge almas qılısın
hurıp alıp, uñlı-hullı satraşlap
heltägäyne, tirä-yaqqa yäşen uttarı
säselep kitte, ä deyıüzeñ küzzäre şunan
sağılıp torzo, ti. Ural: «Yaray, ulay
bulha»,– tip yänä ber tapqır äytte lä
qılısı menän deyıüze turaqlay za başlanı,
ti; qılıs heltängän hayın, deyıüzeñ un
ike başınıñ berehe qırqılıp töşä torzo,
ti.



Bıl
vaqıtta Qarağaş qulındağı quray osonan
höt tama. Qarağaş, bını kürep, bik nıq
höyönä.



Läkin
küp tä ütmäy, deyıüzeñ bötä kösö menän
ükereüyen işetep, tirä-yaqtağı vağıraq
deyıüzär, acdahalar yarzamğa kilä. Ural
batır ularğa la bireşmäy: unıñ auır
käüzähen kütärgän ayaqtarı, tayşanmayınsa,
haman yırgä batqan köyö, başı bolotqa
teyırzäy bulıp yuğarı kütärelgän köyö
tora, ä qulındağı qılısı, yäşen uttarı
sığarıp, uynap qına tora.



Bına
ber zaman, bötä deyıüzärze, acdahalarzı
qıyratıp böttöm tigändä genä, Ural
batırzıñ östönä hanhız küp yın-pärey
kötöüye kilep yabırıla,– tın da aldırmayzar,
küz zä astırmayzar, böröp alıp baralar
egette.



Bıl
vaqıtta bayağı quray osonan qan tamdı,
ti. Qarağaş, bını kürep, bik nıq borsola.
Şunan ul, küp uylap tormay, qurayzı ala
la özzöröp-özzöröp ällä nindäy, işeter
qolaqqa yağımhız ber beyıü köyön tarta
başlay.



Tege
en-päreyzärgä şul ğına käräk ikän: ular,
üzzäreneñ beyıü köyön işeteü menän,
bötä donyaların onotalar, Uraldı yañğız
qaldırıp, quray tauışı işetelgän yaqqa
yugereşälär zä şunda barıp, tıyıla
almayınsa, beyırgä kereşep tä kitälär.



Ural
batır, yın-päreyzär donyahın qıyratıp,
Terehıu şişmähen deyıü qulınan qotqarzım,
häzer inde unıñ tereklek hıuı keşelärgä
bulır, tip şatlanıp, şişmä ergähenä
kilhä, unda ber tamsı la hıu yuq ikän. Ni
ösön tihäñ, bıl huğışta isän qalğan
deyıü päreyzäre, Terehıu äzäm zatına
qalmahın tip, esep qorotqandar ikän.
Ural batır şişmä yanında küpme genä
ultırmahın, ber tamsı la hıu sıqmağan.



Ural
batır bığa bik köyönä. Şulay za unıñ
deyıüzärze, acdaha-yılandarzı pıran-zaran
kilterep qırıp taşlauı fayzahız bulmay:
bötä tirä-yaqqa yäm kerä, üländär, ağastar
yäşärä, qoştar hayraşa, keşelär yözöndä
şatlıq balqıy.



Ural
batır, üzeneñ Aqbuzın menep, aldına
Qarağaştı ultırtıp ala la Terehıuzı
taşlap kitep tä bara. Bıl urında Ural
turaqlağan deyıü päreyzäre, acdaha-yılandar
käüzähenän zur ber tau öyölöp qala. Ana
şul tauzı halıq telendä Yamantau tip
yörötä başlayzar.



Ural
menän Qarağaş, irle qatınlı bulın, donya
kötä başlayzar. Ularzıñ ös ulı bula:
ölkäne – Izel, urtansıhı – Yayıq, kinyä
uldarı – Haqmar.



Häzer
inde bıl tirägä Äcäl dä hiräk kilä. Ni
ösön tihäñ, ul bähleüän Ural batırzan,
unıñ yäşen utı sığarır qılısınan şörläy
ikän. Bına şul arqala halıq bik işäyıp
kitä. Şul tiklem kübäyä, hatta eser hıuı
la yıtmäy başlay. Ural batır, bıl auır
hälde kürep, berzän-ber köndö qınınan
qılısın tartıp ala la, baş östöndä ös
tapqır heltäp, ayaq astındağı yırze uyzıra
saba, şunan:



Bına
oşo yırzä zur hıuzıñ başı bulır!– ti. Üze
şunda uq ölkän ulı Izelde saqırıp
kilterep:



Bar,
ulım,ayağıñ tartkan yaqqa sığıp kit tä
halıq arahında yörö, illä-mägär beräy
zur ağım hıuğa barıp yıtmäyınsä artıña
äylänep qarayhı bulma!– ti.



Atahı
hımaq auır käüzäle Izel, ayağınıñ tärän
ezen qaldıra qaldıra, könyaqqa qaray
sığıp kitte, ti. Atahı unıñ artınan küz
yäştären möldörätep qarap qaldı, ti.
Sönki ul Izeldeñ kire äylänep qaytmayasağın
belep tora ine, ti.



Ey
bara, ti, Izel, ey bara, ti, tuqtap häl
yıyıuzı la belmäy, ti. Bik ozaq barğas,
uñğa qayırılıp kitä, şunan tönyaqqa
yunälä. Ey kitte, ti, Izel, ey kitte – ay
ütte, yıl ütte, şunan ul könbayışqa yul
totto, ti. Bara torğas, qamışı qama menän
tulğan zur ber yılğağa kilep yıtä bıl.
Şunan Izel artına äylänep qaraha, unıñ
ezenän kiñ yılğa bulıp ap-aq hıu urğılıp
ağıp kilep, oşo qamalı yılğağa qoya
başlanı, ti.



Bına
şul köndän alıp yämle Ağizel yılğahı
barlıqqa kilde, ti.



Izel
batır ozon yulğa sığıp kitkän köndö unıñ
atahı tege ike ulın da şunday uq şart
menän ilgä sığarıp yıbärä. Läkin ular
ağalarına qarağanda qıyıuhızıraq,
tüzemhezeräk bulalar: Izel batır hımaq,
ber üzzäreneñ genä şunday ozon, auır
yuldı ütergä yöräktöre yıtmäy.



Haqmar,
üzeneñ tıuıp-üskän yırenän alıslaşa
başlağas, yamanhıulap kitep: «Ni eşläp
äle min ällä nindäy yat yırzärze yapa-yañğızım
qızırıp yöröyöm? Yayıq ağayıma barayım
da quşılayım, bergä yöröüye yıñel dä,
küñelle lä bulır»,– tip Yayıqqa barıp
quşıla.



Qayhılay
ğına bulmahın, halıq Izelgä genä tügel,
Yayıq menän Haqmarğa la bötköhöz rähmät
uqıy, ä Ural batırzıñ üzenä ana şunday
danlı uldar üstergäne ösön ozon ğümer
teläy.



Şulay
za yöz zä ber yäşkä yıtkän Ural batırzıñ
ğümere küp qalmağan ikän. Unıñ qartayıp,
hälhezlänä başlauın küptän kötöp yörögän
Äcäl bik yaqınlaşqan. Bına häzer Ural
batır häl östöndä yata. Unıñ yanında,
izgelekle batırıbızzan ayırılabız
inde, tip qayğırışıp, bötä tirä-yaq halqı
yıyılğan. Şul vaqıt äle genä ällä qayzan
qaytıp töşkän ir urtahı ber keşe yıyılğan
halıqtı ikegä ayırıp ütä lä ülem tüşägendä
yatqan Ural batırğa:



Ey,
batırzarzıñ batırı Ural atabız, hin
tüşäkkä yatqan köndö ük min, halıqtıñ
horauı buyınsa, hıuın tege zaman
en-päreyzär esep bötöröp kitkän Terehıuğa
barğaynım. Ul bötönläy ük qorop bötmägän
ikän: min, unda yıte kön, yıte tön ultırıp,
huñğı tamsılarınan bına bör mögöz
tereklek hıuı yıyıp alıp qayttım. Bına
häzer şul hıuzı halıq isemenän hiñä
biräm. Qäzerle Ural atabız, hin şul hıuzı
esep yıbär zä, ülemdeñ ni ikänen dä
belmäyınsä, halıq bähete ösön mäñge
yäşä!– tip mögözzö tüşäktä yatqan Ural
batırğa hona.



Tamsıhın
da qaldırmay es, Ural batır!– tip ütenä
halıq.



Şul
mäldä Ural batır äkren genä torop ayağına
basa, Terehıuzıñ huñğı tamsıları halınğan
mögözzö uñ qulı menän ala, şunan halıqqa
baş eyıp, rähmät belderä lä mögözzäge
hıuzı urtlay. Läkin hıuzıñ ber tamsıhın
da yotmay, ä ber aldına, ber artına
äylänep, ber uñğa, ber hulğa qarap –
bötä tirä-yaqqa börköp yıbärä. Şunan üze:



Min
– ber keşe, hez – küp keşe. Min tügel, ä
er-hıu ülemhez bulhın, yırzä keşelär şat,
rähät yäşähen!– ti.



Ural
batır şulay tip äytep bötöröügä, barlıq
tirä-yaq üzgärep, yañırıp kitä: ayaq astına
yäm-yäşel ülän tüşälä, ağastar yañı yapraq
yara, yır östöndä törlö-törlö yıläktär,
ağasta törlö-törlö yımeştär qızarıp
beşä, göldär, säskä atıp, küz yauın alıp
tora, asıl qoştar kilep hayray başlay,
şıltırap şişmälär ağa, quyı qamış menän
uratılğan tüp-tüñäräk küldär barlıqqa
kilä, şul küldärzä, şulay uq Ağizelgä,
Yayıqqa, Haqmarğa kilep quşılğan yañı
yılğalarza bığa tiklem kürenmägän
aqqoştar qañğıldaşıp yözä, baş östöndä
aqsarlaqtar sırıldaşıp osop yöröy
başlay.



Bına
şul yämle donyala keşeneñ yäşägehe
kilep kenä tora. Şunda tuqhan yäşlek
ber säsän halıq aldına sığıp, kalqıuıraq
ergä basıp ala la bılay tip hamaqlay:



 



Ay
tıuğan yır, tıuğan yır,



Olatayzar
torğan yır,



Dürt
ayaqlı yanuarğa



Töyäk
bulğan tıuğan yır.



Tuğayzarı
tüşäktäy,



Talı,
muyılı qursaqtay;



Baltırğanı
beläktäy,



harınahı
quray yıläktäy;



Säskäläre
meñ töslö,



Iserterlek
huş yısle,



Yäyräp
yatqan yırebez!



Alpan-tolpan
atlağan



Ayıuı
küp yırebez;



Alırın
añdıp yörögän



Bürehe
küp yırebez;



Qısqa
qoyroq, şeş qolaq



Quyanı
küp yırebez;



Ispay
basıp yörögän



Tölköhö
küp yırebez;



Balığı
attay tulağan,



Hıuı
yarına hıymağan



Yılğahı
küp yırebez!



Ay
tıuğan yır, tıuğan yır,



Olatayzar
torğan yır;



Yılqıları
sıñırlap,



hıyırzarı
möñöräp,



Quy-harığı
quñırıp,



Kötöü-kötöü
yörögän yır;



Yatıp
qalğan ber bäräs



Yöz
quy bulıp ürser yır;



Torop
qalğan yañğız tay



Öyör
bulıp yörör yır;



Atam
keyäü bulğan yır,



Äsäm
kilen bulğan yır,



Kendegemde
kiskän yır,



Tämle
hıuın eskän yır!



 



Qart
säsän ana şulay üze yäşägän yırzeñ
baylığına, maturlığına hoqlanıp qobayır
äytä. Ä tap bına şul vaqıtta Ural batır
üze donya quya.



Halıq
Ural batırzı, bik zurlap, hörmätläp,
qalqıuıraq ber yırgä kümä, şunan här kem
unıñ qäbere östönö ber us tupraq halıp
sığa. Kön ütä, yıl ütä, Ural batırzıñ
qäberenän keşe özölmäs bulıp kitä. Unıñ
qäberenä uslap-uslap hala torğas, şul
tiklem küp tupraq öyölä, hatta qäber
östöndä bik zur ber tau barlıqqa kilä.



Ana
şul tauğa halıq Ural tigän isem birgän
dä inde. Unda Ural batırzıñ höyäktäre
äle lä haqlana ikän. Qazhañ, Ural tauınan
sığa torğan bötköhöz küp altın-kömöş,
törlö-törlö asıl taştar tigänebez ana
şul Ural batırzıñ qimmätte höyäktäre
ikän ul. Ural batırzıñ asıl höyäkgäre
haqlana bireü genä tügel, hatta unıñ
qanı la hıuınmağan ikän äle, tik küp
ğümer ütkänlektän, tösö-sifatı ğına
üzgärgän ikän. Yır mayı tigänebez – tap
ana şul olo Ural batırzıñ kibeü belmäs
qanı ikän ul.







Bay
qızı menän taz



Boron-boron
zamanda yäşägän, ti, ber bay. Unıñ zifa
buylı berzän-ber qızı bulğan. Bay qızı
kis hayın yıte par rezinka ayaq keyıme
tuzzırır bulğan. Unı nisek kenä küzäthälär
zä, his kem serenä töşönä almas bulğan,
ti. Bıl hälgä bay bik aptırağan.



Berzän-ber
köndö bay: «Kem dä kem qızımdıñ seren
sisä, şunı keyäü itäm», — tigän häbär
halğan, ti. Bını işetep, ber taz, qızzıñ
seren töşönmäk bulıp, bayğa yallandı,
ti. Tazzıñ äsähenän qalğan serle
baldağınan başqa ber nämähe lä bulmağan.
Bıl baldaqtı keygän keşe ber kemgä lä
kürenmäy ikän. Şul köndö ük taz qızzı
küzätä başlağan.



Kis
etkän. Taz menän qız ikäüzän-ikäü esemlek
esergä ultıralar. Qız esemlekte qoyop
birep tora, taz kürhätmäy gepä tügep
tora, ti. Azaqtan, isergän keşe hımaq,
artına yığılıp yoqlap kitkän buldı, ti.
Şul vaqıt qız yıte par rezinka ayaq keyımen
ala la baqsağa sığa. Şunda qulyaulığın
bolğay, yıget tä, baldağın keyıp, qızzıñ
yanında uq tora, ti. Küp tä ütmäy, küktän
egeüle par at kilep töşöp, qız menän
küzgä kürenmäs tazzı ultırtıp, küz asıp
yomğansı kitep tä barzı, ti.



Par
at täüzä taş baqsağa barıp kerä. Unda
bötä nämä — ağastar za, räşätkälär zä
gel taştan ikän. Taz tiz genä ber taş
alıp kesähenä halğan. Taş baqsanan huñ
ularğa timer baqsa, baqır, kömöş baqsa
tap bulğan. Taz ularzıñ här berehenän
berär nämä ala barğan. Ahırza par at
bötä yıre altından yahalğan bik matur
baqsağa barıp kergän. Baqsala yıte başlı
deyıü päreyı bar ikän. Qız şuğa äuräp,
här töndö deyıü menän bergä ütkärä
torğan bulğan ikän. Bıl yulı deyıü bay
qızına:



Min
hine bütän kürergä telämäyım! — tip,
huñğı büläk itep, altın sulpı birgän.
Qız büläkte almay, atıp bärä. Taz tiz
genä sulpını kesähenä alıp hala. Deyıü
atına qızzı kire iltergä quşa. Yıget tä
ultırıp ala. Qaytqas, taz qızzan alda
öygä inep, üzeneñ urınına yata haldı, ti.



Ikense,
ösönsö köndö lä qız tazzı eserep halıp
quyıp, üze baqsağa sığıp yaulıq bolğay.
Läkin at ber zä kilmägän. Ös kön ütkäs,
bay tazzı saqırtıp:



hinän
eş sıqmağan, küräheñ. hin tügel, hinän
bılayı-raqtar za buldıra almanılar, —
tigän. Atahına quşılıp qız za:



Aşap-esep,
yoqlap yatıuzan buşamanı, — ti ikän.



Şunda
taz kesähendäge tege nämälärze, altın
sulpını sığarıp haldı la bulğan hälde
bäynä-bäynä bayğa höyläp birze, ti. Qız:



Dörös,—
tip äytte, ti. Taz:



Ete
par ayaq keyıme şunda barıp qaytqanda
tuzıp böttö, — tigän. Bay şul köndö ük,
väğäzä buyınsa, tazğa qızın birze, ti.
Bik küp baylıq ta östäne, ti.



Qız
taz yıgette yaratmağan. Ber köndö
hezmätselären yallap, iren esertep,
diñgez artına iltep taşlarğa quşa.
Hezmätselär qız äytkänsä eşläyzär.



Taz
uyanıp kithä, diñgez urtahındağı ber
utrauza ultıra ikän. Aptırap, yaq-yağına
qaranha, ber almağas töböndä ultır-ğan
qarttı kürep qala.



in
qayzan sığıp yöröyhöñ? — tip horay
qarttan. Babay:



hiñä
ös törlö alma biräm. Berehe — yäşärtä,
berehe — qartayta, berehe — zäğifländerä,
hin ös törlö yäşnik eşlä, — tip, yıgetkä
taqta menän käräkle nämälär birä. Taz
ös yäşnik eşläy. Äzer yäşniktärgä
almalarzı tultırğas, babay:



Eget;,
ber az yoqlap al da, min hine qoro yırgä
sığarırmın, — tiVn.



Eget
yoqohonan uyanha, diñgez buyındagı olo
yul östöndä ultırğanın kürgän. Yoqlağan
arala tege qart unı sığarıp quyğan ikän.
Şul arala yuldan ber qart at menän qalağa
kitep bara ikän.



Olatay,
mine lä ultırtıp al, — tigän taz. Qart
riza bulmağas: — Min hine häzer yäşärtäm,
— tip, taz uğa yäşärteüse almanı aşata.
Qart şunda uq yäp-yäş yıget bulğan da



quyğan,ti.



Bılar,
ikäüläşep, qala bazarına barıp töşöp,
alma hata başlanılar, ti. Taz gel qarttarğa
yäşärtä torğan alma hata. Bını işetep,
bay qızı ber hezmätsehen alma alırğa
ebärä.



Kem
ebärgänen belgäs, yıget uğa zäğifläy
torğan almanı birep yıbärä.



Ber
zaman qızzıñ atahı zäğiftärze tözätä
alırlıq mulla ezläy, ti. Taz, ber alma
aşap, qartqa äylänä lä, bayğa barıp:



Min
mulla, hineñ qızıña bik köslö im käräk.
Uğa yın qağılğan, unı aulaq öyzä öşkörörgä
käräk, — ti.



Şul
vaqıt qız kilep inä. Ul bik yämhez, ällä
nämägä oqşap qalğan, ti. Mulla, qızzı
säsenän urap totop, sıbırtqıhı menän
yara başlay. Tışta yörögän atahı:



Quy,
mulla, qızımdı tuqmama, — ti ikän.



Min
qızıña teymäyım, unıñ yındären qıuam,—
tip, mulla haman tuqmay birä ikän.



Eter
inde, mulla, inde mine üz hälemä qaytarhañ,
üzeñä keyäügä sığam, — ti qız. Mulla üze
lä alma alıp aşağaynı, qızga la birgäyne,
ikehe lä elekke häldärenä qaytıp, yäşärep
kittelär, ti. Qız üz keyäüyen tanıp, yaqşı
bulırğa hüz birep, şul köndän alıp bik
tatıu donya kötä başlanılar, ti.







Bäğribaqsa



Boron
zamanda ber babay menän äbeyzeñ yıte ulı
bulğan, ti. Yıtehe lä yıte diñgez aryağına
sığıp kitkän. Ular kitkäs, babay menän
äbeyzeñ Bäğribaqsa isemle ber qızzarı
tıuğan. Qız üsep yıtkän. Ber kön qız uynap
yörögändä, kürşe yıñgähe unıñ ağayzarı
barlığın äytä.



Qayt
ta äsäyıñdän hora, ägär äytmähä, borsaq
qızzırtıp, tüşenä bas, — tigän.



Qız
qaytqan da äsähenän:



Mineñ
ağayzarım bar ikän, ular qayza kittelär?
— tip horağan. Äsähe qızına ağaları
turahında ber nämä lä äytmägän. Qız
äsähenä borsaq qızzırırğa quşqan. Äsähe
borsaq qızzırğan. Borsaqtı qulı menän
alıp biräyım tigändä, qız borsaqtı
äsäheneñ tüşenä basqan. Äsähe tüzä
almağan. Ağaları barlığın, ularzıñ
qayzalığın äytkän. Qız atahına arba
yaharğa quşqan. Arba eşlänep bötkäs, qız
ağalarına kitmäkse bula. Ul, Könhılıu
isemle iptäş qızın ultırtıp, yıte diñgez
aryağına osop kitkän, ti.



Osop
barğanda, Bäğribaqsa yırlap yıbärgän:



 



El,
el, arbam, yıl, arbam,



Ete
diñgez kis, arbam,



Ete
diñgez kis, arbam,



Ete
ağayğa os, arbam.



 



Şulay
itep, yıtense diñgez yanına kilep töşälär.
Bergäläp hıu inälär, hıuzan sıqqas,
Könhılıu Bäğribaqsapıñ zatlı keyımen
keyıp ala.



Bäğribaqsanıñ
ağalarına barıp yıtälär. Ağaları,
Könhı-lıuzı heñlebez tip uylap, kütärep
alıp inep kitälär, ä Bäğribaqsa hezmätse
qız bulıp torop qala. Irtän torop
Bäğribaqsa ağalarınıñ attarına hıu
eserä, ä Könhılıu, asıl äyberzärgä
uranıp, öyzä ultıra, ti. Bäğribaqsa
attarğa hıu esergändä:



 



Olo
ağayım attarı



Ağından
ağın hıu es ä.



Urta
ağayım attarı



Şarşınan
şarşı hıu esä,



Kese
ağayım attarı



Tonoqtan
tonoq hıu esä,—



 



tip
yırlağan. Ber ağahı bıl yırzı tıñlap
torğan da:



Ni
eşläp ulay zarlanıp at eseräheñ?— tip
horağan. Qız:



Hezze
min hağınıp kildem, ä hez mine hezmätse
itep totahığız, — tip ilağan, ti,
Bäğribaqsa. Ağaları üzzäreneñ tuğandarın
tanıp qalıp, tege qızzı qıuıp sığarıp,
Bäğribaqsanı qäzer itkändär, ti.



Yäy
bulğas, Bäğribaqsanıñ ağaları käsepkä
sığıp kitkändär. Ular bisälärenä
Bäğribaqsanı ber qayza la yıbärmäskä,
qarap qına tororğa quşqandar.



Irzäre
kitkäs, yıñgäläre qızzı yıläkkä alıp
barırğa kösläyzär ikän. Qız barmay qala.
Ikense kön yıñgäläre Bäğribaqsanı tağı
la yıläkkä kösläy başlağan. Tik bäläkäy
eñgähe genä:



Eläkkä
barma, — tigän. Bäğribaqsa bäläkäy
eñgähen tıñlamağan, yıläkkä kitkän. Yıläkä
barğanda, ularğa at kötöüsehe osray.
Eñgäläre kötöüsenän ber at alıp, attı
huyıp, qızzı yılqı tirehenä uray, sey
yukä menän bäyläp, küper astına qaldırıp
kitälär. Öygä qaytqas, bäläkäy yıñgäläre:



Bäğribaqsa
qayza?—tip horağan, ti. Yıñgäläre:



Ul
ällä qayza azaşıp qaldı. Tabılha, yılqı
kötöüsehe alıp kiler äle, — tigändär.
Bını işetep, bäläkäy yıñgäläre ilay
başlağan.



Küp
tä ütmäy, Bäğribaqsanıñ ağaları käseptän
qaytıp kilgändär. Küper tapqırınan
ütkändä ağaları:



 



Altın
taraqtar aldım, Bäğribaqsa,



Kömöş
taraqtar aldım, Bäğribaqsa,



Ebäk
yaulıqtar aldım, Bäğribaqsa,



Ebäk
küldäktär aldım, Bäğribaqsa,—



 



tip
yırlağandar.



Bıl
yırzı Bäğribaqsa işetkän dä ağalarına
qarşı bılay tigän:



 



Altın
tarağıñ da bulhın yıñgägä,



Kömöş
tarağıñ da bulhın yıñgägä,



Ebäk
yaulığıñ da bulhın yıñgägä,



Ebäk
küldägeñ dä bulhın yıñgägä.



At
tirehenä uranıp,



Sey
yukägä sırmalıp,



Yatam
küper astında



Eñgämdär
arqahında.



 



Qızzıñ
yırın ber ağahı işetep qalğan. Bötähe
lä küper yanına kilep, tağı la yırlağandar.
Tağı la qız üz yırın qabatlağan, ti.
Ağaları küperze qutarıp,. Bäğribaqsanı
tabıp alıp, yıbäkkä urap, handıqqa halıp
alıp qaytıp kitkändär. Alıp qaytıp
handıqtı solanğa ultırtalar za üzzäre
öygä inälär. Bisälärenä handıqtı
inderergä quşalar. Läkin handıqtı
inderergä tip sıqqan ber bisäneñ yä
başı, yä bite, yä qulı auırtıp inä, ti.
Eñgälärzeñ iñ kesehe sıqqaynı, unıhı
bitenä kerşän hörtöp, qulına altın yözök
keyıp inde, ti. Ul handıqtı la öygä alıp
ingän.



Häzerge
köndä lä Bäğribaqsa bik matur donya
kötä, ti.







(Belarus
halıq äkiäte)



Ber vaqıt besäy
balahı Petrik sısqan totorğa uylağan.
Ul äle bäläkäy ine, şuğa kürä ber vaqıtta
la sısqandarzı kürgäne bulmanı. Tik
ölkändärzän genä besäyzärzeñ sısqan
totqanın işetkäne bar. Tizeräk zur besäy
bulğıhı kilgänlektän, Petriktıñ da
sısqan totahı kilde. Ul haray yağına
yünälde. Ey yörönö, ey yörönö unda, tik
beräüze lä osrata almanı. Qapıl halam
qıbırlap kitmähenme?! Petrik şul yaqqa
hikerze häm ozon qoyroqlo bäläkäy genä
yänlekte kürep qaldı.



