Başqort Halqınıñ Tarihı Häm Azatlıq Köräşe


Başqort halqınıñ tarihı häm azatlıq köräşe

Äkräm Beyış


Öfö



“Kitap”



1993



BBK
84 Baş



B
31



Basmanıñ
sponsorı – “Başqortostan kinostudiyahı”



Avtor
redaktsiyahında näşer itelde



Beyış
Äkräm



B
31 Başqort
halqınıñ tarihı häm azatlıq köräşe.
Oçerk. Öfö: Başqortostan “Kitap”
näşriäte, 1993. – 352 bit.



Bıl
kitap halqıbızzıñ tarihın, unıñ
boyondoroqhozloq ösön köräşen tulı häm
dörös sağıldırırğa ıntılğan ähämiätle
täüge hezmättärzeñ berehe. Oçerktan
äziptär, curnalistar, ğilmi hezmätkärzär,
studenttar, milli añıbız üseşe menän
qızıqhınğan kiñ qatlam uqıusılar halıq
tarihı haqında bay mäğlümät alasaq.



BBK
84 Baş



Äkräm
Beyış, 1993



INEŞ HÜZ



Bıl
eş Berläşkän Millättär Oyoşmahına
tapşırıp, unı başqort halqınıñ äse
yazmışı menän tanıştırıu niätenän 1987
yılda yazıldı. Şunan huñ yañı vaqiğalar
buyınsa 1988 yılda ber äz östäp eşlände.
Hezmätte yazğan saqta unı bastırıp
sığarıu uyı his tä bulmanı, şuğa kürä
baytaq material kilterälhä lä, başqort
tarihın yañı mäğlümättär menän bayıtıp,
töpsöp yazıu maqsatı quyılmanı. Läkin
hezmätteñ qulyazmahın uqığan qayhı ber
keşelär, häzerge zaman ösön bik käräkle
eş tip, unı bastırırğa nıq käñäş itte.
Ularzıñ fekere 1991 yılda “Yäşlek”
gazetahı eşte basqandan huñ kilgän
huplau hattarı totoş dörösläne.



Başqort
halqınıñ küp yıldar buyı qısılıp,
tomalanıp kilgän añı uyana başlanı. Şul
milli añdı tuqlandırır ösön nisämä
bıuatlıq tarih yulındağı här vaqiğanı
entekläp yazğan qalın-qalın hezmättärzän
bigeräk, bıuın-bıuın başqort yazmışın
ber ıñğayğa tezep, asıp kürhätkän ıqsım
ğına kitap qimmät. Küräheñ, oşo yähättän
bıl eş keşeneñ talabına yauap birä häm
şuğa kürä ular unıñ kitap bulıp sıqqanın
kürergä teläy.



Ämmä
vaqiğalar tezemen beleü menän genä
tarihtı belep bulmay. Unı beler ösön
bötä bulğan häl-vaqiğağa dörös küzlektän
qarap ğäzel baha bireü käräk. Bınıhı
unıñ – iñ möhime. Oşoğosa bez üz
tarihıbızğa üzebezsä baha bireü hoquğınan
mährüm buldıq. Elek-elektän bezzeñ
tarihqa urıs hakimdäre hököm sığarğan,
ularzıñ hüze östön bulğan. Ilde qan
ilatqan zalimdar halıqtıñ izge azatlıq
köräşen “bunt”, “vorovstvo” tip, köräş
başındağı batırzarzı “vor” tigän. Şul
atama menän ular räsmi tarih fänendä
yörögän. Revolyutsiyanan huñ, bigeräk tä
1945 yıldıñ 25 ğinuarında “VKP(b) Üzäk
Komitetınıñ başqort partiya oyoşmahındağı
agitatsion-propagandistik eşteñ toroşo
häm unı yaqşırtıu saraları haqında
qararı” sıqqas, tarih fänenä totoş
partiya yıtäkselege yünäleş birä başlanı.
Başqort tarihın dörös yaqtırtıu, dörös
bahalau böttö, tik urıs kolonizatorzarın
kükkä söyöp maqtau, başqortto kösläü
häm ğäyıpläü genä qaldı. Bezzeñ üz
tarihsalırıbız, üz yazıusılarıbız za
başqort tarihın partiya başındağı urıs
şovinistarınıñ talabına yaraqlaştırıp
yazırğa mäcbür buldı. Inde feker qolloğonan,
aqıl qolloğonan qotolorğa vaqıt.
Kürenekle başqort ğalimı Riza
Fähretdinovtıñ: “Här halıq üzeneñ
tarihın üze yazırğa teyış”, - tigän hüze
bar. Bezgä lä üz tarihıbızzı üzebez
belgänsä, üzebez añlağansa yazırğa käräk.
Täqdim itelgän bıl eştä başqort tarihına
başqort küzlegenän qarap dörös baha
bireü ikense häm töp maqsat itep quyıldı.



Başqort
halqınıñ tarihında oyalırlıq, hurlanırlıq
ber genä nämä lä yuq. Bezzeñ ah-zar, qan-yäş
menän huğarılğan tarih yulı kömöş keüyek
saf. Bezzeñ halıq ber vaqıtta la başqa
halıqtarzıñ yır-hıuına basıp inep qan
qoymağan, bala-sağahın, qatın-qızın qan
ilatmağan. Ul, kirehensä, üze yıte bıuat
yarım qanhız basqınsılarzıñ yırtqıslığınan
qatı ğazap sikkän, yän ayamay ğäzellek
ösön, azatlıq ösön köräşkän. Başqort
halqınıñ tarihı, nigezzä, oşo ğazap häm
köräş tarihınan ğibärät. Bıl ğazap haman
bötmägän häm, häzer inde nisä tapqır,
başqort häläkät aldına kilep basqan.
Häläkätkä töşmäs, tamam bötmäs ösön
tağı köräşergä, tağı zur kös halırğa
käräk. Ömöt yondozo äle hünmägän. Şul
yondozzo ısın irek qoyaşı itep qabızıp
ebäreü – häzerge bıuındıñ möqäddäs
burısı.








I
BAŞQORTTOÑ 1917 YILĞA TIKLEMGE TARIHI
HÄM KÖRÄŞE










  1. BORONĞO
    BAŞQORT ILE. TATAR-MONGOL YaUI









Başqorttoñ
Könyaq Uralğa häm Ural tauzarınıñ
könbayışı menän könsığışındağı kiñ
dalalarğa kilep ultırğan vaqıtı
tarihsılarğa asıq qına bildäle tügel.
Tanıqlı etnograf S.I.Rudenkonıñ
antropologiya, arheologiya, tarih,
etnografiya, tel mäğlümättären döyömläşterep
faraz räüyeşendä äytkän fekerensä, “iñ
huñ tigändä bezzeñ erağa tiklemge VIII
bıuatta bıl yaqqa mongol töslö qäbilälär
kilä başlağan, ular bezzeñ erağa tiklemge
VII bıuatta uq Başqortostan menän Sulman
(Kama) buyı halqınıñ fizik töröndä iñ
töp komponenttarzıñ berehen täşkil
itkän... Ämmä bezzeñ erağa tiklemge I meñ
yıllıqtıñ berense bıuattarınan başlap
qına başqorttarzı berzäm qäbilälär
törkömönä äylängän tip hanarğa mömkin”.1
His şikhez, ul däüyerzä başqorttar
“başqort” tigän urtaq isemle, urtaq
telle ber halıq bulıp oyoşqan bulğan.



Başqorttar
turahındağı iñ ışanıslı täüge yazma
qomartqılar IX bıuatqa qaray. Ularzı
ğäräp keşeläre qaldırğan. Mäsälän,
842-844 yıldarza başqort yırzärendä yörögän
Säläm Tärcemändeñ mäğlümättäre buyınsa,
Volganıñ hul yaq yarınan başlap 27 könlök
yul ütkänse bötä yırzä başqort qäbiläläre
yäşägän, başqort dalaların sıqqas, unıñ
karauanı hasıq qara yırgä ayaq basqan
(küräheñ, bıl Könbayış Seberzeñ hazmat
ere bulğandır, sönki Säläm Böyök Qıtay
qoymahına taban yul totqan). Başqort
ırıuzarınıñ berehe böryän turahında
ğäräp sığanaqtarı, “böryändär ile
tönyaqqa şul tiklem huzıla ki, unda tön
ozonloğo 4 säğätkä tiklem qısqara; ular
här vaqıt rumdar, slavyandar, hazarzar,
töröktär menän huğış alıp bara”, tip
häbär itä.2
Başqorttar turahında 922 yılda Bağdan
hälifeneñ Bolğar hanlığına yıbärgän
ilselege menän başqort yırendä bulıp
kitkän Ibn-Fazlan yıntekleräk itep
yazğan.3
Ibn-Fazlan başqorttarzan qurqıu säbäple
yaman kürep, ber az nasarlap hürätlärgä
tırışha la, ularzıñ Embanan bik küpkä
könyaqtağı Sağan yılğahına tiklem
taralğan zur kösö haqında äytmäy buldıra
almağan.



Ul
däüyerzä başqorttarzıñ üz däüläte bulğan.
Tarihsılar bıl däülät haqında äytmäskä
tırışa. Ular başqorttoñ kiñ dairäläge
härbi häm politik bäyläneşen kürhätkän
mäğlümättärze añlatır ösön totoş halıqtı
vaqiğalar ıñğayına küserep yörötä,
läkin unıñ şul zamandağı yäşägän urının
turanan-tura atap birgän mäğlümättärze
lä kire qağa almay. Şulay itep feker
qarşılığı kilep sığa. Qarşılıq bulmahın
ösön mäğlümättärgä genä tayanırğa, ul
mäğlümättärze üzeñ telägän yaqqa
tartqılamasqa käräk. Mäğlümättär
nigezendä tik ber genä feker äytep bula:
şul osorza uq başqorttoñ üz ile bulğan,
şul ilendä torğan yırzän ul bötä-tirä
yaqtağı halıqtarzıñ eşenä aktiv qatnaşlıq
itkän. Ä bötä qatnaşqan halıqtarınıñ
däüläte bulğanda nıq taralğan başqort
üze däüläthez bulırğa mömkin tügel.



Başqort
däüläte Olo Izeldän (Volganan) Tubıl
yılğahına, Kaspiy buyınan Perm yanına
tiklem bik zur yırze bilägän. Unı Bolğar
hanlığınan ayırğan tönyaq-könbayış sik
Ibn-Fazlan yazmalarında asıq kürhätelgän:
Siremşän yılğahın aşa sıqqas, başqort
ere bötkän.4
Iñe-buyı menän saqrımdan artqan oşo
irken yırze başqorttar, Möhämätsälim
Ömötbayiv äytmeşläy, “Aziyanan Yivropağa
tuqtauhız taşqın keüyek ağılğan häm
ütkän yırzärendäge bötä nämäne yımerep
yuqqa sığarğan halıqtarzan qursalap,
haqlap torğan”.5



Başqort
däüläteneñ başında han torğan.*
Iske sığanaqtarza, riüäyät häm boronğolar
hüzenä tayanıp, M.Ömötbayiv, “başqorttar
handarzı här saq üzzäre arahınan
haylağandar, han toraqtarı nığıtılğan
qala yäki tornalarza (qälğälärzä)
urınlaşqan, qasandır başqorttoñ yıtmeşläp
qala häm torahı bulğan, qalalarza
ultıraqlı halıq yäşägän”, tip yaza.6
Şul qalalarzıñ Qaraqıya, Mincan, Mazira,
Qazira, Başqort, Böryän tigändäre XI-XII
bıuat ğäräp
mäğlümättärenän bildäle.7
Qalalar haqındağı mäğlümättärze ularzıñ
oşo köngä tiklem haqlanıp qalğan ezzäre,
“qala”, “tora” hüzzäre menän yahalğan
urın-er atamaları dörösläy. Qala häm
toralar qurğanıu, yäğni yauzan haqlanıu
ösön genä tügel, ä sauza häm mäzäniät
üzäge bulıp hezmät itkän.



Ul
zamanda küpselek halıqtı täşkil itkän
auıl keşeläreneñ töp şöğölö küsmä
malsılıq bulğan bulırğa teyış. Ämmä
malsılıq menän ber qatarzan başqorttar
his şikhez igenselek menän şöğöllängän,
sönki törki qäbilälärzä malsılar
borondan uq igen säskän. Tönyaq-könbayış
başqorttarınıñ hucalığında täbiği
şarttar täsire arqahında igenselek
östönlök itkän. Şunan tış, başqorttar
tormoşonda hunarsılıq häm mäğdänselek
(yäğni törlö ruda häm asıl taş qazıu)
zur urın totqan, metall eşkärteü nıq
üskän bulğan. Başqorttar arahında baqır,
kömöş, altın, timer, qoros, qula (bronza)
ireteü ostaları küp bulğan. Bını
Başqortostan yırendä tabılğan arheologik
qomartqılar bik yaqşı kürhätä. Şul uq
qomartqılar başqorttarzıñ Qıtayzan
Rumğa (Vizantiyağa), Hindostan*
häm Ğäräbstandan Tönyaq Ural siktärenä
tiklem alıs-alıs ildär menän sauza
itkäne turahında asıq höyläy.



Mähmüd
Qaşğarizıñ 1073-1074 yıldarza tamamlanğan
“Törki teldär hüzlege” tigän kitabında
başqort tele iñ nıq bildäle törki teldär
isäbenä inderelgän.



Huñ
tigändä VII bıuattıñ urtahında başqorttar
islam dinen qabul itkän, läkin qayhı
ber başqort keşeläre XX bıuata uq mosolman
bulğan. Ibn-Fazlan şul keşelärzeñ berehe
turahında äytep kitkän.8
Islam dinen başqort arahında Törköstandağı
dini yämğiät başlığı Ähmät Yassaui
(1105-1166 yy.) möridtäre taratqan. Ähmät
Yassaui başlağan dini ağartıu eşe ul
ülgäs tä dauam itkän. Dini ağartıusılarzıñ
baytağı üz burısın başqarıp yörögändä
Başqortostan yırendä ülep qalğan. Elek
bında ularzıñ käşänäläre küp bulğan.
Haqlanğandarınıñ berehe – Hösäyınbäk
käşänähe (XIV b.).



Islam
dinen qabul itkändän huñ başqorttar
mosolman ildärenä sauza yomoşo menän
genä tügel, din yomoşo menän dä yöröy
başlağan. Ul mosolman ildäre menän törlö
mäzäni bäyläneş buldırğan, dini
ağartıusılar tarafınan asılğan üz
mäzräsälären tamamlağas, şul ildärgä
uqıu, belem arttırıu ösön barğan. Şul
uq osorza başqorttar Urta Aziyanıñ mäzäni
tormoşona qatnaşıp kitkän, unda yörögän
“törki” telde äzäbi yazma tel räüyeşendä
qabul itkän*
häm oşo regiondıñ äzäbi protsessında
qaynay başlağan. Bıl eşkä dini ağartıusılar
za bulışlıq itkän, sönki ular üzzäre
Urta Aziya töröktärenän sıqqan häm
äzäbiät menän yaqın mönäsäbättä torğan.
Ähmät Yassaui za saf törki teldä yazğan
bildäle şağir bulğan.



XIII
bıuat baştarında Başqortostan Bolğar
hanlığı menän soyuzda torğan. 1223 yılda
ular tatar-mongoldarzıñ yıñelmäs sireüyen
(ğäskären) sigenep qasırğa mäcbür itkän.
Könbayışqa yünälgän täüge yauında Sıñğız
handıñ bıl berzän-ber yıñeleüye bulğan.



Tatar-mongol
sireüzäre Cusi olosonoñ bötä bulğan
kösö menän 1229, 1230, 1232 yıldarza Başqortostanğa
ber-ber artlı höcüm yahağan, läkin här
vaqıt başqorttarzıñ qatı qarşılığına
osrağan. Tik mongoldıñ däülät tähetenä
ultırğan Ügäzäy qaan boyoroğo menän
“tönyaq ildärze” basıp alıu ösön
berläşterelgän olo sireü yıbärep kenä
tatar-mongol ilbasarzarı Başqortostan
erenä ütep inä alğan. 1236 yıldıñ közöndä
başqorttar menän bolğarzar tatar-mongolğa
qarşı qırq tömänlek (ber tömändä – un
meñ keşe) sireü sığarıp quyğan.**
Tatarzar bıl bäreleştä härbi häylä
qullanıu arqahında ğına yıñeügä ölgäşkän:
“Batıy menän Buralday tönön yılğa
(Yayıq) aşa sığıp, huğışqa taşlanğan...
Buralday bötä sireüye menän ber yulı höcüm
itkän. Ular başqort batşahı Kilär
satırına yomolop, qılıs menän bauzarın
sapqılap özgän. Satır qolağas, ularzıñ
(başqorttarzıñ) sireüye qauşap qasa
başlağan.9



1237
yıldıñ yäyınän 1240 yıldıñ azağına tiklem
Batıy han yauı Däşti qıpsaqtı (Qıpsaq
dalahın), alan, as, marzıua ildären
tar-mar itkän, rus kenäzlektären bötähen
dä tiyerlek buyhondorğan, Kiyivtı alğan.
1241yıldıñ yazında ular hunğan (vengr)
koroleneñ, polyak-nemets kenäzdäreneñ
sireüzäreneñ ayaq astında qalğan.