- Hin kem? –
tip horanı Petrik.



- Sısqan.



-
Tap hin miñä käräk ineñ dä!..



-
Niñä?..



- Niñä ikänen älegä belmäyım,
tik besäyzärzeñ sısqan totqandarın
beläm.



- Besäyzär sısqandı
besäy-sısqan uyını uynar ösön tota.
Teläyheñme, min hine lä öyrätäm, - tine
sısqan.



- Telämägän qayza! – tine
besäy balahı Petrik.



- Ulayha,
möyöşkä tor, - tine sısqan, - küzeñde yom
da öskä tiklem hana, şunan mine
totorhoñ.



Sısqan öyräteüyensä,
besäy balahı Petrik öskä tiklem hananı
la küzzären astı. Tirä-yağına qaraha,
sısqandan yıldär iskäyne inde.







Bibiğäyşä
kilen



Boron-boron
zamanda yäşägän, ti, ber babay menän ber
äbey. Ularzıñ Bibiğäyşä isemle tol
kilendäre bulğan. Kilendäre kön dä,
ağalarına qunaqqa baram tip, yıuasa
beşerä ikän, ä üze at yıkkelägänsä, qäynähe
yıuasahın aşap bötöröp tora ikän. Ni
ösön tihäñ, qäynähe ubırlı bulğan bınıñ.



Ber
köndö, aptırağas-yözägäs, Bibiğäyşä
täüzä at yıgep quyğan, şunan ğına yıuasa
beşerep, arbahına sığıp ultırğan da
ağalarına qunaqqa kitep tä barğan.
Ubırlı qarsıq unı artınan bastıra
kitkän. Ul, qıuıp yıter-etmästän:



Kilenkäyım,
ultırthana, ayaqtarım bik taldı! — tip
qısqıra ikän.



Ubırlı
qarsıq yaqınayğandan-yaqınaya, quldarın
huzıp kilä. Kilene uğa yıuasa ırğıta.
Ubırlı qäynä şunı aşap torop qala la,
ber azzan tağı qıuıp yıtep:



Kilenkäyım,
ultırthana, ayaqtarım bik taldı! — tip
qısqıra.



Kilen
yänä ber yıuasahın taşlay. Ubırlı qarsıq
şulay arttan kilep yıtep tora, kilene
berämläp yıuasahın ırğıtıp bara. Bara
torğas, yıuasa bötä, kilene sıbırtqıhın
ırğıtqan — ubırlı qäynähe unı la
hoğalanıp yota.



Ubırlı
qarsıq haman torop qalmay, eyärep kilä,
üze ber tuqtamay:



Kilenkäyım,
ultırthana, ayaqtarım bik taldı! — tip
qısqıra.



Kilene
arbanıñ ber tägärmäsen alıp tägärätep
ebärä lä ös tägärmäs menän kitä. Ubırlı
qarsıq tägärmäste lä qabıp yota. Bara
torğas, yänä ber tägärmäste alıp taşlay,
ä ber az yır kitkäs, arbanıñ üzen dä taşlap
qaldırıp, atına atlanıp saba başlay
bıl. Qäynähe arbanı tiz genä yota almay,
şul arala kilen baytaq yır kitep ölgörä.



Artına
borolop qaraha, ubırlı qarsıq yänä
arttan yıtep kilä, uze ber ük hüzze tılqıy,
ti. Bibiğäyşä at muyınınan qamıt Haldırıp
ırğıta. Ubırlı äbey bını la yota, üze
haman qıuıp kilä. Kilen yul buyına
dilbegäne huzıp hala. Ubırlı qarsıq
bını ozaq yota. Şul arala kilen alıs
kitep ölgörä.



Artına
äylänep qaraha, ubırlı qarsıq yänä
artınan yıtep kilä, üze haman şul uq
hüzzärze tılqıy. Bibiğäyşä başındağı
yaulığın alıp ırğıta, östöndäge keyımen
taşlap bötörä, ber küldäk menän genä
torop qala. Häzer taşlar nämä lä yuq inde.
Ubırlı qarsıq attıñ qoyroğon özöp alıp
qala. Şunan attıñ ber ayağın özöp ala. At
ös ayaq menän genä hıltanlap yurta başlay.
Äzeräk barğas, attıñ art hanın bötönläy
umırıp ala. Kilen attan töşöp, yäyäü
yugerä. Ubırlı qarsıq attı aşap torop
qala, kilen ul arala üzeneñ tıuğan
auılına barıp inä.



Täüzä
ul ölkän ağahınıñ işegen barıp şaqıldata.



Ağaqayım,
işegeñ as, bıl min, Bibiğäyşä heñleñ!
Tizeräk as: artımdan ubırlı qäynäm kilä!
— tip qñsqıra.



Ölkän
ağahı:



Mineñ
heñlem töndä yörömäs! — tip, işegen
asmay, ä ubır auılğa inep kilä.



Şunan
ul urtansı ağahınıñ işegen barıp
şaqıldata.



Ağaqayım,
işegeñ as, bıl min, Bibiğäyşä heñleñ!
Tizeräk as: artımdan ubırlı qäynäm kilä!
— tip qısqıra.



Urtansı
ağahı:



Mineñ
heñlem töndä yörömäs! — ti. Işegen asmay,
ä ubır yaqınayıp kilä. Şunan Bibiğäyşä
kinyä ağahınıñ işegen barıp şaqıldata.



Ağaqayım,
işegeñ as, bıl min, Bibiğäyşä heñleñ!
Tizeräk as: artımdan ubırlı qäynäm kilä!
— tip qısqıra.



Kinyä
ağahı la:



Mineñ
heñlem töndä yörömäs! — tip işegen
asmay.



Ber
ağahı la işek asıp indermägäs, Bibiğäyşä
kinyä ağahınıñ azbarına inep yäşerenä.
Ubırlı qarsıq unı yıskänep ezläp taba
la totop aşay. Bibiğäyşäneñ ike tolom
säse genä torop qala. Ubırlı qäynähe
unıñ säsen bağanalağı säygä elep quya
la öyönä qaytıp kitä.



Irtänsäk
ağaları yoqonan toralar. Urtansı ağahı
kinyä qustıhınıñ azbarına kilä. Qaraha,
bağanala säs tolomdarı elenep tora, ti.



Dumbıra
yaharğa miñä tap oşonday qıldar käräk
ine, bik häybät buldı bit äle! — tip,
säste öyönä alıp qayta la dumbıra yahay.
Bına ber vaqıt ağahı dumbırahın sirtterä
başlay. Qıldarı Bibiğäyşä tauışı menän
bersä ilay, bersä yırlarğa totona:



 



Sirtep,
sirtep uynama:



Säs
töpkäyım auırta;



Basıp-basıp
uynama:



Başqınayım
auırta;



Bögölöp-hığılp
uynama:



Bilgenäyım
auırta...



 



Dumbıra
sirtkän hayıp şul yırzı yırlay. Urtansı
ağahı bötönläy hayran qala, dumbırahın
totop qustıhına bara, ölkän ağaların
da saqıralar. Tağı ber uynap qarayzar
— şul uq tauış, şul uq yır.



Bıl
bezzeñ Bibiğäyşä heñlebez ikän! Bahırıñ,
qayhılay ärnen-ärnep ilay, töndä uğa
işek asmay hatalanğanbız, unı ısınlap
ta ubırlı qäynähe kilep aşağan ikän,—
tip qayğırışalar, üzzären-üzzäre
ärläyzär.



Şunan
bılar babay menän ubırlı qarsıqtı
qunaqqa saqıralar. Ubırlı qarsıqtı mal
azbarına alıp inep tuqmap ülterälär,
qarttı qunaq itälär.







Bire
qızı Biränhılıu



Boron
ber babay menän äbey bulğan. Ularzıñ
ber uldarı, ber qızzarı bulgan. Yaqşı
ğına ğümer itkändär bılar. Ber vaqıt
hunarzan qaytıp kilgändä, uldarı ağas
başında berket ultırğanın kürä. Yıget
atırğa ıntılha, qoş bosa la quya. Yaqınıraq
barıp atayım tihä, yänä bosa. Tağı yaqın
barıp atırğa ıntılha, berket qolap kilep
töşä. Yıget börköttö alıp qaytıp kitä.
Unıñ hınğan qanatın bäyläp baqsalarına
ebärä. Gel it aşata, ti, yıget börkötkä.



Ber
köndö yıget hunarğa sıqmay. Qarındaşı
meñän baqsağa sığıp ultırha, yuğarıla
ber qoş osop yörögänen kürä. Qoş yıget
aldına kilep töşä lä, telgä kilep:



Yä,
rähmät, ağay. Mine tärbiäläneñ. Ber vaqıt
maldarıñ bötöp yarlılanırhığız, şul
vaqıtta mineñ dä fayzam teyır,— ti zä
könbayış yağına osop kitä. Yıget abaylabıraq
qaraha, bıl üze hauıqtırıp yıbärgän
börköt ikän.



Ber
vaqıt, auırıu töşöp, yıget atahınıñ ayaqlı
malı ülep bötä. Kön iteüye auır bulıp
kitä. Arpa öyrähe esep kenä tuqlana
başlayzar bılar. Äzeräk azıq yunätep
bulmasmı, tip babay il arahına sığıp
kitä.



Ete
kön, yıte tän barğas:



Qart,
qayza barahıñ? — tigän tauış işetä.
Tirä-yaqtı qaray, ber kem dä kürenmäy.
Qart arı kitä.



Bayağı
tauış yänä qabatlana. Tağı la beräü zä
kürenmäy. Qart, bötönläy aptırap, yulın
dauam itä. Yaqında ğına älege tauış yañınan
işetelä. Babay, asıuı kilep, aldında
yatqan qıu baş höyägen tibep yıbärhä,
tauış bireüse oşo höyäk bulıp sıqqan.
Bıl — Börköthandıñ sihırlap halıp
quyğan kötöüsehe ikän. Babay uğa üzeneñ
qayza kitep barıuın höyläp birä. Şunan
ayaq astındağı qıu baş:



Babay,
min hiñä ber aqıl öyrätäyım äle. Alda
yılqı öyörö, döyä kötöüye, hıyır kötöüye
tap bulır, här berehenän ber baş mal
alıp, Börköthan yortona taban kiterheñ.
Unda yıtmäs boron yıte et qarşı sığır. Ber
baş malıñdı huyıp qaldır. Börköthan
hiñä bötä maldarın täqdim iter, hin
ularzı alma. Bäläkäy handığın ğına
hora,— tip käñäş birä.



Babay,
kötöüse öyrätkänsä, här kötöüzän berär
baş mal alıp, Börköthandıñ yortona taban
kitte, ti. Öröp yıte et qarşı sıqqas,
döyähen huyıp qaldıra. Ettär qıuıp yıtä
başlağas, hıyırın qaldıra. Yortqa inde
ettem tigändä genä, ettär tağı la qıuıp
etälär. Babay menep kilgän atın huyıp
ettär-gä taşlay za Börköthan yortona
inep kitä.



Qort
egette bik yaqşılap qunaq itä. Unan,
üzeneñ donyahın kürhätmäkse bulıp, alıp
sığıp kitä. Ber işekte asıp qarahalar,
tup-tulı hıñar ayaqlı keşelär ultıra;
ikense bülmälä — hıñar qullılar; ösönsö
bülmälä hıñar küzlelär ultıra, ti.
Kürhätep bötä lä qort yıgetkä:



Min
hiñä ber yomoş äytäm. Ägär şunı ütäy
alhañ, qaytırhıñ, ütäy almahañ, üzeñde
oşo bülmälärzeñ berehenä inderep
tığırmın,— ti.



Yaray,
min riza,— ti yıget.



Bınan
alısta bire batşahı bar. Şunıñ Biränhılıu
tigän bik matur qızı bar. Hin şunı miñä
kilterep birerheñ,— tigän qort.



Eget,
riza bulıp, yulğa sığa. Bik küp yuldar ütä
bıl. Bara torğas: «Mineñ ber hänärem dä
yuq, nisek itep bire qızın alıp qaytırmın
ikän?» — tip ilay başlay. Yıget ilap
ultırha, unıñ yanına tölkö kilep, kölöp
qarap ultıra, ti. Yıget qayğıhınan tölkönö
lä kürmäy, yulın dauam itä, ti. Bara torğas,
ultırıp tağı la ilay. Tölkö kilep tağı
la kölöp ultıra» ti. Yıget tölkönö kürmäy,
tağı arı kitä. Ber urman sitenä barıp
etkäs, yıget, inde ni eşläyım ikän, tip
tağı la ilay başlay. Tölkö, unıñ yanına
kilep:



Eget,
niñä ilayhıñ? Nindäy qayğıñ bar? — tip
horay. Yıget uğa qayğıhın höyläp birä.



Yaray,
ulay bulha, yuldaş bulayım. Bergäläp
barıp Bi-ränhılıuzı alıp qaytayıq. Tik
bezgä ber garmun hatıp alırğa käräk.
Bire batşahı qızın keyäügä birep yata,
ti. Unıñ tuyı qırq kön bara, ti. Bögön iñ
azaqqı könö. Ular isereşkäs, bez garmun
menän barıp inerbez ze, hin uynay
başlarhıñ, min beyırmen. Min arığas, hin
beyırgä töşörhöñ, min uynarmın. Bötähe
lä yoqlap bötörzär, Biränhılıuzı alır
za qasırbız,— ti.



Eget
menän tölkö garmun tabıp aldılar za
bire batşahı yortona yul tottolar, ti<
Ular kilgändä, tuyzıñ iñ qızıq vaqıtı,
ti. Yıget inep, garmun uynay başlay, tölkö
beyırgä töşön kitä. Ul beyıp arığas,
eget töşöp beyıy.



Bötähe
lä yoqlap bötkäs, tölkö yıgetkä:



hin
Biränhılıuzı säs ürmesenän qulıña urap
tot ta qamsıñ menän ös tapqır huq. Tik
qulıñdan säsen ısqındır-ma,— ti.



Eget
Biränhılıuzıñ säs ürmesenän urap totto
la qamsı menän yandıra-yandıra arqa buylap
ös tapqır huqtı, ti. Biränhılıu, uyana
kilep, yıgette qamsı menän huqqaynı, yıgeg
hauağa ırğıldı, ti. Şulay za yıget unıñ
säsen yıbärmägäs, qız, buyhonop:



Yaray,
eget, min hineke,— ti. Bılar ösäüläp
yuldı arı dauam itterzelär, ti.



Yulda
eget uyğa qala. Niñä şunday matur bıl
qızzı qortqa birergä, üzemä alayım da
quyayım,— tip uylay ikän. Tölkö yıgetteñ
uylağanın belä lä:



Eget,
nimä uylayhıñ, nindäy qayğı töştä? —
tip horay.



Bıl
qızzı niñä qortqa birergä, üzebezgä
alayıq ta quyayıq,— ti yıget.



Bula
ul,— ti tölkö.



Tölkö,
Biränhılıuzı mullağa öyländerep, üze,
qız qiäfätenä inep, qort yortona kilälär.
Qort ularzı qıuanıp qarşı ala, yaqşılap
qunaq itä.



Eget
qortqa:



Min
Biränhılıuzı hiñä alıp kildem. Unı hiñä
şunday şart menän biräm: berensehe —
ütkände qıualamasqa, ikensehe— üzeñdäge
bötä keşelärzeñ ağzahın kire qaytarırğa;
ösönsöhö — ularzı azat itergä.



Qort
riza bula.



Eget
Biränhılıu tip tölkönö qaldırıp,
Biränhılıu-mulla menän yulğa sıqqan. Kis
etkäs tä, qort käläş menän yoqlarğa tip,
ıualanıp yöröy, ti. Şul yırzä Biränhılıu
qiäfätendäge tölkö:



Yaray,
hineñ menän ğümer iterbez inde. Min
sığıp, näfel namazı uqıp inäyım,— ti.



Tölkö,
şulay itep, qortto aldap sığa la yıgetteñ
artınan -qıua. Ösäüläp arı kitälär.



Bara
torğas, yıget tağı uyğa töşä. Miñä qız
buldı la ul bulıuın, tölkögä yuq bit äle,
tip baş vata. Yıget bıl uyın tölkögä äytä.



Yuqqa
aptırama. Bına häzer qort bezze qıuıp
eter. Ul ütkände qıualamasqa tip äytte
lä bit, hüzendä tormas. Min mulla qiäfätenä
inäyım. Biränhılıu yañınan qız bulhın,—
ti.



Küp
tä ütmäne, qort ısınlap ta qıuıp yıtte,
ti, bılarzı. Yıget menän qort arahında
qız äsän kitä talaş. Şul yırzä mulla-tölkö:



hez
yuqqa talaşahığız, ikegezzä lä ğäyıp
bar. Qort äytkän hüzen ütämäne, yıget
hine aldap kitte. Kemdeñ gonahı äz, qız
şuğa bulır. Äyzä, gonahtarığızzı ülsäyım,—
ti.



Mulla-tölkö
täüzä yıgette huzıp haldı la tayaq menän
unıñ gonahın ülsägän keşe buldı, ti.



Ay,
eget, gonahtarıñ küp ikän şul. Ahırıhı,
qız hiñä bulmas,— tigäs, qort qıuanıp
kitte, ti.



Äyzä,
qort, hpn yat inde, gonahtarıñdı ülsäyım,—
tip qortto huzıp haldı, ti. Şunan:
«Gonahtarıñ bik küp ikän, qısqartayım
äle»,— tip, qorttoñ qoyroğonan urap
totop torop, hırt buyıña tayaq menän birä
başlanı, ti.



Donyalamı
eş donyala qala ul. Ber vaqıt mpn qoş
aşap ultırğanda, hin mineñ qoyroğomdo
özöp, tabışımdıalıp kitkäyneñ,— tip
qortto tuqmay ğına birä, ti. Qort, qoyroğon
özöp, torop qasa.



Bılar
yuldarın dauam itälär. Bara birgäs, tölkö:



Eget,
hin, qız kemgä bulır, tip aptıray ineñ.
Häzer qızzı büleşep alabız,— tip qılıs
menän qızzıñ başınan urtalay yara sabırğa
buldı, ti. Tölkö qılıs menän sabayım
ğına tigändä, yıget unı üz käüzähe menän
qaplap, başın eyze, ti. Tölkö ös rät
sabırğa itä, yıget ös rät qızzı la, üzen
dä haqlap qaldı, ti.



Yaray,
eget, donyalıqta qılğan eş donyalıqta
qala. Ber vaqıt hin dä mine ağas başınan
atıp töşörörgä itkäyneñ, min başımdı
eyıp qotolop qaldım. Miñä fayza itkäyneñ,
min dä ber fayzamdı kürhätäyım. Al qızzı
üzeñä,— tip, tölkö qızzı yıgetkä birep,
qaytarıp yıbärä.



Tölkö
eget qotqarğan bayağı börköt bulğan
ikän.



Eget
bire qızı Biränhılıuzı käläş itep alıp,
ata-äsähen qıuandırıp, äle lä yäşäp yata,
ti. Şuğa la keşelär arahında bire zattarı
bar, ti.







Bolansı
märgän



Boron-boron
zamanda ber äbey menän babay yäşägän,
ti. Ularzıñ Bolansı Märgän tigän ulı,
Aqbikäs tigän qızzarı bulğan. Bolandı
märgän atqanğa uldarın şulay Bolansı
Märgän tip yörötkändär, ti.



Ber
saq äbey zä, babay za ülep kitkän. Aqbikäs
menän Bolansı Märgän ikäühe torop qala.
Bolansı Märgän hunarğa yöröp, Aqbikäs
tamaqqa yunätkän.



Köndärzän
ber köndö Bolansı Märgän, dus yıgete
menän hunarza yörögän saqta, ber irgäyıl
osrata. Bıl irgäyıl Bolansı Märgängä:



Köräşäbezme?–
ti. Bolansı Märgän uğa:



Köräşhäm,
kösöm äräm, atham, mıltığımdıñ yahauı
äräm, – ti zä kitä lä bara.



Bolansı
Märgän öygä qaytıp kilhä, öyön bolot
tuñärtep yöröüyen kürä. Iptäşe:



Yuqqa
hin tege irgäyılgä ulay tip yauap
qaytarzıñ, unıñ menän qatı höyläşergä
käräkmäs ine. Bına häzer, kürzeñme,
öyöñdö ni eşlätä!



Öygä,
inhälär, Aqbikäs yuq, ti. Bolansı Märgän
bik qayğıra, qarındaşın ezläp kitergä
bula.



Il
ütä, yır ütä, bara torğas, yulda ber qusqar
yatqanın kürä. Bıl qusqar kötöüzän qalğan
bulğan. Başı qortlap bötkän. Bolansı
Märgän qusqar başındağı qortto süpläy.
Qusqar yıgetkä:



Mineñ
ös börtök yönömdö al, ul hineñ ber eşeñä
yarar,– ti.



Bolansı
Märgän, ös börtök yönön alıp, artaban
kitä. Alda ber qoroğan kül kürenä. Rul
küldä hıu yuqlıqtan ber surtan ülergä
yata. Yıget surtandı totop hıuğa yıbärä.
Surtan da uğa ös börtök täñkähen alırğa
quşqan.Ozon-ozon yuldar ütkäs, küp hıuzar
kiskäs, Bolansı Märgän ber zur tiräk
üsep ultırğanın kürä, şunda ultırıp häl
alırğa bula. Häl alıp ultırğan saqta,
el-dauıl quba. Ağas başında Sämreğoştoñ
oyahı bar ikän. Runda unıñ balaları
sırıldaşa başlay. Bolansı Märgän ber
acdahanıñ ağas başına ürmäläp menep
barğanın kürä. Yähät kenä, qılısın alıp,
acdahanı turaqlap ırğıta. Sämreğoş
balaları bıl yıgette qanat astarına
yäşeräler. Sönki äsäläre qaytıp kilhä,
belmäyınsä, qapıl yıgette aşap quyır tip
qurqalar. Sämreğoş qayta:



Nindäy
äzäm yıse sığa?– tip tirä-yağına qarana
başlay.



Aşamahañ,
kürhätäbez,– tip qısqırışa balaları.
Sämreğoş aşamasqa hüz birä. Sämreğoş,
eşteñ nizä ikänen



töşängäs,
bik şatlana. Tege acdaha, yıl da kilep,
unıñ balaların aşap kiter bulğan.
Sämreğoş Bolansı Märgändeñ bıl eşenä
yaqşılıq menän yauap qaytarırğa uylap:



Mineñ
ös börtök qauırıyımdı al, käräge bulır,–
ti. Bolansı Märgän, sämreğoştoñ ös börtök
qauırıyın alıp, artaban kitä.



Bik
küp yırzär ütkäs, yıraqta ber tau yarığınan
tötön sığıl torğanın kürä. Rul tau yanına
barha, tau tişegendä ber yıbey ultıra.
Unıñ başında ös börtök säs, auızında ös
börtök teşe bar. Üze yön iläy.



Ässälämäğäläyküm,
inäy keşe, – ti yıget.



Oşo
sälämeñ bulmaha, urtıñdan alıp yotor
inem. Ni yomoşoñ bar?– ti äbey.



Boron
bik belekäy ber irgäyıl kürzem, ul mineñ
menän köräşergä teläne. Min unıñ telägen
kire qaqtım. Öygä qaytqas, qarındaşım
Aqbikästeñ yuğalğanın beldem. Bına häzer
şul qarındaşımdı ezläy kittem, – ti
Bolansı Märgän.



Min
belmäyım. Belhä, minän ölkän apayım
beler. Ruğa bar, – ti äbey. Yıgetkä yul
öyrätä.



Bolansı
Märgän, äbeygä rähmät äytep, sığıp kitä.
Bara-bara bik ozon yul ütä. Bara torğas,
yıraqtan yır yarığınan qara bolot keüyek
tötön sığıp tora. Barıp yıthä, başında
ike börtök säsle, auızında ike börtök
teşle ber äbey ultıra.



Ässälämäğäläyküm,
inäy keşe?



Oşo
sälämeñ bulmaha, tınım menän hurıp alıp
yotor iñem. Ni yomoşoñ bar?



Bolansı
Märgän bulğan hälde höyläp birä. Bında
bıl äbeyzeñ heñlehe yıbärgänen añlata.



Belmäyım.
Belhä, minän ölkän apayım beler,– ti
äbey. Yıgetkä yul öyrätä.



Bolansı
Märgän, äbeygä rähmättär äytep, äbeyzeñ
olo apahına kitä. Bıl yulı Bolansı Märgängä
bik ozaq barırğa tura kilä. Küp yırzär,
hıuzar kisä, tauzar ütä. Bara torğas,
yıraqta tau tişegenän osqondar säselep,
qara tötön sığıp torğanın kürä. Oşo
urınğa kilep yıthä, başında ber börtök
säse, auızında ber börtök teşe qalğan,
bököräyıp bötkän ber äbey ultıra.



Ässälämäğäläyküm,
inäy keşe!



Oşo
sälämeñ bulmaha, totop aşar inem. Ni
yomoş? Bolansı Märgän qayzan kileüyen,
ni ösön yulğa sığıuı a



bäynä-bäynä
höyläp birä. Äbey, yıgetteñ hüzen tıñlap
bötkändeñ huñında, uğa oşo hüzzärze
äytä:



Hineñ
qarındaşıñdı alıp kitkän irgäyıl saf
äzäm zatınan tügel. Unıñ äsähe äzäm
zatınan, atahı deyıü zatınan. Unıñ
sihırzarı – deyıü sihırzarı. Unıñ menän
köräşhäñ, barıber öñö almas ineñ. Hin
uğa min hunarsımın, köräşse tügelmen
tip, yayına ğına hıpırhañ, qarındaşıñdı
alıp qasmas ine. Uğa barıp yıteü ösön
qırq aznalıq yul bar. Barıp yıtkäs, täüzä
qarındaşıñdı kür, köräşep, deyıüze yıñä
almashıñ. Aqbikäs deyıüzän yäneneñ
qayza ikänlegen horahın. Asığın belgäs,
şunıñ yänen genä häläk itep, qarındaşıñdı
alıp kiterhäñ, ti.



Eget
äbeyzeñ hüzzären ihlas tıñlay. Äbey
öyrätkänsä, qırq aznalıq yulğa sığıp
kitä. Bara yata, bara yata, bara torğas,
deyıü yäşägän qalağa kilep yıtä. Här öy
täzrähenän qarap, qarındaşın ezläp
yöröy. Bına ul ber öyzä ber äbeyzeñ bala
bäüyetep ultırğanın kürä. Bıl äbey üze
köyläp, yırlap ultıra: «Äüäy-bäüäy,
Bolansı Märgän qarındaşı Aqbikästeñ
qızı bäü-bäü»,– ti.



Bolansı
Märgän, qarındaşım oşonda tora ikän
tip, şatlanıp quya. Qarap torğanda, öygä
ber ir keşe artınan yılän börkängän ber
qatın inep kitä. Yıget añdıp tora, kötä.
Tege qatın öyzän tağı tışqa sığa. Bolansı
Märgän:



Aqbikäs!–
tip öndäşä, üze Aqbikäskä qısqırmasqa
quşa. Aqbikäs, agahın kürep, bik nıq
şatlana.



Äyzä,
qaytıp kitäbez, qasabız, – ti. Ağahı
qarındaşına:



Häzer
kitep bulmay. Kiter ösön başta deyıüzeñ
yänen yuq itergä käräk. Runıñ ösön hin
unan yäne qayza ikänen hora,– ti.



Aqbikäs
öygä ingäs, deyıüzän:



Ni
ğümer bergä torabız, ismaham, yäneñdeñ
qayza ikänen dä belmäyım. Yäneñ qayza
Hineñ? – ti.



Deyıü
unıñ bıl horauına:



Yänem
üzem menän,– ti.



Aqbikäs
üpkälägän bulıp:



Hin
mine şayartahıñ,– ti. Deyıü Aqbikäskä:



Yänem
hepertkelä,– ti.



Aqbikäs
bını ağahına äytä. Ağahı ışanmay,
qarındaşına:



Hin
ul hepertkene säskä keüyek itep hauıtqa,
hıuğa ultırtıp quy. Hine hağınam, hin
yuqta, min şuğa ğına qarap toram, tip
äyt,– ti. Aqbikäs ağahı öyrätkänsä
eşläy. Ul deyıügä:



Mineñ
ağayımdıñ yäne mıltığında ine,– ti.
Deyıü, bını kürep, Aqbikäste qızğana,
yäneneñ qayza ikänlegen äytä.



Anauında
kül bar, kül östöndä utrauza tiräk üsep
ultıra. Rul tiräk başındağı oyala yomortqa
bar. Rul yomortqa mineñ yänem, – ti.



Aqbikäs
tiz genä bıl hüzzärze ağahına yıtkerä,
tizzän deyıüzeñ un yıte aylıq yulğa
sığasağın äytä.



Deyıüzeñ
yulğa sığır könö kilep yıtä. Deyıü ozon
yulğa sığıp kitä.



Bolansı
Märgän kül yanına bara. Kül urtahındağı
utrauza ber tiräk üsep ultırğanın kürä.
Nisek ul utrauğa barırğa? Rul vaqıt yıget
sämreğoş birgän ös qauırhındı köyzörä,
şunda uq sämreğoş osop kilep yıtä. Sämreğoş
menän yomortqanı alıp sığıp kilgändä,
yomortqanı qapıl külgä töşöröp yıbärä.
Häzer ni eşlärgä? Bolansı Märgän, balıqtıñ
ös börtök täñkähen köyzörä, şunda uq
balıq yözöp kilep yıtä. Yıgetteñ hüzen
tıñlap, hıuğa töşkän yomortqanı kilterep
birä.



Eget
yomortqanı yırgä bärä. Bäreü menän kül
qaynay başlay. Deyıü ülergä teyış, şunıñ
ösön ul şulay qaynay ikän.



Deyıü
üleü ösön un yıte aylıq yulğa sıqqan yırenän
kire qaytıp kitä. Kül ös kön, ös tön
qaynay.



Aqbikäs
menän Bolansı Märgän qasalar. Qasıp
bara yatqanda, bik köslö dauıl sığa.
Bılar, dauılda azaşırbız tip, ber olo
qara taş astına inep ultıralar. Deyıü
bıl vaqıtta ülä başlağan bula. Rulay
bulha la unıñ kösö bula äle.



Ber
vaqıt, ağahı menän heñlehe oşo taş
astında qasıp ultırğan saqta, deyıüzeñ
qözrätenän taş äylänep kitä lä bılarzıñ
sığa torğan yulın qaplay.



Bolansı
Märgändeñ qusqar birgän ös börtök yön
kisäge e töşä. Yıget oşo ös börtök yöndö
köyzörä. Rul saq qusqar başı tägäräy
kilep töşä. Bolansı Märgän qusqar başı
menän taşqa ös tapqır kilterep bärä,
taş ta yarıla, qusqarzıñ başı la yarıla.
Bolansı Märgän menän Aqbikäs sığıp
nitälär. Sıqhalar, dauıl basılğan. Yıget
menän heñlehe öyzärenä qaytıp kitä.



Bolansı
Märgän menän Aqbikäs äle bulha şul
öyzärendä yäşäp yatalar, ti. Bolansı
Märgän äüälgesä hunarğa yöröy ikän,
Aqbikäs unıñ qaytıuına tamaqqa yunätep
tora, ti







Yalanğasbay
menän Aldar



Qış
könö, ti. Ber mälde bayzıñ yärminkägä
barırın belep. Aldar za Yulğa sıqtı, ti.
Alama keyımdären keyın, tañ harıhınan
sgktı la, satlama hıuıq bulha la
.tirzären hıpırıp ultırğan keşe buldı,
ti. Häzer şäy at menän bay kilä. Aldarzı
kürze lä tuqtanı, ti, bıl.



Nişläp
ultırahıñ?



Tirläp
kiteleñde.



Şulay
tine lä tağı tiren hıpırğanday itte,
ti, Aldar. Bay yılı tun keygän bula.



Min
bik öşönöm alayha,— tine, ti.



Öşörhöñ
şul. Bınday köndä keşe şulay keyınäme?
Mä, mineñ keyımde keyıp, oşonda ultırıp
tor äle. Häzer yılınıp, tirläp kiterheñ.
Ä toloboñ menän atıñdı miñä birep tor,
min ber minutta kilep yıtermen,— tine,
ti.



Keyımdären
almaştırıştılar, ti, bıl ikäü. Bayzıñ
yaqşınan yaqşı tire tunın keyıp, sanahına
ultırzı la sabıp sıqtı la kitte, ti,
Aldar. Aldar yärminkägä bara. Attı
alıştıra. Östäü ala. Häzer aqsa la bar.
Tun da bar, at ta bar — käläş kenä yuq.
Etmeş saqrım yır kitä lä kilep töşä bıl
ber yortqa. Şunan üzenä qız horata.



Kem
ulı bulahıñ huñ? — tip horayzar ikän
bınan.



Mineñ
atay-äsäyze hez belmäshegez. Min
Yalanğasbayzıñ ulı,— tip yauap birä Aldar.



Üzeñdeñ
isemeñ kem bula?



Aldar.



Şulay
tanışıp, häzer qızzı almağa kileşä. Ala
la qız yortonda tora başlay. Yäygä
sıqqas, ilenä qaytırğa sığa.



Qaytıp
barğanda, tege bayzıñ tuğay tulıp yörögän
hıyır, quy kötöüzären osrattılar, ti.
Hayran qalıp kilgän qaynı-qäynähenä:



Bına
oşo mal vis mineke inde,— tine, ti, Aldar,
harıq-quyzarzı öyöröp alıp qayttı la,
huyıp, tuy yahanı, ti. Tege mäldä Aldar
hüzenä ışanıp, saq-saq tuñmay qalğan
bay, bını işetkäs, asıuınan şartlanı la
ülde, ti.







Bayğoş



Boron
zamanda Abdrahman tigän ber qart yäşägän.
Unıñ Abdulla isemle ulı bulğan. Qart
sauza menän şöğöllängän. Balahı yäş
bulğas, ber azğa sauza itmäy tuqtap
torğan. Ul zurayğas, qart:



Balam,
ber iptäş alıp, sauzağa yörörgä käräk.
Bazarğa bar, üzeñä iptäş yalla, şunan
sauzağa kiterheñ, — tigän.



Abdulla
bazarğa kitkän. Barğanda, ber keşeneñ
yulda yatqanın kürä. Yaqın barıp qaraha,
bik matur ber yıget ülep yata, ti. Ülekteñ
kesälären qaray, unda ber altın bäke
bar ikän.



Eget
bazarğa barıp yıtä lä:



Keşelär,
äyzägez, ber yıget ülep yata. Şunı yaqşılap
kümäyık, haqın üzem tülärmen, — ti.



Käfenlek
hatıp alıp, keşelär yıyıp, Abdulla tege
ülek yanına kilä. Yaqşılap qäber qazıtıp,
häyıren öläşen kümderä. Kümdergäs, tura
öyönä qayta. Ni ösön tihäñ, aqsahın
baytaq tügep taşlağan bula.



Iptäş
taptıñmı, balam? — ti atahı.



Yuq,
atay, tura kilmäne, — ti yıget.



Yarar,
ulay bulğas, fälän bazarğa bar, — ti zä,
tauar teyätep, atahı ulın ikense yaqqa
ebärä.



Ni
taphañ da iptäşeñ menän urtaq bulır, —
ti atahı. — Fälän yırgä atığızzı tuqtatıp
yal iterhegez. Atığız yal ithä, kitegez,
itmähä yuq, — ti.— Fälän yırgä barıp yıtkäs,
ber Taşayaq bulır. Unıñ yanında qunmağız,
— ti.



Eget
kitkän. Bara torğas, bığa ber keşe
osrağan.



Qayza
barahıñ? — tip horağan ul yıgettän.



Sauzağa
bergä yörörgä iptäş ezläp kitep baram.
Mineñ iptäşem bulahıñmı?



Küpme
biräheñ?



Tabışımdıñ
yartıhın. Isemeñ kem hineñ? — tigän
Abdulla.



Bayğoş,
— tigän tege keşe.



Ikehe
ike atqa atlanıp kitälär bılar. Şunan
ber az vaqıt ütkäs, attarın yal itterergä
tuqtalalar.



Taşayaq
aldında yal itmäyık. Atayım quşmanı, —
ti Abdulla.



Yuq,
Taşayaqqa yaqın barayıq, — ti Bayğoş.



Yarar,
ulay bulğas, Taşayaqtı uzıp kitep
qunırbız,— ti yıget. Taşayaqqa yıtälär.
Bayğoş:



Oşonda
tuqtalayıq,— ti. Abdulla bik qurqa. Tege
eget:



Qurqma,
— ti.



Bıl
mineñ uyımdı la belä, inde ni eşlärgä?
— tip uylay Abdulla. — Atayım bında
qunmasqa quştı, — ti.



Qunayıq,
— ti haman Bayğoş. Ul atın tuğara la
tışap yıbärä. It beşerergä tip, ut yağıp



ebärälär.
Bayğoş äytä:



in
yoqla, Abdulla, tamaqqa la mpn äzerlärmen,
attarzı la qararmın, — ti.



Uylanıp
yata torğas, Abdulla yoqlap kitä. Şul ara
er astınan ber ubır äbey kilep sığıp,
bılarzıñ attarına ber us äse darıu halıp
kitä. Bayğoş attarzı ikepse urınğa
küserep quya la şım ğına äbey artınan
eyärä. Äbey yır astına töşä lä ber öyzöñ
işegen asıp inä. Äbeyzeñ ber ulı bar
ikän. Äbey ulına:



Min
tegepdä keşelär ülterzem, attarına ağıu
haldım. Äyzä, sığıp äyberzären alayıq,
— ti.



Bayğoş
tıñlap tora. Äbeyzeñ solanında bik
häybät ber suqmar eleüle tora ikän.
Bayğoş tegelärzeñ sığıuına şul suqmarzı
äzerläp totop tora ikän. Tegelär işektän
kilep sığıu menän Bayğoş täüzä uldı,
unan huñ äbeyze huğıp ülterä lä, usaq
yanına kilep, yañınan aş beşerä başlay.
Aş beşkäs, Abdullanı uyata. Aş aşayzar
za, tañ belengäs, tağı la yulğa sığalar.
Nisä köndär ütkänder inde, bılar bara
torğan yırzärenä barıp yıtälär. Tauarzarın
bik qıybat haq menän hatıp, arzan menän
alalar.



Şul
vaqıt bılar «batşa qızı keyäü haylay»
tigän häbär işetälär. Abdulla:



Äyzä,
bez zä barayıq, — ti Bayğoşqa. Halıq
yıyılğan yırgä baralar. Qapqa auızına
ğına ultıralar. Bına ber saq batşa qızı
ğäskär menän kilä. Qız Abdullanı kürä
lä uğa ğaşiq bula. Qız mayzandı yıs qat
urap sığa la keyäü itep Abdullanı haylay.
Batşa:



Ni
hänäre bar huñ Abdullanıñ? Qızzıñ
baldağın taphın! — ti.



Qız
hizzermäy genä atahınıñ haqalına baldaq
yäşerä. Bayğoş, Abdulla hürätenä kerep,
baldaqtı äzläy başlay. Iñ elek halıqtı
qarap bötkän bula. Baldaq tabılmay.
Kilep batşanı tentehä, baldaq unıñ
haqalınan kilep sığa. Häzer baldaqtı
eget yäşerergä, qız ezlärgä teyış bula.
Qız yır astına töşöp kitä, yır östönä kilep
sığa, baldaq tabılmay. Bik ozaq ezläy
qız. Baldağı batşanıñ qaşına sañ bulıp
qına ultırğan bula. Ezläy torğas, baldaqtı
taba.



Qız
tağı baldaqtı yäşerä. Yıget tağı ezläy,
ber kükkä menä, ber yırgä töşä. Baldaq
batşanıñ mañlayında tir bulıp torğan
ikän. Yıget baldaqtı tabıp ala la yäşerä.
Baldaq batşanıñ uñ ayağınıñ oltoraq
astında, ti. Qız ezläy, ezläy torğas,
baldaq ber genä börtök tupraq bulıp
kilep sığa.



Baldaqtı
tağı qız yäşerä. Baldağı yıgetteñ keyımendä
quñız bulıp yöröy ikän. Yıget bıl yulı la
taba. Ul tağı yäşerä. Baldaq batşa
qolağına seben bulıp qunğan, ti. Qız bik
ozaq ezlägändän huñ ğına taba alğan,
ti, baldaqtı.



Tuy
yahap, mäcles qoralar. Qızzı alıp, Abdulla
menän Bayğoş yulğa sığalar. Bayağı Taşayaq
yanına kilep yıtälär. Şunda tuqtayzar za
Bayğoş Abdullanı älege ubır äbeyzeñ
öyönä alıp töşä. Unda ike batşa qızın
tabıp alalar. Bıl qızzarzı äbey ulına
tip urlağan bula. Äbeyzeñ altındarın,
qızzarzı alıp, bılar yır östönä sığalar.
At tuqtağan yırgä kilep yıtkäs, Bayğoş:



Yä,
Abdulla, qızzarzıñ qayhıhın alahıñ? —
ti.



Täüge
batşa qızın alam, — ti Abdulla.



Yuq,
— ti Baygoş, — bına inebezgä ikäü, ä
täügehen urtağa kisep büleşäbez, — ti.



Abdulla
aptıray, qızzı bik yälläy.



Unı
urtağa sapqansı, miñä genä bulhın, ä
tegeläre pke-he lä hiñä bulır, — ti
Abdulla.



Tabış
urtaq bulır tip höyläştek bit, — ti
Bayğoş.



Yök
atındağı nke qızzı la al, bınıhı miñä
bulhın,— tip inälä Abdulla. Bayğoş riza
bulmay. Qızzı bastırıp quya la, qılısın
alıp, urtağa kisäyım tigändä, qız qosop
ebärä. Ikense ıntılha, qız tağı qosa,
ösönsö ıntılğanda qız esendäge bötä
yamap nämälären, yılandarın qosop bötörä.




inde, Abdulla, ös qız za hiñä, — ti Bayğoş.
Min unı alırğa uylamanım, tazartıp
biräyım tip kenä uylanım,— ti ikän bıl.
— Yaratmahañ, tege ike qızzı kürşe
egettärenä öläşep birerheñ, — ti.



Bayğoş
ber nämä lä alırğa telämäy.



Üzeñä
teygän ölöştö üzeñ al, — ti. Şul yırzä
Bayğoş:



Hin
mine ber vaqıt bik yaqşılap, häyırzär
birep, kümdeñme? Ana şul yıget min inem,
— ti. — Äle min hiñä üzeñdeñ tärbiäñde
qaytarzım ğına. Baylıq, rähätlek menän
ğümer it, — ti zä Bayğoş Abdullanı
qaytarıp yıbärä.



Eget
öyönä qaytıp yıtä. Atahı baylıqtıñ
küplegenä aptırap:



Ber
üzeñ taptıñmı? — ti.



Yuq,
atay, — ti Abdulla, — anau ber vaqıt,
tege yıgette kümep qaytqas: «Häyırle
bulhın»,— tip äytkäyneñ bit. Şul yıget
yarzam itte. Taşayaq yanındağı yauızdarzı
la ülterzek, — ti.



Ike
qızzı ike kürşe yıgetkä birep, üze bayağı
batşa qızın alıp, Abdulla, yaman bayığıp,
donya kötöp tora, ti. Äkiätem arı, üzem
bire.






Yäşägän,
ti, ber sebeş. Ul bäläkäy genä bulğan.




Bına
oşolay.




Läkin
ul üzen zurmın tip uylağan häm qupırayıp
başın kütärgän.




Bına
oşolay.




Sebeşteñ
äsähe bulğan. Ul balahın bik yaratqan.




Ä
äsähe bına oşolay bulğan. Ul balahına
seläüsen aşatqan.




Seläüsendär
bına oşolay bulğan.




Ber
vaqıt qara besäy äsähen işek aldınan
qıuıp yıbärgän. Qara besäy bına oşolay
bulğan. Sebeş qoyma yanında ber üze
qalğan. Qapıl ul matur, zur ber ätäste
kürep qalğan. Ätäs qoyma başına mengän
dä muyının bına oşolay itep huzıp
ebärgän. Bar kösönä:




-
Ki-ki-ri-kük!.. – tip qısqırğan. Tirä-yağına
ğorur qarağan. “Minän dä matur, minän
dä şäp kem bar!” Bıl sebeşkä bik nıq
oqşağan. Ul da muyının huzğan. Bına
oşolay. Azaq bar kösönä sipıldağan:
«Pi-pi-pi! Min dä batırmın!.. Min dä
maturmın!» Qupırayıp kitep barğanda,
elägep qolap kitä lä küläüyekkä barıp
töşä. Bına oşolay. Ä küläüyektä telmäryın
ultırğan ikän. Ul sebeşte kürep qalğan
da kölörgä totonğan: «Ha-ha-ha!.. Irtä
äle ätäs bulırğa!..» Ä telmäryın bına
oşolay bulğan. Şul mälde sebeşkä äsähe
yügerep kilep yıtkän häm unı yälläp
irkälägän. Bına oşolay.




K.
Çukovskiy. (A. Yäğäfärova tärcemähe)



Dandan
batır



Boron-boron
zamanda tirä-yaqta dan totqan Abdulla
isemle ber batşa bulğan. Bıl batşanıñ
Dandan isemle ulı bula. Bıl malay, ay
üsähen kön üsep, yıl üsähen ay üsep, bik
köslö, hälätle, matur yıget bulıp yıtä.



Bıl
batşalıqta ber sauzagär zä bula. Ul yıl
hayın un-un berär ay buyı sit ildärzä
hatıu itep yörör bulğan. Qaytqan vaqıtta
batşağa här vaqıt büläk alıp qaytır
bulğan.



Ber
vaqıt şulay, sit ildärzä yöröp qaytqas,
sauzagär Abdulla batşa ergähenä barğan,
här vaqıttağısa unıñ batşağa büläktäre
bulğan. Batşa menän Dandanğa sit ildärzäge
yañılıqtarzı höyläp bötkän dä bılay
tigän:



--
Ulıñdı sığarıp tor, min hiñä ber nämä
kürhätergä teläyım.Dandan sığıp kitkäs,
sauzagär batşağa bülägen birä. Bıl
bäläkäy genä handıq ikän. handıqtı asıp
ebäreü menän, batşa bik hılıu ber qız
hüräten kürä, üze, qart bulıuına
qaramastan, saq aqıldan yazmay.



Sauzagär
qaytıp kitä. Batşa, bıl handıqtı başqa
asıp qaramasqa ant itep, törlö büläktär
menän tulğan kelätenä inderep bikläp
quya. Dandan atahınıñ büläkte kürhätmäüyenä
bik nıq ğäcäplänä, uyğa qala, uylay-uylay
za atahına öndäşmäy genä büläktär
kelätenä inä. Unda älege qumtanı ezläp
taba, unı asıp qaray, hürättäge hılıu
qızzı kürep, uğa ğaşiq bula. Şul köndän
alıp, yıget aşau-eseüzän yaza, köndän-kön
yabığa başlay. Batşa bığa bik aptıray.



Ulım,
hine nindäy qayğı bastı, niñä borsolahıñ,
— tip horap qaray, Dandan ber ni zä
äytmäy. Dandan qumtanı üz bülmähenä
inderep quya, şul hürätkä qarap qına
küñelen yıuata.



Batşanıñ
bik aqıllı ber hakime — käñäşsehe
bulğan. Berzän-ber köndö Dandan oşo
hakimgä bara la, ber keşegä lä äytmäskä
quşıp, üz häle turahında höyläp birä.
Hakimdän yarzam horay. Hakim Dandanğa
bıl qumtanı kiltereüse sauzagärze
tabırğa quşa. Dandan sauzagärze ezläp
sığıp kitä. Ezläp tabıp, öyönä barıp
kerhä: «Ul sauzagär küptän tügel genä,
tamağına balıq qılsığı qazalıp, ülep
kitte şul», — tizär.



Dandan,
başın tübän eyıp, qayğırıp, hakim yanına
qayta. Hakim Dandandı yıuata, kisekmästän
yulğa sığırğa käräklekte äytä. Nil
aryağına sığıu ösön zur kämä eşlätergä,
yulğa altın, törlö azıq-tülek alırğa, bıl
turala ber kemgä lä beldermäskä quşa.



Dandan
atahına äytmäy genä ber bik yaqşı yılkänle
kämä eşlätä, qoral ala, şunan hakim menän
ikehe yulğa sığalar. Diñgezzä ber azna
vaqıt barğandan huñ, yar sitenä tuqtap
yal itälär, hıu alalar za yuldarın artaban
dauam itterälär. Bılar, bara torğas,
diñgezzä ber utrau kürälär. Dandan
hakimgä oşo utrauğa teyıp kitergä täqdim
itä. Ular şulay eşläyzär zä. Yarğa basqas,
bılar aldarında ğına bik matur baqsalı
ber zur yort kürälär. Dandan küp uylap
tormay, qumtahın alıp, oşo yortqa yunälä.
Dandan yortqa ingäs, yort hucahınan
isänlek-amanlıq horaşqandan huñ, üzeneñ
qayza, ni ösön barıuın äytep birä. Şul
erzä yort hucahı, stenağa qorolğan
şarşauzı asıp, unda töşörölgän qız
hüräten kürhätep, bılay ti:



Min
bına utız yıl oşo hürätkä qarap
küñelemdeyıuatam, hin yäş ğümereñde
zayağa ütkärmä, qızzı ezläp tap, — ti.



Dandan
haubullaşıp sığıp kitä, hakimgä barıhın
da höyläp birä. Kitälär bılar tağı.
Kitälär, kitälär, tağı ber azna yul ütälär.
Ber yarğa barıp huğılhalar, balıqsı
ultıra. Qayzan, kem bulıuın horaşalar.
Qart, oşondağı qalala yäşäp, ğümere buyı
balıq totouın äytä. «Niñä ulay?» —tigäs,
höyläp birä:



Min
ber balıq totham, ber azna tik yäşäyım,
— ti. — Bezzeñ batşanıñ bik hılıu ber
qızı bar. Bıl qızzı qozalap, un tuğız
batşalıqtan här berehe üz ğäskäre menän
un tuğız yıget qalala yata. Bına şularğa
balıqtı hatıp kön küräm. Bıl qız yıgettärgä
aznahına ber genä sığıp kürenä, — ti.



Şul
saq yıget babayğa üzendä bulğan qız
hüräten kürhätä. Babay, bıl hürätte
qarağas ta, bılay ti:



Bıl
qız äle bizgäk auırıuı menän auırığan
sağında töşörölgän, häzer unı kürhäñ,
huşıñ kitär.



Qızzıñ
bıl qalala yäşäüyen belgäs, yıget, balıqsığa
bik küp aqsa birergä väğäzä itep, yaqşı
fatir äzerlärgä quşa. Balıqsı unıñ
horağandarın ütäy.



Dandan
şulay ber-ike kön nisek qızzı kürergä
ikän tigän uy menän qala buylap yöröy.
Ösönsö köndö qala blylap yörögändä:



Kem
dä kem Närkäs isemle qızzı kürergä
teläy, batşa harayındağı matur baqsağa
barığız, tik, ğaşiq bulıp, ğümeregezze
zayağa ütkärmägez, — tigän tauıştı işetä.



Dandan
hakimgä qaytıp äytä lä, Närkäste kürergä
tip, baqsağa kitä.



Dandan
baqsağa barıp ingändä, tege batşa
ulandarı küptän inde üz urındarın
alğandar, ti, bötähe lä tüzemhezlänep,
qızzıñ kureneüyen kötälär, ti. Bına ber
vaqıt, qara bolot astınan sıqqan qoyaş
keüyek, baqsağa Närkäs sığıp basa. Qızzı
küreü menän yıgettärzeñ barıhı la, istäre
kitep, tägäräşep bötä.