Başqort
halqı ilbasarzarğa qarşı huğışıuın
dauam itkän. “Ügäzäy qaan ülgän yılı
(1241 y.), yaz ayzarında, ular (hanzadalar)
Mraq tauzarı aşa bülär*
häm başqorttarğa yünälgän... Batıy
Istäriläügä (Stärlegä) taban barğan,
başqort batşahı menän häm mongol sireüye
ularzı qıyratqan...”.10**
Läkin başqorttar ösön bıl huğış ta huñğı
huğış bulmağan, älbittä. Tarau feodal
Rustä här kenäzlek tatar yauın yañğız
qarşılap qıyralğanda, Başqortostan,
berzäm däülät bularaq, ber yulbaşsı
etäkselegendä zur sireü tuplarğa hälätle
bulğan häm doşmanğa is kitkes nıq qarşı
torğan. Töp däülät sireüye yıñelgändän
huñ da yausıl başqorttar köräşte
tuqtatmağan. Halıq tele häm icadında
başqorttoñ ilbasarzar menän yäntäslim
huğışıuı turahında bik küp häbär
haqlanğan. Boronğo “Ural” yırındağı
“Ayamağan yänen, tükkän qanın, his
birmägän başqort Uralın” tigän hüzzär
zä şul zamandan qalğan bulırğa mömkin.
Başqorttar här yırzä härbi törkömdär
oyoştorop, batırzar yäki ırıu baştarı
etäkselegendä doşmanğa qarşı höcüm
itkän, könö-tönö qurqıu halıp torğan,
eyılgän baştı kürep kinänergä uğa
mömkinlek birmägän. Tatarzar, qarşılıq
kürhätkän här urındağı keüyek, bötä
Başqortostan buyınsa ayauhız qan qoyorğa
totonğan. Halıqtı totoş qırıu, zur-zur
ölkälärze qıyratıp harabalarğa qaldırıu
tatarzarza yuğarı yıtäkselär tarafınan
oyoştorola torğan ber yau sarahı bulğan.*
Halıqtı bötöröüzän tış, ular qala häm
toralarzı yımergän. Şunday qırağaylıq
arqahında başqort qalaları, bolğar häm
başqa halıqtarzıqı hımaq uq, yır yözönän
yuq itelgän. Talanıp häyırsägä äylängän
qala halqınıñ äz-mäz isän qalğan ölöşö
küsmä tormoşqa küsergä mäcbür bulğan.11



Totqonloqqa
eläkkän ir, qatın, bala-sağanı tatarzar
meñärläp-meñärläp qolloqqa hatqan.
Qolloqqa hatılğan qıpsaq, başqort häm
başqalar Süriägä, Mısırğa yıbärelgän.
Unda qatın-qız känizäk itelgän, ä ir-at
soltan ğäskärenä alınğan. Mısır ğäskäreneñ
küp ölöşö şul qoldarzan, yäğni mämlüktärzän,
yıyıla başlağan. Mämlük ğäskärzäre
Könbayış Yivropanan yabırılğan tärelärze
qıyratqan, tatar yauın kire qaqqan,
Mısırzı häm ğäräp tsivillizatsiyahın
häläkättän qotqarğan. Ilde qurğausılar
danı mämlüktärgä kös häm hakimlek
kiltergän. Mämlüktär elekke qatnaşlıq
buyınsa la yaqşı tanış bulğan Mısırğa
ämir bulıp, zur ğäskär başlıqtarı bulıp
kitkän. Şul Mısır ämirzäreneñ berehe
mämlük Ğilmitdin Sancar äl-Başqordi
bulğan.12
Mämlük Beybars soltan itep quyılğan
(1260-1277 yy.) Mısır soltandarınıñ mämlük
näselenä başlanğıs birgän. Mämlük
Qalauın häm unıñ balaları Mısırza 103
yıl hakimlek itkän (1279-1383 yy.). Ğäräp
tarihsıhı äl-Aynizıñ häbär iteüyensä,
Beybars menän Qalauındıñ sığışı török
qäbiläheneñ börcoğlı ırıuınan bulğan.13
Börcoğlo, his şikhez, başqorttoñ böryän
ırıuına tap kilä.*
Böryän ırıuı la ul zamanda iñ zur, iñ
aldınğı başqort ırıuzarı isäbenä ingän.
Ğäräp sığanaqtarında böryändär hatta
üz batşahı bulğan ayırım halıq tip telgä
alına. Beybars menän Qalauın da üz
ilendä, küräheñ, yabay keşelärzän
bulmağan.**



Başqort
Mısırza ğäskär başı häm soltan bulıp
qına tügel, başqa ölkälä lä dan alğan.
Mäsälän, başqorttan sıqqan mämlük
Nasretdin äl-Nasr bik aqıllı, ğäzellekle
ämir, törlö yaqlap hälätle keşe bulıp
tanılğan. Ul fän menän nıq qızıqhınğan,
ğäräp telen hıu hımaq öyränep, şul teldä
tezmä häm säsmä äsärzär yazğan häm
zamandaştarınan yuğarı baha alğan.
Äzäbiättä Qalauındıñ ulı äl-Äşräf Hälil
dä yuğarı uñışqa ireşkän. Zamandaştarı
unıñ salt aqılına, yor hüzenä hoqlanır
bulğan. Töröktär arahınan kürenekle
şağir bulıp Tañbağa şöhrät qazanğan.14
Isemendäge huzınqı öndärgä qarağanda,
unıñ da başqort bulğan bulıuı bik
ihtimal.*
Tauar räüyeşendä hatılıp barğan yat ildä
qol yazmışınıñ qot osqos bötä mihnäten
ütep, iñ yuğarı däräcälärgä, iñ zur
uñıştarğa ölgäşkän bıl keşelärzeñ ruh
häm tän kösönä şaq qatıp ğäcäplänergä
genä qala. Ölgäşkän dan häm qazanıştarı
menän ular üz tıuğan ileneñ ğäyät zur
kös häm üseş kimälenä eyä bulğanın asıq
kürhätkän. Şunday ildän sıqqan keşe
bulmahalar, şul hätle olo eş başqarırğa
hälätle bulmastar ine.



Başqorttarzıñ
şul kimäldäge üseş kimäle haqında äzäbi
qomartqılar nigezendä lä feker itergä
mömkin. Şiğri kamillığı, fälsäfäüi feker
täränlege menän hoqlandırğan “Ural
batır”, “Abuzat” keüyek güzäl halıq
äsärzäre menän ber qatarzan başqorttoñ
yazma äzäbiäte lä bulğan. Yazma äzäbiättän
Qol Ğälizeñ XIII bıuat başında yazğan
“Qissa-i Yosof” poemahı älege köngä
tiklem haqlanıp qalğan. Qol Ğäli äyle
(äyulı) ırıuınıñ başqorto bulğan. Ul
Urta Aziyala belem alıp, küp yıldar buyı
şunda uqıtqan, tatar-mongol yauı başlanğas,
tıuğan ilenä qaytqan. Unıñ poemahı
boronğo başqort äzäbiäteneñ, yuğarı
klassik şiğriäteneñ asıl ölgöhö bulıp
tora. Şunan tış, bıl poema başqorttarzıñ
Urta Aziya häm Yaqın Könsığış menän bik
kiñ bäyläneştä bulğanın, könsığış
äzäbiäten, mäzäniäten, fänen yaqşı
belgänen kürhätä. Bayağı mämlüktär zä,
küräheñ, oşo möhittä tärbiälänep üskän,
şunıñ ösön ular “mosolmandar ildärendä
yaqtı ez qaldırğan”.15
Läkin tatarzarzıñ başqort ilen qatı
qarşılıq kürhätkän ösön ayauhız qırıuı,
qıyratıuı arqahında mäzäni qazanıştar
häm mäzäniät qomartqıları yuq itelgän,
halıqtıñ sotsial-ekonomik tormoş nigeze
emerelgän, unıñ däüläte mäñgegä
bötörölgän.



1240
yılda Sıñğız han ulı Cusi olosonoñ Altın
Urza tigän däüläte tözölgän. Däülättä
yuğarı hököm Batıy yıtäkselegendäge Cusi
ulandarınıñ qulında bulğan. Han hökömön
ğämälläştergän däülät idaralığına
mongol häm tatarzarzan torğan sireü
başlıqtarı ultırğan.



Qayhı
ber sovet tarihsıları Sıñğız han
zamanındağı tatarzarzı mongol telle
bulğan, mongol ırıuzarı isäbenä ingän
tip raslarğa tırışa. Läkin bılay tip
raslar ösön his ber nigez yuq. Boronğo
avtorzarzıñ bötähe lä tatarzarzı török
halıqtarına indergän. Tatar halqınıñ
üz ırıuzarı bulğan: tutukliut, alçi,
çagan, kuin, terat, barkuy.16
Räşid-äd-din äyteüyensä, tatar menän
mongol arahında ozaq yıldar buyı huğış
barğan. Ahırza Sıñğız han tatarzarzı
üz hökömönä buyhondorğan. Şunan huñ
tatarzar häm qayhı ber başqa halıqtar
“böyök häm däräcäle bulıp kürener ösön”
üzzären mongol tip atay başlağan.17
Timäk, tatarzı mongol isäbendä yörötöü
täüzän bulğan tügel, huñınan kilep
sıqqan nämä, häm bıl nämä tatarzarzıñ
etnik bulmışına bötönläy qağılmağan.
Şul uq vaqıtta mongoldar üzzären
tatarzarzan qırqa ayırğan. Vilgelm
de Rubruk Altın Urza hanı, unıñ ulı
Sartak häm başqa yuğarğı qatlam mongol
väkildäre menän höyläşkänen yazğanda:
“... Tatar tip atalırğa telämäy ular.
Sönki tatarzar bötönläy ikense halıq...”
– tip asıq itep äytä.18



Qayhılır
ber däüyerzä mongol bulıp yöröhä lä,
tatarzar, his hüzhez, törki halıq bulıp,
törki telle bulıp qalğan. Mähmüd Qaşğari
Sıñğız handıñ täüge Könbayış yauzarınan
ike bıuat elek “Törki teldär hüzlege”
eşlägändä iñ elek tel fakttarına tayanıp,
tatarzarzıñ törki halıqtarzıñ berehe
tigän, häm telse, hüzlekse bularaq,
älbittä, yañılışmağan. Unıñ tatarzıqı
tip hüzlektä ayırıp kürhätkän hüzzäre,
mäsälän, “qayıñ”, “qat”, - törki hüzzär.
Räşid-äd-din täüge mongol handarına
hezmät itkän tatar ämirzäreneñ It-qara,
Bek-Timur, Yısun-Tuz, Bekdaş häm tatar
hanbikäläreneñ Burakçin, Türe-qutluğ
tigän isemdären kilterä.19
Bıl isemdär barıhı la törki halıqtarzıqı,
mongoldıqınan bötönläy ayırıla. Altın
Urzala qullanılğan bik küp termin,
mäsälän, “oğlan”, “bek”, “basqaq”,
“qaraul”, “bitikçi” h.b., törki leksikağa
qaray häm ular tatarzarzıñ iñ baştan
uq mongol däüläteneñ härbi-administrativ
terminologiyahın tözöüzä aktiv qatnaşqanın
kürhätä.



Haqlanıp
qalğan tarihi mäğlümättär nigezendä
Batıy han sireüyendäge mongol häm
tatarzarzıñ samasa hanın bildälärgä
mömkin. Räşid-äd-din äyteüyensä, Sıñğız
han üzeneñ här ulına dürteşär mongol
bülep birgän. Batıy han yauında qatnaşqan
mongoldarzıñ küpselegen Cusi yortona
birelgän dürt meñ keşe täşkil itkän, ä
yarzamğa täğäyınlängän hanzadalar bıl
yauza, ğäzättäge tärtip buyınsa, üz
keşeläreneñ berzän biş ölöşön genä
alğan häm ularzan bötähe 3200 keşe östälgän.
Şul hätle genä mongoldan Batıy handıñ
yau başlağandağı 200-300 meñ keşelek sireüye*
his tä kilep sıqmay. Timäk, bıl sireüzeñ
bötä qalğan ölöşö tatarzarzan torğan.



1240
yılda
Batıy hanğa yarzamğa berketelgän Ğoyoq
han, Mängü han häm başqa hanzadalar
Mongoliyağa qaytıp kitkän. 1252 yılda
Cusi olosonan här un mongoldıñ ikäühe
Irandı basıp alırğa yau başlağan Hulağu
han sireüyenä yıbärelgän. Oşolarzan huñ
Altın Urzala küp tigändä 3000 ısın mongol
keşehe torop qalğan. Şul uq vaqıtta küp
hanlı tatar halqı yau artınsa, totoş
tigändäy Seberzän yañı basıp alınğan
erzärgä kilgän, borondan yäşägän üz
erzärendä bik-bik äz genähe qalğan. Şul
säbäple tatarzar Altın Urzanı totqan
hanlıqtıñ absolyut küpselegen täşkil
itkän. Han yağınan küp bulğas, Sıñğız han
zamanındağı uq “olo, şöhrätle ämir,
däülätteñ “ışanıslı keşeläre” bulıp
kitkän tatarzar20
bik tiz genä Altın Urzala östönlök itä
başlağan, mongoldarzı, şul isäptän han
harayın, üz täsirenä buyhondorğan,
ularzı tatarlaştırğan, “böyöklökkä,
olo hörmätkä” ireşkän. Şulay itep,
tatarzar Altın Urzanıñ iñ zur kösönä
äylängän.



Altın
Urzanı qorğanda rus kenäzlektäre tatar
bilämälärenä eläkmägän, ular yahaq
tüläüse genä bulıp qalğan. Şuğa kürä
politik häm ekonomik yähättän ular
etärlek däräcälä boyondoroqhoz bulğan,
üz aldarına yäşäü häm üseü mömkinlegen
haqlağan. Başqortostan tulıhınsa Altın
Urza bilämäläreneñ esenä ingän, unıñ
bötä yırendä tatar despotizmınıñ qanhız
hökömö urınlaşqan.



Altın
Urza halıqtıñ üz yırendäge täbiği üseşe
hözömtähendä barlıqqa kilgän milli
däülät tügel, ä basıp inep, sit yırzärzä
tözögän yahalma däülät bulğan. Ul
boyondoroqlo halıqtarzı talau, yahaq-halım
yıyıu isäbenä yäşägän. Han, unıñ mongol
menän tatarzan torğan mırzaları häm
başqa vazifa eyäläre här keşeneñ üzenä
häm malına qarata siklänmägän hoquq
menän fayzalanğan. Bötä keşe vazifa
eyälärenä, yäğni türälärgä, yän başı
isäbenän bülep birelgän, här türä yanında
qorallı sireü törkömö bulğan. Türäneñ
här ımına hüzhez buyhonou qatı zakon
itep quyılğan. Ber genä keşe saq qına
quzğalmayıraq torha, bötä auıl tar-mar
qıyratıla bulğan.



Altın
Urza hakimdäre barlıq keşene, yañı tıuğan
balahınan başlap iñ olohona tiklem,
isäpkä alıp sıqqan häm här yän başına,
mölkätteñ barın-yuğın qaramay, bik küp
törlö auır halım halğan. Halım yıyıu
eşen üzenä ber törlö apparat başqarğan.
Unıñ başında basqaq (daruğa) torğan.
Basqaq üz qulında qorallı törköm totqan.
Qanhızlığı menän halıqtıñ qoton ala
torğan bıl törköm, üzensä äz genä käräk
tip tapha, ut-yau bulıp, halım yıyıusığa
yarzamğa taşlanğan.



Tatar
qul astındağı keşelär iñ elek döyöm
yöklämä räüyeşendä mal-mölkäteneñ undan
ber ölöşön birergä teyış bulğan. Şunan
tış härbi halım, ambar halımı, ırzan
halımı, hörgän yır halımı, kötöüzäge mal
halımı, tötön halımı, yam (poçta stansahı)
halımı häm başqa törlö-törlö halım
alınğan. Keşe hanğa häm unıñ yarandarına
qımız beyäläre kilterergä, här yaqqa
yöröp yatqan isäphez ilse häm sapqındarzıñ
yulına at-arba, hezmätse, haqsı birergä,
aşatıp-eserergä, urın yäyıp yoqlatırğa,
qararğa teyış bulğan. Halıq şulay uq
mäcbüri räüyeştä qala häm qälğälär
tözöügä, bik küp bütän eş başqarıuğa
yälep itelgän. Läkin bılar – keşe östönä
halınğan burıstıñ zakon menän qaralğan,
bildälängän ölöşö genä bulğan. Ğämäldä
ihä, han häm unıñ vazifa eyäläre, tulı
hoquqlı hakim bulıp, keşehen dä, malın
da üze telägänsä alğan, üze belgänsä
qılğan. Däülättä ayauhız kösläü häm talau
hököm hörgän. Alırğa nämähe bulmağan
keşene ular qol itkän. Şunıñ östönä, här
un keşeneñ beräühe, ğäzättä yäş yıget
häm qızzar, qol itep alınırğa teyış
bulğan. Şunan başqa, ös ulı bulğan keşeneñ
ber ulı, qatınhız ir häm irhez qatındar
za qolğa äyländerelgän. Qoldar hucalıq
eşendä fayzalanılğan. Läkin küpselege
sit ildärgä hatılğan. “Ul (Üzbäk han)
irzärze ni hätle ülterze, qol itep törlö
ilgä qıuzı”, - tip äl-Ğömäri oşo häldär
turahında yazğan.21



Altın
Urza däülätendä härbi tärtip
urınlaştırılğan: tınıs vaqıtta törlö
yöklämä ütägän halıq huğış sığıu menän
sireügä äyländerelgän. Sireü tömändärgä,
meñdärgä, yözzärgä, undarğa bülengän.
Şul safta här beräüzeñ urını bildäle
bulğan. Boyoroq alıu menän här keşe
qoral-yarağın, atın, ber yıllıq azığın
häm başqa käräk nämälären alıp, urınına
basırğa teyış bulğan. Şunda unıñ bötä
nämähe yıntekläp tikşerelgän, hatta ber
enähe genä yıtmähä lä, qatı yazağa
tarttırılğan. Irzäre huğışqa kitkändä
hucalıq eşen başqarıu, bötä halımdı
vaqıtında tüläp torou, törlö burıs-yöklämäne
ütäü totoş qatın-qız östönä küserelgän,
uğa ber nindäy zä yıñellek birelmägän.



Zolom
häm yäber siktän aşqan, auır hezmät, kös
etkehez halım-yahaqtan halıq tamam
hälhez, tamam armanhız bulğan.



Altın
Urza sauzanan, tauar äyläneşe häm tauar
halımınan da küp töşöm alğan. Volga
tamağında Hazar qağanatı zamanın uq
(VII-X bb.) sauza bik köslö bulğan. Qağanattıñ
baş qalahı Itel zur sauza üzäge bulıp
hezmät itkän. Itelde 965 yılda Svyatoslav
kenäz qıyratqas, şul uq urında tözölgän
Saqsin qalahı könyaq-könsığış Yivropanıñ
ere bazarına äylängän. Sauza menän
Bolğar qalahı la dan totqan.



Täüge
Altın Urza handarı, Batıy menän Birke,
olo karuan ütkän Volga tamağınıñ sauza
eşe ösön uñaylı ikänen añlağan häm basıp
alınğan bıl yırzärzä elekke sauzanı
tergezeügä bötä kösön birgän. Karuan
yuldarında Altın Urza iske qalalarzı
yañırtqan, yañı qalalar halğan. Qırım
qalalarınan Qıtayğa, Bolğarzan Urta
Aziyağa häm unan arı ber özlökhöz sauzagär
karuandarı yörögän. Altın Urzalağa
karuan sauzahı donya ähämiätenä eyä
bulıp kitkän. Han qalahı Qaray, Ästrähan
(Haci tarhan), Örgäns (1387 yılğa tiklem)
häm başqa qalalar şaulı bazarğa äylängän.
Qalalarzıñ hanı yıgermegä yaqınlağan.
Şaulı sauza tormoşo tatarzarza sauza
eşenä zur äüäslek tärbiälägän häm şul
äüäslek bıuattar üteü menän ularzıñ
köslö milli hızatına äylängän.



Şul
uq sotsial häm geografik şarttar
tatarzarza mäzäniät üseşenä zur mömkinlek
asqan. Bohara şäyıhe Äl-Bäherzi tarafınan
mosolmanğa küserelgän Birke han zamanınan
(1257-1266 yy.) häm bigeräk tä islam dinen
Altın Urzanıñ däülät dine tip iğlan
itkän Üzbäk han däüyerendä (1312-1342 yy.)
tatarzar Urta Aziya häm Mısır menän yaqın
bäyläneşkä ingän. Altın Urza handarınıñ
harayında Urta Aziya häm Mısırzan kilgän
dini häm donyaui ğalimdar, zıyalılar,
hönärmändär eşlägän. Ularzıñ eşmäkärlege
tatarzarzıñ han qalahın mäzäniät, häm
fän üzägenä äyländergän häm ularğa
mosolman donyahında nıq üseş alğan
mäzäni qazanıştarzı taratqan. Şunıñ
hözömtähendä tatarzar yaylap aldınğı
halıqtarzıñ mäzäni tormoşonda qatnaşa
başlağan häm, üzzäre artıq ber ni östäy
almaha la, şul halıqtar buldırğan döyöm
baylıqtan küp nämä alğan. Urta Aziyanın
mäzäniät donyahı menän aralaşıp, undağı
“törki” telde qabul itep, tatarzar
başqort menän ber mäzäni möhittä yäşäy
başlağan. Şul uq vaqıtta, başqorttarzı,
iñ elek unıñ olo belem eyälären, tapap
häm qırıp, tatarzar başqort mäzäniäteneñ
bötä bulğan qazanışın yuqqa sığarğan.
“Sıñğız han balaları fängä, mäzäniätkä,
mäğrifätkä hezmät itmägän; ular üzzäre
qıyratqandıñ yözzän ber ölöşön dä kire
tergezmägän”, - tip yazğan başqort ğalimı
Riza Fähretdinov 1914 yılda. Başqalarzan
alğan häm äz-mäz tergezgän şul tamsı
hätle genä ölöş tä Izel-Ural mosolmandarınıñ
totoş qıyratılğan mäzäni donyahında
tatarzarğa küpmeler östönlök birgän.



Mongol
däüläteneñ oyoşqan berzäm halqı, berzäm
ekonomik nigeze bulmağan, unıñ hökömö
ayauhız qoral kösönä genä tayanğan. Şunıñ
ösön, ni hätle genä köslö bulıp kürenmähen,
ul nıqlı däülät qoralmahı bula almağan.
Donyağa kilgän vaqıtınan uq ul tarqaulık,
bötöügä dusar bulğan häm şunıñ bildäläre
tiz arala hizelä başlağan. XIII
bıuattıñ
60-sı
yıldarında uq Mongol däüläteneñ
könbayıştağı Sığatay, Cusi, Hulağu
olostarı böyök qaan qul astınan sığıp,
ayırım-ayırım däülät bulıp, üz-ara
doşmanlaşıp kitkän. Şul uq zamanda Birke
han ülgändän huñ (1266y.), Altın Urzanıñ
üz esendä lä tähet ösön tartış başlanğan
häm XIV bıuat başında ul Kük Urza menän
Aq Urza tigän ike däülätkä bülengän.
Şularzıñ ikensehe täügehenä boyondoroqlo
tip hanalğan. Läkin bınıñ menän dä Cusi
balaları arahında talaş tuqtalmağan.
Qayhı berzä qısqa vaqıtqa ğına, däülät
başında beräy köslö keşe kilgändä
(mäsälän, 1312-1342 Üzbäk han zamanında),
berzämlek kire qaytqan hımaq bulıp
torğan, şunan huñ elekkenän yamanıraq
talaş toqanıp kiter bulğan.



Altın
Urzala nıqlı varislıq tärtibe bulmağan,
Cusi näselenä ingän här keşe han tähetenä
däğüä itä alğan. Ämmä talaş-tartış unan
ğına la sıqmağan. Altın Urza tatar-mongol
ösön tıuğan il bulmağan, hanzada, mırza
häm şulay uq yabay keşelär basıp alınğan
yat yırze tıuğan ile tip toymağan. Bıl yır
ular ösön talau, talap bayıu sığanağı
ğına bulğan, häm här kem şul sığanaqqa
huca bulırğa, his yuğında unan mömkin
tiklem küberäk ölöş yolqorğa tırışqan.
Baylıq sığanağı ösön tartışta Cusi
balaları ber-berehen tähettän qolatıp,
tuğan – tuğanın, ulı – atahın ülterep,
yä totoş Altın Urzanıñ, yä ber ölkäneñ
hanı bulıp ultırğan häm şunda uq tigändäy
başqa däğüäselär tarafınan qolatıp
yäki ülterep taşlanğan. Ular arahında
qan doşmanlıq hököm hörgän. Ämmä töp
mäsälä, boyondoroqlo halıqtan halım-yahaq
tüläteüzä, ular berzäm bulğan. Bıl eşkä
täğäyınlängän däülät apparatı üz
hezmäten yaqşı başqarğan. Ulay ğına
tügel, tähet huğışı kösäygän hayın
halıqtı izeü zä yaman kösäygän, sönki
här däğüäse küberäk üzenä halım yıyırğa
tırışqan, häm halıq ikelätä, öslätä
nığıraq talanğan. Tatar hökömöndäge
erzärzä hucalıq qıyrağan, säseülek häm
kötöülektär qoroğan, halıq tatar
qılısınan ğına tügel, aslıq-yalanğıslıqtan
da qırılğan.



Başqortostanğa,
bigeräk tä unıñ könyaq häm könbayış
erzärenä, 1377-1380 yıldarza bötä Altın
Urzanı üz qulına alğan Tuqtamış menän
Urta Aziyalağı Mavernahhar däüläteneñ
hakimı bulğan Aqhaq Timer arahındağı
huğış is kitkes zur häläkät kiltergän.
Bıl huğış ikäü-ara yır büleşä almau
arqahında kilep sıqqan.



1391
yılda Aqhaq Timer 200 meñlek sireü menän
könyaq-könsığış Başqortostanğa basıp
ingän dä, yulındağı bötä nämäne yımerep,
könbayışqa yünälgän. Şul uq yıldıñ
yäyındä başqort yırendäge Qondozsa
yılğahı buyında qatı huğış bulıp,
Tuqtamış qıyratılğan. “... Yäyäülelär
10-ar – 20-şär at, ä ber atlı yaugirzär
100-zän artıq at alıp qaytıp kitkän; başqa
malğa, şul isäptän quy-harıqqa kilgändä,
ularzıñ isäbe bulmağan. Bigeräk tä
Timergä häm unıñ särzarzarına zur ölöş
teygän. Timerzeñ üzenä qol itep bireü
ösön äsirgä alınğan qız häm yıgettärzeñ
hanı... 5000 keşenän
artqan. Timer sireüye üz ilenä qaytışlay
za talauın tuqtatmağan”.22
Başqort halqına oşo köngä tiklem Aqhaq
Timer yauın iñ yaman häläkät, qot osqos
bälä tip höyläyzär. Arhivta haqlanğan
“Huñğı hartay” tigän qulyazmala hartay
ırıuınıñ, Tuqtamış sireüyendä tügel, ä
üz aldına tıuğan ilen qurğap, Timer
menän iñ huñğı keşehe qalğansa huğışıuı,
isän qalğan qart ırıu başınıñ tıuğan
il qazahı häm yauza ülgän ırıuzaştarı
ösön haman tuqtamay doşmandan üs alıp
yöröüye haqında bäyän itelä.



Tuqtauhız
dauam itkän qanlı talaş-tartış arqahında
elekke Altın Urza XV
bıuattıñ
täüge yartıhında Olo Urza, Nuğay Urzahı,
Qazan, Seber, Qırım, Ästrähan, Qazaq,
Üzbäk hanlıqtarına bülengän. Nuğay
Urzahı menän Qazan, Ästrähän, Seber
hanlıqtarınıñ siktäre – Başqortostan
erzären bülgeläp ütkän.



Qoroloşo,
politik häm yuridik normaları, ekspluatatsiya
formaları buyınsa yañı barlıqqa kilgän
tatar hanlıqtarı Altın Urzanan ber zä
ayırılmağan. Halım-yahaqtıñ küläme, härbi
häm başqa yöklämälär kämeü tügel,
kirehensä artqan, bötähe han häm
mırzalarzıñ näfsehe telägänsä alınğan.
Han häm mırzalar üzzäreneñ azaqqı
hulışında siktän tış qanhızlıq häm
qomhozloq kürhätkän. Halıq ğazabı
samahız bulğan.



Başqort
halqınıñ Altın Urza häm unan huñğı
hanlıqtar zamanında tatarğa qarşı
köräşeüye haqında mäğlümät bik äz
haqlanğan. Ul däüyerzeñ tarihi häm äzäbi
qomartqıları bıuattar buyı hünmägän
ut häm yau yalqınında häläk bulğan, bezzeñ
köngä özök-özök kenä häbär kilep yıtkän.
Mäsälän, başqorttarzı yañınan buyhondorou
ösön Qazan tatarzarınıñ 1445-1467 yıldarza
ber nisä tapqır yau menän kilgäne bildäle;
başqorttoñ “Meñ hazaqlı Urzas bey”
tigän şäcärähendä meñle (meñulı)
başqorttarınıñ Nuğay Urzahına qarşı
huğışıuı haqında äytelä. Hatta oşo äz
genä mäğlümät nigezendä lä, irek höyär
başqort halqı tatar zolomona baş eymägän,
bıuattar buyı köräşte tuqtatamağan,
XVII-XVIII bıuattarzağı keüyek ük, qolloqqa
qarşı özlökhöz huğışqan, tip raslarğa
mömkin. Tınğıhız köräşe menän ul üzen
tağı la yamanıraq qırıu häm talauğa dusar
itkän. Isäphez vaqıttar buyı ayauhız
qırıu häm talau arqahında başqort
halqınıñ hanı un tapqırğa kämegän*,
kön iter mal-mölkäte bötöp huñğı sikkä
tiklem bölgän. “Hakimdäre tarafınan
talanıp häm tamam böldörölöp, yänlek
häm balıq totop qına tamaq tuyzırğandar...
– tip yazğan başqorttar turahında
P.I.Rıçkov. – şul häyırse hälendä ular
Qazan häm Seber handarı qulına eläkkän,
bıl handar ularzı tağı lı nığıraq
bölgönlökkä töşörgän, kös yıtkehez halım
halğan”.23










  1. RUS
    DÄÜLÄTENÄ QUŞILĞANDAN HUÑĞI HÄLDÄR









Tatarğa
yahaq tüläüse genä bulıp, üz allı politik
häm ekonomik üseş ösön mömkinlek haqlağan
rus kenäzlektäre ayauhız talau häm
qırıuzı kürmägän. Ular yaylap talaş-tartıştan
kimgegän Altın Urzağa qarşı tororloq
kös yıyğan. 1380 yılda Mäskäü kenäze
Dmitriy yıtäkselegendäge berläşkän rus
ğäskärzäre Kulik yalanında tatar hakime
Mamay sireüyen qıyratqan. Dmitriyzan
huñğı kenäzdär zä tatar izgenlegenän
qotolouğa bötä eşen yünältkän. Läkin
tulı irekkä ireşkänse tağı yöz yıl ütep
kitkän. Ul irekte rustar 1480 yılda, Mäskäü
kenäze Ivan III däüyerendä, yau menän kilgän
Ähmät han yulın kiskändän huñ ğına alğan.
Tatar boyondoroğonan qotolou Ivan
III-gä könbayış häm könsığış rus bilämälären
kiñäyteü ösön qızıu eş başlarğa mömkinlek
birgän. Tönyaq-könsığışta rus yulbasarzarı
Tönyaq Sulman, Tönyaq Ural, Tönyaq diñgez
buyzarına, hatta alıs Yuğır yırzärenä
ütep, borondan şunda yäşägän komi,
nena, hant, mansi tigän töp halıqtarzı
kösläp, Mäskäügä yahaq tülärgä mäcbür
itä başlağan. Vasiliy III
zamanında Pskov, Ryazan, Smolensk
kenäzlektären quşıu menän bötä bulğan
rus yıren berläştereü tamamlanğan häm
Rus däüläte barlıqqa kilgän. Bıl däülät
bik yıtez kösäyä başlağan. Berense rus
batşahı Ivan IV-neñ qatı qulı menän däülät
nıq üzäkläşterelgän, samodercaviye vlası
nığıtılğan. Ivan III başlağan aktiv
basqınsılıq politikahın Ivan IV bik
uñışlı dauam itkän.



1552
yıldıñ 2 oktyabrendä Ivan IV 150 meñlek
ğäskär menän ozaq qamauza totqandan
huñ Qazan qalahın alıp qıyratqan, şunıñ
menän tatarzarzıñ Qazan hanlığın
bötörgän. Qazandı basıp alğas, Rus
däüläte könsığışta ilbasarlıq eşen
kösäytkän. 1554 yılda yaz 30 meñlek rus
ğäskäre karaptarı menän Volga buylap
Ästrhanğa yünälgän häm 2 iyuldä qalanı
qarşılıqhız basıp alğan. Ästrhan hanlığın
ular 1556 yıldıñ avgusında ikense tapqırğa
yau menän barıp, bötönläygä yuq itkän.
1554 yılda rus ğäskärzäreneñ uñışı
täsirendä Nuğay Urzahı üzen Rus
däüläteneñ vassalı tip tanığan. Läkin
vassalitet menän riza bulmağan tatarzarzıñ
ber ölöşö Volganı aşa sığıp, Azau menän
Qabarda arahında Kese Nuğay Urzahı
tözögän. Bıl urza Qırım hanınıñ qanatı
astına hıyınğan. Olo Nuğay Urzahınıñ
vassalitetı 1557 yıldı tamam nığıtılğan.
Şulay itep, 1552-1557 yıldarza Başqortostan
eren üz-ara büleşep totqan dürt tatar
hanlığınıñ ösöhö Rus däüläteneñ qul
astına qalğan. Dörös, Nuğay Urzahı haman
başqortto üz qulında totorğa, haman
unan halım yıyırğa mataşıp qarağan,
ämmä rustar tatarzarzıñ Qazan hanlığın
kire tergezeü ösön kütärgän häräkäten
bastırğas (1553-1557 yy.), nuğayzar Başqortostan
erenän totoş qasıp kitep bötkän. Qasqan
vaqıttarında ular başqortto la kösläp
alıp kitergä tırışqan, läkin başqorttar
üz ilen taşlamağan, qoral totop nuğayğa
qarşı torğan häm yıñep sıqqan.



Ös
yız yıldan artıq hakimlek itkän tatarzar
hanlıqtarı qolağas ta köslö halıq bulıp
qalğan. Läkin ular rus vlasına ozaq
qarşılaşmağan, sönki bında boronğo üz
erzäre bulmağas, hanlıqtarın yuğaltıu
menän ular üz ileneñ azatlığın yuğaltmağan,
ä hakimlektären genä yuğaltqan. Hakimlekte
yuğaltıuğa tatarzar küngän. Qasandır
mongolğa yaraqlaşqan keüyek, ular yañı
hucağa bik tiz yaraqlaşıp alğan häm Rus
däüläteneñ toğro keşeläre bulıp kitkän.
Artaban ular rus kolonizatorzarına
könsığış yırzärze basıuza, başqorttarzı
talap, buyhondorop alıuğa, ularzıñ yıren
talap, buyhondorop alıuğa, ularzıñ yıren
talauğa bik tırışıp yarzam itkän. Toğro
hezmäte rus vlası tatarzarğa bik yaqşı
qarağan: ularğa yuğarı isem-däräcälär,
törlö östönlöktär birgän, başqort
erzären büläk itkän.



Tatar
hanlıqarı qolağas, başqorttar, ber yaqtan
tatar izgenlegenän qotolğan, ikense
yaqtan, şunday uq yırtqıs ilbasarzarzıñ
basıp alıu qurqınısı astında qalğan.
Tatarzan huñ bik auır häldä qalğan
başqorttoñ yaqınlap kilgän rus höcümenän
qarşı torop, ilde haqlarlıq kösö bulmağan.
Şunıñ ösön ular, Nuğay Urzahı hımaq,
vassalitet şartı menän Rus däülätenä
buyhonorğa, şulay itep, küpmeler kimäldä
siklängän bulha la, üz allıq alırğa
qarar itkän. 1557 yılğı Gramota menän
nığıtılğan şart buyınsa, rus hökümäte
başqorttarzıñ üz yırenä näseldän näselgä
eyä (asaba) bulıu hoquğın tanığan, şul
hoquqtı eske häm tışqı basqınsalarzan
haqlarğa yöklämä alğan, şulay uq
başqorttoñ eske idarahın, din totou
irken tanığan; başqorttar üz näübätendä
yahaq tülärgä, üz isäptärenä hezmät
atqarırğa, alıs häm yaqın pohodtarza
qatnaşırğa, küsmände halıqtar yauınan
däülätteñ könyaq-könsığış siktären
haqlarğa yöklämä alğan. “Böryän, qıpsaq,
üsärgän, tamyan başqorttarınıñ
şäcärähe”ndä oşo haqta: “Cirlaremez
häm dinlaremez ilä ayrä yazıb, islam
dinendä bulğan başkırt cämağätlären
aslan ğäyre dingä köslamäskä ğähed vä
yämin ideb (ant itep), häm bezlar
ruğ-änsablaremez ihlaslı hezmätlär
qılmaq öçen, ukaznamälär tözeb,
ber-beremezdan alınmış badbiçnamälarıbız
Qazan şähärendä däftärgä yazılmışdır”,
- tip äytelgän.24
Başqorttarzıñ toğroloğon tämin iteü
ösön rus hökümäte, kürhätelgän şarttarzan
tış, Qazan häm Mäskäügä kürenekle
keşelärzeñ ulandarınan amanat kilterep
torou şartın quyğan. Bıl şart ozaq
vaqıttar buyı halıq östöndä auır yök
bulıp yatqan.