Egettärze
kürgän Närkäs, ular yanına kilep, barıhına
la is kertä torğan darıu yıskätä. Ber
ıñğayzan ul yıgettärze lä qarap yöröy.
Uğa Dandan oqşay:



Oşo
egetkä keyäügä sığır inem, — ti.



Egettär
küñelhez genä qaytıp kitälär. Dandan
da qaytıp kitä, bar häl-ähüälde hakimgä
höyläp birä. Hakim uğa bazarğa barırğa,
unan tırnaqlı bätinkä, birsätkä hatıp
alırğa quşa. Dandan bılarzıñ barıhın
da ütäy. Kis bulıp, qarañğı töşkäs, Dandan
batşa harayına kitä. Qoymağa barıp
etkäs, Dandan küp uylan tormay, tırmaşıp
qoymağa menep ultıra. Mengäyne, barıhı
la kürenep tora: kärtä urtahında
zurqazanda bığır-bığır butqa qaynay,
qazan tirähendä qırq qız yugereşep yöröy,
ä Närkäs üze balkonda ultıra.



Dandan
qızzarzıñ sitkäräk kiteüyen añdıp torop
qoymanan hikerep töşä lä, bara halıp,
qazanğa yoqo darıuı tamıza. Şunan ağas
başına menä lä ultıra. Ber azzan qızzar
butqa aşarğa ultıralar. Närkäs üz küzenä
üze ışanmay: qızzar barıhı la butqanı
aşap ta bötörmäy yoqoğa talğandar. Ul
şunda uq ber häylä barlığın hizenä. Tiz
genä inep, qulına qılıs ala la üz urınına
yata.



Ber
azzan unıñ yanına Dandan inä. Närkäs,
Dandandı küreü menän, şatlığın yäşerä
almayınsa torop ultıra.



Ular
tañğa tiklem ultıralar. Tañ hızılğas,
Dandan qaytıp kitä. Irtägehen Närkäs
yoqonan Huñ ğına uyana la baqsalağı külgä
kilep yıuına başlay. Şul saq qayzandır
qara bolot kilep sığa la, Närkäs tapqırına
etkäs kenä, quldarın sığarıp, unı hauağa
üze menän kütärep osop kitä. Qottarı
osqan qızzar batşağa yugerälär. Batşa
bığa ber zä köyönmäy, ni ösön tigändä,
ul Närkäste kemgä birergä belmäyınsä
aptırap bötkän bula.



Alla
birze, alla aldı, — tip kenä quya. Batşa,
qızınıñ qayza ikänlegen belergä tip,
qala sitendäge küräzäsene üzeneñ
harayına saqırta.



Batşa
bötä hälde añlatqandan huñ, küräzäse
uğa qızınıñ Qaftau artındağı Qähqähä
tigän deyıü batşa qulında ikänlegen
äytä. Küräzäse batşağa kügärsen birä
lä:



Oşo
kügärsen qayhı yıgetkä qunha, şul keşe
qızıñdı barıp ezläp taphın, — ti.



Batşa
şunda uq bıl häbärze iğlan itä. Kügärsende
osorop yıbäreü menän, ul Dandandıñ
iñbaşına kilep quna la geüläy başlay.
Başqa yıgettär bınıñ menän riza bulmayzar.
Ular Dandandı ğäskärhez bulıuında
kämhetep, kügärsende yañınan osorouzı
talap itälär. Batşa ikense, ösönsö tapqır
osorğas ta, kügärsen yañınan Dandan
iñbaşına quna. Bını kürep, batşa malayzarı,
tamam ömöttären özöp, qaytıp kitälär.
Dandan hakim menän käñäşläşkäs, hakim
uğa:



Yatıp
qalğansı, atıp qal, — ti.



Ular,
käräk-yaraqtarın alıp, yulğa sığalar. Ey
baralar, ey baralar, bara torğas, bılar
arıyzar, ber yar sitenä tuqtap yal ltmäk
bulalar. Yar sitendä zur ber tiräk üskän
bula. Qarahalar, unda: «Kem dä kem oşo
ağastıñ yaprağın alıp yaralı yıren ıua,
yarahı uñala. Botağınan yahalğan uq atılha,
bötä sihır yuğala», — tip yazılğan. Dandan
ber toq yapraq özöp ala, uq ösön küp itep
botaq hındırıp ala.



Dandan
menän hakim yuldarın artaban dauam
itterälär. Baralar, baralar, bara torğas,
aşarğa azıqtarı bötä. Tağı ber yar buyında
tuqtayzar. Dandan hunarğa sığıp kitä.
Urmandayöröp yatha, zur ber qara nämä
kürep qala. Yaqınıraq kilhä,, ber zur qoş
ikän. Qapıl qoş Dandanğa başın bora la,
telgä kilep:



Qotqar
inde mine zinhar ösön, min hiñä ğümerlekkä
qol bulır inem, — ti. Bıl qoş acdaha
utına yanğan ikän. Dandan, tiz genä bayağı
yapraqtarzı kilterep, yanğan urındı ıua
başlay. Ni küze menän kürhen, ıuğan yırgä
qauırhındar üsä başlay. Şulay itep,
Dandan qoşto ülemdän qotqarıp alıp
qala. Qoş aldağı yuldıñ bik ozon bulıuın
äytä.



Bılay
ğına barhağız, ğümer buyına osona sığa
almaslıq yul. Äyzägez, üzem ultırtıp alıp
baram, — ti. Qoş osor aldınan Dandanğa
qırqlap qır käzähe äzerlärgä quşa, şulay
bulmağanda, olo diñgez aşa sığıp
bulmayasağın añlata. Ular un kön buyı
diñgez östönän osalar. Yarğa yıtkäs, yal
itep alğas, qoş yıgetkä bılay ti:



Mineñ
fälän tau başında balalarım qaldı,
şularzı ğına kürep kitäyıkse.



Eget
bığa riza bula. Baralar, qoş balaları
isän-hau bula. Qoş balalarına azıq
kilterergä tip sığıp kitä lä, ozaq ta
yörömäy, şıylap kilep, kire oyahına töşä.
Bıl qoştoñ balaların ber bögölhä, tau
bulğan, ber huzılha, qoyroğo kürenmägän
yılan kilep aşan kitä torğan bulğan.
Äle lä şul yılan, uttar säsep, kilä yata
ikän. Dandan, tiz genä bulat qılısın
qulına alıp, ağas başına menep ultıra.
Yılan unıñ yanınan uzıp barğan saqta
ğına, ul qılısı menän unı urtalay özä
saba la quya. Yılandıñ qanı darya bulıp
ağıp kitä. Qoş Dandanğa zur rähmättär
äytä, kütärep ala la bıl urından osop
kitä. Hakim qoştoñ balaları ergähendä
torop qala.



Ey
osalar bılar, ey osalar. Osa torğas, qoş:



Alda
sihırlı ut, sihırlı beyık tauzar osrar,
tege uqtarıñdı äzerläp quy, — ti.



Bara
torğas, Dandan alda urğılıp sığıp yatqan
ut tasmahın kürä. Bıl ut keşe yaqınlaşa
başlaha, hauağa totaşa ikän. Şul yırzä
qoş, telgä kilep:



Ägär
zä oşo ut östöndä osop yörögän turğayzı
atıp töşörhäñ, ut yuq bulır, — ti. Dandan
atıp yıbärgäyne, turğay öltöräp kilep
töşä, şul arala ut ta yuq bula.



Artaban
kitälär. Bara torğas, qayaları kükkä
olğaşıp torğan beyık ber tau kürenä,
tau başında, qoş äytkänsä, ber keşe tora.
Dandan, älege tiräk uğın alıp, bıl keşegä
ata. Keşegä uqtıñ barıp teyıüye bula,
keşe lä, tau za yuq bula, oso-qırıyı
kürenmägän tigezlek barlıqqa kilä.



Dandan
artaban kitä. Bara torğas, yänä ber tau
kürä. Bında ös ağay-ene yäşägän bula,
ularzıñ berehe Närkäste urlap kitkän
Qähqähä ikän. Oşo yırzä qoş Dandanğa:



Närkäs
bına oşo tauza, — ti.Bıl tauza ös işek
bula. Dandan kilep ber işekte asıp
«bärhä, ber zur deyıüzeñ Närkäs aldında
yoqlap yatqanın kürä. Närkästeñ Dandandı
küreüye bula:



Yoqohonan
uyanmas boron deyıüze ülter, — ti.



Yoqlap
yatqan doşmandı ültereü yıgetlek tügel,
— ti zä Dandan, qılısın tabanına sänsep,
deyıüze uyata. Deyıü uyanğas qına, Dandan
unıñ başın sabıp özä.



Dandan
Närkäste tışqa alıp sığa. Närkäs uğa
ikense deyıüzärzä lä totqonda yäşäüse
qızzar barlığın äytä. Dandan, Närkäste
tışta qaldırıp, ikense işektän eskä
inä. Inhä, ber deyıü Mälikäbanıu isemle
qızzıñ tubığına başın halıp, yoqoğa
talğan. Mälikäbanıuzıñ ütenep horauına
qaramastan, Dandan deyıüze yoqohonda
ülterergä riza bulmay. Ul deyıüze qılısı
menän törtöp uyata la sabıp ülterä.
Mälikäbanıu menän Dandan bıl deyıüzeñ
dä ültereleüyenä qıuanıp tışqa sıqhalar,
Närkäs urınında yuq. Deyıüzärzeñ iñ
keseläre Närkäste üzeneñ öyönä alıp
ingän dä işek urının zur ber taş menän
qaplap quyğan ikän. Dandandıñ bığa bik
asıuı kilä. Taştı şıuzırıp, işekte asha,
deyıü kilep sığa la Dandandı hıuğa
taşlarğa uylay. Oşo vaqıt Mälikäbanıu
deyıüze qılısı menän ülterä saba. Şul
arala qayzandır deyıüzeñ äsähe ber äbey
qiäfätendä kilep sığa. Qoş, bını kürep,
Dandanğa:



Häzer
ük äbeyze at! — tip qısqırıp yıbärä.
Dandandıñ atıuı bula, äbey şunday äse
tauış menän qısqırıp yıbärä. Unıñ tauışına
bötä yır deyıü-päreyzär menän tula. Bıl
deyıü-päreyzärzeñ qoyroqtarı haua menän
tulı qıuıqtarzan tora ikän, şuğa ular
bik şäp osalar. Dandan uğı menän
beräm-beräm tege päreyzärzeñ qıuığın
tişä atıp tora, Mälikäbanıu töşkän ber
deyıüzeñ başın özä sabıp tora. Ular
huñğı päreyze yuq itkäs, ular yanına qoş
kilep yıtä. Bötähe lä sämreğoşqa ultırıp,
yulğa sığalar. Ber az vaqıt ütkäs, hakim
yanına la kilep yıtälär. Hakim bik şatlana,
zur şatlıqtan ular «s kön, ös tän bında
qunaq bulalar. Dürtense kön Mälikäbanıu
Dandanğa bılay ti:



Hin
mine zur bälänän qotqarzıñ, inde ber
horauımdı ütähäñ, hineñ menän mäñge
bergä bulır inem. Mineñ un ike yıl buyına
kürmägän atayım yanına barayıqsı, — ti.
Şulay ti zä Mälikäbanıu dürt börtök
säsen alıp yandırıp yıbärä. Bılar yanına
dürt kügärsen dürt osonan teşläp balas
kilterep yäyälär. Dandan, hakim,
Mälikäbanıu menän Närkäs, sämreğoşqa
zur-zur rähmättär äytep, häzer tege
balasqa ultırıp osalar. Küzzären asıuğa,
balas ularzı zur ber qala sitenä kilterep
töşörgän bula. Häzer bılar nisek batşağa
barıp kürenergä tip baş vata başlayzar.
Küp kenä uylağandan huñ, Dandandı batşağa
küräzäse itep yıbärep, qızınıñ bögön
kiläsägen äytterälär. Batşa täüzä
ışanmay, şulay za küräzäseneñbıl hüzzäre
ısın bulıp quyha tip, qızın qarşı alırğa
äzerlänä başlay.



Küp
tä ütmäy, qız iptäştäre menän balas
östöndä batşa kärtähenä kilep töşä.
Batşa täüzä üz küzenä üze ışanmay tora.
Azaqtan zur mäcles oyoştora, Dandanğa
üzeneñ qızın birä. Dandan bında ozaq
tormay: Närkäs tä bit üz yortona aşığa.
«Närkäste bötönläygä yuğalttıq», — tip
qayğırıp ultırğan vaqıtta, ata-äsähe
yanına Närkäs, Dandan, unıñ iptäştäre
kilep inälär. Närkäste Dandanğa ikense
qatınlıqqa birep, bında la aznağa yaqın
bayram itälär.



Azaq
kilep, Dandan üz atahı yanına qaytırğa
bula. Ulınıñ isän-hau bulıuın, östäüyenä
ike kilen dä alıp qaytıuın kürgäs, atahı
bik nıq şatlana.



Hakim
Dandanğa:



Dandan,
hineñ yıgetlegeñde kürzem, inde mineñ
qızımdı la ösönsö käläş itep al, — ti.
Dandan hakimdeñ qızın da ala. Bik zur
tuy yahap, ös batşalıqqa huca bulıp,
Dandan älegä köngä tiklem yäşäy, ti.







Boron-boron
zamanda yänlektär ber yort hucahına
kilä lä:



- Huca, bezgä eş bir, tik
yöröü yalqıttı, - tizär.



- Ä hez nimä
eşläy belähegez? – tip horay keşe.



-
Min haban höräm, yök taşıyım, basıuza
eşläy alam, - ti at.



- Min höt biräm,
- ti hıyır.



- Min yön biräm, - ti
harıq.



- Ä min yomortqa halam, - ti
tauıq.



- Yaray, min hezgä eş biräm,
- ti huca.



- Ä bezze irtänsäk kem
uyatır huñ? – tip horay yänlektär.



Ätäs
qısqırıp yıbärä:



- Min uyatırmın.



Şulay
itep, ularzıñ här qayhıhına eş tabılğan.
Şul köndän yänlektär keşelärgä fayza
kilterä başlağan, ti.







Ete
qız



Boron-borots
zamanda ber äbey menän babay yäşägän.
Ularzıñ yıte qızı bulğan. Bılarzıñ
ata-babanan haqlanıp kilgän uttarı bar
ikän. Ular uttı ber qasan da hündermägän,
hünep barha, yañı sıra östär bulğandar.



Köndärzän-ber
köndö äbey menän babayzıñ ikehepä ber
yulı täqdir auırıuı teygän. Şul saq babay
qızzarın saqırıp alğan da:



Qızzarım,
bez ozaq yatmabız inde, qartayğanbız.
Tıuımdan qalmağas, ülemdän qalıp bulmas,
hez bik tatıu tororğa tırışığız, utığızzı
hünderä kürmägez. Ul ut hünhä, başqa ut
tabıuı bik qıyın bulır,— tigän.



Küp
tä ütmägän, babay menän äbey ülep tä
kitkän. Qızzar bik qayğırışqan. Ular
bik ozaq atalarınıñ vasıyatın totop
kilgändär.



Şulay
za ber kön, yıte qız üz-ara şayarıp yörögändä,
uttı hündergändär zä quyğandar, uthız
torop qalğandar. Kis bulğan, qarañğı
töşkän. Qızzarzıñ berehe, ut horarğa
tip, urman esendäge ber yımerelep keno
ultırğan öygä kitkän. Unda ber äbey
yäşäy ikän.



Inäy,
ut horarğa kildem, kiskä aş beşeräbez,
aş aşarğa hin dä barırhıñ,— tigän qız.



Yaray,
balaqay, barırmın, tik min hezzeñ öyögözzö
belmäyım bit äle. Bına hiñä ber künäk
köl, şunı öyöñä tiklem hibä-hibä qayt,
min kälgä qarap barırmın,— tip, äbey
qızğa ut menän ber künäk köl birgän.



Qız,
äbey äytkänsä, üz yulına köl hibä-hibä
qaytqan. Aş beşep sığıu menän qızzar
yanına äbey kilep ingän. Qızzar unı
aşatqandar, hıylağandar. Yoqlarğa vaqıt
etkäs, qızzar äbey ergähenä yatıu ösön
üz-ara talaşa başlağandar. Azaq kilep,
äbey yanına iñ olo qız urın alğan. Bötähe
lä yoqoğa kitkän. Töp urtahı yıteügä
qızzar äse qısqırğan tauışqa uyanıp
kitälär. Qarahalar, ni küzzäre menän
kürhendär: äbey ike küzenäp ut säsep,
qarañğı öyzö yaqtırtıp ultıra, ä yanında
ap-ate bulıp apaları ülep yata, ti. Tege
äbey mäskäy bulıp sıqqan inde. Bını
kürep başqalamı qayhıhı täzränän,
qayhıhı işektän sığıp qastılar, ti.
Bötäheneñ dä qanın esep bötöräm, tip
şatlanıp ultırğan mäskäy äbey, bıl hälde
kürep, qızzar artınan qıuırğa töşkän.
Ä qızzar bıl vaqıtta, bötähe lä bergä
yıyılıp, baytaq yır kitep ölgörgän
bulğandar. Bik küp barğandan huñ, ularzıñ
qarşıhına ber qart kilep sıqqan. Qızzar
üzzäreneñ kemdän qasıp barıuzarın
höyläp birgäs, qart uñ yaq kesähenän
taraq, qayraq menän közgö alıp birgän
dä: «Mäskäy yıter aldınan ğına unıñ aldına
oşolar-zıñ berehen taşlarhığız», — tip,
qayzalır kitep tä barğan.



Bıl
vaqıtta inde mäskäy äbey qızzarğa yıtep
kilä ikän. Şul saq qızzar unıñ aldına
taraq taşlağan. Mäskäy aldında ütä
almaslıq urman hasil buldı, ti. Şulay
za ul bıl urmandı, bötä kösön halıp, ütep
sıqqan da qızzarzı tağı qıua başlağan.



Inde
qıuıp yıttem tigändä, qızzar unıñ aldına
qayraq taşlağan. Qayraqtıñ barıp töşöüye
bulğan, şul urında kükkä olğaşqan beyık
qaya tauzar üsep sıqqan. Mäskäy tauzı la
aşa sıqqan, tağı qızzarzı qıua başlağan.
Kilep yıter saqta ğına qızzar äbey yulına
közgölären taşlağandar. Şunda üzzäreneñ
dä häldäre bötöp, yırgä ultırğandar. Şul
vaqıt mäskäy mepän qızzar arahında üze
kiñ, üze tärän diñgez barlıqqa kilgän.



Mäskäy,
iñ huñğı kösön yıyıp, diñgezze aşa
sığırğa bulğan. Tik quyı urman, qayalı
tauzarzı aşa ütep häle bötkän äbey bıl
diñgezze yözöp sığa almağan. Qoroğa
sığır saqta ğına batıp ülgän.



Mäskäy
äbeyzän qotolğan qızzar äle lä rähätlänep
yäşäyzär, ti.







Ete
ırıu



 



Boron
zamanda, igen säsmägän, besän sapmağan,
olatayzar maldarına gel säskä utlatıp,
üreş, qışlıq tiben äzläp, ırıu-ırıu
erkeleşep, yır-hıu äsän ber-bere menän
talaşıp, Uraldı töyäk, Irändekte tiben
iteü äsän, ber ırıu ikense ırıuğa
köyös-köyös yau asıp, ber-bereneñ yäyläüyen
basıp, mal-tıuarın, bala-sağa, qatın-qızın
talap yäşägän saqta, aranan aqıllılar
sığıp, yausılar arahında hüz asqandar:
«Azamattar, ırıu başqa bulha la, bauır
ber bit. Oşo yanyallaşıp yaulaşıuzı
tuqtatqanda la arıu bulmasmı ikän?» –
tigändär, ti.



Yausılar
höñgöhön yırgä sänsep, höyläüsene auızı
menän yotorzay bulıp, kerpek qaqmay
tıñlap torğandar. Qayhıları auızına
ülän qabıp, başın tübän eyıp, uylap
ultırğandar, ti. höyläüsenän hüz sıqqan,
hüzgä eyärep hüz kitkän. Barı la aqıllı
hüzen hup kürep, yaulaşıuzı taşlarğa
bulğas, üze baş, üze tüş bulıp yörögän
aqhaqaldar arahında şau-şıu kitkän;
üz-ara daulaşıp, här qayhı aqhaqal üze
moron törtkän hanına barıp käñäş-töñäş
itkän, yarzam horağan, ti. Handar aşıqmağan,
elekkesä yäşäy birgän. Aqhaqaldarzıñ
eşe bıl yaq menän dä sıqmağas, aptırağandar,
haman köslö ırıu köshöz ırıuzı talap,
bılay torou yaramas, ber zä bulmaha Mäskäü
batşahına barıp sarayıq, tip hüz
berläştergändär, ti.



Erle
ärendä käñäş itep, tağı la ırıu aqhaqaldarı
ber yırgä yıyılıp höyläşkändär. Azaq
siktä bötä ırıu aqhaqaldarı arahınan
böryändeñ Iske bey, qıpsaqtıñ Qucaq,
tamyandıñ Şäğäle tigän keşelären batşağa
ebärergä bulğandar, ti.



Bıl
keşelär Mäskäügä barğas, batşa, bik zur
qunaqtar kilgän, tip qarşı alğan, ti.
Bötä hanat, yanaraldarın yıyğan, aş-hıu
äzerläp qunaq itkän. Barı la bılarzan
horaşqan, bılar ildeñ äytkän yomoştarın
enähönän-ebenä saqlı Höylägäs, batşa:
– Berütala miñä baş halığız, hezzeñ
er-hıuığızzı üz arağızğa bülep birzerermen;
tirä-yaq handar hezzeñ yırgä kilep ayaq
basa almas,– tigäs, aqhaqaldar üz-ara
aqıllaşqandar, ti. «Timä ber hanğa
tırım-tıraqay yahaq-mazar taşıp yörögänse,
ber yırzä bulır. Ilke-halqı uylap tormayıq,
baş halayıq»,– tip höyläşkändär zä,
batşağa inep, üz täläktären äytkändär.
Batşa bılarzıñ üzzären ant itterep,
bötä ilde baş haldırırğa hüz birzerep,
zur tuy yahağan; bötä harayzarın kürhätkän,
ber nisä kön qunaq itep, barına la zur
büläk, tarhanlıq birgän. Yır-hıu siktären
bildäläp, ırıu ızğıştarın bötörörgä
keşe yıbärmäk bulğan. Şunan ilselär
qaytıp kitkän.



Ilselär
qaytıp, ip-hap itep, halıq menän höyläşep
bötöügä, batşa käşäläre lä kilep yıtkän,
ti. Batşa yıbärgän näsälniktär kilgäs,
at-hat yıtkän yırzän yıte ırıu halqın
Tarauıl aqlanına yıyğandar, zur tuy
yahağandar. Tuyza ırıu-ırıu yaqlaşıp,
batırzar köräşkän, säsändär äytem
äyteşep, quraysılar quray uynağan,
yırsılar yırlağan. Aqhaqaldar, bayzar
at saptırğan, hunarsılar at östöndä
uynap, säpkä atışqan. Bötähe belgänensä
uyın-kölkö yahap, kön uzğarğandar, ti.
Yıyınğa kilgän yıte ırıu esendä bığasa
Uraldı kürmägän, buyına ayaq basmağan
ırıuzar za bulğan. Ularzıñ yırsı,
quraysıları, säsändäre Uraldı kämhetep,
Ural ösön ızğışıp yörögän ırıuzarzan
kölöp yırlağandar:



Ural
da ğına Ural, tip äytähegez,



Uralığız
qızırım sauqa ikän.



Kürmägän
dä saqta la, ay, zauqı ikän,



Kürzeñ
ihä küñel dä qayta ikän.



Ural
da ğına Ural, tip äytähegez,



Uralığız
qayalı tau ikän.



Batşalarğa
etep, ay, daulaşqan,



Qan-yau
halğan Ural da şul mikän?



Bıl
yalan yaq yırsılarına qarşı, tau başqorttarı
göclätep quray uynap, yırsıları quşlap
yırlağan:



Ural
ğına buyı la bik ük yämle



Aq
tirmälär qorop ta yäylärgä.



Bittärenä
ultırıp ta quray yundım



Uralımdı
maqtap ta köylärgä.



Ural
buyqayzarı la sauqa-sauqa,



Yapraq
yara yazın ber saqta,



Handuğastar
kilä, moñhou tula,



Qayğılarıñ
bötä lä şul saqta.



Ural
buyqayzarı la armıt-armıt,



Bar
yılğağa äsä lä bulğan ul.Şıltırap aqqan
hıuı buyzarına



Irıuzarın
tuplap yıyğan ul.



Bınan
huñ inde säsändär hüz başlağan. Yalan
säsändäre, Uraldı yamanlap, şulay
äytkändär:



Ural
tigän danlı tau –



Biş
ırıuzı ızğıtıp,



Yau
astırğan şaulı tau.



Yılına
ike tüllägän,



Aqqoştay
hılıu ağartıp,



Yönö
menän öy tekkän;



Hozanan
şärä täneñde



Yılıtırğa
tül yäyıp,



Tirehenän
tun tekkän;



Tabın-tabın
tuyında



Qunağıñdı
hıylarğa



Täkälären
it itkän;



Beräügä
qarıu itmägän,



Yıuaşlıqta
ber bayğoş–



Quy-harıqtı
bıuıusı



Büregä
ışıq bulğan tau.



Ber
tuğanday yop bulıp,



Kükrägen
hıqtatıp,



Säskä
übep, bal yıyıp,



Ilen
balğa tuyzırıp,



Donya
kötkän bal qorton



Qırım-sireü
qılıusı



Ayıuğa
töyäk bulğan tau.



At
östöndä uynarzay



Batırına
tütä yul,



Bitenän
huqmaq huzzırmay,



Qırqıu
toyaq aq keyık –



Qoralay
tigän yılğırzı



Batırınan
köldöröp,



Qaya
ürsetep, mahayıp,



Bötä
qoş-qort, yırtqısqa



Töyäk
bulğan Uraltau.



Yazzıñ
höyönsö oranın.



Qar
hıuında säskä atqan.