1554-1557
yıldarza oşo şart nigezendä Rus däülätenä
Qazan, Ästrhan hanlıqtarı häm Nuğay
Urzahı qul astında bulğan başqorttar
quşılğan, ä Ural artı başqorttarı rus
boyondoroğon huñıraq, rustarzıñ Seber
hanlığın basıp alıu barışında, qabul
itkän. Östäüyenä, Ural artı başqorttarınıñ
rus boyondoroğona küseüye batşa ğäskäreneñ
yırtqıslıq häm qanhızlığı menän nıq
totqarlanğan. Mäsälän, 1596 yıl Tömän
qalahınıñ bayar ulı yıtäkselegendäge ber
ğäskäri törkömö his ber säbäphez
qaratabın başqorttarınıñ auılına sapqın
yahap, küp keşene ültergän, qatın-qız,
bala-sağanı äsir itkän. Äsirzärzeñ
kübehe totqonda ülgän, isän qalğandarı
Seberzäge rus qalalarına hatılğan.
Şunday yırtqıslıqtar qaratabın, heñrän
başqorttarın Küsem han menän unıñ
ulandarına hıyınırğa mäcbür itkän. Şuğa
qaramastan, XVII bıuattıñ 20 yıldarına
hätlem başqorttarzıñ bötähe lä rus
boyondoroğona qalıp bötkän. Rus hökümäte
birgän gramotalar buyınsa , başqort
halqı tatar-mongol yauına tiklem Başqort
däüläte bilägän bötä yırze tigändäy kire
üzenä qaytarıp alğan.



Vassalitet
şartı menän Rus däülätenä quşılıu ul
zamanda başqort ösön zur useş bulğan.
Şunıñ menän başqorttar, berzän, iñ auır
ber tarihi osorzarında ayauhız rus
ğäskäreneñ basıp ineüyenän qotolğan;
ikensenän, Rus däüläte aldında üzzären
boronğo üz yırzäre, üz politik häm ekonomik
mänfäğättäre bulğan ayırım halıq itep
kürhätkän; ösönsönän, milli hoquqtarın
häm milli yırzären yaqlau ösön yuridik
nigez halğan; dürtensenän, boyondoroqlo
häldä bulha la, Başqortostandı ayırım
ber il itep tergezgän, şul arqala artaban,
administrativ-terrirtorial yähättän
bülgelänep bötöügä qaramastan, bötä
keşe unı ber bötön il tip belgän.



Başqorttar
üz teläge menän rus boyondoroğona ingän,
läkin ul boyondoroq vassalitet şartı
menän siklängän bulğan. Şuğa kürä Rus
däülätenä Başqortostandı totoş basıp
alıp, üz esenä indereü ösön, quşılıu
şartın häm Ivan IV qul quyğan 1557 yılğı
Gramotanı totoş bozop, ike bıuattan
artıq ayauhız qanlı huğış alıp barırğa
tura kilgän.



Ivan
IV däüyerendä rustarzıñ tönyaqqa häm
Sebergä basıp ineüzäre tağı la nığıraq
kösäygän. Ikhez-sikhez sit yırzärze
buyhondorouza Strogonovtar keüyek
promışlenniktar, sauzagärzär häm ular
tarafınan fayzalanılğan här törlö
yulbasar häm qaraqtar zur urın totqan.
Şul yulbasarzarzıñ ber törkömönä “Rus
däülätenä kürhätkän hezmäte ösön”
älege köndä lä bik zurlap yörötölgän
Ermak yıtäkselek itkän. Promışlenniktar,
sauzagärzär häm yulbasarzar urındağı
töp halıqtarzı ayauhız qırıp, mäñge
yäşägän üz yırzärenän qıuıp, is kitkes
yırtqıslıqtar qılğan. Şul basqınsılıqqa
ike nämä bik has bulğan. Berensenän,
ilbasarzar, iñ yabay qarağına tiklem,
şul zamanda uq olo däülätselek häm
basqınsılıq ruhı menän ğäcäp nıq
huğarılğan, ular aldan uq, üzzäre barmas
boron uq, könsığıştağı bötä yırze Rus
däüläteneñ zakonlı, täbiği bilämähe
tip, undağı töp halıqtarzı (“yauız
şaytandarzı”, “dinhez qäbähättärze”)
rus batşahına yahaq tülärgä teyış, tip
hanağan (“erzär buş”, yäğni rustar yuq,
häm “batşa qaznahına ul yırzärzän his
vaqıt yahaq tülänmägän”); şulay uq rus
batşahı la üze belmägän yat yırzärzeñ
isäphez kiñlektären tulıhınsa biläü
hoquğı menän sauzagärzärgä öläşkän.
Ikensenän, rus ilbasarzarı üz häräkäteneñ
här azımın batşa boyoroğo buyınsa qala
häm qälğälär menän nığıtıp barğan
(“uñaylı urınğa qala qororğa, ä qalağa
atar tuptar quyırğa”, “törlö qälğä
menän bik nıq itep nığıtırğa”),
qala-qälğälärgä sirkäü halğan häm tiz
genä üz halqın alıp barıp tultırğan.
XVI bıuattıñ ikense yartıhında Perm
erzärendä tözölgän şunday qalalar
tönyaq başqorttarınıñ küp yıren basıp
alğan bıl eş iñ möhim vassalitet
şarttarınıñ berehen bozou bulğan. Şuğa
kürä 1572, 1582 yıldarza, tönyaqtağı permäk,
mansi, hant, udmurt, mari halıqtar üz
erzärendä qala-qälğälär tözzörmäs,
tözölgändären yımerer ösön qoral totop
kütärelgändä başqorttar za bik nıq
qatnaşqan.



1582
yıldıñ oktyabrendä Yırmak Seber hanı
Küsemdeñ sireüyen qıyratqas, rus hökümäte
nıqışmalı räüyeştä Sebergä ütep inä
başlağan. Qısqa ğına vaqıt esendä
Könbayış Seberzä bik küp qälğä häm
nığıtılğan auıl tözölgän, ularzıñ härbi
garnizonı bik tiz kösäygän. Hezmät
keşelärenän tış, Sebergä şulay uq
Räsäyzeñ üzäk ölkälärenän krästiändär
küserelgän. Sebergä üteü uñışlı bulhın
ösön rustarğa uñaylı tura yul halırğa
käräk bulğan. Urındağı halıqqa äüäldän
bildäle bıl yul Başqortostan aşa, Qarizel
tamağınan ütkän. Rus hökümäte şul yuldı
üzläştermäk bulıp, 1586 yıl Öfö qalahın
halğan. Öfönän ütkän Seber yulın Tobolskiğa
tiklem ütkärergä uylağandar. Öfö qalahın
halıu ber yulı ber nisä maqsatqa yauap
birgän: bıl qala Başqortostandı kolonizlau
häm artaban könsığışqa üteü ösön,
Başqortostanda Rus däüläteneñ hakimlegen
nığıtıu ösön teräk hezmäten ütärgä
teyış bulğan. Ämmä kileşeü şarttarı
menän qulı bäylängän Rus hökümäte täüge
mäldä başqorttarzı quzğatmasqa tırışıp,
yahaq tüläteüze yıñeläyter ösön, yahaqtı
alıs Qazanğa yörötmäs ösön qala halıu
käräk, tip başqortto aldağan. Başqorttar
şul huzgä ışanıp, üz yıreneñ qap urtahına
qala ultırtırğa rizalıq birgän.



Öfönö
halıu menän Başqortostanda ısın rus
kolonizatsiyahı başlanğan. Öfönöñ täüge
halqı qalanı tözöü häm haqlau ösön
ebärelgän tupsılar, uqsılar, podyaçiyzarzan
torğan. Yañı hezmät keşeläre isäbenä
qala halqı bik tiz arta başlağan. Hezmät
keşeläre, şul isäptän uqsılar, qala
tirähenän yır alğan. Öfö ergähendä bayar
häm alpauıttarzıñ familiyahı menän
atalğan baytaq auıl barlıqqa kilgän.
Alpauıttar arahında batşağa toğro
hezmät itkäne ösön däräcä alğan tatar
mırzaları la bulğan. Alpauıt bilämälärenä
küserelgän rus krästiändäre başqort
erzären hörä başlağan. Öfö tirähendäge
er bik küp saqrımdarğa tiklem başqorttan
tartıp alınğan. Öfölä voyivoda
etäkselegendäge kolonial hököm
urınlaşqan. Voyivoda üz qulında ğäskär
totqan, ul halıqtıñ totqarlıqhız yahaq
tüläp torouı ösön yauap birgän, sud häm
hököm vazifahın ütägän, häm iñ möhime,
üzenä tapşırılğan territoriyala här
törlö sara menän başqorttarzı basıp,
qısıp tororğa teyış bulğan.



Öfölä
rus hökömö nığığas, Başqortostandıñ
zur ölöşöndä Qazan harayı Prikazına
boyondoroqlo Öfö öyäze oyoştorolğan.
Öfö öyäze dürt daruğağa (ölkägä) – Qazan,
Nuğay, Yusa, Seber daruğalarına – bülengän.
Bıl daruğalar nigezzä elekke tatar
handarınıñ bilägän yırzärenä tap kilep
torğan. Tönyaq-könsığış başqorttarınıñ
erzäre Tubıl, Verhotur häm başqa öyäzzärgä
berketelgän. Başqortostanğa şul räüyeşlä
administrativ yıtäkselek iteü sistemahı
XVIII bıuat başına tiklem haqlanğan. Läkin
unan huñ da ul törlö öyäz, provintsiya,
guberniya siktäre menän bülgelägän häldä
qalğan. Rus hökümäteneñ Başqortostandı
adminstrativ-territorial yaqtan
bülgeläüye başqort halqınıñ berzämlegen
tarqatıu, berzämlekteñ kösäyıüyenä
totqarlıq yahau ösön eşlängän. Şunday
politikağa qaramastan, başqorttar, 1557
yılğı Gramota birgän hoquqtan fayzalanıp,
üzzären elektän bildäle bulğan yıyındarın
berzäm milli idara organı itep tergezep
ebärgän. Bıl yıyındar halıqtı berläştereü,
üz allığın ğämälläştereü sarahı bulıp
bik yaqşı hezmät itkän. Yıyındarza
halıqtıñ möhim tormoş mäsäläläre, häl
itelgän. Başqorttarzıñ XVII bıuattağı
häm XVIII bıuattıñ täüge ölöşöndäge olo
yauzarı här vaqıt asıq yäki yäşeren
ütkärelgän yıyın qararzarı buyınsa
başlana torğan bulğan.*



Öfönö
halğandan huñ, XVII bıuat başında, başqorttoñ
nıq qarşı torouına qaramastan,
Başqortostandıñ törlö rayonında tağı
küp qala, şul isäptän Yusa**,
Börö, Tabın qalaları qorolğan. Bıl qala
häm qälğälär şulay uq Başqortostandı
kolonizlau terägenä äylängän. Kolonizlau
teräktäre bik hälätläp Ural artı
başqorttarınıñ yırendä, Isät, Tines
(russa: Teça), Meyäs yılğaları buyında
la tözölgän.



Başqortostandı
kolonizlauza monastırzar aktiv qatnaşqan.
Ivan IV häm unıñ ulı Fedor zamanında uq,
başqorttoñ rizalığınan tış, Ağizel,
Sulmay yılğaları buyınan monastırzarğa
bik küp yır birelgän. Bıl yırzärgä din
äheldäre menän bergä krästiändär zä
kilep ultırğan. Monastırzar bötä
Başqortostanğa taralıp, bik tiz kübäyıp
kitkän.



Tarihi
materialdarzağı mäğlümätätr häm häzerge
başqort tarihsılarınıñ berzäm fekere
buyınsa, Rus däülätenä quşılıp, Nuğayzar
totoş qasqas, täüge däüyerzä başqorttoñ
tatar-mongol yauına qäzär bilägän boronğo
erendä yänä başqorttar ğına yäşägän,
his ber başqa halıq bulmağan. Başqortostanğa
yat halıqtı küsereü rus kolonizatsiyahınıñ
kösäyıüye menän bergä başlanğan. Rus
hökümäteneñ qala-qälğälärgä, monastırzarğa
häm ular hağında bulğan yırzärgä törlö
hezmät keşelären, haray, alpauıt,
monastır krästiändären, şulay uq
tatar-mişärzärze kilterep ultırtıuınan
tış, Başqortostanğa törlö qısınqılıq
häm qısımdan qasqan tatarzar, sıuaştar,
marizar, udmurttar, marzıualar häm
başqalar küpläp kilä başlağan. Üzäk
gubernalarzan kilgän rus krästiändäre
lä bulğan. Başqorttar, bıl halıqtıñ
ağımına qarşı toror kös tapmay, rus
batşalarına baş orğan. Ular, başqorttoñ
boronğo asaba yırzärenä auıl-auıl bulıp
bik küp kilmeşäk ultıra, “säseülektärze
höröp, sabınlıqtarzı sabıp, urmanlı
qırqıp böttölär”, şul arqala yahaq
sığanaqtarı qısqarzı, “yahaq häm törlö
halım tülär häl qalmanı”, tip yazğan.25
Läkin rus hökümäte, 1557 yılğı Gramota
buyınsa başqorttarzıñ yır hoquğın
haqlarğa yöklämä alıuına qaramastan,
ütenestärgä iğtibar birmägän. Şulay
itep, Başqortostandı rustar ğına tügel,
tatarzar häm tirä-yaqtağı başqa halıqtar
za aktiv kolonizlağan. Ularzıñ bötähe
lä tiyerlek başqort yıren baş-baştaqlıq,
köslök menän alğan. Şul arqala başqort
menän kilmeşäktär arahında bik yış
yanyal quba torğan bulğan. Başqorttar
kilmeşäktärzeñ bik azı menän genä yır
häm başqa täbiği baylıq ösön yahaqtıñ
ber ölöşön tüläteü turahında yazma
räüyeştä şartnamä tözöügä ireşä alğan.
Bıl kilmeşäktärze “kermeşäk” tip
atağandar.*
Qalğan yahaqtı rus hökümäte, yır hucahı
tip başqorttan tülätkän. Ä şul vaqıtta
erzeñ bik küp mayzanın sit halıqtar
fayzalanğan. Ä yahaq, yır bilägän ösön
tülätelgän töp halım, bik auır bulğan.
Vaqıtı-vaqıtı menän hökümät halımdarzıñ
külämen arttırıp torğan. Oşonan tış
başqorttarzan tağı ayaqlı maldıñ biştän
ber ölöşö, batşa häm voyivoda pominkahı
häm här törlö hağız häm añğız küp halım
tülätelgän. Bıl ğına tügel, halım
yıyıusılarzıñ ayauhız talauı häm aldauı
arqahında tülägän tüläüzeñ küläme
ike-ös tapqırğa artıp, kös yıtkehez yökkä
äylänä torğan bulğan. Tüzmäs sikkä yıtkän
tönyaq-könsığış başqorttarı şul haqta
hökümätkä yazğan: “Qış bulıu menän,
tigän, ularğa (başqorttarğa) voyivodalar
Verhoturzan yıyırğa ğäskärizärze yıbärä,
ä yırzäre urmanlı bulıp, sana yulı bulmağan
ösön bılar ğäskärizärze narta menän
üzzäre höyräp yörötä, şul Verhotur
ğäskärizäre ularza almaşlap özlökhöz
qış buyı tora; ä üzzäre (başqorttar) qış
könö yahaq ösön hunar itkän yırzä yäşägäs,
irzär yuqta tege ğäskärizär qatındarın,
balaların tuqmay häm mäshäräläy,
aqsaların talay, yänlek tirälären tartıp
ala, yahaqtı la kenägä buyınsa tügel, üz
fayzahına artıq itep ala, şul artıq
yahaqtan ğäskärizär voyivodalar menän
üzzäre fayzalana häm başqortqa törlö
yäber qıla”; “qalın qar töşöp, yahaq
yıyıusılarzı at menän yörötöp bulmay
başlağas, şul yahaq yıyıusılar at ösön
här öyzän berär hum aqsa ala, ä yöröy
sañğı menän”; “voyivodalar ularğa
(başqorttarğa) yahaq kenägälären kürhätmäy,
ä yahaqtı artıq itep ala, kemdä nindäy
yänlek tirehe kürhälär – totoş alalar
häm şunıñ menän üzzäre fayzalanalar”;
“bınan elek ular (başqorttar)... Verhoturğa
yahaqtı yän başına yılına bişär hıuhar
isäbenän tüläne, ä häzer Verhotur
voyivodaları ularzan unar hıuhar ala”;
“ular (başqorttar) şunday köslöktän
tamam böldö, küptäre isäphez biräsäkle
buldı, qatındarın, balaların amanatqa
birep, üzzäre taralıp böttö, ä ğäyıp
bulğan yahaqlılar ösön yahaqtı barıber
qalğan başqort tüläy; urman yağı bulğas,
ularzıñ igenlektäre yuq, yäy könö harına,
qış könö balıq menän genä tamaq asrayzar”.26
Şulay uq zolom tönyaq-könsığışta ğına
tügel, Başqortostandıñ bötä yağında
hököm hörgän. Rus hökümäte yahaq yıyıusı
vazifahın alpauıttarğa yaqşı hezmät
kürhätkän ösön ber büläk räüyeşendä
birep, başqorto talarğa üze qeüätlägän.
Şulay bulğas, teyışle yahaqtı yıyıu
östönä üz näfsehen tıyzırıu ösön hökümät
väkildäre, älbittä, halıqtıñ mömkinlegenä
qaramağan, üze belgänsä köslök qılğan.
Vaqıtında yahaqtı tülämägän keşelärze
halıq aldında tayaq menän huqtırğandar,
unan ülmäy qalğan keşe hiräk bulğan.
Kös yıtkehez halım häm ayauhız yäber küp
başqortto üzeneñ asaba yırzärenän boronğo
başqort yıreneñ sigenä, könsığışqa häm
könyaqqa qasırğa mäcbür itkän. Ämmä
unda ular qalmaq häm qazaq qulına barıp
elekkän. Sönki VII bıuattıñ täge siregendä
sitke başqort yırzären ular basıl alğan
bulğan. Qasqan keşelärzeñ kübehe huñınan
kire qaytqan. Rus kolonizatorzarırnıñ,
tatar zamanındağı keüyek ük, tüzä almas
auır hälgä kiltereüyenä qaramastan,
başqorttar üz ilen taşlay almağan. Ul
ğına tügel, yahaq tülätkändäge qatı
ğäzelhezlek häm yäbergä zarlanha la,
ular, ğömümän, yahaqqa qarata rizahızlıq
beldermägän, sönki yahaqtı üz yırzärenä
asaba sifatında eyä bulıu hoquğın
haqlarlıq nıqlı şart tip isäplägän häm
1557 yılğı Gramotanı abruylı däülät aktına
hanap, şundağı yöklämälärze ütäügä zur
ähämiät birgän.



Rus
däülätenä quşılğan mäldän başqorttar
rustıñ härbi pohotarına yälep itelä
başlağan. 1557 yıldıñ közöndä ük ularzı
Livon häm Qırım huğışına alğandar, XVII
bıuat başında başqorttar polyak-şved
ğäskärzärenä qarşı huğışqan, Minin häm
Pocarskiy opolçeniyehı menän Mäskäüze
azat itkändä qatnaşqan. Rus däüläteneñ
başqortto qatnaştırmağan ber genä
huğışı häm pohodı bulmağan. Şunan tış,
başqorttarzı ğäskäri burıslılar
sifatında qala häm qälğälär tözörgä
yörötkändär. Mäsälän, 1594 yılda zur ber
törköm başqortto alıs Sebergä Tara
qalahın halıuğa yıbärgändär. Başqorttarzıñ
üz isäbenä atqarğan härbi hezmäte ifrat
auır yöklämä bulıp torğan. Yıtmähä, bıl
hezmät yıl hayın bik küp başqortto
hucalığınan ayırğan, şunıñ menän
bölgönlökkä häm yahaq buyınsa haman
küberäk biräsäkkä töşörgän. Läkin härbi
hezmät başqorttarzıñ 1557 yılğı Gramotala
kürhätelgän yöklämäläre isäbenä ingän,
şuğa kürä hezmät atqarıuzı la ular
motlaq burıs itep hanağan.



Yahaq
tüläü häm härbi hezmät atqarıuzan başqa,
başqorttar här törlö däülät yögön
taşığanda atlı arba menän tämin itergä
teyış bulğan. Bıl yöklämäneñ auırlığı
härbi hezmättän käm bulmağan, sönki Rus
däüläte yañı yırzärze basıp alıu buyınsa
aktiv eş alıp barğanda yök yörötöü küp
bulğan, attı alıs arağa alğandar häm
yök hucaların aşatıu, tärbiäläü yänä
başqortqa yökmätelgän.



Şulay
itep tatar handarınıñ hökömönän qotolou
başqortqa his ber yıñellek birmägän,
ekspluatatsiya formaları häm saraları
üzgärmägän, bıl yähättän rustar küp
nämäne tatarzarzan alğan. Östäüyenä,
“tatarzar, rus ölkälärendäge keüyek ük,
er bäräüzeke lä tügel, allanıqı, tip
üzläştermähä”27*,
rustar ayauhız
kösläü häm talau menän genä siklänmägän,
ular bik qızıq räüyeştä başqort yırzären
basıp ala başlağan. Rus hökümäte 1557
yılğı Gramotanı başqort hımaq izge itep
kürmägän. Gramotanı dörösläp Fedor
Ivanoviç ta (Ivan IV-neñ ulı), unan huñğı
batşalar za küp tapqır beldereü yahaha
la, rus hökümäte undağı yöklämälärze
üzenä motlaq itep hanamağan. Rus batşahı
üzen bötä basıp alınğan häm alınmağan
erzärzeñ berzän-ber yuğarğı hucahı tip
belgän. Şuğa kürä ul häm unıñ hökümät
organdarı, ısın kolonizator bularaq,
ber nämänän dä tartınmağan. Üze basıp
alıuzan başqa, bıl hökümät Başqortostanğa
törlö kilmeşäk häm qasqınsılarzıñ küsep
ultırıuın huplağan, töp halıqtı, unıñ
häcäm häm mänfäğättären hanğa huqmağan.
Bötä bulğan oşo nämä häm is kitkes
yäber-zolom başqort halqında köslö
rizahızlıq uyatqan.










  1. TÄÜGE
    BAŞQORT YaUZARI









Rus
hökümätenä rizahızlıq kösäygänen
başqorttarzıñ 1572 häm 1582 yıldarğa qarğanda
1616 yılğı yauza küpkä nığıraq qatnaşqanı
asıq kürhätä. 1616 yılğı yau Qazan tatarzarı,
sıuaştar, marizar, udmurttar arahında
qupqan. Baş kütäreüselär Qazandı qamağan,
Sulman yılğahı buyına yañı halınğan Yusa,
Sarapul qalalarına höcüm itep,
kolonizatorzarzı köslö qurqıuğa
töşörgän. Başqorttar nıq qatnaşha la,
bıl yau ularzıñ üz allı sığışı bulmağan.
Berense üz allı başqort yauı 1645 yılda
bulğan. Bında tönyaq-könbayış başqorttarı
üz yırzärendä Minzälä qalahın tözöügä
häm şunıñ menän 1557 yılğı Gramotanı
bozouğa qarşılıq belderep, därräü baş
kütärgän. Ämmä başqorttarzıñ rus
politikahına qarata bulğan mönäsäbäte
rizahızlıq häm qarşılıq beldereü, alğan
yöklämälären ütätergä tırışıu menän
genä bötmägän. Şunıñ menän bergä kolonial
basqınsılıq häm izgenlekteñ aktivlaşa
başlağan sağınan başqort halqında yaylap
rus boyondoroğonan baş tartıu, üz allı
milli däülät tözöü fekere uyanğan. Bıl
feker bayağı 1645 yılğı yauzı ayauhız bastırıp,
etäkseleren yazalağandan huñ tamam
nığınğan, töp maqsatqa äylängän.
Başqorttar rustarzıñ, tatar keüyek ük,
has doşman bulğanın, kiläsäktä vassal
hoquq ösön alışıuzan bigeräk, tulı
azatlıq ösön köräşergä käräk ikänen
yaqşı töşöngän.



Şul
uq vaqıtta rus hökümäte lä, küräheñ,
küpmeler hığımta yahağan. 1649 yılğı Sobor
uloceniyehında (Qandar yıyıntığında) ul
yañınan 1557 yılğı Gramota şarttarına
toğro bulğanın, başqorttoñ üz yırenä
asaba bulıu hoquğın yaqlarğa häm haqlarğa
äzer torğanın döröslägän. Ämmä ğämäldä
başqort tormoşo ber zä üzgärmägän.
Başqort haman elekkesä yahaq yıyıusılarzıñ
häm hezmät keşeläreneñ yäberläüyenä
zarlanğan: hezmät keşehe Nikita Yuryiv
Oniçkov “başqort yırzärenä huca bulıp
alğan, hunar itkän häm här eştä başqorttarzı
qatı yäberlägän”; Ivan Pavlov menän
Ivan Kulakov tigän hezmät keşeläre
“köslök menän ularzıñ attarın, yurğaların,
qondozzarın, törlö yänlek tirelären
tartıp alğan, qatın häm balaların
talağan, ös keyımdären sisterep alğan”28
h.b., h.b. Başqort yırzären basıp alıu tağı
la nığıraq kösäyıp, sistematik räüyeş
alğan. 1651-1656 yıldarza rus hökümäte yıte
qalanan torop, Minzäläne lä esenä alğan
nığıtmalı Sulman aryağı hızığın tözöy
başlağan. Bıl hızıqtıñ küp ölöşö başqort
erenän ütep, bik zur başqort territoriyahın
qırqıp alırğa teyış bulğan. Tönyaq-könsığış
Başqortostanda la bik qızıu räüyeştä
yañı qala, qälğä, nığıtmalı auıldar tözöü
eşe dauam itkän.



Rustarzıñ
köslö basqınsılığınan tış, başqorttarğa
könyaq häm könsığıştan zur bälä kilgän:
ularzı qazaq mırzaları häm XVII bıuattıñ
20-se yıldarınan qalmaqtar nıq qısırıqlay
başlağan. Qalmaqtar özlökhöz höcüm
itep, başqort yıre isäbenä yäyläüzären
kiñäytkän. Qalmaqtarğa qatı köräş alıp
barğanda, rus hökümäte täüzä başqorttarzı
yaqlağan, läkin 50-se yıldarza ul üz
politikahın qırqa üzgärtep, qalmaq yaqlı
bulıp kitkän häm başqorttarzı üz yırzären
haqlauzan tıyğan. Öfö voyivodahı, boyoroqto
bozğan başqortqa “ülem yazahı birergä”,
tip kürhätmä alğan. 50-se yıldarzıñ
azağında Volga menän Yayıq arahınıñ
Hamar yılğahınan könyağı totoş qalmaq
qulına qalğan. Qalmaqtar Räsäy sosttavına
ingän. Rus hökümäteneñ nıq kösärgäneşle
zamanındağı bıl oyathız yañı hıyanatı zur
başqort yauına säbäpse bulğan. Başqorttarzıñ
küptän äzerlänep kilgän ısın azatlıq
köräşe başlanğan.



Başqort
yauı 1662 yıldıñ iyul urtahında Ural artı
Başqortostanı menän Köngör öyäzendä
başlanıp, bik tiz arala bötä Başqortostanğa
taralıp kitkän. Bıl häl törlö yaq
başqorttarınıñ höyläşep, totoş bergä
kütärelergä kileşkänen kürhätä. Yau
başında feodaldar, yäğni starşina,
tarhan*
häm yuğarğı din başlıqtarı torğan, läkin
başqort yämğiäteneñ yabay qatlamdarı
la ihlas küñeldän yau yaqlı bulğan. Bıl
yau köslö tulqın bulıp totoş halıqtı
quzğatqan. Qasandır ayauhız zolomdan
qasıp sitkä kitkän başqorttar Harı
Märgän yıtäkselegendä yauzı başlausı häm
iñ aktiv qatnaşsı bulıp kitkän. Baş
kütäreüselär Neyva buyına häm Isät
yılğahınıñ tübänenä tiklem bötä
qälğälärze, monastırzarzı, nığıtmalarzı,
rus auıldarın qamağan, Köngör qalahın
alğan, Öfögä höcüm itkän, Minzälä
tirähendä qatı huğış alıp barğan h.b.,
h.b. Rus hökümäte ayırım yıtäkselär menän
berämläp höyläşep, baş kütäreüselär
safın tarqatırğa tırışqan. Ul baş
kütäreüselärgä ilselär, şul isäptän
ike Ästrhan tatarın, yıbärep, baş halırğa
ögötlägän. Öfö vlastarı väğäzäne
yällämägän: yänähe, ular yauza qatnaşqan
ösön ğäfü itä, urındağı türälär qılğan
yäber-zolomdo tikşerä, törlö aldau,
talauzı bötörä h.b. Bıl väğäzälär
täsirhez qalmağan. 1662 yıldıñ noyabrendä
Qazan häm Nuğay daruğalarınıñ başqorttarı
köräşte tuqtatırğa bulğan. Ural artı
başqorttarınıñ da Arıslanbäk yıtäkselegendä
qayhı berzäre baş halırğa rizalıq
birgän. Ağay-enele ös Däülätbayiv (Nuğay
daruğahınıñ tarhandarı) halıqtı zur
qorbandan qotqarır ösön vlastıñ talabı
buyınsa hatta Häüyer menän Üläkäy tigän
ike yau başlığın totop tapşırğan. Läkin
rus vlastarı ber väğäzähen dä ütämägän.
Ular ğäfü iteü urınına, tapşırılğan
etäkselärze yazalap ültergän, 1557 yılğı
Gramota buyınsa här vaqıt üzzärendä
totqan amanattarzı totoş asqan, baş
kütäreüselärze qıra başlağan. Bıl
yauızlıq häm mäkerlekkä şaq qatıp,
Däüätbayivtar Nuğay daruğahında üzzäre
yau başına basqan. 1663 yıldıñ başında Harı
Märgän ülgändän huñ Ural artı başqorttarına
Arıslanbäk yıtäkse bulıp alğan. Halıq
yauı yañınan dörläp kitkän.



Başqortostanğa
bötä Volga, Ural buyınan, Seberzäge
qala, qälğä häm nığıtmalarzan köslö
hökümät ğäskärzäre kilterelgän. Karatel
ğäskärzärgä döyöm yıtäkse itep
F.F.Volkonskiy tigän ber Qazan voyivodahı
quyılğan. Baş kütäreüselär karateldär
menän bik qatı huğışqan, läkin köstäre
tiñ bulmağan, şuğa kürä ular yıñelä
başlağan. Hökümät ğäskärzäre başqort
auıldarın qıyrata, ürtäy başlağan,
mal-mölkätte, haqlıq azıqtı yuq itkän,
halıqtı qırğan, “bik küp keşene, sabıy
balalarına tiklem ültergän, küptären
äsir itep Öfögä kiltergän”.29
Ular Arıslanbäkteñ auılın tuzzırğan,
üzen ülterep, bötön öy esen huyıp sıqqan,
balaların da yälläp tormağan. Ämmä yau
basılmağan. Başqorttar huñğı sikkä
tiklem huğışqan, 1664 yıldıñ köz azağında
ğına donya tınıslanıp qalğan. Hözömtälä
başqort üzeneñ zakonlı talaptarın qabul
itergä rus hökümäten mäcbür itkän. 1664
yıldı bıl hökümät tağı ber tapqır
başqortto üz yırenä asaba bulıu hoquğın
räsmi räüyeştä raslap, törlö yäber-zolomğa
sik quyırğa väğäzä itkän, Öfö voyivodohı
F.I.Somovqa oşo väğäzäne ütärgä quşqan.
Läkin başqort yauınıñ töp maqsatı bıl
bulmağan. Başqorttar rus boyondoroğınan
baş tartıp, boronğo üz däüläten tergezeüye
maqsat itep quyğan. Bıl izge maqsatqa
ireşeü ösön ularzıñ kösö yıtmägän.



Sovet
tarihsılarınıñ küpselege, räsmi rus
fäneneñ bildämälähenä eyärep, oşo häm
unan huñğı başqort yauzarınıñ sığışın
tik yuğarğı feodal qatlam irkenä genä
qaytarıp quya. “Başqort yämğiäteneñ
kösäyıp, ekonomik yähättän hällänep
alğan yuğarğı feodal qatlamı, - ti bıl
tarihsılar, - batşa administratsiyahınıñ
ularzı äz genä siklägän saraların da
auır kürä başlay. Ere başqort feodaldarı
siklänmägän ekonomik häm politik vlasqa
ıntıla, başqort eşsändären izeü hoquğı
menän üze genä fayzalanırğa tırışa...
Azaq siktä, şul köräş barışında, ere
başqort feodaldarı arahında politik
ideal barlıqa kilä: rus boyondoroğonan
qotolou häm başqa hakim, başqa han ezläü.
Ikense törlö äytkändä, başqort feodaldarı
Rus däüläteneñ äz-mäz qısınqılıq
kiltergän köslö vlasınan baş tartıp,
Başqortostanda hökömönöñ iseme genä
bulırzay, başqort yämğiäteneñ yuğarğı
feodal qatlamına, täbiği, sikhez
ekonomik häm politik hoquq birerzäy
küsmä handar boyondoroğona küsergä
tırışqan. Qayhı ber feodaldar hatta üz
allı başqort hanlığı tözörgä ıntılğan”.30
Böyök russılıq häm kolonizatorlıq ruhı
menän ütänän-ütä huğarılğan bıl hüzzärze
ısın tarihi hälgä obektiv baha bireüzeñ
äsäre lä yuq. Feodal mönäsäbättäge
yämğiättä feodal qatlamhız mömkin
tügel ikäne häm ul qatlamdıñ üz halqı
eşsändären ekspluatatsiyalauı tarihi
yaqtan zakonlı ikäne här kemgä bildäle.
Başqasa äytkändä, feodalizm däüyerendä
feodaldarğa üz halqınıñ eşsändären
ekspluatatsiyalau hoquğı ictimaği üseş
zakonı menän birelgän. Ul zamanda rustıñ
alpauıt feodaldarı şul hoquq buyınsa
üz krästiändären ayauhız ekspluatatsiyalağan.
Läkin rus alpauıttarına tarihsılar
asıu totmay, ä rustarzıñ Başqortostanda
telägänsä baş-baştaqlıq qılıu hoquğın
qabul itmägän. Başqortostandı
kolonizatorzar hökömönä birergä
telämägän başqorttar ularzıñ asıuına
teyä. Başqort halqın totoş ğäyıplärgä
baznat itmäy, tarihsılar başqort
feodaldarın başqa halıqtan ayırıp,
ularğa qarata doşmanlıq uyatırğa mataşa.
Halıq – ber bötön, unıñ esenä izeüselär
zä, izeleüselär zä inä, häm, ike sotsial
törkömdö ayırğan sinfi mänfäğättärzän
başqa, bötähen bergä berläştergän döyöm
halıq mänfäğäte bar. Här halıqtıñ, bıl
urında başqorttoñ, feodal sinıfı “üz
däüyerendä bötä yämğiät ösön yauaplı”
(F.Engels) häm üzeneñ sotsial hälenä
kürä ul bötä halıq mänfäğäten sağıldırıp
tora. Şunday vazifa ütägän ösön başqort
feodaldarınıñ iñ yaqşı väkildäre
kolonizatorzarğa qarşı kütärelgän
başqort yauzarın oyoştorop, yıtäkselek
itkän. Bıl yauzarzı barlıq halıq, tarhandar
za, yabay yalpı la, ber küñel, ber teläk
menän kütärgän, ulay ğına tügel, rus
yırtqıslığınıñ bötä äsehen üz yılkähendä
tatığan halıqqa azatlıq köräşe yıtäkse
feodaldarğa qarağanda nığıraq käräkkän.