Yazzıñ
tösön balqıtqan,



Harı
küzänäk, kük qaypıu,



Umırzaya
säskähen



Yılı
qoyaşqa qotaytmay,



Qızarıp
sıqqan qoyaşın



Işıqlatıp
qayanan,



Ürsetmägän
halqın tau.



Döyägä
yöndäy aş bulğan



Yuşanı
yuq Uraltau.Äseherägän malına



Tatırı
yuq Uraltau.



Qoş
küstäre töşörlök



Möldöräp
torğan aldırzay,



Östöñdä
sır-sıu yözöşöp,



Qarasay
qazzar tül yäygän,



Tirä-yağı
täñkäläy



Qırsın
menän bizälgän,



Hazmıttarın
hılıulap,



Ekän,
quğa urağan,



Zayatüläkkä
yär bulğan



hıuhılıuın
üstergän,



Sısqan
hırtlı qola mal



Batırına
at itep,



Öyör-öyör
tüllätkän



Aslı
küldäy küle yuq,



Şıp-şır
urman Uraltau.



Tañdıñ
eläs yılenän



Säskähen
qursır Uraltau.



Tau
säsändäre, üzzäreneñ yırsıların qeüätläp,
Uraldı maqtağan:



Ilde
tufanday qaplağan,



Qara
hıuzan ärsegän;



Deyıü-pärey
üsterep,



Erzeñ
säskä, ağasın,



Yalan,
Ural buyzarın



Hıu
astında tınsıtıp,



Zar
ilatqan Şülgängä,



Aqbuz
tolparın menep,



Diñgez
yözöp, yau asıp



Kilgän
Ural batırzıñ



Buylap
ütkän huqmağı –



Bezzeñ
danlı Uraltau.



Ete
ırıuzıñ atahı



Şunda
ırıu yäyzerep,



Barına
ata bulğan tau.



Izel,
Nögöş, Yayıqtı,



Üzän,
Eyık, Qasmarttı –



Hauını
etkän yılendäy,



Barın
berzäy ağızıp,



Balahın
kürep hıqıranğan



Äsälöy
huğarıp il itkän –



Barına
äsä bulğan tau.



Ural–ilgä
äsä ul,



Ural–ilgä
ata ul.



Uralğa
tel teyzergän,



Ata-äsähen
kämhetkän



Tıuma
bala bulır ul.



Ata
ata bulmaha,



Batırğa
ölgö bulırmı?



Äsä
äsä bulmaha,



Hılıuğa
äsä bulırmı?



Atahızzı
ul itep,



Ildeñ
qonon belerme?



Äsähezze
qız itep,



Batırğa
äsä bulırmı?



Atahız
üskän uq yunmas,



Ilen
qan-yau basqanda,



Äsähez
üskän yöy tekmäs,



Ile
yauğa kitkändä.



Ana
şulay qara-qarşı yırlaşqan, äyteşkändän
huñ, bötä yıte ırıu za Ural buyın töyäk,
yalan yırze yäyläü itergä hüz quyışıp
taralışqan. Yıte ırıuzı tatıulaştırğan
tuyza quraysılar uynağan, yırsılar
yırlağan köyzö «Ete ırıu – semrod»
köyö tip yörötör bulğandar.



 







Etem
qız menän mulla



Yäşägän,
ti, äbey menän babay. Ularzıñ bik hılıu,
bik uñğan qızzarı bulğan. Qız üsep buyğa
etkäs, äbey menän babay ber-ber artlı
ülep kitkändär. Mesken qız yıtem torop
qalğan. Üler aldınan atahı kürşe genä
yäşägän mullağa qızın qarap tororğa,
keşe itergä vasıyat äytep qaldırğan.



Bıl
qart mulla qızzı gel küzätep, qarap
yöröy başlağan. Qızzıñ maturlığına
hoqlanğan. Tora-bara bötönläygä qızğa
küze töşä, unı här azımı hayın ezärlekläp
yöröy başlay. Qız bını hizä, bik qurqa,
boşona. Ahırza kürşe äbeyzän käñäş
horay. Äbey bığa bılaytıp käñäş birä:



Olo
urmanğa bar. Unda bäläkäy genä ber huqmaq
kürerheñ. Şul huqmaq buylap tuğız kön
barğas, ber öy kürerheñ. Şul öygä in, üz
öyöñdä yäşägän keüyek yäşä. Unda altı
qazaq bulır. Ular hunarğa yöröyzär, hin
ularzıñ donyahın köt. Mulla hine ezläp
taba almas, — ti. Qız kitä. Qazaqtar
hunarza saq bula. Ul bılarzıñ bötä eşen
bötörä. Bına ber zaman at toyaqtarı tauışı
işetelä: altı qazaq altı yaqtan hunarzan
qaytıp kilä. Qız qurqıp kitä lä yäşerenä.
Qazaqtar ingäs', aptırap, işek töböndä
tuqtap qalalar. Böto öy ese gölt itep
tora, bötä nämä yıyıştırılğan, yıuılğan,
öyzä ber kem dä kürenmäy. Bılar käñäşläşälär
zä bılay tizär:



Kem
bar öyzä? Sıq, yäşenmä. Olo keşe bulhañ,
äbeyıbez tiyerbez, yäş bulhañ, heñlebez
tiyerbez. Ränyıtmäbez, ber tigez yaratırbız,
— tizär. Qız sığa. Şulay itep, ular matur
ğına yäşäy başlayzar.



Ber
vaqıt qız munsa yağıp yörögändä, auıldan
tege äbey kilä. Unı, bik küp aqsa tüläp,
mulla yıbärgän ikän. Altı qazaqtan huñ
qız munsa inä. Inep bötkäs, äbey alıp
kilgän, mulla sihırlap yıbärgän küldäkte
keyhä, şunda uq ishez bulıp yığıla.
Qazaqtar bını kötälär-kötälär zä, qız
haman qaytmağas, iñ ölkäne barıp qararğa
bula. Qız ülgän tip uylap, kütärep alıp
qayta. Bılar bik qayğıralar, ilayzar.
Qızzı ber ağas başına bäyläp kitälär.
«Beyık yırgä quyayıq, bötä keşe kürep
hoqlanhın», — tizär.



Ber
vaqıt oşo ildeñ batşahı hunar itep
yörögändä, qızzı kürep qala. Bıl, nisekter,
hizenepme, qızzıñ tänen kürergä-teläpme,
yalsılarına qızzıñ küldägen sisergä
quşa. Küldäktä siseüzäre bula, qız şunda
uq terelä lä quya. Şunan öygä inä halıp,
üzeneñ iske küldägen keyıp sığa. Batşa
qızzı üzenä ikense qatın itep ala. Bılar
batşa menän bik häybät itep yäşäy
başlayzar.



Ozaqlamay
batşa ber yıllıq säyähätkä sıga, qız
buyğa uzıp qala. Batşa: «Min qaytıuğa
ulım tıuır»,— tip höyönä. Ni ösön tigändä,
inde nisämä yıl bergä yäşähälär zä, olo
qatını ber bala la tapmağan ikän.



Yäş
qatın ısınlap ta ul taba, üze ishez bulıp
auırıp kitä. Kendekse äbey, batşanıñ
olo qatını quşıuı buyınsa, malayzı ber
balıqsınıñ murzahına iltep tığa la
bınıñ quyınına yañı tıuğan kösök alıp
kilep hala. Batşa qaytqas:



Qatınıñ
kösök taptı, — tizär. Batşa ğärlänä, bik
nıq asıulana. Sihırsıhına qatındı
sihırlarğa quşa. Sihırsı qarsıq qatındı
etkä öyländerä. Ä tege malayzı balıqsı
qart murzahınan tabıp ala la äbeyınä
alıp qayta.



Qart
könöbözzä alla ul birze, — tip bik
höyönälär bılar. Malay bik teremek bula,
bik tiz üsep, yıget bulıp yıtä. Qız yäräşä,
hunarğa yöröy başlay.



Ber
vaqıt ul hunarza batşağa osray. Batşa
bını oqşata, bik yarata. Yıget bığa totqan
tölköhön büläk itä. Bılar duslaşalar.
Batşa qatını, hizep qalıp, sihırsığa
bıl yıgette yuq itergä quşa. Sihırsı
batşağa äytä:



Fälän
erzä donya uyını bar. Şunda üzeñdeñ iñ
yaratqan batırıñdı yıbär, däüläteñ artır,
— ti. Batşa bıl eşte yıgetkä quşa. Yulğa
sığır aldınan yıget yäräşkän qızı menän
huşlaşa. Qız bik aqıllı, bik ziräk bula.
Egetkä bılay ti:



Donya
uyının şım ğına alırğa käräk, haqsılar
uyanıp quymahındar. Ul ber öyzä bikle
bulır. Işegen maylap as, tauışı sıqmahın.
Tuphala yatqan käzägä holo bir, baqırmahın,
— ti. Yıget şulay eşläy, küp tä ütmäy,
batşağa donya uyının alıp qaytıp birä.
Batşa bik şatlana, ä sihırsı qayğıra.



Azmı-küpme
vaqıt uzğas, yıget menän qız öyläneşälär.
Tuyğa batşanı la saqıralar. Batşa, ber
kön qunaq bulıp, yıget menän qızzı üzzärenä
saqırıp qaytıp kitä. Bılar batşağa
qunaqqa barırğa yıyınalar. Şul vaqıt
qız yıgetkä bılay ti:



Işek
töböndä ber et yata. Başqalar keüyek hin
uğa tökörmä, sıbırtqıñdı la heltämä,
qarap qına uz, — ti. Yıget şulay itä. Batşa
asıulana:



Niñä
bezzeñ tärtipkä buyhonmayhıñ? — ti.
Eget:



Ul
mineñ inäyım bit, — ti zä bötä hälde
nisek bulğan şulay höyläp birä. Batşa
sihırsığa etteñ sihırın alırğa quşa.
Bıl yañınan yäp-yäş, hılıu qatınğa äylänä.
Batşa olo qatını menän sihırsını yuq
itergä quşa. Ä bılar: yıget, qız, qart,
unıñ äbeyı, batşa menän yäş qatını
altaulap häybät itep yäşäy başlayzar.







Etem
tölkö



Ber
zaman, yaz könö, ayıu, büre, et, quyan bergä
osraşqandar. Qış könö halqında azıq
tabıuı qıyın buldı, tip zarlanışqandar,
ti, bılar. Şunan ayıu:



Bergä
torayıq, yıñeleräk bulır,– tigän.



Bötähe
lä şuğa riza bulıp, urman esendäge ber
aqlanğa bäläkäy genä öy halğandar za
bergä tora başlağandar. Şulay torop
yatqanda, berzän-ber köndö ayıu:



Qışqa
äzerlänergä vaqıt, dustar,– tigän.–
Bezgä hıyır hatıp alırğa käräk. S‚ unı
kötöp aşatır, hötön hauıp, qaymağın
beşhäk, qışqılıqqa berär batman mayıbız
bulır.



Büre,
et, quyan ayıuzıñ bıl käñäşen hup kürgändär.
Şul köndö ük bazarğa barıp, üzzäre totop
aşağan yänlektärzeñ tirelären hatqandar
za şunan kilgän aqsağa hıyır hatıp
alğandar.



S‚
kön hayın hıyırzı aqlanğa sığarıp
kötkän. Büre kis menän hötön hauıp ala
torğan bulğan. Quyan hıyırğa yaqşıraq
ülänle yırze kürhätep yörögän, ayıu bötä
hucalıq eştären başqarğan.



Yäy
şulay eş menän ütkän. Közgä inde bılar
ber batman harı maylı bulğandar.



Bıl
mayzı öy başına, qıyıq astına quyırğa
käräk,– tigän ayıu.– Häzergä mayğa
beräü zä teymähen. Qış yıtkäs,



azlap-azlap
qına alırbız za, mayğa kartuf qurırbız.



Şunan
bılar dürtäüläp harı may tultırılğan
batmandı öy başına kütären mendergändär
zä qıyıq astına yäşerep quyğandar.



Ber
köndö kis menän bılar säy esep ultıralar
ikän, kemder beräü täzrä sirtkän. Quyanğa
torop işek asırğa quşqandar.



Öygä
qulına qomğan totqan tölkö kilep ingän
dä eyılep-bögölöp:



Haumıhığız,
qäzerle dustarım! Häyırle kis! –
tigän.Hucalar tölkönö säy yanına
saqırğandar. Tege ultırğan. Ber-ike
tustaq säyze esep alğas, tölkö aşıqmay,
bik äzäple qılanıp qına hüzgä başlağan.



Min
yaqtı donyala yapa-yañğız qalğan ükhez
etemmen. Mine lä üzegezzeñ arağa
alhağızsı! – tigän.



Yarar,
hine üzebezzeñ arağa alıu-almau turahında
bögön höyläşerbez,– tigän ayıu.–Irtägä
yauabın alırğa kilerheñ.



Ayıu,
büre, et, quyan:



Bıl
tölkö äzäple genä, basalqı gına kürenä.
Üzebezzeñ yanğa alayıq äyzä,– tigän uyğa
kilgändär.



Şulay
itep, tölkö ular menän bergä yäşäy
başlağan. Ul üzen bik äzäple totqan,
bötäheneñ dä hüzen tıñlar, ni quşhalar,
şunı eşlär bulğan. Ayıuğa, büregä, etkä
genä tügel, hatta quyanğa la yararğa
tırışqan.



Küp
tä ütmäy, tölkö qıyıq astında ber batman
may yäşerelgände belep alğan. Tölkö,
may tihäñ, ülep bara bit inde. Ul mayzı
üze genä aşar ösön häylä ezläy başlağan.



Küp
baş vata torğas, ul häylähen dä tapqan.
(Şunıñ ösön dä häyläkär tölkö, tizär
unı!)



Kistärzän
ber kiste tölkö hıltau itep, qapqa nıq
biklängänme ikän tip, tikşerep kilergä
bulğan. Şul yırzä ul uramğa sığıp täzrä
sirtkän dä, yat tauış menän:



Etem
tölkö öyzäme? – tip horağan.



Öyzä,
öyzä, häzer tıştan iner,–tip yauap
birgändär uğa.



Ingäs
tä äytegez uğa, häzer ük bezgä yañı tıuğan
burhıq balahına isem quşırğa barhın!



Yarar,
äyterbez, – tip yauap qaytarğandar öyzän.
Tölkö belmämeşkä halışıp öygä ingän.



Tölkökäy,
yañı ğına beräü kilep hine burhıq balahına
isem quşırğa saqırzı,– tigän ayıu.



Ulay
bulğas, barırğa käräk,– tigän tölkö.



Yıldam
ğına yıyınğan da ul öyzän sıqqan. Öyzö
ber tüñärätep äylängändän huñ, haqlıq
menän genä öy başına hikerep mengän dä
batman tulı mayzı aşay başlağan. Tuyğansı
aşağan ul. Tölkö şunda yatıp ber az yal
itkän dä öygä kire ingän.



Yä,
nimä menän hıylanılar üzeñde? – tip
horağandar



Qurılğan
qaz, tultırılğan tauıq, harı may menän,–
tip yauap qaytarğan da tölkö irendären
yalap quyğan.



Nindäy
isem quştıñ? – tip horağan et.



Başbala,–
tip yauap qaytarğan tölkö. Ikense köndö
tölkö:



Miñä
tağı la isem quşırğa barırğa käräk,–
tigän, ä üze tışqa sığıp, öy başına mengän
dä mayzı batmandıñ yartıhına töşkänsä
aşağan.



Ul
öygä kire ingäs, quyan unan:



Yañı
tıuğan balağa nindäy isem quştıñ?–tip
horağan.



Urtansı,–
tip yauap birgän tölkö.



Ösönsö
köndö lä tölkö, häylähen tabıp, öy başına
mengän. Bıl yulı inde mayzı bötörgänse
aşağan. Batmandı tazartqansı yalağan da
öygä ingän.



Yä,
nindäy isem quştıñ? – tip horağan ulap
quyan.



Kinyä,–
tip yauap qaytarğan tölkö.



Qış
kilep yıtkän. Köndärzän ber köndö ayıu,
iptäştärenä qarap:



Yä,
dusqayzarım! Ber az may alıp inep, kartuf
qurırğa käräk,– tigän.



Iptäştäre
bığa şatlanıp:



Qana,
qurayıq,– tigändär.



Bar,
tölkö, hin ber az may alıp in,– tigän
ayıu.



Bötähe
lä tışqa sıqqandar. Tölkö stena buylap
öy başına menä başlağan da kire qolap
töşkän. Menä almauına hıltau tabırğa
tırışıp:



Bik
beyık ikän şul, min unda menä almayım,
– tip zarlanğan. S‚ tölkögä yarzam itergä
bulğan. Yılkähenä bastırğan da öy başına
mendergän. Şul yırzä tübändä qalıusılar
tölkönöñ sıyıldap qısqırıuın işetkändär:



Bında
ber törlö lä may yuq! Buş batman ğına bar.
Qapıl ğına uğa beräühe lä ışanmağan.
Şul vaqıt tölkö buş batmandı tübängä
tägärätep töşörgän. Qarahalar, batman
ısınlap ta bup-buş bulıp sıqqan.



Bıl
mayzı nindäy oyathızı aşağan ikän? – tip
ükergän ayıu.



Häzer
ük tabırğa käräk qaraqtı!



Qaraqtı
nisek tabırğa tip, ozaq qına uylaşqandar
ular. Küp uylay torğas, ayıu bılay tigän:



Qana,
zur itep ut yağayıq ta üzebez şunı tiräläp
ultırayıq. Mayzı kem aşağan bulha, ut
qızıuınan unıñ esendäge mayı irep tışqa
sığır.



Şulay
itep, ut yağıp yıbärgändär bılar.



UQyanında
ultıra torğas, ular yılınıuzan oyop
yoqoğa kitkändär. Qıştıñ täüge halqın
köndäre bulğanlıqtan, ayıu bötähenän
dä qatıraq yoqlağan.



Tölkö
genä kerpek tä qaqmağan. Şul yırzä ul
üzeneñ bötä täne buylap may harqıp sığa
başlauın kürgän, hizep qalhalar, miñä
yaqşılıq bulmas, tip qurqqan. Qorhağına
sıqqan mayzı qomğanına yıyıp barğan,
şunan unı ayıu östönä iltep qoyğan.



Yoqolarınan
uyanıp qarahalar, barıhı la qop-qoro, ä
ayıuzıñ bötä täne mayğa mansılğan, ti.



Mayzı
bına kem aşağan ikän! – tip qısqırıp
ebärgän tölkö. Şunan ayıuzı muyınınan
asıp quyırğa bulğandar.



Aşıqmağız!
Bında nindäy zä bulha häylä bar! – tip
qısqırğan ayıu.– Uttı tağı la qızıuıraq
yağırğa la qaytanan hınap qararğa käräk.



Bötähe
lä bığa riza bulğan, tik tölkö genä: «Ut
yağırğa käräkmäy, bılay za ayıu ağayğa
bik ese bit!» – tigän bulıp qarşı töşkän.



Tölkönöñ
hüzen tıñlamayınsa, tağı la ut yaqqandar
za, bötähe lä tüñärätep ultırğan. Ayıu,
üzeneñ qışqı ğäzäte buyınsa, tağı la
hırıldap yoqoğa kitkän. Ä büre, et, quyan
yuramal yoqlağanğa halışqandar. Tölkönöñ
tağı la mayı harqıp sığa başlağan.



Tölkö,
başqa yänlektärzeñ yoqlağanın kürgäs
tä, tağı la üzenän sıqqan mayzı qomğanına
tultırıp alıp, ayıu östönä qoymahınmı!
Büre, quyan, et bını kürep kenä qalğandar
za tölkögä taşlanğandar:



Bına
qayza ikän ul qaraq! Yıtmähä, yıuaş qına
ber yıtem bulıp qılandı!..



Bıl
şau-şıuğa ayıu za uyanğan. Uğa bulğan
hälde tükmäy-säsmäy höyläp birgändär.



Min
mayzıñ tamsıhın da aşağanım yuq! – tip
aqlanırğa totonğan tölkö.



Şul
erzä bötähe lä tölkönöñ yağahınan alıp
bäylägändär zä, uttı tağı la qızıuıraq
yağıp, unı ut östöndä totqandar. Ä may ut
östönä ağa ğına birgän.



Şunan
huñ ular tölkönö ülterä yazğansı
tuqmağandar za bılay tigändär:



Häzer
ük üksäñde yaltırat bınan! Ezeñ dä
bulmahın! Bezzeñ arala hiñä urın yuq!



Tölkö
qomğanın alğan da başı huqqan yaqqa
olaqqan, ti.







Persiya
qalalarınıñ berehendä Häsän isemle ber
fäqir tegense yäşägän, ti. Unıñ qatını
häm Ğäläüyetdin isemle ulı bulğan.
Ğäläüyetdingä un yäş tulğas, unıñ atahı:



Üzem
keüyek, ulım da tegense bulhın, — tip,
malayzı üzeneñ hänärenä öyrätä başlay.



Läkin
Ğäläüyetdin ber nämägä lä öyränergä
telämäy. Ata­hınıñ beräy yırgä sığıuı
bula — Ğäläüyetdin uramğa malay­zar
yanına uyınğa taya. Irtänän kiskä tiklem
ul malayzar menän bergä qala buylap
saba, rähätlänep turğay qıua yäki sit
keşelärzeñ baqsalarına töşöp, ese
şartlay yazğansı vinograd häm persik
aşay.



Tegense
üzeneñ ulın ögötläp tä, yazağa tarttırıp
ta qaray, läkin fayzahı bulmay. Tizzän
Häsän qayğıhınan auırıp ülep kitä. Şul
saq qatını unan qalğan bötä mölkätte
aşauğa hatıp bötörä lä mamıqtan yıp iläp,
şunı hatıp, kön itä başlay.



Bına
şulay küp kenä vaqıttar ütä. Ğäläüyetdingä
un biş yäş tula. Ber saq Ğäläüyetdin
malayzar menän uramda uynap yörögändä,
östönä qızıl yıbäk halat keygän, başına
aq salma salğan ber äzäm ular ergähenä
kilep tuqtay. Ul Ğäläüyetdingä qarap
torğan da: «Bına min ezlägän malay.
Nihayät, min unı taptım!» — tip üz aldına
höylängän.



Bıl
— Mäğrib
[1] keşehe
bula. Ul malayzarzıñ berehen saqır­tıp
ala la unan Ğäläüyetdindeñ kem bulıuın,
unıñ qayza yä­şäüyen horay. Ä unan huñ
Ğäläüyetdin yanına kilep:



Tegense
Häsän ulı hin tügelme? — ti.



Min,
— tip yauap birä Ğäläüyetdin. — Tik mineñ
atayım küptän inde vafat buldı.



Mäğrib
keşehe, bıl hüzzärze işetkäs, Ğäläüyetdinde
qosaq­lap ala la ükerep ilap yıbärä.



Bel,
Ğäläüyetdin, min hineñ ağayıñ bulam, —
ti ul. — Bik ozaq vaqıt min sit yırzärzä
yäşänem, Häsän ağayımdı küptänän birle
kürgänem yuq. Bına äle, unı küräyım tip,
hezzeñ qala!a kilep sıqqaynım, ä ul vafat
ikän! Min hine şunda uq tanınım, sönki
atayıña oqşağanhıñ.



Unan
mäğrib keşehe Ğäläüyetdingä ike altın
aqsa tottora la:



Äsäyıñä
birerheñ, — ti. — Ağayım qaytqan, irtägä
kiske aşqa bezgä kiläsäk, tip äyt. äybät
itep aş äzerläp quyhın.



Ğäläüyetdin
yügerep qayta halıp, äsähenä bötähen
dä höyläp birgän.



in
nimä, mine mısqıl itäheñme? — ti uğa
äsähe. — Ata­yıñdıñ qustıhı yuq ine
bit. Qayzan kilhen ti hiñä ağay?



Ağayıñ
yuq tip, hin genä äytäheñ bit! — tip
qısqırğan Ğäläüyetdin. — Bına oşo altın
aqsalarzı ul birze miñä. Ir­tägä ul
bezgä kiske aşqa kiläsäk!



Ikense
köndö Ğäläüyetdindeñ äsähe kiskä yaqşı
itep aş äzerläy. Ğäläüyetdin öyzän dä
sıqmay, könö buyı ağahın kötöp ultıra.
Kis yıtkäs, kemder qasqa qağa. Ğäläüyetdin
atılıp ba­rıp unı asa. Aldan mäğrib
keşehe inä, artınan unıñ hez­mätsehe
eyärgän. Hezmätseneñ başında törlö-törlö
täm-tom halınğan zur tabaq bula. Mäğrib
keşehe, öygä ingäs, Ğäläüyet­dindeñ
äsähe menän isänläşä lä:



Ütenep
horayım, aş vaqıtında ağayımdıñ ultıra
torğan urının kürhäthäñse, — tigän.



Bına
bında, — tigän Ğäläüyetdindeñ äsähe.



Mäğrib
keşehe qısqırıp ilarğa totona. Ämmä
tizzän tı­nıslanıp, bılay ti:



Mine
ber qasan da kürmäüyeñä ğäcäplänmä. Bınan
ki- teüyemä qırq yıl inde. Hindostanda
buldım, ğäräp yırzärendä, Mısırza. Utız
yıl buyına säyähät ittem. Ahır siktä,
tıuğan yıremä qaytahım kilde, äyttem
şunda üzemä üzem: «Hineñ ber tuğan ağayıñ
bar bit. Ul, bälki, fäqirzer, ä hineñ uğa
älegä tik­lem ber zä yarzam itkäneñ
bulmanı. Qaytıp, ağayıñdıñ nisek yäşägänen
kür». Yulda bik küp köndär, töndär ütte,
nihayät, hezze ezläp taptım. Bına küräm:
ağayım vafat ikän, läkin unıñ ulı qalğan.
Häzer inde ul, ağayım hımaq, hänär iter,
mal tabır.



Şulay
bulmağan qayza! — ti Ğäläüyetdindeñ
äsähe. — Şul tiklem eşlekhez malay bulıp
sıqtı ul, bınıñ keüyek tä yılğıuarzı mineñ
äle ber qasan da kürgänem yuq ine. in,
ismaham, uğa nıqlap äythäñ ikän, yarzam
ithen ine miñä.



Qayğırma,
— tip yauap birgän mäğrib keşehe. —
Irtägä bez Ğäläüyetdin menän bazarğa
barırbız, min uğa bik matur yılän hatıp
alırmın. Unan üzen beräy sauzagärgä
öyränsek itep birermen. Ä hatıu-alıu
eşenä öyrängäs, min uğa kibet asır­mın,
ul üze sauzagär bulıp kiter, bayır...
Sauzagär bulahıñ kiläme, Ğäläüyetdin?



Ğäläüyetdin
şatlığınan burzattay qızara häm, rizalıq
belderep, başın helkä.



Mäğrib
keşehe öyönä qaytıp kiteü menän,
Ğäläüyetdin şunda uq yoqlarğa yata, unıñ
tizeräk tañdı attırğıhı kilä.
Yatırır-yaqtırmastan ul urınınan hikerep
tora la, ağahın qarşı alıu ösön, qapqa
töbönä sığıp basa. Tizzän mäğrib keşehe
lä kilep yıtä. Iñ täüzä ular Ğäläüyetdin
menän bergäläp munsağa kitälär. Unda
Ğäläüyetdinde häybätläp yıuındıralar,
säsen alalar. Unan üzen al töstäge
şärbätle hıu menän hıy­layzar. Şunan
huñ mäğrib keşehe Ğäläüyetdinde kibetkä
alıp bara, malay üzenä iñ qimmätle, iñ
matur keyımdär: yäşel buylı harı yıbäk
elän, qızıl fäs, ozon quñıslı itek haylap
ala.



Ular
mäğrib keşehe menän bötä bazarzı
yöröp-qarap sığalar za qala sitenä,
urmanğa, kitälär. Töş yıtä, ä Ğäläüyetdin
irtä­nän birle ber nämä lä aşamağan.
Ul bik nıq asığa, arıy, läkin bıl turala
ağahına äytergä oyala.



Ahır
kilep, tüzeme şartlay unıñ:



Ağay,
bez huñ qasan aşarbız ikän? — tip horay
ul. — Bında kibet yuq, ä hin qalanan ber
nämä lä almanıñ. Qulıñda buş toq qına.



Ana,
alda beyık tauzı küräheñme? — ti mäğrib
keşehe. — Min şul tau itägendä aşap-esep,
yal itep alırbız tigäynem. Ägär inde hin
bik nıq asıqqan bulhañ, oşonda la aşap
alırğa mömkin.



Ğäläüyetdin
ğäcäpkä qala:



Ä
hin aşarğa qayzan almaqsı bulahıñ?



Bına
kürerheñ, — ti mäğrib keşehe.



Ular
bik beyık ber quyı ağas töbönä kilep
ultıralar. Mäğrib keşehe Ğäläüyetdindän:



Hin
häzer nimä aşarğa telär ineñ? — tip
horay.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe här köndö töşkölökkä ber ük aş —



kinder
mayı halıp noqot borsağı beşerä torğan
bula. Ma­layzıñ bik nıq aşağıhı kilä,
şuğa kürä:



Maylı
noqot borsagı, — tip äytä lä quya.



Ä
qurılğan sebeş telämäyheñme? — tip
horay mäğrib keşehe.



Teläyım,
— ti Ğäläüyetdin, qıuanıp.



Mäğrib
keşehe tağı östäy:



Ä
ballı dögö butqahı?



Teläyım!
— tip qısqıra Ğäläüyetdin. — Bötähen dä
teläyım. Läkin, ağay, hin ularzı qayzan
alırhıñ ikän?



Oşo
toqtan, — ti zä mäğrib keşehe toqtoñ
auızın sisä.



Ğäläüyetdin,
qızıqhınıp, toqtoñ esenä qaray, läkin
unda ber



il.
___________ g "



Qayza
huñ sebeştäreñ? — tip horay Ğäläüyetdin.



Bına
bit! — ti mäğrib keşehe. Ul qulın toq
esenä tığa la unan qurılğan sebeş sığara.
— Bına ballı dögö, beşkän noqot borsağı,
bına vinograd, granattar, almalar!



Mäğrib
keşehe ber aşamlıq artınan ikensehen
sığara tora, ä Ğäläüyetdin, küzzären kiñ
itep asıp, tılsımlı toqqa qa­rap şaq
qata.



Mäğrib
keşehe Ğäläüyetdingä:



Aşa
äyzä, — ti. — Bıl toqta bötä aşamlıqtar
za bar. Qulıñdı uğa honop: «Quy ite,
hälüä, hörmä yımeşe teläyım», — tip
äytergä genä käräk, şularzıñ bötähe lä
kilä lä sığa.



Bına
ber möğcizä! — ti Ğäläüyetdin. — Äsäyımdeñ
şunday toğo bulhın ine.



Ägär
mine tıñlahañ, — ti mäğrib keşehe, —
min hiñä bik küp yaqşı nämälär büläk
itermen. Ä häzer şärbätle granat hutı
esäyık tä alğa kittek.



Qayza?
— tip horay Ğäläüyetdin. — Min arınım,
huñ da inde häzer. Qaytırğa vaqıt.



Sabır
it, — ti mäğrib keşehe, — bezgä bögön
anau tauğa barıp yıtergä käräk. Ä öygä
qaytqas, min hiñä oşo tılsımlı toqto
büläk itermen.



Ğäläüyetdindeñ
his kenä lä unda barğıhı kilmäy, läkin
toq haqında işetkäs, auır hulap quya la:



Äyzä,
äläyhäñ, kittek, — ti.



Mäğrib
keşehe Ğäläüyetdinde qulınan yıtäkläy
zä tauğa taban alıp kitä. Qoyaş bayıy,
qarañğı töşä. Ular bik ozaq baralar,
ahır siktä, tau itägenä kilep yıtälär.
Ğäläüyetdinden qurqıuzan qoto osa, üze
saq-saq ilamay.



Qoro
sıbıq-sabıq yıy, — ti mäğrib keşehe. —
Usaq yağıp yıbärerbez. Ul şäp itep yanıp
kitkäs, ut yaqtıhında min hiñä ber nämä
kürhätermen, unı äle ber kemdeñ dä
kürgäne yuq.



Ğäläüyetdindeñ
ber kem, ber qasan kürmägän bıl nämäne
bik tä kürgehe kilä. Ul, arıuın da onotop,
sıbıq-sabıq yıyıp kilterä. Usaq dörläp
yana başlau menän, mäğrib keşehe qu­yınınan
ber tartma, ike taqta kisäge sığara la
bılay ti:



Äy
Ğäläüyetdin, min bit hine bay itergä
teläyım, hiñä lä, äsäyıñä lä yarzam itergä
teläyım. Ämmä min nimä äythäm, şu­larzıñ
bötähen dä ütä.



Ul
tartmahın asa la utqa nindäyzer poroşok
hibä. Şunda uq hauağa harı, qızıl, yäşel
töstäge yalqın bağanaları kütärelä.



Iğtibar
menän tıñla, Ğäläüyetdin, — ti mäğrib
keşehe. — Häzer min utqa qarap äfsen
uqıy başlayım. Min uqıp bötöü menän yır
ike yaqqa yarılıp kiter, şunda hin yız
qulsalı ber zur taş kürerheñ. Nin ul
taştı, qulsahınan totop, sitkä kütärep
quy. Taş astında yır astına töşä torğan
basqıs bulır, şul basqıs buylap asqa
töş, unda ber işek kürerheñ. Işekte as
ta alğa üt. Hiñä unda törlö yırtqıs
yanuarzar, ällä nindäy imänes hayuandar
osrar, läkin qurqma: hin ularğa qulıñ
menän qağılğas ta, bötähe lä ülek bulıp
auır. Şulay bara-bara hin ös bülmä aşa
üterheñ, ä dürtensehendä ber qarsıq­qa
tap bulırhıñ. Ul hineñ menän bik yağımlı
höyläşer, üzeñde qosaqlarğa ıntılır.
Berük, unı üzeñä qağıldıra kürmä, yuğihä
şunda uq hin qara taşqa äylänerheñ.
Dürtense bülmänän huñ zur ğına baqsa
bulır. Baqsa aşa üt, unıñ arğı osonda
ber işek kürerheñ. Asıp in, unda altın
häm asıl taştar menän tulı zur bülmä
bulır. Ni telähäñ, bötähen dä al, ä miñä
iske ber yız lampa ğına alıp kilerheñ.
Ul uñ yaq möyöştä stenala eleüle toror.
in miñä lampanı menderep birgäs, min
hiñä tıl­sımlı toqto büläk itermen.
Ä kire qaytqan saqta, hine bötä
bälä-qazalarzan bına oşo baldaq haqlar.



äm
ul Ğäläüyetdindeñ barmağına yaltırap
torğan yoqa ğına baldaq keyzerä.



yırtqıs
yanuarzar, ällä nindäy imänes hayuandar
haqında işetkäs, Ğäläüyetdin bik nıq
şörläy.



Ağay,
niñä huñ hin üzeñ töşmäyheñ yır astına?
— tip horay ul mäğrib keşehenän. — Üzeñ
töşöp al ul lampanı, ä mine öyömä qaytarıp
quy.



Yuq
şul, Ğäläüyetdin, bulmay, — ti mäğrib
keşehe. — Ha­zina bülmähenä hinän
başqa ber kem dä ütä almay. Ul hazina
inde ällä nisämä yöz yıldar buyı yır
astında yata^ uğa barı tegense Häsän ulı
Ğäläüyetdin genä eyä bula ala. Tıñla
mine, yuğihä üzeñä nasar bulır!



Ğäläüyetdin
tağı la nığıraq qurqa töşä. Läkin ni
qılhın, riza bula.



Yaray,
äläyhäñ, — ti ul, — min hiñä lampanı
alıp sığıp biräm, ämmä qara unı, toğoñdo
miñä büläk iterheñ!



Itermen!
Itermen! — ti mäğrib keşehe, qısqırıp.



Ul
utqa tağı poroşok hibä lä äfsen uqıy
başlay. Mäğrib keşehe torğan hayın
tauışın kütärä bara, nihayät, huñğı
hüzen bik qatı itep qısqırıp äyteüye
bula — köslö görhöldäü yañğıray, häm yır
ike yaqqa yarılıp kitä.



Mäğrib
keşehe qot osqos tauış menän:



Taştı
kütär! — tip qısqırıp yıbärä.



Ğäläüyetdin
üzeneñ ayağı osonda yız qulsalı zur gına
ber taş kürä. Ul taştı, qulsahınan ike
qulı menän totop, üzenä taban tarta —
taş yıñel genä kütärelä. Taş astında zur
ğına tüñäräk soqor bula, ä asta tar ğına
basqıs kürenä. Ğäläüyetdin soqor sitenä
ultıra la basqıstıñ berense basmahına
hikerep töşä.



Yä,
bar inde, tizeräk äylänep qayt! — tip
qısqırıp qala mäğrib keşehe.



Ğäläüyetdin
yähät kenä tübän töşöp kitä. Täräneräk
töşkän hayın, qarañğılıq quyıra, ämmä
ul tuqtalıp tormay, haman alğa bara.



Basqıstıñ
huñğı basmahına yıtkäs, Ğäläüyetdin kiñ
genä ber timer işek kürä. Unı törtöp asa
la zur ber yarım qarañğı Bulmege



yabınğan
qot osqos ber negrzı kürä. Negr, ber hüz
zä öndäşmäyın­sä, Ğäläüyetdingä taşlana,
läkin malayzıñ uğa qulı teyıü me­nän,
ul ülek bulıp yırgä aua.



Ğäläüyetdin
bik nıq qurqa, şulay za haman alğa bara.
Bına ul ikense işekte törtöp asa la üze
lä hizmästän artqa sigenep quya: unıñ
qarşıhında, teştären ırcaytıp, häläk
zur ber arıslan basıp tora. Şul saq
arıslan, bötä käüzähe menän yırgä yata
birep, tup-tura Ğäläüyetdindeñ östönä
hikerä. Läkin alğı ayağı malayzıñ başına
teyıü menän, arıslan ülep, yırgä yığıla.



Ğäläüyetdin
qurqıuınan şıbır tirgä bata, şulay za
üze alğa atlay birä. Ul, ösönsö işekte
asıp yıbärhä, qot osqos ısıldau tauışı
işetä: yomğaq hımaq uralıp, bülmä
urtahında häläk zur ike yılan yata.
Yılandar baştarın kütärälär zä, ozon
qayauzarın sığarıp, Ğäläüyetdingä taban
äkren genä şıuışa başlayzar. Ämmä ular
qayauzarı menän Ğäläüyetdindeñ qulına
qağılıuı bula — uttay bazlap torğan
küzzäre hünä, ülgän käüzäläre yırgä
huzılıp töşä.



Dürtense
işekkä yıtkäs, Ğäläüyetdin unı haq qına
asa la başın tığıp qaray: baştan-ayaq
börkänsekkä uranğan bäläkäy genä käüzäle
qarsıqtan başqa bülmälä ber kem dä
bulmay. Qarsıq, Ğäläüyetdinde küreü
menän, quldarın yäyıp, qısqırıp
höylänä-höylänä, uğa taşlana:



Ğäläüyetdin
balam, ahırza, kilep yıtteñme! Oşo
döm-qa­rañğı yır astında bik ozaq köttöm
bit min hine!



Ğäläüyetdin
uğa qulın huza: ısınlap ta äsähe tip
uylay. Ul unı qosaqlap aldım tigändä
genä isenä töşä: ägär Ğälä­üyetdin uğa
qağılha, ul bit qara taşqa äylänäsäk.
Ul yähät kenä artqa sigenä lä işekte
şapıldatıp yaba. Azıraq torğas, Ğäläüyetdin
yänä işekte yartılaş qına asıp qaray:
unda häzer ber kem dä bulmay.



Ğäläüyetdin
oşo bülmä aşa ütä lä bişense işekte asa.
Unıñ qarşıhında häzer bik matur baqsa
yäyräp yata: quyı ağastar, huş yısle
säskälär... Ağas botaqtarında keskäy
genä sıbar qoşsoqtar särkeldäşä. Ämmä
ular alıs osop kitä almay­zar — baqsa
östönän altın seltär tartılğan. Baqsalağı
bötä yul-huqmaqtarğa yımıldap torğan
yomro taştar hibelgän.



Ğäläüyetdin,
qabalana-qabalana, yuldağı taştarzı
yıyırğa kereşä. Quşaq astına, quyınına
tığa, fäsenä tultıra. Malayzar menän
taşlı uynarğa bik yarata ul.



Bıl
taştar Ğäläüyetdingä şul tiklem nıq
oqşay, ul hatta lampa turahında la onota.
Bına ber mälde taştarzı halır­ğa urını
qalmay, şunda ğına lampa isenä töşä
unıñ, häm ul hazina bülmähenä yünälä.
Er astındağı iñ huñğı, iñ zur bül­mä
bula bıl. Unda öyöm-öyöm altın, kömöş,
asıl taştar yata. Läkin Ğäläüyetdin ularğa
äylänep tä qaramay, sönki äle ul al­tın
häm başqa zatlı nämälärzeñ bahahın
belmäy. Ğäläüyetdin lampanı ğına ala la
kesähenä tığa. Unan ul, kire borolop,
kös- häl menän genä basqıs buylap
kütärelä. Nuñğı basmağa yıtkäs:



Ağay,
qulıñdı huzıp qına fäsemde al äle, unda
taş tultırğanmın, — tip qısqıra. — Unan
mine tartıp sığarır­hıñ, üzem genä
menä almayım.



Täüzä
lampanı bir miñä! — ti mäğrib keşehe.



Min
unı ala almayım, taştar astında ul, —
tip yauap birä Ğäläüyetdin. — Sığırğa
bulış täüzä, unan birermen.



Läkin
mäğrib keşehe Ğäläüyetdingä yarzam iteü
haqında uylap ta qaramay. Ul lampanı
alırğa la, hazina yulın ber kemgä lä
beldermäs ösön, Ğäläüyetdinde yır astında
qaldırırğa teläy. Ul Ğäläüyetdindän
lampanı bik ozaq inälep-yalınıp horay,
läkin malay his tä riza bulmay. Ul
qarañğıla taş­tarın tügep-säsep
yuğaltıuzan qurqa, tizeräk yır östönä
sığırğa teläy.



Ğäläüyetdindeñ
lampanı birmäyäsägen belgäs, mäğrib
keşehe, uğa bik qatı asıulanıp:



Ä-ä,
şulaymı, hin äle miñä lampanı birmäyheñme?
— tip qısqıra. — Äläyhäñ, yır astında
qal da astan ül!



Mäğrib
keşehe tartmala qalğan poroşogın utqa
hibä lä nimäler uqına — tau tişege şunda
uq üzenän-üze yabıla. Ä Ğä­läüyetdin,
şulay itep, yır astında torop qala.



Bıl
mäğrib keşehe bötönläy Ğäläüyetdindeñ
ağahı tügel ikän: ul usal, häyläkär ber
sihırsı bula. Persiyala, yır astında,
hazina barlığın, ä unda barı tik tegense
Häsändeñ Ğäläüyetdin isemle ulı ğına
inä alıuın belgän. Tılsımlı lampa
hazinalağı iñ qimmätle nämä ikän. Bıl
lampa üzeneñ hucahına ber batşa­la
la bulmağan kös, baylıq birgän.



Ğäläüyetdindeñ
qayza yäşäüyen mäğrib keşehe bik ozaq
ezläp yörögän, nihayät, ul unı tapqan.



Lampa
bına häzer bötönläy yaqında ğına, ä unı
äşäke malay aqtığı birergä telämäy!
Ägär ul yır östönä sıqha, unıñ bında başqa
keşelärze lä kiltereüye mömkin, ular za
hazinanı qulğa töşörörgä telär.



Bılay
bulğas, ber kemgä lä bulmahın hazina!
Ğäläüyetdin dömökhön äyzä yır astında!



Häm
mäğrib keşehe üzeneñ Ifrikiya tigän
ilenä kire qaytıp kitä.



Ğäläüyetdin,
er tişege yabılğas, aqırıp ilap yıbärä
lä:



Ağay,
yarzam it miñä! — tip qısqıra. — Sığar
mine bı­nan, üläm bit bında!



Läkin
unı ber kem işetmäy zä, uğa yauap ta
birmäy. Ğäläüyetdin bıl äzämdeñ üz ağahı
bulmauın, ä ber aldaqsı keşe ikänlegen
añlap ala. Ul, yır astınan sığırğa başqa
yul yuqmı ikän tip, basqıs buylap tübän
töşöp qaray. Läkin bar­lıq işektär zä
qapıl küzzän yuğala, baqsağa sığıu yulı
la bikle bula.



Ğäläüyetdin
basqıs basmahına ultıra la, başın quldarı
menän uslap, ilap yıbärä.



Er
astına töşörgändä mäğrib keşehe keyzergän
tege bal­daqqa osraqlı räüyeştä genä
Ğäläüyetdin teyıp quya. Şul saq



qapıl
er teträp kitä lä unıñ qarşıhında bik
zur käüzäle qot osqos ber ğifrit päyza
bula. Ğifritteñ başı kömbäz zurlıq,
quldarı — hänäk, ayaqtarı bağana hımaq,
ä auızı mämeryä hätle ikän. Küzzärenän
satqılar osa, ä mañlayınıñ urtahında
ğına — zur mögöz.



Ğifrit
kük kükräügä oqşağan tauış menän:



Nin
ni teläyheñ? — tip horay. — Ni talap
ithäñ, bötähe lä şunda uq ütäler!



Hin
kem? Hin kem? — tip Ğäläüyetdin qısqırıp
ebärä. Üze, qot osqos bıl ğifritte kürmäs
ösön, quldarı menän biten qaplay. —
Qızğan mine, ültermä mine!



Min
— Dahnaş, bötä ğifrittärzeñ başlığı
bulam, — tip yauap birä ğifrit. — Min —
baldaqtıñ, oşo baldaq huca­hınıñ,
qolo. Üzemdeñ äfändem miñä ni genä
boyormahın, bötä­hen dä ütärgä äzer
toram.



Şul
saq Ğäläüyetdin baldaqtı isenä töşörä,
ul bit unı haqlausı — qursalausı.



Er
östönä sığar mine, — ti ul ğifritkä.



hüzen
äytep tä bötörörgä ölgörmäy,. Ğäläüyetdin
inde yır östöndä, bayağı soqor täñgälendä,
bula.



Yañı
kön tıuğan, qoyaş yağımlı nurzarın hibä.
Ğäläüyetdin bötä kösönä qala yağına
yügerä. Ul öyzärenä kilep ingändä, äsähe,
ası yäştären tügep, bülmä urtahında
ilap ultıra. Ul üzeneñ ulın, inde ülgänder,
tip uylağan ikän. Ğäläüyetdin aslıqtan,
arıu-talıuzan şul hätlem nıq yonsoğan
bula — üz artınan işekte yabır-yapmas,
huşı kitep yığıla. Äsähe unıñ bitenä
hıu börköy, ulı añına kilgäs tä:



Qayza
yuğaldıñ bılay, ni buldı hiñä? — tip
horay. — Ağayıñ qayza? Niñä unı üzeñ
menän alıp qaytmanıñ?



Ul
his tä mineñ ağayım tügel, ul yauız ber
sihırsı ikän, — ti Ğäläüyetdin köshöz
tauış menän. — Min hiñä, äsäy, bötähen
dä höylärmen, täüzä hin miñä aşarğa bir.



Ğäläüyetdingä
äsähe beşkän noqot borsağı aşata, unıñ
hatta ikmäge lä bulmay! Ä unan huñ:



Häzer
höylä inde miñä qayza yörögäneñde, —
ti.



Min
er astında buldım, unda min asıl taştar
tap­tım, — ti Ğäläüyetdin häm uğa
kürgändäreneñ bötähen dä höy­läp
birä.



Unan
ul buş seüätähenä qarap ala la:



Äsäy,
tağı beräy nämäñ yuqmı aşarğa? — tip
horay.



Ber
nämäm dä yuq şul, balaqayım. Bulğanın
aşap bö­törzöñ. Bögöngä tip beşergänen
dä, irtägä tigänen dä. hineñ ösön borsolop
torop, bötönläy eşläy almanım bit min.
Ilängän yıbem dä yuq bazarza hatırğa.



Qayğırma,
äsäy, — ti Ğäläüyetdin. — Mindä ber lampa
bar, yır astınan aldım. Dörös, ul yañı
tügel, şulay za hatıp bulır.



Ul,
kesähenän alıp, lampanı äsähenä birä.
Äsähe unı alıp qaray za:



Min
bını tazartayım da bazarğa alıp sığayım
äle, — ti. — Bälki uğa kiske aşlıq aqsa
birerzär.



Ul
ber kisäk aqbur menän sepräk ala la
tışqa sığa. Lam­panı sepräk menän
ışqıuğa, qapıl yır teträp kitä, unan qot
osqos ğifrit päyza bula.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe qısqırıp yıbärä lä huşınan yazıp
yığıla. Malay, tauıştı işetep, qurağa
yügerep sığa. Unda kürä: äsähe yırzä yata,
ergähendä lampahı, ä qura urtahında
ğifrit basıp tora. Ul şul tiklem ozon,
hatta başı la kü­renmäy, ä käüzähe
menän qoyaştı qaplap alğan.



Ğäläüyetdin
lampanı yırzän qulına alıu menän, ğifritteñ
kük kükrägändäy köslö tauışı yañğıray:



O
lampa hucahı, min — hineñ ihtıyarıñda!
Ämer genä bir — bötähe lä ütäler.



Ğäläüyetdin
inde ğifrittärgä künegep kilä ine, şuğa
kürä bik ük qurqıp töşmäy. Ğifrit işethen
ösön, ul, başın kütärä birep, bötä kösönä
qısqırıp yıbärä:



Nin
kem, ğifrit, ni qözräteñ bar?



Min
— Mäymün Şamhuraşa! Min lampanıñ häm
unıñ hucahınıñ qolo, — tip yauap birä
ğifrit. — Ni telähäñ, şunı hora. Hin
telähäñ, bınau qalanı yuq itä alam,
telähäñ, haray halıp quyam — ämer genä
bir!



Ğifrit
höyläşkän arala, Ğäläüyetdindeñ äsähe
huşına ki­lä. Ğifritte kürep, ul
qurqışınan yänä qısqırıp yıbärä. Ğäläüyetdin
quldarın auızına quya la:



Qurılğan
ike tauıq, unan tağı tämle genä beräy
törlö aş kilter zä üksäñde yaltırat,
yuğihä äsäyım hinän qurqa, — tip qısqıra.



Ğifrit
küzzän yuğala häm şunda uq zatlı aşyaulıq
yä­yılgän östäl kilterä. Östäl östöndä
törlö-törlö tämle aştar tulı un ike
altın qoştabaq häm hıulı ike kuvşin
bula.



Ğäläüyetdin
äsähe menän aşarğa ultıra, ular ğarıq
bul­ğansı aşayzar.



Bıl
lampanı, äsäy, haqlarğa käräk, — ti
Ğäläüyetdin, aşap tuyğandan huñ, — ber
kemgä lä kürhätmäyık. Ul bezgä bähet,
baylıq kilterer.



Üzeñ
belgänsä eşlä, — ti äsähe, — ämmä min
ul qot osqos ğifritte bütänsä kürergä
telämäyım.



Ber
nisä kön üteügä, Ğäläüyetdin därzeñ yänä
aşarzarına bötä. Ğäläüyetdin altın
qoştabaqtarzıñ berehen ala la, bazarğa
sığıp, unı yöz altın aqsağa hata. Bınan
arı Ğäläüyetdin ay Hayın bazarğa ber
qoştabaq iltä. Ul inde häzer zatlı
nämälärzeñ bahahın belä: yır astında,
baqsala yıyğan taş­tarınıñ här qayhıhı
bındağı telähä nindäy asıl taştan Da
qıybatıraq ikän.



Köndärzän
ber köndö irtä menän Ğäläüyetdin bazarza
yö­rögändä, haray häbärsehe, mayzanğa
sığıp:



Ey,
hatıusılar, kibettäregezze biklägez
zä öyzäregezgä inegez! — tip qısqıra.
— Täzrälärzän qarayhı bulmağız! Hä- zer
soltan qızı Bäzär munsağa barasaq, unı
ber kem dä kürergä teyış tügel!