Rus
tarihsıları başqort feodaldarınıñ rus
boyondoroğonan qotolorğa tırışıuın
olo ğäyıp itep quya. Ular feodaldarzıñ
bıl qıyıulığın ğäfü itä almay häm başqort
yauzarın rusqa qarşı bulğan, timäk,
reaktsion bulğan, tip iğlan itä, sönki,
ularzıñ fekerensä, rus hakimlegenä
yünältelgän, rustarzıñ böyök däülätselek
toyğohon ränyıtkän ber nämäneñ dä
progressiv bulıuı mömkin tügel. Şunday
qara möhör basılğan başqort yauzarın
nisekter aqlar ösön, qayhı ber başqort
tarihsıları ikense hata yulğa basa:
başqorttarza Rus däülätenän ayırılıu
maqsatı bulmağan tigän tezis uylap
sığara. Tarihi döröslöktö ulay itep
bozouzıñ his häcäte yuq. 1662-1664 yıldarzağı
yauzan başlap, başqort yauzarınınñ bötähe
lä, kolonizatorzarzı Başqortostandan
qıuıu, üz allı, boyondoroqhoz Başqort
däüläte tözöü maqsatın quyğan, tip asıq
äytergä käräk. Başqasa ul mömkin dä
bulmağan. Ni ösön tigändä, tatar hökömö
kiltergän is kitkes zur qazağa qaramastan,
berzäm halıq bulıp haqlanğan, milli
toyğohon yuğaltmağan başqorttar Rus
däülätenä quşılğas, 1557 yılğı Gramotala
qaralğan eske idara hoquğınan fayzalanıp,
üz yırzäreneñ törlö ölkähe arahında
sauza häm hucalıq elemtähen tergezgän,
şunıñ menän milli berzämlegen tağı la
yaqşıraq nığıtqan, elekke politik kösön
yañınan qaytarğan. Ägär Rus däüläte 1557
yılğı Gramota şarttarın teyışensä
ütähä, başqorttar, bälki, baytaq vaqıt
buyı asıqtan-asıq borsolmay, milli
üseşkä küpmeler däräcälä mömkinlek
qaldırğan vassal hälde qabul kürep
yäşär ine. Läkin rus hökümäte Başqortostanda
kiñ basqınsılıq, ayauhız köslök politikahı
alıp bara başlağan. Şunday häldä häm
ireşelgän yuğarı milli berzämlek kimälendä
üz allı milli däülät qorou döyöm obektiv
milli üseş zakonı buyınsa motlaq tarihi
ihtıyacğa äylängän. Ğämälgä kilgän
obektiv ihtıyacğa yaraşlı räüyeştä başqort
yauzarınıñ maqsatı bildälängän: ul yauzar
milli-azatlıq köräşe bulıp kitkän. Rus
tarihsıları şul döröslöktö belergä
telämäy. Ular yauzarzıñ säbäben “himerep
kitkän” feodaldarzıñ “yauız uyı” menän
genä añlata.



Milli
azatlıq köräşe başlanıu menän başqorttar
aldında däülät tähetenä han tabıu
mäsälähe qalqqan. Bildäle bulıuınsa,
han tähete, batşa tähete keüyek ük, tik
han (batşa) näselenän sıqqan keşegä genä
layıq bulğan. Başqorttarzıñ han näselen
tatar-mongol ilbasarzarı totoş ülterep
bötkän. Şul säbäple, ä his başqa ber
säbäptän tügel, başqorttar qayhı berzä
handı üzzäreneñ han näseldären yuğaltmağan
kürşe şäreq halıqtarınan ezlägän. Handı
sittän quyıuzıñ ul zamanda, Petr I
ülgändän huñ Räsäy tähetenä sit keşelär
ultırğan keüyek ük, ber ğäyıbe bulmağan.



70-se
yıldar urtahınan rus hökümäte bötä
yaqlap elekke politikanı alıp kitkän
häm ber ük vaqıtta Volga-Ural buyındağı
mosolman halqın hristianlaştırıu
(suqındırıu) saraların kösäytkän.
Mosolmandarzı suqındırıu ğämäldä XVI
bıuattıñ urtalarınan uq ütkärelgän,
şul zamanda suqınğan tatarzarzan hezmät
keşeläre bula başlağan. XVII bıuattıñ
60-sı yıldar başında Başqortostanda
hristianlıqtı nığıtıu ösön Sirkäü
Yıyını Öfögä yıpiskop bildäläü turahında
qarar sığarğan, ämmä 1662-1664 yıldarzağı
başqort yauı bıl qararzı ütäügä
qamasaulağan. 1674 yılda iñ yuğarı sirkäü
başlığı bulıp ultırğan patriarh Ioakim
bıl eşkä bik qatı totonğan. Hökümät bötä
yaqlap uğa yarzam itkän. 1681 yıldıñ 16 may
qararı menän Öfö yıparhiyahı oyoştorolop,
ayırım yıpiskop bildälängän. Suqındırıu
eşen iñ elek törlö östönlök häm büläktär
väğäzä itep başqarırğa bulğandar. Läkin
hökümät unday yul menän genä uñışqa ireşä
almasın añlap, kösläp suqındırıu yulına
basqan. Kösläp suqındırıu rus hökümäteneñ
1557 yılğı buyınsa alğan tağı ber väğäzähen,
yäğni “ber vaqıtta la başqa dingä
köslämäskä” tigän hüzen, oyathız räüyeştä
bozou bulğan, häm başqort yırzären basıp
alıu, törlösä yäberläü qabattan nıq
kösäygänlektärn halıq bik yarhıp torğan
mäldä suqındırırğa totonouzarı yañı yau
başlar ösön yıterlek säbäp bulıp sıqqan.



1681
yıldıñ mayınan törlö daruğa başqorttarı
halıq yıyındarı ütkärep, üz-ara bäyläneşä,
qorallı törkömdär tözöşä başlağan. Yäy
urtahında Seber häm Nuğay daruğalarınıñ
törkömdäre könbayışqa yul alğan häm
Qazan daruğahı başqorttarı menän
berläşep, döyöm höcüm başlağan. Baş
kütäreüselär iñ abruylı, iñ belemle din
başlıqtarınıñ berehe bulğan Säyıtte
baş itep, döyöm yıtäkselek oyoştorğan.



Berzäm
kümäk köräş 1682 yıldıñ yazınan başlanğan.
Baş kütäreüselär könbayış başqort
erendä urınlaşqan Zäy, Şeşmä, Minzälä,
Hamar qalalarına yabırılğan. Yäy urtahında
başqort yauı bötä Başqortostandı solğap
alğan. Başqorttar Öfönö, Köngörzö
qamağan, Çusovoy, Isät h.b. yılğa
buyzarındağı qälğälärgä basıp inep,
başqort yırendäge monastırzarzı,
sirkäüzärze, rus auıldarın ürtägän. Rus
hökümäte bötä tirä-yaqtağı qala
garnizondarınan zur ğäskär tuplağan,
läkin 1682 yıl başqort yauına qarşı köslö
köräş oyoştora almağan.



Kiñ
qolas alğan başqort yauınan qurqıp, rus
hökümäte yañı batşa bulıp ulırğan Ivan
menän Petr Alekseyiviçtar isemenän 1682
yıldıñ 8 iyulendä başqorttarğa gramota
menän möräcäğät itkän. Bıl gramotala
ular yauzı tuqtatırğa öndägän, ğäfü
itergä väğäzä itkän häm azaqtan, “bezzeñ,
böyök batşalarzıñ, suqındırıu turahında
kösläp suqındırırğa tigän ukazı bulmanı
häm äle lä yuq, hez ul haqta his tä
şiklänmägez”31,
tip beldereüh yahağan. Rus hökümäten
şulay üz niätenän räsmi räüyeştä baş
tarttırıp, başqorttar zur yıñeügä
ölgäşkän. Hökümät gramotahı baş
kütäreüselär safına tarqaulıq indergän.
Başqorttoñ ber törkömö bötä dürt daruğı
isemenän ğariznamä yazıp Mäskäügä
ebärgän, ikense törkömö Säyıt yıtäkselegendä
köräşte dauam itkän. Şul arqala 1682 yıldıñ
oktyabrendä hökümät yañı ukaz sığarırğa
mäcbür bulğan. Bıl ukazda başqort yırzären
basıp alıuzı ğäyıpkä hanap, unday eşkä
sik quyırğa hüz birgän. Hökümät baş
kütäreüselärzä rizahızlıq uyatqan bötä
nämäne bötörörgä väğäzä itkän. Şul uq
vaqıtta ul 1683 yıldıñ
martında Başqortostanğa östämä ğäskärzär
ebärgän, şunıñ menän här törlö väğäzäneñ
ihlaslığına ışanmağan başqorttarzıñ
şigen nığıtqan.



1683
yıldıñ mayında başqort häräkäte yañınan
başlanıp, Nuğay häm Qazan daruğalarında
köräş qızıp kitkän. Läkin ber nisä
huğışta başqorttar yıñelep, häräkät
elekkesä ük kösäyä almağan. Hökümät
ğäskärzärenä qalmaqtar nıq yarzam
kürhätkän.



1682
yıldı qalmaqtar başqort yaqlı bulğan.
Ular Sulman aryağı krepostarına höcüm
itkändä, Minzälä menän Öfönö qamağanda
qatnaşqan. 1683 yıldıñ başında Ästrhan
voyivodahı törlö nämä väğäzä itep,
qalmaqtarzı başqortqa qarşı qotortqan.
Qalmaq tayşahı Ayuqa bolanan fayzalanıp,
başqortto üz hökömönä buyhondororğa
uylağan. 40 meñlek ğäskär menän
Başqortostanğa basıp inep, ul başqort
auıldarın häm yäyläüzären qıyratırğa
totonğan, başqorttoñ malın talağan,
halqın qırğan, qatın-qız, bala-sağahın
qıuıp alıp kitkän. 1683 yıl yäy buyı talap,
qalmaqtar bötä Könbayış Başqortostandı
qorotqan, şunıñ menän başqorttoñ huğışır
kösön nıq qaqşatqan. Başqorttar 1683 yıl
Öfö ergähendä tağı ber tapqır bik qatı
huğışqan da köräşte tuqtatırğa mäcbür
bulğan.



Başqort
yauı bastırılğan. Iñ aktiv qatnaşıusıları
yazalanğan, şul isäptän Qazan daruğahı
başqorttarınıñ yıtäksehe danlı Tüläkäy
asılğan. Bik küp keşe huğış qırında
ülgän, rus häm qalmaq ğäskärzäre başqort
auıldarın, yäyläüzären qıyratqan saqta
la küp keşe ülterelgän, küp keşe qolloqqa
qıuılğan.










  1. KOLONIZATsIYa
    HÖCÜME.
    1704-1711
    YILDARZAĞI
    YaU









1681-1684
yıldarzağı
yauzan huñ rus hökümäte, üzeneñ räsmi
räüyeştä birgän väğäzälärenä qaramastan,
başqort yıren tağı la nığıraq talay
başlağan. Bıl kolonial yırtqıslıq
batşa tähetenä 1682 yıl ultırğan Petr
I-neñ agressiv tışqı politikahına bäyle
bulğan. Petr I Qara diñgez häm Baltik
buyzarın basıp alıp, Räsäygä sauza iter
ösön diñgez yulı asırğa maqsat itep
quyğan. 1695 häm 1696 yıldarza härbi pohod
yahap, ul Azau qälğähen alğan häm Qara
diñgezgä yul asqan. 1700 yıldıñ avgusında
Petr I bötä ğäskären şved qälğähe Narvağa
taban quzğatıp, 21 yılllıq Tönyaq huğışın
başlap yıbärgän. Könbayışta alıp barılğan
basqınsılıq huğışı Uraldağı timer häm
baqır rudaların nıq fayzalanıu niätenä
kiltergän. Iske başqort rudniktarında
äzäm quzğatılmağan yatqılıqtarza bik
hälätläp qazna zavodtarı häm hosusi
zavodtar tözölä başlağan. Iñ ereläre
1701-1704 yıldarza tözölgän Nevyanskiy,
Kamenskiy, Uktusskiy zavodtarı bulğan.
Zavod halıu ösön mäğdängä, tözölöş
ağasına bay bulğan zur-zur mayzanda
köslök menän tartıp alınğan. Här yañı
zavodqa 30 saqrım alıslıqtan uratıp
“tura hızıqlı kvadrat” räüyeşendä yır
birelgän. Bıl yırzärzän başqorttar
qıuılğan, ularzıñ urınına auılı-auılı
menän rus krästiändäre häm zavodqa
berketelgän başqa halıq küserep
ultırtılğan. Zavodsılar birelgän yır
menän qänäğätlänmäy, urındağı rus
vlastarınıñ yarzamına tayanıp, üz beldektäre
menän “üz bilämälären” tağı la kiñäytkän.
Şulay itep başqort yıren elek talağan
alpauıttar, hezmät keşeläre, sauzagärzär
häm irekle kilmeşäktär safına yañı
yırtqıs basqınsı bulıp zavodsılar
östälgän.



Talau
politikahın yañırtıu başqort halqınıñ
rizahızlığın tağı kösäytkän. Urını
menän bıl rizahızlıq nıqlı qarşılıq
kürhäteü räüyeşen ala başlağan. Başqorttar
qälğä tözöügä qamasau yahağan, tözölöp
yatqan rus auıldarın qıyratqan, basıp
alınğan yırze tınıs fayzalanırğa yul
quymağan, halım tüläüzän, yök taşırğa
at bireüzän, rus vlasınıñ boyoroğon
ütäüzän baş tartqan h.b, h.b. XVII bıuattıñ
90-sı yıldar urtahında uq mişärzär*
vlasqa, başqorttar yänä yau kütärergä
äzerlänä, tip häbär itä başlağan. XVIII
bıuat başında rus hökümäte halımdarzı
qırqa arttırıp, huğıştı rus ğäskärenä
başqorttarzan östämä räüyeştä 5000 at
menän 1000 keşe talap itkäs, halıqtıñ
rizahızlığı huñğı sikkä yıtkän. Ber ük
vaqıtta hökümät “pribılşik” tigän
üzenä başqa çinovniktar bildälägän,
ular yañınan-yañı halımdar uylap sığarıp,
halıqtan tülätergä teyış bulğan. Şul
“pribılşik”tarzıñ ikäühe 1704 yılda
haldattar eyärtep Öfögä kilgän dä,
volostarzan vıbornıyzar yıyıp, 72 “töşöm
statyahı” täqdim itkän. Unıñ buyınsa
başqorttar, elekke yahık-halımdarzan
başqa, häzer soloq häm umarta, munsa,
tuy, tülägän qalım, huyğan tire, duğa,
qamıt, meyıs, tirmän, küper, mäke, mäsettäge
imam, namazğa häm bazarğa barğan här
keşe h.b, h.b. ösön halım tülärgä teyış
bulğan.32
“Töşöm statyalarında” şulay uq başqortto
yaylap suqındırıuğa kilterä torğan
talaptar quyılğan. Din halıqtı buyhondorou
yulında iñ ışanıslı saralarzıñ berehe
bulğan, şuğa kürä rus hökümäte bıl ölkälä
bik nıqışıp üz politikahın boyomğa
aşırırğa tırışqan. Ul başqorttarzan
mäsette sirkäügä oqşatıp halırğa, mäset
ergähendä zıyarat yaharğa, dini yolalarzı
hristiandarzıqına yaqınaytırğa, nikahtı
rus pobı aldında ğına uqırğa talap
itkän. Mäsettärgä, imamdarğa, ğibäzät
qılğan bötä başqortqa östämä halım
halıu za bayağı suqınıuğa ıñğaylatır
ösön eşlängän.



Yañı
halım häm talaptar turahında tıñlap
bik asıuı kilgän başqorttar “pribılşiktar”zı
totop tuqmağan da öyzärenä taralışqan.
Bığa yauap itep, Qazandan A.Sergeyiv tigän
komissar yıtäkselegendä ike hıbaylı,
dürt yäyäüle polktan torğan karatel
ekspeditsiyahı yıbärelgän. 1705 yıldıñ
fevralendä karateldär Minzälägä kilgän,
şunan huñ yul ıñğayında keşelärze qulğa
alıp, asıp-kisep, auıldarzı tar-mar
qıyratıp, halıqtıñ qoton alıp, Öfögä
taban yünälgän, Öfögä kilgäs, Sergeyiv
qulğa alınğan keşelärze törmägä yapqan,
ayauhız yazalağan. Ul dürt daruğanan
väkildär yıyıp, safqa quyırlıq yıgerme
meñ at taptırırğa boyorğan. Unday
boyoroqto ütär maldarı yuq ikänen äytkäs,
Sergeyiv bötä yıyılğan keşene huqtırğan,
qatı tuqmağandan ös keşe ülgän. Ülmäy
qalğan vıbornıyzarzı häm qalanan abayhız
totolğan başqorttarzı ul tayaq menän
tuqmap, istän yazzırğansı araqı esergän,
şunan ut menän ötkän. Şunday yazanan
Öfönöñ üzendä genä tuğız keşe ülgän.
Oşo eştärzän huñ karateldär halıqtı
talarğa, yazalarğa, qırırğa Nuğay häm
Qazan daruğalarına sığıp kitkän. Bıl
qanhızlıq başqortta qatı näfrät uyatıp,
qoral alırğa mäcbür itkän.



Härbi
häräkät 1705 yıldıñ yaz başında başlanğan,
häm kösäyä kilä, Tubıldan Volgağa, tönyaq
siktärzän könyaqqa tiklem bötä
Başqortostandı solğap alğan. Şul mäldän
ete yıl buyına kolonizatorzarğa tınğı
bulmağan.



Yau
başlığı bulıp Nuğay daruğahı Böryän
volosınıñ tarhanı Aldar qalqıp sıqqan
häm ul iñ nıqlı köräşse, iñ tanıqlı
etäksegä äylängän. Yauza şulay uq Qazan
daruğahınan Dümäy menän Küsem, Nuğay
daruğahınan Iman batır, Seber daruğahınan
Miñdeğuca zur yıtäkse bulıp dan alğan.
Yau başlıqtarı täüzän ük rustarzıñ
kolonial boyondoroğonan qotolop, üz
allı däülät qorou maqsatın quyğan. Ular
başqort tarhanı Morattı Başqortostan
soltanı itep iğlan itkän, şunıñ menän
başqorttoñ üz han näselen tergezergä
uylağan.