Sauzagärzär
yän-farman kilep kibettären bikläy, ä
halıq, eteşä-törtöşä, mayzandan sığıp
yügerä.



Ğäläüyetdindeñ
soltan qızın bik tä kürgehe kilä. Bötä
qala halqı, donyala unan da sibäreräk
qız yuq, tip höyläy. Ğäläüyetdin tiz genä
munsağa bara la, ber kem dä kürmäslek
itep, işek artına yäşerenä.



Bötä
mayzan tizzän bup-buş bulıp qala. Küp
tä ütmäy, alısta altın eyärle horo
qasırzarğa atlanğan qızzar törkömö
kürenä. Ä ularzıñ urtahında barıhınan
da zinnätleräk, qup- şıraq keyıngän,
barıhına qarağanda la sibäreräk ber
qız kilä. Soltan qızı Bäzär oşo üze bula.



Ul
qasırzan töşä lä munsağa inep kitä, ä
Ğäläüyetdin unan ike genä azımda torop
qarap qala. Şunan yıget, auır körhönöp,
öyönä qaytıp kitä. Bäzärzeñ nurlı yözö
his kenä lä unıñ küz aldınan kitmäy.



«Barlıq
qızzarzan da hılıuıraq, tip dörös
äytkän­där ikän, — tip uylay ul. —
Ägär uğa öylänmähäm, min harğayıp
ülermen».



Öyönä
qaytıu menän, Ğäläüyetdin urın östönä
aua la kiskä tiklem häräkäthez yata.
Äsähe unan ni bulğanlığın horap qa­ray,
ä ul qul ğına heltäy. Ämmä äsähe özmäy
zä quymay, şunan ğına Ğäläüyetdin höyläp
birergä mäcbür bula.



Min,
äsäy, soltan qızı Bäzärgä äylänergä
teläyım! — ti ul. — Soltanğa bar za
ütenep hora: Bäzärze miñä keyäügä
bir­hen.



Ni
höyläyheñ hin! — tip qısqırıp yıbärä
qarsıq. — Başıña, moğayın, qoyaş esehe
qapqandır. Tegense ulınıñ soltan qızına
öylängänen qasan işetkäneñ bar? Aşap
al da yoqla äyzä. Irtän torouğa onotorhoñ
äle.



Aşağım
kilmäy! Soltan qızı Bäzärgä öylängem
kilä! — tip qısqıra Ğäläüyetdin. — Zinhar,
äsäy, soltanğa barıp, qı­zın miñä hora.



Bınday
ütenes menän soltanğa barırğa äle
aqılımdan yazmağanmın, — ti Ğäläüyetdindeñ
äsähe.



Ğäläüyetdin
ihä inälep-yalbarıp äsähenän horay za
horay, nihayät, künderä unı.



yä,
yaray, ulım, min riza, — ti ul. — Läkin
hin beläheñ bit, soltan qaşına buş qul
menän barmayzar. Ä min uğa la­yıqlı
nimä iltä alam?



Ğäläüyetdin
yatqan yırenän hikerep tora la:



Ul
turala qayğırma, äsäy, — tip şatlanıp
qısqırıp yıbärä. — Ber altın qoştabaqtı
al da min yır astındağı baqsanan alıp
qaytqan asıl taştarzı hal. Soltanğa ul
la­yıqlı büläk bulır. Unıñ, moğayın,
mindägeläy taştarı yuqtır.



Ğäläüyetdin
iñ zur qoştabaqtı ala la, sümälämä itep,
asıl taştar menän tultıra. Asıl taştar,
nur uynatıp, yım-em kilep tora — äsähe
ularğa qarau menän küzzären tizeräk
qulı menän qaplağan.



Bınday
büläk menän soltanğa barıu, bälki, oyat
ta bul­mas, — tigän ul. — Tik hin
horağandı äytergä telem äylänerme ikän.
Belmäyım inde, belmäyım... Şulay za
täüäkkälläp qarayım.



Täüäkkällä
äle, äsäy, — tigän Ğäläüyetdin. — Bar
inde tizeräk!



Ğäläüyetdindeñ
äsähe qoştabaqtı yoqa ğına yıbäk yaulıq
menän yaba la soltan harayına kitä.



«Nisek
kenä höyläşermen ikän? — tip uylay ul.
— Soltan qızın horatırğa bez kem ul
tiklem? Min yabay ber qatın, irem ber
fäqir ine, ä ulıbız Ğäläüyetdin oluğ
soltandıñ keyäüye bulırğa teläy! Yuq, bıl
haqta horarğa qıyıulığım yıtmäs mineñ.
Bälki, bezzeñ asıl taştar soltanğa oqşar
za, läkin unıñ üzendä lä bındayzar küpter
şul. Diuandan
[2] tuqmap
sı- garıp qına yıbärhälär ber häl äle,
törmägä genä ultırtıp quy­mahındar».



Qala
uramdarı buylap soltanğa barğan sağında,
ul üz aldına şulay höylängän. Yırtıq
küldäkle bıl qarsıqqa ütep barıusılar
ğäcäplänep qarap kitkän, älegä tiklem
soltan harayı ergähendä unı ber kemdeñ
dä kürgäne yuq ine. Malay- şalay,
hikereşä-hikereşä, unı üseklägän, ämmä
qarsıq ber kem­gä lä iğtibar itmägän.



Ul
şul qäzär fäqir keyıngän bula, şuğa kürä
qapqa qa­rauılsıları unı harayğa
indermäy torğan. Qarsıq ularğa aqsa
törtkäs kenä eskä ütep kitkän.



Nihayät,
ul diuanğa inep, iñ arğı ber möyöşkä
barıp basa. Irtäräk tä kilgän ikän, şuğa
kürä äle ber kem dä bulmay. Azıraq torğas,
östärenä zinnätle sıbar yılän keygän
äzämdär ber- ber artlı yıyıla başlay.
Kürenep tora, bılar harayzıñ mäş­hür
keşeläre. Bötähenän dä azaq soltan üze
kilä, unı quldarına qılıs totqan negrzar
uratıp alğan bula. Soltan tähetkä barıp
ultıra la köndälek eştären atqara
başlay, yalıuzar qabul itä. Unıñ ergähendä
iñ ozon buylı qol tauis qoşonoñ qauırhını
menän sebendärze qıuıp tora.



Bötä
eştären tamam qılğas, soltan yaulıq
bolğap yıbärä — bıl inde: «Eş böttö!» —
tigände añlata. äm ul negrzarzıñ
qul­başına tayanğan häldä kitep tä
bara.



Ä
Ğäläüyetdindeñ äsähe, soltanğa ber hüz
zä äytä almayınsa, öyönä qaytıp inä.



Ikense
köndö ul yänä diuanğa bara, yänä ber hüz
zä äytä almayınsa, qaytıp kitä. Ösönsö
köndö lä kilä, şulay itep, kön hayın
diuanğa yöröü unıñ ğäzätenä inä.



Köndärzän
ber köndö soltan uğa iğtibar itä häm:



Kem
ul anau qarsıq, niñä gel bında kilep
yöröy? — tip üzeneñ väzirenän horay. —
Nimä käräk uğa? ora, min unıñ ütenesen
ütärmen.



Väzir,
Ğäläüyetdindeñ äsähenä yaqınıraq kilep:



Ey,
qarsıq, kil äle bında! — tip qısqıra. —
Ägär beräy törlö üteneseñ bulha, soltan
unı ütärgä buldı.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe, qurqıuınan qaltıranıp, qulında­ğı
qoştabağın saq-saq töşöröp yıbärmäy.
Väzir unı soltan qa­şına alıp kilä,
qarsıq tübänselek menän baş eyä.



Ni
ösön hin kön dä bında kiläheñ, üzeñ ber
nämä lä ön­däşmäyheñ? — ti uğa soltan.
— Ni käräk hiñä, äyt?



O
qözrätle soltan! Mineñ ulım Ğäläüyetdin
hiñä büläk itep bına oşo taştarzı yıbärze,
— ti qarsıq. — Ul hinän qızıñ Bäzärze
käläşlekkä horay.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe qoştabaq östöndäge yaulıqtı asıp
ebäreüye bula — bötä diuan ese yaqtırıp
kitä — taştarzan ğäcäyıp nur börkölä.



Väzir!
— ti soltan. — Bınday taştarzı beräy
vaqıt hineñ kürgäneñ barmı?



Yuq,
qözrätle soltan, kürgänem yuq, — tip yauap
birä väzir.



Soltan
bik tä asıl taştar yarata ikän, ämmä
Ğäläüyetdindeke işe taş unıñ hazinahında
äle beräü zä bulmağan.



Bınday
taştarzıñ eyähe mineñ qızıma layıqtır,
tip uylayım, — ti soltan. — in ni
äyterheñ, väzir?



Bıl
hüzzärze işetkäs, väzir Ğäläüyetdindän
bik nıq kön­läşkän: Bäzärze ul üzeneñ
ulına alırğa uylap yörögän, bığa soltan
üze lä rizalıq birgän bula.



O
qözrätle soltan, — tigän väzir, — üzeñ
belmägän ke­şegä qızıñdı bireü
kileşmäs. Bälki, unıñ oşo taştarınan
başqa ber nämähe lä yuqtır. Ul hiñä asıl
taştar menän tulı tağı oşonday qırq
qoştabaq, ul qoştabaqtarzı kütärep
kiltereü ösön qırq känizäk, ä ularzı
haqlarğa qırq qol büläk ithen. Bına
şunda bez unıñ baymı, tügelme ikänlegen
be­lerbez.



Ä
väzir esenän genä: «Bılarzıñ bötähen
dä tabıu mömkin tügel, — tip uylay. —
Ğäläüyetdindeñ qulınan kilmäyäsäk, unan
inde soltan uğa qızın da birmäs».



äybät
uylap taptıñ, väzir! — tip soltan qısqırıp
ebärä häm Ğäläüyetdindeñ äsähenä bılay
ti: — Väzir äytkändärze işetteñme? Bar,
qayt ta ulıña äyt: ägär ul mineñ qızıma
äylänergä teläy ikän, oşonday uq taştar
menän qırq altın Qoştabaq, qırq känizäk,
qırq qol yıbärhen.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe baş eyıp rähmät belderä lä öyönä
qay­tıp kitä.



Ğäläüyetdin,
äsäheneñ qulında qoştabaqtıñ yuqlığın
kür­gäs:



yöröy
torğas, hin soltan menän höyläşkänheñ,
ahrıhı, —
 Ti-
— Nimä tip äytte ul hiñä?



Ey
balaqayım, soltanğa barmaham, höyläşmähäm,
hä- yırleräk bulahı ikän! — tip yauap
birgän qarsıq. — Bına tıñla, ni tine ul
miñä...



Näm
Ğäläüyetdindeñ äsähe soltan hüzzären
ulına höyläp birä. Ä Ğäläüyetdin şatlıgınan
kölöp kenä quya:



Tınıslan,
äsäkäyım, bıl bik yıñel eş! — ti.



Ul
lampanı ala la ışqıp yıbärä. Äsähe, bını
kürgäs, ğifrit menän osraşmas ösön,
kuhnya yağına yügerep sığıp kitä. Ä ğif­rit
şunda uq kilep tä yıtä häm:



O
äfändem, min — hineñ ihtıyarıñda. Ni
teläyheñ? Ämer bir — ütäler! — gi.



Miñä
asıl taştar menän tulı qırq altın
qoştabaq, ularzı kütärep ilteü ösön
qırq känizäk, ä ularzı haqlap barırğa
qırq qol käräk, — ti Ğäläüyetdin.



Ütäler,
äfändem, — tip yauap birä lampa qolo
Mäy­mün. — Bälki, hin bınau qalanı yuq
iteüyemde telärheñ? Yäki haray halıp
bireü yımde? Ämer bir!



Yuq,
quşqandı ğına eşlä, — tip yauap birä
Ğäläüyetdin.



Lampa
qolo küzzän yuğala.



Şunda
uq ul yañınan kilep tä yıtä. Unıñ artınan
berehe- nän-berehe hılıu qırq känizäk
kilä. Ularzıñ här qayhıhı- nıñ başında
asıl taştar menän tulı altın qoştabaq,
ä känizäktärzeñ artınan quldarına
yıltır qılıs totqan bähleüändäy taza,
homğol qoldar atlay.



Bına
hineñ talap itkändäreñ, — ti zä ğifrit
yuq bula.



Ğifrit
yuğalğas, Ğäläüyetdindeñ äsähe, kuhnyanan
sığıp, qol­dar menän känizäktärze
küzzän uzğara. Şunan qarsıq şat­lıqlı,
ğorur qiäfättä ularzı soltan harayına
alıp kitä.



Ğümerzä
bulmağan bıl hälde qararğa bar halıq
yıyıla. Känizäktär menän qoldarzı
kürgäs, ğäcäpläneüzän haray haq­sıları
la şaq qata.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe ularzı tup-tura soltan yanına alıp
inä. Känizäktär baştarınan qoştabaqtarın
alıp tezep quyğas, ular bötähe lä, soltan
aldında tubıqlanıp, yırze übälär.



yä,
väzir, — ti soltan, — hineñ fekereñ
nisek? Oşon­day baylıqqa eyä bulğan
keşe mineñ qızım Bäzärgä äylä­nergä
layıq tügelme ni?



Layıq,
qözrätle soltan! — tip yauap birä väzir,
auır körhönöp.



Qayt
ta ulıña äyt, — tigän soltan Ğäläüyetdindeñ
äsä­henä, — min unıñ bülägen qabul
itep alam, qızım Bäzärze uğa keyäügä
birergä rizamın. Mineñ qaşıma kilhen:
min unıñ menän tanışırğa teläyım.



Ğäläüyetdindeñ
äsähe soltanğa yähät kenä baş eyä lä
öyönä aşığıp qaytıp kitä. Moğayın, unıñ
artınan yıl dä yıtä almas ine — şulay şäp
atlay. Qaytıp ineü menän, ul:



Şatlan,
ulım! — tip qısqırıp yıbärgän. — Soltan
hineñ bülägeñde qabul itte, qızın hiñä
birergä riza buldı. Ul bını bötä halıq
aldında äytte! Häzer ük harayğa bar:
soltan hineñ menän tanışırğa teläy.



Häzer
ük baram soltan qaşına, — ti Ğäläüyetdin.
— Ä hä­zer hin kitep tor, min ğifrit
menän höyläşep alayım.



Ğäläüyetdin
lampanı alıp, ışqıp yıbäreüye bula — şunda
uq lampa qolo Mäymün kilep tä yıtä.



Aq
tänle qırq higez äsir kilter: ular mine
ozata ba­rır, — ti Ğäläüyetdin uğa. —
Ularzıñ yıgerme dürtehe mineñ aldımdan
barhın, qalğan yıgerme dürtehe — arttan.
Yänä miñä meñ dana altın aqsa, ber bik
yaqşı at kilter.



Ütäler,
— ti zä ğifrit şunda uq yuğala.



Ğifrit,
Ğäläüyetdin quşqandarzıñ bötähen dä
kiltergäs:



Tağı
ni teläyheñ? Qalanı yuq iteüyemde
telämäyheñme? Yäki haray halıuımdı? —
tip horay. — Min bötähen dä buldıra
alam.



Yuq,
häzergä käräkmäy, — tigän Ğäläüyetdin.



Ul
atına hikerep atlana la soltan qaşına
kitä. Bazar mayzanına, halıq iñ küp
urınğa, yıtkäs, Ğäläüyetdin, toğonan uslap
alıp, altın hibep yıbärä. Keşelär,
yabırılışıp, aqsa yıyırğa taşlana. Ä
Ğäläüyetdin, toqtağı altın bötkänse,
hibä lä hibä. Ul harayğa kilep yıtkäs,
väzirzär, ataqlı sanauniktar unı qapqa
töbönä sığıp qarşı alalar häm diuanğa
tiklem ozatıp quyalar. Soltan, ayaq ürä
basıp qarşılap:



Rähim
it, Ğäläüyetdin! — tigän. — Mineñ qızıma
äylänergä teläyheñ ikän tip işettem.
Min riza. Tuyğa bar yaqlap ta äzerländeñme
huñ?



Yuq
äle, qözrätle soltan, — tip yauap birgän
Ğäläüyet­din. — Bäzär ösön haray
halmağanmın äle.



Ä
qasan huñ tuy bula? — tip horağan soltan.
— Harayzı bit bik tiz genä halıp bulmay.



Borsolma,
soltan, — tigän Ğäläüyetdin. — Az ğına
sabır



it.



Ä
harayzı qayza halırğa uylayhıñ? — tip
horağan sol­tan. — Mineñ täzrä qarşıhına
halırğa telämäyheñme? Anau buş urınğa?



Hez
äytkänsä bulır, soltan, — tip yauap birgän
Ğäläüyetdin.



Ul
soltan menän huşlaşa la, bötä halqın
eyärtep, öyönä



qaytıp
kitä.



Qaytqas,
Ğäläüyetdin lampanı alıp ışqıp yıbärä,
ğifrit Mäymün küreneü menän:



Miñä
haray hal, — ti. — Bığa qäzär yır yözöndä
bul­mağan haray bulhın ul. Buldıra
alırhıñmı?



Buldıram!
— tigän ğifrit, kük kükrägändäy tauış
sı­ğarıp. — Irtägä irtängä äzer bulır.



Häm,
ısınlap ta, ikense köndö irtängä elekke
buş urında is kitkes ber haray tora.
Stenaları unıñ altın da kömöş kirbestän
halınğan, ä tübähe almas menän yabılğan
bula. Ğä­läüyetdin harayzıñ bötä
bülmälären yöröp qarap sığa la:



Beläheñme
nimä, — ti Mäymüngä, — min ber qızıq
uy­lanım äle. Bınau kolonnanı alıp
taşla, bılar onotqan ikän, tip uylahın
äyzä soltan. Şunan üze eşlätep qarar,



läkin
buldıra almas. Bına şunda inde ul mineñ
unan köslöräk -te, bayıraq ta ikänlegemde
kürer.



Yarar,
— tip äytä lä ğifrit, qulı menän heltäp
ebärä.



Kolonna,
äyterheñ, bulmağan, küz asıp yomğan
arala unıñ eze lä qalmay.



Häzer,
— tigän Ğäläüyetdin, — barıp soltandı
alıp kiläyım.



I
Ä soltan irtä menän ük harayzı kürä:
täzrä ergähenä kil­hä — balqıp, nur
uynatıp, qarşıla ğına tora! Soltan
väzirze saqırtıp ala la, uğa harayzı
kürhätep:



Yä,
väzir, ni äyterheñ? — tip horağan. — Ber
tän esendä oşonday haray halğan keşe
mineñ qızıma keyäü bulırğa la­yıqlımı?



O
qözrätle soltan! — ti väzir, qısqırıp.
— Ğäläüyet­din — sihırsı bit! Ällä hin
şunı kürmäyheñme? Berük haq­lan, ul
hineñ batşalığıñdı tartıp ala kürmähen!



hin
bını könsöllöktän äytäheñ, — ti soltan
uğa.



Oşo
vaqıtta Ğäläüyetdin inep, soltanğa baş
eyä lä unıñ harayzı barıp qarauın ütenä.



Soltan
menän väzir harayzı yıntekläp qarap
sığa. Unıñ maturlığına soltan hayran
qala. Huñınan Ğäläüyetdin qu­naqtarzı
Mäymün alıp taşlağan kolonna urınına
alıp kilä. Väzir şunda uq ber kolonnanıñ
etmäüyen kürep ala la:



Haray
bit halınıp bötmägän! — tip qısqırıp
ebä­rä. — Bına bında ber kolonna yıtmäy!



Zarar
yuq, — ti soltan. — Ul kolonnanı min üzem
eş­lätermen. Saqırığız baş tözöüsene!



Bıl
eşkä, soltan, totonmauıñ häyırle, — tip
äytä väzir uğa şıpırt qına, — bığa hineñ
kösöñ yıterlek tügel. Qara, nin­däy
beyık kolonnalar, ostarı kürenmäy zä.
Ular bötähe lä astan öskä tiklem asıl
taştar menän qaplanğan.



Yuqtı
höylämä, väzir! — ti soltan ğorur sıray
menän. — Şul ber kolonnanı la tözöy
almayımmı min?



Soltan
qalalağı barlıq taş ostaların saqırırğa
quşa häm ularğa üzendä bulğan asıl
taştarzıñ bötähen dä birä. Läkin bılar
ğına yıtmäy. Oşo haqta belgäs, soltandıñ
bik nıq asıuı kilä.



Asığız
töp qaznanı! — tip qısqıra. — Halıqtağı
bötä asıl taştarzı yıyığız! Ällä mineñ
baylığım ber kolonnağa la yıtmäsme?



Läkin
ber nisä köndän huñ tözöüselär soltanğa
kilep, märmär menän asıl taştarzıñ barı
sirek kolonnağa ğına yıteüyen äytä­lär.
Soltan ularzıñ baştarın sabıp özörgä
quşa, ä şulay za kolonnanıñ osona sığa
almay. Ğäläüyetdin,, bıl haqta belgäs:



Hafalanma,
soltan! — tigän. — Kolonna inde üz
urının­da tora, ä asıl taştarzı min
hucalarına qaytarıp birzem.



Oşo
köndö kis ük soltan Ğäläüyetdin menän
Bäzärzeñ öyläne- şeüye hörmätenä zur
tuy-bayram yahay. Şunan huñ Ğäläüyetdin
üzeneñ käläşe menän yañı harayza tora
başlağan.



Ä
mäğrib keşehe Ifrikiyağa qaytqas ta bik
ozaq qayğırıp yörögän. Unıñ ber genä
yıuanısı qalğan: «Ğäläüyetdin yır as­tında
ülgäs, timäk, lampa la — unda. Bälki, min
Ğäläüyetdindän başqa unı qulğa töşörä
alırmın», — tip uylağan ul.



Köndärzän
ber köndö mäğrib keşehe lampanıñ ısınlap
ta yır astında imen-aman yatamı, yuqmı
ikänlegen asıqlarğa uy­lay. Qom östöndä
bağıp qaraha — kürä: yır astında lampa
yuq. Mäğrib keşehe qurqıuınan tertläp
kitä lä yänä bağırğa ke­reşä. Şulay
itep, ul Ğäläüyetdindeñ yır astınan
qotolouın, üzeneñ tıuğan qalahında
ğümer iteüyen belä.



Mäğrib
keşehe tiz genä yıyına la alıstağı
Persiyağa kitä. Diñgezzär, tauzar, süldär
aşa bik ozaq bara ul, ahır siktä, Ğäläüyetdin
yäşägän qalağa kilep yıtä.



Mäğrib
keşehe täüzä bazarğa barıp, halıqtıñ
ni höylägänen tıñlap yöröy. Ä unda
bötäheneñ dä auızında barı tik Ğäläüyetdin
dä unıñ harayı haqında hüz.



Mäğrib
keşehe şulay qolaq halıp yöröy-yöröy
zä, hal­qın hıu menän hatıu iteüse
beräüzeñ ergähendä tuqtap:



Kem
ul Ğäläüyetdin? — tip horağan. — Bötä
halıq ni ösön unıñ turahında höyläy?



Kürenep
tora, hin bındağı keşe tügel, — tip yauap
birgän hatıusı. — Yuğihä Ğäläüyetdindeñ
kem ikänlegen beler ineñ: donyala iñ
bay keşe ul, ä unıñ harayı — üze ber
möğ­cizä!



Mäğrib
keşehe, hatıusığa altın aqsa honop:



Oşo
aqsanı al da miñv^ ber yarzam kürhät äle,
— ti­gän. — Min ısınlap ta bındağı
keşe tügel. Ğäläüyetdindeñ harayın kürgem
kilep kitte. Alıp bar äle mine şunda.



hıu
taşıusı unı haray ergähenä kilterep
etkerä lä üze kitep bara. Ä mäğrib keşehe
haray tiräläy yöröp, unı bıtä yaqlap
qarap sığa.



«Bınday
harayzı barı ğifrit kenä, lampa qolo
ğına, hala ala. Lampa, moğayın, oşo
harayzalır», — tip uylay ul.



Nisek
itep lampanı qulga töşöröü turahında
mäğrib ke­şehe ozaq qına baş vata,
häm, nihayät, yulın taba.



Ul,
baqırsığa barıp:



Miñä
un dana yız lampa eşläp bir, — tigän. —
Läkin tizeräk bul. Bına hiñä zadatkağa
biş altın.



Tıñlayım,
buyhonam, — tip yauap birgän baqırsı. —
Kiskä kil, lampalar äzer bulır.



Kis
etkäs, mäğrib keşehe lampalarzı kilep
ala, unıhı la ör-yañı, altından yahalğan
hımaq yaltırap tora. Ä tañ atıu menän,
ul:



Kem
yañı lampağa iske lampa almaştırırğa
teläy? — tip, qala buylap qısqırıp yöröy.
— Kemdä iske yız lampalar bar? Yañığa
almaştıram!



Mäğrib
keşehe artınan halıq öyörö menän eyärep
yöröy, ä bala-sağa, unıñ tiräläy
hikergeläy-hikergeläy:



Diuana,
diuana!.. — tip qısqırışqan.



Läkin
mäğrib keşehe ularğa iğtibar itmäy.



Ahır
siktä, ul harayğa kilep yıtä. Bıl vaqıtta
Ğäläüyetdin öyzä bulmay. Ul hunarza ikän,
ä harayza barı tik unıñ käläşe Bäzär
genä bula.



Mäğrib
keşeheneñ tauışın işetep, Bäzär, ni
barlığın belep kileü ösön, hezmätsehen
ebärä. Asrau qız, äylänep qayt­qas,
bılay tip äytä:



Nindäyzer
ber diuana yöröy: yañı lampağa iske lampa
almaştıram, ti.



Bäzär
kölöp yıbärä lä:



Belähe
ine, ısındı höyläyme ällä aldaşıp qına
yöröymö ikän, — ti. — Bezzeñ harayza
beräy törlö iske lampa yuqmı ikän?