Başqort
vaqiğaları qızğan saqta, 1705 yıldıñ
yäyındä, Ästrhan halqı baş kütärgän.
Tönyaq Kavkazda la tınıslıq bulmağan.
Şul häldä Petr
I
törlö väğäzä menän başqorttarzı
tınıslandırırğa uylağan häm Ästrhandan
Qazanğa feldmarşal B.P.Şeremetevtı
ebärgän. Şeremetev Qazanğa kilep,
törmäläge başqorttarzı sığarğan, yau
başlıqtarın ögötläü ösön ilse yıbärgän.
Bıl “yaqşılıqtı” kürep, küp başqort
batşa väğäzähenä ışanğan häm üz maqsatına
qoralhız saralar menän ireşergä uylağan.
Ular batşa isemenä ğarıznamä yazıp, Dümäy
etäkselendä higez keşene Mäskäügä
ebärgän. Läkin 1706 yıldıñ yäyınä Ästrhan
bolahı bastırılğan, häl yıñeläygän. Şunıñ
ösön Petr
I
ğarıznamäne qarap, üz väğäzälären ütäy
urınına, barğan delegatsiyanı Qazan
vlastarına tapşırğan. Qazanda Dümäyze
ozaq yazalağandan huñ asqandar, qalğandarın
törmägä yapqandar. Delegatsiya ağzalarına
qılğan yırtqıslıq başqorttarzıñ siktän
tış asıuın kösäytkän, batşağa ışanğandarı
la tınıs yul menän qarşılıqtı häl iteüzän
ömötön özgän, bötä halıq ber küñeldän
köräş bayrağı astına basqan.



Kolonizatorzarğa
qarşı yañğız köräşeü bik auır elekke
yauzarzıñ täcribähenän belgän başqorttar
bik tırışıp yauzaş ezlägän. Şul maqsat
menän 1706 yılda köz Morat yıtäkselegendä
Tönyaq Kavkaz, Qırım häm Törkiägä ilselek
itkän. Qırım hanı menän török soltanı
başqortqa yarzam kürhäteüzän baş tartqan,
ä Tönyaq Kavkaz halqı ıñğay bulğan. His
yuğında şul köstö fayzalanmaqsı bulıp,
1708 yıl başında Morat unda
yau kütärgän. Tönyaq Kavkaz halqınıñ
berläşkän ğäskäre häm Morattı ozatıp
yörögän ğäskäri başqort törkömö höcüm
itep Terek qalahın alğan, qala garnizonınıñ
qaldığı kremlgä inep biklängän. Baş
kütäreüselär kremlde qıyratqas, Ästrhanğa
barıp, unan başqort yauına quşılmaq
bulğan. Läkin qalmaqtarzan häbär alğan
Ästrhan voyivodahı P.M.Apraksin Terekka
polkovnik yıtäkslegendä 1200 haldat häm
650 Ästrhan tatarın yıbärgän. Ularğa Ayuqa
tayşanıñ 3000 meñ qalmağı quşılğan. Şul
ğäskär baş kütäreüselärze yıñep, yaralanğan
Morattı qulğa eläktergän. Unı Qazanğa
ebärgändär. Qazanda Morattı ayauhız
yazalap, timer ırğaqqa qabırğahınan
asqandar. Morat häläk bulğas, Aldar
yauzaş ezläp qarağalpaqtar menän höyäşä
başlağan häm ularzıñ härbi yarzamı ösön
başqort tähetenä qarağalpaq hanınıñ
tuğanın ultırtırğa riza bulğan. Şul uq
vaqıtta Aldar Nuğay daruğahınıñ başqorto
Hacizı yäşeren räüyeştä hanlıqqa äzerläp
här vaqıtta üze yanında bergä yörötkän.
Qarağalpaqtıñ tähet däğüä itkän keşehe
başqortqa ällä ni yarzam itmägän. Ul 1709
häm 1711 yıldarza Başqortostanğa kilep,
üzeneñ ğäskäri törkömö menän ber nisä
yauza qatnaşqan da kitep yuq bulğan.
Başqorttar başqa yauzaş taba almağan.
Yaqşı qorallanğan regulyar hökümät
ğäskärenä häm unıñ yaqlılarğa qarşı
başqorttar äz kös menän üzzäre genä
huğışqan. Şuğa qaramstan, ular is kitkes
batır bulğan, yauzıñ qayhı ber osoronda
rus hökümätenä häm urındağı vlast
väkildärenä zur qurqıu halğan.



1707
yıldıñ
dekabr urtalarında Başqortostandağı
qala häm qälğälär arahında elemtä
özölgän, kübehe qamalğan. Öfö qalahı la
qamauza qalğan. 1708 yıldıñ
fevralendä başqort ğäskärzäre Qazan
menän Volganan utız saqrımda bulğan,
ber ük vaqıtta Başqortostandıñ üzendä
lä qızıu huğış alıp barğan. Kolonizatorzar
bik häüyefle hälgä qalğan. Şunıñ ösön
ular başqorttarğa kileşeü turahında
höyläşergä täqdim itkän. Yauızın barın
hizmägän ber qatlı başqort bıl täqdimgä
ışanıp, rizalıq birgän häm ğäskäreneñ
höcümen tuqtatqan. Höyläşkän arala
batşa hökümäte Qazanda bik zur ğäskär
tuplağan, Qazan tatarzarın yälep itkän,
rus alpauıttarı häm krästiändärenän
östämä irekle törkömdär yıyğan häm bötä
bulğan şul kös P.I.Hovanskiy yıtäkselegendä
22 fevral könö höcümgä küskän. Kötölmägän
qatı höcömdän başqorttar sigenergä
mäcbür bulğan.



Rus
hökümäte halıqtı bötöröü ösön huğışqan.
Ul ğäskärenä häm irekle törkömdärgä
his ber yırtqıslıqtan tartınmasqa
quşqan. Petr I
Hovanskiyğa: “... ülterergä, totqan yırzä
asırğa”, “ısın doşman hımaq qırırğa”,
“bötä yaqlap qoton alırğa”, - tip boyoroq
birgän.33
Karatel S.Aristov “un yäştän ölkän
başqorttoñ başın kisergä, un yäştän
keseheneñ esen yarırğa” boyorğan.34
Karatel
ğäskärzeñ qanhızlığı siktän aşqan, unan
yaman irekle törkömdär şaşqan. Ular
başqort auıldarın qıyratıp yandırğan,
möl-mölkätte talağan, halıqtı totoş
qırğan. Ireklelärzän tatarzar za
qalışmağan, yau başlanğandan birle ular
batşa yağına toğro hezmät itkän, zur
ihlaslıq menän başqortto bötörörgä
yarzam itkän. 1683 yıldağı hımaq, rus
hökümätenä qalmaqtar za zur hezmät
kürhätkän.1708 yıl yäy qalmaqtar un meñlek
ğäskär menän Başqortostanğa basıp ingän
dä Iq yılğahı başında is kitkes yauızlıqtar
eşläy başlağan. Ular bik küp ir-at,
qatın-qız, bala-sağanı ültergän, äsirgä
alıp kitkän, isäphez mal-mölkätte
talağan. Ikense tapqır qalmaqtar 1710
yılda yäy kilep basqan häm yänä küp
yamanlıq qılğan. Bıl basqındar başqorttoñ
qarıuın alğan. Läkin qızıu huğış
tuqtamağan, 1711 yıldıñ azağına tiklem
barğan. 1712 yılda la äle tınıslıq bulmağan.



Başqort
yauı uñışqa ölgäşä almağan. Şuğa qaramastan,
rus hökümäte kolonial izgenlekte ber
az yomşartırğa, yañı halınğan halımdarzı
bötörörgä bulğan. Bıl bäläkäy genä
eñellek, älbittä, yıte yıllıq yauzağı
isäphez qorbandarzı, sikhez ğazaptarzı
saq qına la aqlamağan. Läkin bit başqorttar
ul yıñellek ösön köräşmägän. Ular azatlıq
ösön köräşkän.










  1. YaÑI
    KOLONIAL HÖCÜM.




1735-1740
YILDARZAĞI
ÜLEMESLE YaUZAR








1704-1711
yıldarzağı
yau şauqımdarında kolonial izgenlekte
ber az yomşartıu ozaqqa barmağan.
1715-1716 yıldarza rus hökümäte yañınan bik
qızıulatıp mäğdän zavodtarı hala
başlağan. Petr I batşalıq itkän huñğı
un yıl esendä genä Başqortostanda tağı
un dürt mäğdän zavodı halınğan. Şunıñ
menän bergä rus hökümäte isem ösön,
yänähe, 1557 yılğı Gramotağa toğroloq
kürhätep, başqort yırzärendä yır
biläüselärzeñ yazma rizalığınan tış
zavod halıuğa başqorttar qırqa qarşı
bulha la, urındağı rus vlastarınıñ
yarzamına tayanıp, yırze basıp alıu ösön
törlö yul tapqan. “Zavod halırğa telägän
keşelär... ısın yır biläüse başqort
isemenän törlö kilmeşäk menän dogovor
tözögän. Yıtmähä, urındağı tau idarahı
Uraldağı küp kenä yır turahında, unıñ
eyähe başqort tügel, ä tatar, ti başlağan,
häm küp keşe yır qırqıu häm mäğdän qazıuğa
tatar dogovorı alıp, başqort yırzärendä,
ularzıñ üz rizalığınan başqa, zavod
halğan... Tau idarahınan şunday zakonhız
köslök yulı menän başqort yıren alğan
keşelär hatıp yäki başqalarğa bülep
erze vaqlarğa tırışqan... Basıp alğandıñ
eze yuyılhın häm azaqtan köslök menän
alğan yırze üz isemenä yazzırğanda qarşılıq
bulmahın ösön, yırzeñ zakonlı hucahı
bulğan başqorttarzı öy ese menän ülterep,
qışlau häm yäyläüzären ürtäp, totoş yuq
iteüzän dä tartınmağandar”.35



“Zakon
kösöndäge ämerzärze” urındağı vlast
häm eş keşeläre genä tügel, hökümät üze
lä nıq bozğan. Başqorttarzan horamay-nitmäy
ul üze telägän yırzärze qazna zavodtarına
birgän, däülät aldındağı “zur hezmättäre”
ösön ayırım promışlenniktarğa häm
alpauıttarğa öläşkän. Bıl yınäyättärze
zakonlaştırıu ösön hökümät üz östönä
yöklämähen yuq itä torğan ukazdar
sığarğan. Mäsälän, 1719-1720 yıldarzağı
mahsus ukazdarı menän ul başqorttoñ üz
erendäge urmandan fayzalanıu hoquğın
nıq siklägän.



Başqort
erendä bıl zamanda yañı qala häm qälğälär
halıu za dauam itkän. 1731 yılda nığıtmalı
yañı Sulman aryağı hızığın tözöy
başlağandar. Şunan tış Başqortostandıñ
tönyaq-könsığış, könyaq häm
könyaq-könbayışındağı häthez ölöşön
XVII bıuat başınan başlağan härbi höcümdäre
menän qazaq häm qalmaqtar basıp alğan.
Hözömtälä XVIII bıuattıñ 30-sı yıldarına
tiklem başqorttar üzzäreneñ bik küp
boronğo yırzärenän yazğan. Şuğa kürä yır
mäsälähe ğämäldä bötä başqort tartışı
häm başqort yauzarınıñ töp säbäbe bulğan.
Başqorttar üz yırzären haqlarğa bötä
tırışlığın halıp, asılda üz allı milli
tereklek häm milli azatlıq ösön köräşkän.



Rus
däüläteneñ yañı kolonial höcüme başlanıu
menän Başqortostanda tağı la häl nıq
qırqıulışqan. Başqorttar 20-se yıldarzıñ
başında häm urtahında yänä baş kütärmäk
bulğan. Ämmä rus hökümäte yau başlarzay
keşelärze tiz genä qulğa eläkterep,
qatı yazalap, qorallı häräkät iskärtep
ölgörgän. Imperator Petr I “baş birmäs
başqort halqın mäñgegä auızlıqlau
haqında... ayırıusa hästärlek kürgän”.36
Ayauhız terror alıp barıu häm qurqıtıu
menän ber qatarzan, Petr I rus halqın
kübäytep, ilde ruslaştırıu yulın köslö
auızlıqlau saralarınıñ berehe, tip
hanağan. Petr I-neñ kürhätmälären ütäp,
qayhı ber däülät eşmäkärzäre başqort
mäsälähenä qarata konkret täqdimdär
yahay başlağan. 1724 yılda Seber häm Qazan
tau zavodtarı baş idarahınıñ başlığı
V.N.Tatişyiv hökümät qaramağına başqorttar
buyınsa, Başqortostandı yış qälğälär
seltäre menän qaplarğa, başqorttarzı
tizeräk suqındırırğa h.b, h.b., tigän
täqdim quyğan. 1730 yılda Qazan gubernatorı
A.V.Volınskiy “Rossiya imperiyahındağı
başqort mäsälähe turahındağı zapiska”
tigän yazmahın tapşırğan. Bıl yazmala ul
küp törlö sara bildälägän: ber yaqtan,
başqorttar, ikense yaqtan, qazaq, qarağalpaq
häm Başqortostanğa küsep kilgän bötä
halıq arahında doşmanlıqtı kösäyteü;
başqorttarzı Räsäyzeñ härbi pohodtarında
nıq fayzalınıu; Başqortostanda ere
regulyar ğäskärzär urınlaştırıu;
başqorttarzıñ hanın ikelätä kämeteü
h.b. 1734 yılda Senattıñ ober-sekretarı
I.K.Kirillov tapşırılğan täqdimdärzeñ
bötähen dä isäpkä alıp, Başqortostanda
kolonial politikanı tağı la nığıraq
aktivlaştırıu häm rus hökümäteneñ
pozitsiyaların kösäyteü haqında kiñ plan
tözögän. Kirillov planında kürhätelgän
saralar:





  1. Ur
    yılğahı tamağında köslö härbi garnizon
    totorloq Orenburg qalahın halırğa; ul
    qala Başqortostandı ğäskäri kös menän
    qamau üzäge häm Urta Aziyağa, unan arı
    Hindostanğa kolonial höcüm alıp barıu
    teräge bulırğa teyış (bıl höcüm Ivan
    IV zamanında uq alğa quyılıp, Petr I
    däüyerendä konkret maqsat tösön alğan);




  2. Başqortostandıñ
    könyaq häm könyaq-könsığış sigen
    buylatıp qälğälär tözörgä, şunıñ menän
    unı Räsäy imperiyahınıñ eske ölkähenä
    äyländerergä;




  3. Bötä
    Başqortostanda mäğdän ezläü eşen
    kösäytep, zur tizlek menän yañı mäğdän
    zavodtarı tözöy başlarğa;




  4. Qälğälärzäge
    garnizondı häm mäğdän zavodtarındağı
    eşselärze azıq menän tämin iteü
    maqsatında üz urınında igenselekte
    nıq üsterergä, unıñ ösön Başqortostanğa
    rus krästiändären mömkin tiklem küberäk
    küserergä.




Qaralğan
bötä eşte yırenä yıtkereü tağı bik küp
başqort yıren tartıp alıuzan, başqortto
böldöröüzän başqa his ni birä almağan.
Şuğa qaramastan, häzerge rus tarihsıları,
şul saralarza zur progressiv başlanğıs
bulğan, başqottar, yänähe, şunı añlamağan,
tip bara. “Ularzıñ äyteüyensä, “bıl
saralar oşo töbäktä yıteştereü köstären
üstereügä, urındağı halıqtıñ yäşäü
şattarın yaqşırtıuğa, Başqortostandı
bötä ildeñ döyöm hucalıq äyläneşenä
ılıqtırıuğa, rus häm başqort halıqtarınıñ
üz-ara mäzäni bäyläneşen nığıtıuğa
yarzam itkän”.37
Bıl hüzzärzeñ böyök russılıq ruhı menän
huğarılğanı asıqtan-asıq kürenep tora.
Böyök russılıq küzlege aşa bıl tarihsılar
Başqortostandı ayırım kolonial il
itep tügel, ä üz däüläteneñ ber ölöşö
itep kürä. Obektiv feker yörötkän här
keşe töbäktä yıteştereü köstären
üstereüzän dä, Başqortostandı Rus
däüläteneñ döyöm hucalıq äyläneşenä
ılıqtırıuzan da kolonial başqort halqı
his nämä almağanın añlarğa teyış. Bötä
bıl nämä kolonizatorzar fayzahına ğına,
rus yämğiäteneñ ekonomikahın üstereügä
genä hezmät itkän, ä igenselek häm
malsılıq ösön iñ uñaylı yırzärenän
qıuılğan başqorttar töphöz bölgönlökkä,
şıpa aslıqqa, dusar itelgän häm şul häl
huñğaraq yän özgös reallekkä äylängän.
Ul saralar başqorttarzı rus halqı menän
mäzäni bäyläneşkä lä kilterä almağan,
ä, kirehensä, rustıñ bötä nämähenä qarata
has doşmanlıq qına uyatqan. Fayzalı
mäzäni bäyläneş irekle halıqtar arahında
ğına bulırğa mömkin.



Ürzä
atalğan tarihsılar Kirillov planıñ
“progressiv” ähämiäte turhında
höylägändä yuramal unı totoş kürhätmäyzär.
Ä unda şunday saralar za qaralğan:





  1. Başqorttoñ
    hanın nıq kämetergä, unıñ ösön törlö
    yaqqa taratırğa, härbi pohodtarza kiñ
    fayzalanırğa häm dä qazaq menän qalmıqtı
    qotortop, özlökhöz sapqın yahatıp, ayauhız
    qırzırırğa;




  2. Başqortostan
    erendä han yağınan rus elementınıñ
    östönlök alıuına ölgäşergä;




  3. Başqort
    feodaldarın hatıp alıp, rus vlastarınıñ
    terägenä äyländerergä;




  4. Zur
    tırışlıq menän başqorttarzı suqındırıu
    eşen alıp barırğa.




Bıl
saralar, ürzägeläre menän bötähe bergä,
räsmi rus politikahınıñ maqsatın asqan:
Başqortostandı hucalıq yähätenän totoş
üzläşterep, kolonizatsiyanı tamamlau;
başqortto han yağınan, härbi, ekonomik,
politik yaqtan tamam köshözländerep,
kiläsäktä qabat baş kütärä almas hälgä
töşöröü.