Bar,
hucabikä, — tigän asrau qız. — Ğäläüyetdin
äfände­neñ bülmähendä min ber lampa
kürgäynem. Ul inde kügärep- yäşellänep
bötkän, eşkinerlek tä tügel.



Alıp
sıq ta diuanağa iltep tottor, — tip
boyorğan Bäzär. — Äyzä yañı lampa birhen
bezgä.



Asrau
qız uramğa sığıp, mäğrib keşehenä
tılsımlı lam­panı birä lä almaşqa
ör-yañını alıp kitä. Mäğrib keşehe,
häyläheneñ barıp sığıuına bik nıq
qıuanıp, lampanı tiz genä quyınına tığa.
Unan ul bazarza işäk hatıp ala häm kitep
tä bara. Qala sitenä sıqqas, mäğrib
keşehe lampanı ışqıp yıbärä lä, ğifrit
Mäymün kilep küreneü menän:



Ğäläüyetdindeñ
harayın bötä keşeläre menän bergä
Ifrikiyağa küser! — tip qısqıra. — Mine
lä şunda iltep quy!



Ütäler!
— tigän ğifrit. — Küzeñde yomop asıuğa
haray Ifrikiyala bulır.



Tizeräk
bul, ğifrit! — tigän mäğrib keşehe.



Hüzen
dä äytep ölgörä almay, mäğrib keşehe
inde Ifrikiyalağı üzeneñ baqsahında,
haray yänäşähendä basıp torğan. Unıñ
turahında häzergä oşo ğına.



Ä
soltan irtän yoqohonan uyanıp, täzrägä
qaraha — haray yuq. Ällä uyanıp yıtmänemme
ikän tip, ul küzzären ıuıp ta qaray,
hatta üzeneñ belägen semtep ala, läkin
haray yuq ta yuq inde.



Soltan
ni uylarğa la belmäy, ıñğıraşa-ıñğıraşa,
qıs­qırıp ilarğa kereşä. Qızı Bäzärzeñ
nindäyzer bähethez­lekkä tarıuın ul
inde hizgän. Unıñ tauışın işetep, väzir
yügerep kilep yıtkän dä:



Ni
buldı hiñä, soltan? — tip horağan. —
Niñä ilay­hıñ?



Äle
hin ber nämä lä belmäyheñme ni? — tip
qısqırıp yıbärgän soltan. — Ana, täzrägä
qara. Qayza haray? Qayza mi­neñ qızım?



Väzir
qurqıp qına:



Belmäyım,
qözrätle soltan! — tip yauap birgän.



Ğäläüyetdinde
alıp kilegez! — tip qısqırğan soltan.
— Başın sabıp özäm min unıñ!



Tap
oşo mäldä Ğäläüyetdin hunarzan qaytıp
kilä ikän. Soltandıñ hezmätseläre,
uramğa sığıu menän, uğa qarşı yügerälär.



Ğäfü
itä kür bezze, Ğäläüyetdin, — tigän
beräühe şun­da. — Soltan hine, quldarıñdı
bäyläp, ayaqtarıñdı bığau­lap, üzeneñ
qaşına kilterergä boyorzo. Bez soltandı
tıñlamay buldıra almaybız.



Ni
ösön soltan miñä asıulanğan? — tip
horağan Ğälä­üyetdin. — Min bit uğa
ber törlö lä nasarlıq eşlägänem yuq.



Timersene
saqırıp kilterälär, ul Ğäläüyetdindeñ
ayaq­tarına bığau hala. Ğäläüyetdin
tirähenä donya qäzär keşe yı­yıla.
Qala halqı, yaqşı küñelle bulğanı ösön,
Ğäläüyetdinde bik yaratqan. Soltandıñ
äle unıñ başın sabıp özörgä teläüyen
işetkäs, haray ergähenä uğata küp halıq
yıyıla. Ä soltan Ğäläüyetdinde üzenä
saqırtıp kilterä lä:



Nin
— sihırsı, hin yalğansı ikänheñ! — tigän.
— Mineñ väzirem dörös äytkän! Qayza
harayıñ? Qayza mineñ qızım Bäzär?



Belmäyım,
qözrätle soltan! — tip yauap birgän
Ğäläüyet­din. — Nineñ alda mineñ ber
törlö lä ğäyıbem yuq.



Başın
sabıp özörgä! — tip qısqırğan soltan.



Ğäläüyetdinde
yänä uramğa alıp sığalar, ä unıñ artınan



palaç
kilä.



Palaçtı
küreü menän, qala halqı Ğäläüyetdinde
qamap-ura- tıp ala. Ä palaçtıñ üzen
soltanğa kire yıbärälär. «Ägär Ğälä­üyetdinde
ülterthäñ, bez hineñ harayıñdıñ kölön
kükkä osora­saqbız, ä undağı keşelärzeñ
bötähen dä qırıp halasaqbız. Qara unı,
Ğäläüyetdinde azat itmähäñ, üzeñä nasar
bulır!» — tip soltanğa äytergä quşqandar.



Soltan
bıl häldän şörläp qala, Ğäläüyetdinde
saqırta la:



Hine
halıq yarata ikän, şuğa kürä min hine
ülemdän qot­qarırğa buldım, — tigän.
— Şulay za, ägär hin mineñ qızım­dı
tapmahañ, başıñdı barıber sabıp özäsäkmen!
Bınıñ ösön min hiñä qırq kön vaqıt biräm.



Yaray,
— ti zä Ğäläüyetdin qalanan sığıp kitä.



Ul
qayza barırğa la, Bäzärze qayzan ezlärgä
lä belmäy. Şuğa kürä qayğıhınan hıuğa
batıp ülergä qarar itä. Zur ber yılğağa
etkäs, başın asqa eyıp, yarğa barıp ultıra.



Uyğa
talıp-aptırap, ul uñ qulın hıuğa tığa,
şul saq Ğäläüyetdin sätäkäy barmağındağı
baldaqtıñ töşä başlauın hizä. Ul tiz
genä unı eläkterep ala, şunda qapıl
isenä töşä: bıl bit uğa mäğrib keşehe
keyzergän baldaq!



Ä
Ğäläüyetdin unı bötönläy onotqan ikän.
Ul unı ışqıp yıbäreüye bula — Dahnaş tigän
ğifrit aldına kilep tä basa.



O
baldaq hucahı, min — hineñ aldıñda, —
ti ğifrit. — Ni teläyheñ? Ämereñde bir!



Harayımdı
elekke urınına kilterep quyıuıñdı
telä­yım! — tigän Ğäläüyetdin.



Ämmä
ğifrit, baldaq qolo, başın tübän eyıp:



o
äfändem, min bını buldıra almayım! —
tigän. — Ul



harayzı
lampa qolo halğan, unı barı tik ul üze
genä küserä ala. Minän başqa beräy nämä
talap it.



Äläyhäñ,
mine harayım ergähenä ilt, — tigän
Ğäläüyetdin.



Küzeñde
yom da as, — tigän ğifrit.



Ğäläüyetdin,
küzen yomop asıuğa, baqsala, üzeneñ
harayı qarşında, bula.



Ul
basqıstan yügerep menep kitä, ä unda
Bäzär ilap ultıra ikän. Ğäläüyetdinde
küreü menän, ul qısqırıp yıbärä lä tağı
la qatıraq ükhergä totona. Häzer inde
şatlıqtan. Ul Ğäläüyetdin- gä üzeneñ
başınan kiskän häldärzeñ bötähen dä
bäynä-bäynä höy­läp birä. Şunan huñ
bılay ti:



Mäğrib
keşehe mineñ yanıma bik küp märtäbälär
kilde. Ul üzenä mineñ keyäügä sığıuımdı
teläy. Ä min yauızdı tıñ­lamayım da,
gel hineñ ösön genä ilap ultıram.



Ä
ul qayza yäşerze tılsımlı lampanı? —
tip horağan Ğäläüyetdin.



Ul
unı ber zä qaldırmay, gel üze menän genä
yörötä, — tip yauaplağan Bäzär.



Tıñla
mine, Bäzär, — tigän Ğäläüyetdin, — mäğrib
keşehe yänä yanıña kilgäs, hin unıñ msnän
yağımlıraq bul. Üzen kiske aşqa saqır,
tabınğa ultırğas, bına oşo yoqo poroşogın
hin unıñ şarabına hal.



Ul
inde tizzän kilep yıtergä teyış, — tigän
Bäzär. — Mi­neñ arttan eyär, min hine
qarañğı bülmägä yäşerep quyam; ä ul yoqlap
kiteü menän, min usımdı usqa huğırmın,
şunda hin inerheñ.



Ğäläüyetdin
yäşerenergä saq ölgöröp qala, mäğrib
keşehe Bäzär bülmähenä kilep tä inä.
Bäzär unı asıq sıray menän qarşı ala
la:



O
äfändem, saq qına kötöp tor inde, — ti.
— Min ös- başımdı ğına qarap alayım, ä
unan bergäläp kiske aş aşar­bız.



Mäğrib
keşehe sıqqas, Bäzär östönä iñ yaqşı
küldägen keyä lä tabın äzerläy, şarab
quya. Sihırsı ingäs, Bäzär uğa:



O
äfändem, bögön min hinän ni ütenhäm,
şunı ütärgä hüz bir, — ti.



Yarar,
— tigän mäğrib keşehe.



Bäzär
unı hıylay, şarab eserä. Ul azıraq iserep
alğas, Bäzär uğa:



Bir
äle bokalıñdı, ber genä yotop quyayım, ä
hin mineken es, — tigän.



Mäğrib
keşehenä Bäzär yoqo poroşogı halınğan
bokaldı birä. Mäğrib keşehe unı eseü
menän yoqlap, auıp uq kitä, Bäzär usın
usqa huğa. Ğäläüyetdin şunı ğına kötöp
torğan. Ul bül­mägä atılıp inä lä,
qılıs menän yaman heltänep, mäğrib
keşe­heneñ başın sabıp özä. Ä unan huñ
unıñ quyınınan lampanı tartıp sığarıp,
ışqıp ala, lampa qolo Mäymün kilep tä
etä.



harayzı
elekkege urınına iltep quy! — tip
Ğäläüyetdin uğa ämer birgän.



Küz
asıp yomğan arala haray soltan harayınıñ
qarşıhına ğına barıp basqan. Bıl vaqıtta
soltan täzrä ergähendä, qızın uylap,
ilap ultırğan bula. Ul şunda uq keyäüyeneñ
harayına torop yügerä, unı Ğäläüyetdin
menän Bäzär basqısta osrata, üz­zäre
şatlıqtan buzlap-buzlap ilay ikän.



Başın
sabıp özörgä uqtalğanı ösön soltan
Ğäläüyetdindän ğäfü ütengän...



Ğäläüyetdin
oşo harayza käläşe häm äsähe menän
bergäläp här qayhıhına üz üleme kilep
etkänse, bik ozaq bähetle ğümer kisergän.



[1] M
ä ğ r i b — ğäräpsä «könbayış» tigän
hüz. Ğäräptär Afrikanıñ könba­yış
ölöşön «mäğrib» tip atağandar.



[2] Diuan
— soltan yaqındarınıñ yıyını. Oşo yıyındar
ütkärelä torğan bülmä lä şulay atala.



 







Ğäliä



Boron
zamanda ber auılda yıgettär kärt
uynağandar, ti. Ber yıgetteñ halıp uynarğa
aqsahı yıtmägän.



Otolhañ,
töngö säğät ikelä ber üzeñ genä barıp,
munsa taşın alıp sığırhıñ,— tigändär
uğa iptäştäre.



Uyında
otolğas, yıget munsağa kitkän. Barğan,
munsa taşın aldım ğına tigändä, unıñ
qulın ber yomşaq qına qul totop alğan
da:



Mine
alahıñmı? — tigän.



Eget
qurqıp, hatta öndäşä almay torğan. Şunan
munsa helkenä başlağan, ti. Tege qul
tağı:



Mine
alahıñmı? — ti ikän. Yıget qurqışınan:



Alam,—
tigän. Şul vaqıt tirä-yaq yap-yaqtı bulıp,
nur säselep kitkän, nur esendä ber hılıu
qız basıp tora, ti.



Qız
egetkä qaytırğa quşqan. Yıget munsanan
sıqha, qayhıhı bizrä, qayhıhı köräk
kütärep, keşelär munsanı hünderhäk
bulıp yugerälär, ti. Yıgetteñ munsanan
sığıuı bulğan, tege ut şunda uq bötkän.
Eget, häldän tayıp, köskä öyönä qaytıp
yığılğan. Äsähe:



Ulım
auırıp kitkän,— tip, törlö üländär
qaynatıp esergän, ti.



Tege
qız yıgetkä ikense köndö lä kilergä
quşqan ikän. Ber vaqıt töndä işek qağalar,
ti. Yıgetteñ munsağa barasağı isenä töşä
lä äsähenä asmasqa quşa. Bına öy urınınan
quzğala başlay. Yıget, bik qurqha la,
işekte asıp tışqa sığa. Sıqha, tege qız
basıp tora, ti. Qız mepän yıget öygä kilep
inä lä: — Min hineñ kileneñ bulam, häzer
hezzän kitmäyım,— ti. Yıgetteñ äsähe:



Ulay
bulğas, irtägä nikah uqıtırbız,— tip
yoqlarğa yatqandar, ti.



Tañğa
taban qarsıq uyanıp kithä, täzränän ällä
nisämä kü? qarap tora, ti. Bıl küzzär
üzzäre yämhez, üzzäre mañlay urtahında,
ti. Qurqışınan qarsıq:



Kilen,
kilen, tor äle,— tip, tege qızzı uyatqan.
Qız, uyanıp kitep:



Äldä
uyatqanhıñ äle, yuqha donyanan kiter
inek,— tip, ğümerzä işetelmägän doğalarzı
uqıp yıbärgän ikän, tege küzzär şunda uq
yuq buldılar, ti.



Egetteñ
qatını şunday matur bulğan, kergän ber
keşe: hoqlanıp, tañ qalıp, sığıp kitä,
ti, bılarzan. Ber azna samahı torğas,
qız yıgetkä:



Atayımdarğa
qunaqqa barayıq,— ti ikän. Yıgetteñ
barğıhı kilmäy, qurqa, ti. Aptırağas,
eget, ber küräzäsegä barıp, bar hälde
höyläp birgän. Tege küräzäse:



hin,
ulım, üzeñä käräk keşene tapqanhıñ, ul
bulmağan bulha, hine ültererzär ine,—
tigän, ti.— hin qunaqqa bar, qatınıñ
barında ber nämänän dä qurqma,— tigän.
Eget:



Mineñ
küstänäskä alıp barırlıq ber nämäm dä
yuq bit äle, — ti ikän. Küräzäse uğa:



At
tizägen al da, qaytqas, ikmäk silägenä
halıp quy,— tigän. Tege yıget atınıñ
tizägen ber bizrä itep alıp ingän dä
ikmäk silägenä halıp quyğan. Irtän torop
qaraha, tege tizäk on menän mayğa
äylängän, ti.



Egetteñ
äsähe:



Küstänäs
beşereşäyım äle,— tip, on yanına bara
başlaha, kilene uğa qaray. Qarauı bula,
qäynähe tür başına menep ultırğanın
hizmäy zä qala. Kilen üze aş-hıu äzerläp,
tuyınıp, yoqlarğa yatqandar, ti.



Irtägehen
irtük torop, qunaqqa kitkändär. Yulğa
sıqqas, qız irenä:



Artıña
borolop qarama, bismilla tip äytmä,—
ti ikän.



Ber
vaqıt bılarzı qıñğıraulı par at qıuıp
etä lä ultırtıp alıp kitä. Bıl attar şul
tiklem şäp baralar, ultırıp qına sıza,
ti. Ber vaqıt tägärmästär ber soqorğa
töşöp kitep, yıget bismilla tip ısqındırğan
bit. Bismilla tip äyteüye bulğan, yıget
ber hazlıqqa muyınına tiklem batqan da
quyğan. Attar tuqtap tormağan, arı
sapqan. Athız qalğas, qatın irenä üpkäläy,
ti.



Min
hiñä bismillañdı äytmäskä quştım bit,—ti
ikän. Şunan ni, yıgette qız tartıp
sığarğandır inde, kitkändär



bılar
häzer yäyäüläp. Kös-häl menän barıp
etep, ber yortqa kergändär. Yorttoñ ese
tulı halıq, ti, matur-matur qızzar,
egettär, yä beyıp, yä yırlap toralar,
ti. Öyzöñ ese törlö yıhaz menän tulı,
bötä yırzä yomşaq qına hölgölär elenep
tora, ti. Yıget, ber hölgönö totop qarağan
da, tağı la yañılış bismilla gip äytkän
dä halğan bit. Äyteüye bulğan, tege öy
bayağı munsaga äyländö lä quyzı, ti. Qatın
irenä inälep:



Qabat
şul bismillañdı äytä kürmä inde, yuğihä
oşonda ğümergä qalabız,— tigän dä ber
doğahın uqıp yıbärgän ikän, yıy äüälge
hälenä qaytqan, ti. Yır, beyıü başlanğan.
Egette lä beyırgä töşörgändär. Beyıp
yörögändä, ayağın yañılış basıp, tağı
bismilla tip qısqırıp yıbärgän. Üze şunda
uq hıuıq, bısraq soqor esenä barıp
töşkän. Qatının saqıra-saqıra, qatını
kilmäy, ti. Bik inälä başlağas, tegene
soqorzan tartıp sığarzı, ti.



Qaytırğa
bulğandar. Qaytqanda at yuq, ti. Ey baralar,
ey baralar, bara torğas, ber auılğa kilep
etkändär. Ber öygä inep qunmaqsı
bulğandar. Beräüzän yoqlap sığırğa
horağas, hucanıñ:



Ulay
bik arığas, inderer inem dä bit, öyzä
ber qızım bar. Ul ber keşene lä yaratmay.
Bına un higez yıl tula inde, integäbez,—
tip äyteüye bulğan, öyzän ber yämhez itep
ükergän tauış işetelgän. Şul yırzä yıgetteñ
qatını:



Bez
öygä inep qarap sığayıq äle,— tigän.
Huca röhsät itkän. Qatın öygä inhä, üzenä
ber tamsı hıu keüyek oqşağan ber qız
ükerep yata, ti. Qatın, ällä nindäy
doğaların uqıp torop, tege qızzıñ başın
sapqan da özgän. Şul yırzä yäşen yäşnäp,
öy helkenep kitkän. Şul vaqıt yıgetteñ
qatını:



Atay!
Äsäy! — tip qısqırıp, tegelärze qösaqlap
ilap yıbärze, ti.



Baqhañ,
egetteñ qatını bılarzıñ qızı bulğan
ikän. Oşo qızzarı tıuıp, ös könlök
bulğas/unı yındär urlap alıp kitkändär
zä unıñ urınına üzzäreneñ balahın halıp
qaldırıp kitkändär ikän.



Endär
keşe balahın urlarğa häüäs ikän. Niñä
tihäñ, äzäm balahı uqıuğa bik häüäs
bula, bötä nämäne tiz ota. Ğäliäne lä
(qızzıñ iseme şulay ikän) yındär üzzäreneñ
hänärzärenä öyrätkändär. Bik otqor
bulğas, yındär arahında ul hatta ostabikä
bulıp yörögän. Ğäliä un ike-un öskä
etkäs, ber yın mullahı:



Keyäügä
sığıu yulın ezlä. Qatın keşegä yulı tabıla
ul, tik bına bezgä, irzärgä genä, bıl yın
oyahınan kiteü qıyın,— tigän. Şunan huñ
Ğäliä gel munsala qasıp ultıra başlağan,
unıñ ısın keşe bulıp yäşägehe kilgän.
Ozaq yöröy torğas, munsağa bına oşo yıget
kilep kergän dä qız uğa keyäügä sıqqan.



Ğäliäneñ
höyläp birgänen işetkäs, ata-äsähe
sikhez şatlanğan. Ular keyäüye menän
qızın bik ozaq qunaq itkändär. Azaqtan
Ğäliäneñ atahı at yıgep, bılarzı yıgetteñ
ille saqrım alıslıqtağı auıldarına
iltep quyğan.







Gölsäsäk



Boron-boron
zamanda ber keşeneñ ike ulı, Gölsäsäk
isemle ber qızı bulğan. Ata-äsäläre
ülgäs, Gölsäsäkteñ ike ağahı la äylänä.
Ağaları här köndö hunarğa yöröy. Tik
ber zä yänlek tota almayınsa, arıp-talıp
qaytır bulğandar.



Ber
köndö ağaları hunarzı Gölsäsäkkä atap
kitkändär ikän, kiskä bik küp yänlek,
qoş-qort alıp qaytqandar. Oşo vaqıttan
alıp ağalı-enele bıl ike hunarsı kön dä
şulay heñlelärenä arnap hunarğa
yörögändär, bik nıq bayıp kitkändär.



Gölsäsäkteñ
eñgäläre bığa bik nıq könläşälär. Ber
köndö, ağaları hunarğa kitkäs, yıñgäläre
qızıu itep munsa yağalar, zur ber qazan
hıu qaynatalar. Munsa bulğas, ular:



Gölsäsäk
tuğanım, bar hin, ağayıñdar qaytqansı,
munsa kerep sıq. Yañğızıñ qurqhañ, bez
zä hineñ menän barırbız,— tip munsağa
baralar. Gölsäsäk, munsağa barğas, sisenä
lä eläükägä menep kitä. Şul vaqıt upı
eñgäläre qaynar hıulı qazanğa halalar.



Gölsäsäkteñ
ağaları, hunarzan qaytıp, aşarğa ultırğas:



Qayza
Gölsäsäk, ul da ultırhın,— tizär.



Gölsäsäk
munsağa kitkäyne, ällä ni efläp bik
ozaqlanı,— tigän bula qatındarı. Şunan
üzzäre munsağa kitälär. Ber azzan huñ,
ah ta oh bulıp, kilep inälär.



Gölsäsäk
qazandağı qaynar hıuğa beşep ülgän,—
tigän bulalar.



Ağaları
Gölsäsäkte bik yaratqanğa kürä, unı yırgä
kümmäyınsä, matur itep keyınderep,
tartmağa halalar za, tartmanı zıyaratqa
iltep quyalar, ergähenä ike qapsıq boyzay
za quyalar. «Qoştar ber vaqıtta la unıñ
ergähenän kitmähen, ber tuqtauhız hayrap
torhon»,— tigän ağaları.



Gölsäsäk
ülgäs, hunarza ağalarına ber nämä lä
eläkmäy başlay, hunarzan buş qul menän^
qaytalar, bik tiz yarlılanalar.



Kürşe
auıldağı ber qarsıqtıñ qazzarı irtän
sığıp kitälär zä kislätep kenä bik nıq
tuyıp qaytalar ikän. Qarsıq bığa
ğäcäplänä, sönki qazzar basıu yağınan
tügel, ä bötönläy ikense yaqtan qaytalar,
ti. Şunan äbey ulına:



Hin,
ulım, qazzarzı küzät äle. Ular qayza şul
tiklem tuyınalar ikän? — ti.



Eget
kämägä ultıra la hıu buylap qazzar
artınan kitä. Qazzar kürşe auıl turahına
etkäs, yarğa sığalar za tup-tura qäberlekkä
barıp kerälär. Yıget ular artınan barıp
qaraha, qazzar ber tartma yanına quyğan
qapsıqtarzan boyzay aşayzar, ti. Yıget
tartmanıñ esendä nämä bar ikän tip asıp
qaraha, unıñ esenän matur ber qız hikerep
kilep tora.



Gölsäsäk
qaynar hıuza ülmägän, huşı ğına kitep
yatqan ikän. Ul üzeneñ ni eşläp bınday
hälgä qalıuın yıgetkä höyläp birä. Yıget
uğa:



Gölsäsäk,
äyzä hin bezgä qayt,— ti.



Gölsäsäk
riza bula, ular ikäüläp yıgetteñ öyönä
qaytalar. Yıgetteñ äsähe lä bik şatlana,
bik şäp itterep tuy yahay.



Bıl
vaqıtta Gölsäsäkteñ ağaları şul tiklem
yarlılanalar, hatta ularzıñ aşarğa ber
hınıq ikmäktäre lä qalmay. Ular häyır
horaşıp yöröy başlayzar. Yöröy torğas,
Gölsäsäktär torğan auılğa la kilep
sığalar. Ağaları Gölsäsäkte tanımayzar
ikän. Gölsäsäk ularzı inderep säy eserä,
üzen tanıta, iren kürhätä. Şunan huñ
ğına ağalarına yıñgäläreneñ tege vaqıtta
nämä eşlägändären höyläp birä. Ağaları
bik nıq ğäcäplängän. Ikense köndö ük
auıldarına qaytıp, öy tiräläy utın öyöp,
yauız qatındarın yandırıp ültergändär.



Gölsäsäk
ağaların üz yanına alğan. Ular yañınan
bergäläşep yäşäy başlağandar. Äle bulha
şul auılda ğümer itälär, ti.







Horosay
menän Qarasay



Ber
babay menän äbey yäşägän, ti. Bala-sağaları
bulmağan, ikäüzän-ikäü genä ğümer
itkändär. Küzgä kürenerlek mal-tıuarzarı
la bulmağan, barı ike besäy genä
asırağandar: berehe – qara besäy,
ikensehe – horo besäy.



Babay
za, äbey zä besäyzärze bik yaratqan. Qara
besäyze Qarasay tip, horo besäyze Horosay
tip kenä yörötkändär ular.



Horosay
bik uñğan bulğan. Ul, tön yoqlamay, sısqan
tota, köndöz zä tik yatmay, bötä tişek-toşoqto
küzätep tora, äbeyzeñ bötä aşamlıq
nämälären sısqandarzan haqlay, ti.



Qarasay
bik yalqau bulğan. Ber zä sısqan-mazar
totop mäşäqätlänmägän. Tönön äbeyzeñ
hötön esep, qaymağın aşap quya la, köndöz,
tüşäkkä menep, mırıldap yoqlay za yata,
ti, bıl.



Äbey
aptırauğa qalğan. Uyınmı ni! Ike besäy
asırayzar, şuğa qaramastan, här kön
töndä höt menän qaymaq aşap quyılğan
bula. Ni eşlärgä käräk? Tota la bıl
qartına äytä:



Şulay
za şula