1734
yıldıñ
may başında imperatritsa Anna Ioanovna
Kirillov planın raslağan. Plandı boyomğa
aşarıu ösön “Irımbur eskpeditsiyahı”
tigän atama menän mahsus ekspeditsiya
oyoştororğa qarar itelgän. Irımbur
ekspediyahınıñ başlığı itep Kirillov
quyılğan, şul uñay menän uğa “statskiy
sovetnik” däräcähe birelgän. Kirillovtıñ
yarzamsıhı itep tatar mırzahı A.I.Tevkelev
bildälängän, ul polkovnik däräcähe
alğan. Ekspeditsiya yıtäkselärenä siklänmägän
hoquq birelgän. Imperatritsanıñ mahsus
ukazı buyınsa däülät oyoşmaları häm
vazifa keşeläre Kiillov menän Tevkelevqa
här yaqlap yarzam kürhätergä teyış bulğan.
Ekspeditsiyanı haqlar ösön biş meñgä yaqın
yaqşı qorallanğan ğäskäri berämek
täğäyınlängän. Şul uq vaqıtta hökümät
tağı la ike yözlölänep, başqorttarzıñ
boronğo üz yırzärenä asaba bulıu hoquğın
toğro haqlarğa väğäzä birgän.



Ekspeditsiya
äzerlängänen başqorttar Peterburgtağı
Tuqsura mullanıñ bötä başqortqa isemläp
yazğan hatınan belgän. Tuqsura üzeneñ
hatında, rustar başqorttoñ bötä yıren
basıp alırğa, ularzı bötä hoquqtan
mährüm itergä uylay, tip yazğan häm
Irımbur qalahın halıuğa bötä kös menän
qarşı tororğa öndägän. Şul häbärze
alğas, başqorttar tiz genä yıyın yıyıp,
Irımbur ekspediyahın bara torğan yırenä
ütkärmäskä qarar itkän. Yıyındıñ qararın
bötä dürt daruğanıñ başqorto huplap
qabul itknä.



1735
yılında başqorttar yañı yıyın yıyğan
häm yıyın isemen Irımbur ekspeditsiyahınıñ
maqsatı turahında añlatma alır ösön
Öfögä ike väkil yıbärgän. Läkin rus
vlastarı üz eşen töp halıq menän kileşep
eşlärgä uylamağan: kilgän väkildärze
bik nıq tuqmap, törmägä taşlağan. Bıl
häldän huñ başqorttar imperatritsanıñ
üzenä barıp höyläşergä pasport alıu
ösön tağı ike väkil yıbärgän. Öfö vlastarı
ber väkilde ültergän, ikensehen sıbırtqı
menän huqtırıp, törmägä ırğıtqan.
Kirillov yıyında qatnaşqan bötä keşene
şulay itmäkse bulıp, berehen dä qaldırmay
totop kilterergä boyoroq birgän.
Başqorttarğa qoral totop köräşkä
qalqıuzan başqa sara qalmağan.



1735
yıldıñ 1 iyulendä Nuğay daruğahınıñ
Kilmäk abız yıtäkselegendäge qorallı
törkömö ekspediyatsiyanıñ baş ölöşönä
quşılırğa barğan Vologodskiy dragun
polkın qıyratqan. Başqorttoñ Aqay tigän
ikense yıtäksehe Qazan daruğahınıñ
ğäskäri törkömö menän kilep, ekspeditsiyanıñ
aldan barğan töp ölöşönä arqırı töşmäkse
bulğan, läkin uñışqa ölgäşä almağan.
Tuptarzan atıp başqorttarzı sigendergän
dä, ekspeditsiya Ur yılğahına taban yulın
dauam itkän. Iyun azağında Seber
daruğahınıñ Yosop batır yıtäkselegendä
başqorttar dragun hağı astında Irımbur
ekspeditsiyahına azıq alıp kitep barğan
1084 arbalı ılauzı qıyratqan. Şulay itep
Başqortostanda köslö yau qupqan.



Yauğa
qalqqan başqorttarğa hökümät ğäskärzäre
menän genä tügel, bötä yırzä başqortqa
qarşı därräü kütärelgän rus, tatar,
mişär, tiptär, sıuaş, mari häm başqa
kilmeşäktärzeñ irekle törkömdäre menän
huğışırğa tura kilgän. Izelgän,
irekhezlängän här halıqtan sıqqan
keüyek, başqorttan kilep sıqqan hatlıq
feodaldar za hökümät yağında yörögän.
Şunan tış, baş kütärgän başqorttarğa
rus hökümäte qotortouı menän qazaqtar
özlökhöz sapqın yahap torğan. Doşmandar,
qotorğan et öyörö hımaq, törlö yaqtan
başqortqa taşlanğan. Şul häldä başqorttar
Irımbur ekspediyahınıñ eşenä totqarlıq
yahay almağan: 15 avgusta Irımburğa nigez
halınğan. Irımburzan huñ Başqortostandıñ
urtahında häm siktärendä yähätläp
qälğälär tözöü başlanğan. 1735-1736 yıldarza
ğına 20-nän artıq qälğä tözölgän.



Başqort
yauın bastırıu ösön rus hökümäte 1735 yılda
mahsus Başqort eşe komissiyahı oyoştorğan,
unıñ başlığı itep general-leytenant
A.I.Rumyantsev quyılğan. Başqort yauına
qarşı yıbärelgän bötä qorallı kös uğa
buyhondorolğan. Rumyantsev östämä ğäskär
horap möräcäğät itkän. Unıñ möräcäğäte
qänäğätländerelgän. Karateldär başqortto
bastırıu ösön iñ ayauhız saralar qullana
başlağan.



1735
yıldıñ 7 sentyabrendä Kirillov yañı
halınğan Irımbur qalahınan karatellek
pohodına sıqqan. Haqmar qälğähendä un
tuğız başqortqa hököm sığarğan: beräühen
qazıqqa ultırtqan, ikenseheneñ dürt
hanın saptırğan, biş keşene astırğan,
ikäühen “küzlämä” ösön isän qaldırğan.
Haqmar qälğähenän ul arı kitkän häm un
kön esendä yıgerme ber auıldı yandırğan,
ul auıldarzıñ keşelären totoş ültergän,
haqlıq azıqtarın alğan, alıp kitä
almağanın yuq itkän.



1735
yıldıñ dekabr azağında Tevkelev
karatel otryadı menän Äy tamağına taban
yünälgän. 1736 yıldıñ 19 ğinuarında bıl
otryad Höyöntös auılına barıp yıtkän.
Şunda Tevkelev, baş kütäreüselär yuldağı
tau qısığında unıñ otryadına höcüm itergä
yıyına ikän, tip häbär halğan. Oşoğa
yauap itep, Tevkelev üzeneñ otryadı torğan
Höyöntös auılı tınıs keşelären
yırtqıstarsa qırğan. Auıldıñ bötä
halqın, 1000-gä
yaqın keşene, qatın-qız häm bala-sağını
qaldırmay ülterep bötkän. Şunan
başqa, 105 keşene azbarğa bikläp, tereläy
yandırğan.*
Oşo qot osqos yınäyätteñ şahitı P.I.Rıçkov:
“… Ularzıñ üzäk özöp qısqırışıuınan
häm mıltıq tauışınan unda yän teträtkes
mäshärä buldı”, “iñ ğäcäbe, burzarzıñ
kübehe utta yanğan köyö yaman ärläşä-räläşä
ambar esendäge höñgölärze şunda torğan
dragunğa taşlap, ber nisähen yaralanı”,
- tip yazğan.38
Keşelek
tarihında hiräk osray torğan bıl vaqiğa
şulay bulğan.



Höyäntöstäge
qanlı mähşärzän huñ Tevkelev bötä yırzä
lä şunday uq yırtqıslıq qılırğa totonğan.
Qısqa ğına vaqıt esendä ul Seber häm
Yusa daruğalarında 51 auıldı yandırğan,
nıq kämetep alınğan mäğlümättär buyınsa,
ololar häm balalarzan 2000 keşene ültergän.
Rumyantsev karateldärzeñ bötähenä lä
Tevkelevtan ölgö alırğa ämer birgän.
Läkin karateldär başqortto qurqıta
almağan. Köräş ayauhız tös alınğan. Baş
kütäreüselär yän ayamay köräşkän. 1736
yıldıñ fevralendä ular Seber daruğahınan
karateldärze totoş qıuıp sığarğan.
Östönlök başqorttar qulına küskän.



Şul
mäldä, 1736 yıldıñ
11fevralendä,
başqort yauınıñ nıq kösäyıüyenän qurqıp,
rus hökümäte ukaz qabul itkän. Bıl ukaz
başqorttarzı qorallı köräş alıp barıu
mömkinlegenän yazzırıp, qarşılıq kürhäteü
telägenän vaz kisereü maqsatın quyğan.



Ukaz
buyınsa yau başlıqtarına ülem yazahı
bireü, iñ aktiv qatnaşqan keşelärze
hörgöngä yıbäreü, qalğandarınan ştraf
itep at tüläteü talabı quyılğan. Yauapqa
tarttırılğan baş kütäreüselärzeñ
ğailähe Başqortostandan sitkä ozatılıp,
qolloqqa hatılırğa häm kösläp
suqındırılırğa teyış bulğan.



Ukaz
volost starşinaların haylap quyıu
tärtiben bötöröp, kolonizatorzarğa
toğro keşelär arahınan bildäläp quyıu
tärtiben indergän. Starşinalarzıñ eşenä
nıq küzäteü quyılğan, ular ergähenä hüz
etkerep torou ösön mişärzärzän pisar
bildälängän.*
Läkin bıl talap yaraqlı starşina tabıuzı
qıyınlaştırğan. Şunıñ ösön V.N.Tatişyiv:
“... Toğrolar arahında hälätlelär yuq”,
- tip äytergä mäcbür bulğan.39



Ukaz
başqorttarğa yıyın yıyıuzı tıyğan, tik
Öfö yanındağı Çesnokovka tauında vaq
mäsälälär buyınsa häm rus administratsiyahınıñ
küzäteüye astında ber genä yazğı yıyın
ütkärergä röhsät birgän (1737 yıldıñ 9
iyunendä sıqqan ukaz menän ul yıyındı
ütkäreü mömkinlege lä nıq qısılğan).
Ukaz şulay uq başqorttoñ köndälek
tormoşon nıq küzäteü astına alırğa
quşqan, här urındıñ üzenän başqa
bildälängän tar sigenän sitkä sığıp
yöröüze tıyğan. Bıl saralar başqorttoñ
milli berzämlegen totoş qıyratıuğa,
eske üz idarahın yuqqa sığarıuğa
yünältelgän bulğan.



Ukaz
tağı qabatlap başqorttarğa timerlek
totouzo tıyğan (täüge tapqır timerlek
totou XVI bıuatta rusqa quşılğas ta
tıyılğan) häm başqortto qoralhızlandırırğa
quşqan.



Ukaz
başqorttoñ bötä bulğan uqımışlı keşelären
qatı küzäteü astına alırğa, din
hezmätkärzäreneñ hanın kämetergä,
ularzan toğroloq antın alırğa (sönki
“... unday mosolman uqımışlıları häm
din keşeläre iñ yaman “bur” häm “yauız
äzäm” bulğan”), mäset häm mäktäptärze
batşanıñ mahsus ukazı buyınsa ğına
halırğa quşqan.



Ukaz
başqort yırzären alıuğa irek quyğan,
erzeñ kolonizatorzar qulına küseüyen
zakonlaştırğan. Sönki yahaq alır ösön
er hatıuzı tıyıp kilgän tärtip
Başqortostanğa ağılğan alpauıt häm
sauzagärzärgä qamasau yahay başlağan.



Ukaz
mişärzärgä näseldän-näselgä eyä bulıp
yahaqhız fayzalanıu ösön üzzäre basıp
kilep ultırğan başqort yırzären birgän,
tiptär häm ätämbäyzärze*
er halımınan qotqarğan, şulay itep
ularzı başqort halqın qırıuza ihlas
qatnaşqandarı ösön büläkläp quyğan.



Ukaz,
elekke keüyek ük, Başqortostandan sitkä
taratıu, härbi hezmättä häm härbi
pohodtarza nıq fayzalanıu yulı menän
başqort halqınıñ hanın qırqa kämeteü
maqsatın quyğan. 1735 yılda Kabinetqa
ebärgän hatında başqorttar turahında
Kirillov: “... unda (härbi hezmättä)
yörögän saqtarında qatındarı auırhız
qalır, ä ülterelgändäre bötönläy
qaytmas”, - tip yazğan. Kirillov “metropoliya
ösön Başqortostandağı kolonial
problemanı iñ uñaylı häl iteü yulı –
başqort halqın yaylap ülterep bötörörlök
şart buldırıu tip hanalğan”.40
Kirillov pozitsiyahı hökümät politikahı
menän totoş tap kilgän. Şunıñ menän
bergä ukaz Başqortostanğa rus halqın,
hörgöngä yıbärelgän keşelär isäbenä
bulha la, mömkin tiklem küberäk küserergä
täqdim itkän.



Ukaz
tağı ber tapqır zur garnizonlı yış
qälğälär seltäre tözöü häm Başqortostan
erendä regulyar ğäskär berämektären nıq
kübäyteü käräklegenä basım yahağan.



Ukazda
bildälängän saralar rus hökümäteneñ
1667 yılğı Gramotala alğan yöklämälärenän
tulıhınsa baş tartıp, başqorttarzı
tamam qolloqqa töşörörgä tırışqanın
ğına tügel, ä başqort halqın üz yırendä
azat yäşärgä telägäne ösön genä qatı
genotsid politikahı menän totoş yuq itergä
yul alğanın kürhätä. Ämmä rus hökümätenä
şul da äz kürengän. 11 fevral ukazınan
huñ, 1736 yıldıñ 16 fevralendä, ul tağı ber
ukaz sığarğan. Hökümät unda baş
kütäreüselärze bötöröü buyınsa konkret
yuldar bildäläp, “bolasılarzı här törlö
yul menän qırırğa, yort-qoraldarın
qıyratırğa, ä totolğan burzarzı, bigeräk
tä başlap yöröüselären, bütändärgä
fähem bulhın ösön, yazalap ülterergä, ä
başqaların, ğäyıbenä qarap, qatını,
bala-sağahı menän hörgöngä yıbärergä:
yaraqlıların hezmätkä, könsığış
ğäskärzärenä häm flotqa, yaraqhızzarın
– Rogervikta eşlärgä, ä bäläkäy bala
häm qatın-qızzarın üz ildärenä kire
qaytarmau şartı menän rus qalalarına
taratıp, telägän keşegä birergä, ä torop
qalğan qaraldı häm igendären alıp
ğäskärgä häm mäğäzäyzärgä tapşırırğa,
ä attarın dragun polktarına yıbärergä”
ämer birgän.41
Oşo ukaz buyınsa yıgerme ike meñlek
keşelek regulyar häm irregulyar härbi
komandalar baş kütäreüselärgä taşlanırğa
teyış bulğan. Bıl ğäskär han yağınan
qorallı başqorttarğa qarağanda ber
nisä tapqırğa artıq bulğan.



16
fevral
ukazın alıu menän Başqortostandıñ bötä
yağına karatel komandaları yıbärelgän.
Iñ baş dürt karatel – Irımbur
ekspeditsiyahınıñ başlığı Kirillov, unıñ
yarzamsıhı Tevkelev, başqort eşe
komissiyahınıñ başlığı Rumyantsev, Seber
häm Qazan tau zavodtarınıñ baş idarahı
başlığı Tatişyiv – üzzäreneñ karatellek
operatsiyaları ösön dürt rayondı bildäläp
alğan: Kirillov – Nuğay daruğahınıñ
urta häm könyaq ölöşön, Rumyantsev – Qazan
daruğahın häm Nuğay daruğahınıñ könbayış
ölöşön, Tevkelev – Seber häm Yusa
daruğaların, Tatişyiv – Ural artı
Başqortostanın.*
1736 yıldıñ mart-may ayzarında bıl
karateldär, bik kämetep kürhätelgän
mäğlümättär buyınsa, 3042 keşene ültergän,
503 auldı yandırğan, Seber daruğahı menän
Qazan daruğahınan ğına (başqa daruğalar
buyınsa mäğlümättär yuq) 3200 baş at, 1000
baş hıyır qıuıp alıp kitkän, haqlıq azıq
häm besände totoş yuq itkän, başqa bik
küp mal-mölkätte talağan. Bütän karateldär
häm “irekle” komandalar tarafınan
küpme keşe ülterelgän, küpme auıl
yandırılğan beräü zä hanamağan. Älbittä,
ular za başqortto qırıuza nıq tırışlıq
kürhätkän, üz naçalniktarınan qalmağan
bulırğa teyış.



Yazğı
qanlı pohodtarzan huñ baş karateldär,
başqorttoñ kösö lä, küñele lä hındı, tip
nıq ışanıp, 1736 yıldıñ 11 fevral ukazın
boyomğa aşırırğa totonmaq bulğan. Läkin
küp tä ütmäy, 1736 yıldıñ mayında, bötä
dürt daruğa başqorto yänä qorallı
köräşkä qalqqan häm köz bötkänsä bötä
Başqortostanda tiñhez qatı huğış barğan.
Täüzä Irımbur ekspeditsiyahına qarşı
quzğalğan başqort yauı tizzän tağı milli
azatlıq köräşenä äylängän. Rus däüläteneñ
hökömö astında bulğanda köslök häm qatı
izgenlektän his qotolou yuqlığın
başqorttar belgän. Şuğa kürä: “Qol
bulğansı, ülgän artıq”, - tip ular yän
ayamay köräşkän. Yauzıñ ikense däüyerendä
etäkse häm ideolog bulıp kitkän danlı
başqort ulı Bäpänäy 1736 yıldıñ 2 avgusında
Tatişyivqa: “... Elekkesä totmahağız,
häläk bulırğa, ülergä äzerbez”, - tip
yazğan. Ul is kitkes yän äseüye menän: “...
Bütän bezzeñ barır yırebez yuq”, - tip zar
beldergän42,
şunıñ menän başqorttoñ başqa ata-baba
ere, başqa tıuğan ile yuq ikänen añlatqan.
Başqort halqınıñ irekkä, üz allı azat
tormoşqa ıntılışı şulay köslö bulğan.



1736
yıldıñ közöndä talanıp, qıyratılıp,
tamam yuqqa sığarılğan başqort auıldarında
aslıq başlanğan. Karateldärzeñ berehe
başqorttar turahında Kirillovqa: “...
Astan qırılalar, qalğandarı et-besäy
aşay, unıhı la yıteşmäy”, “malın ğına
tügel, ayaq-keyımdären dä aşap böttölär,
bik kübe ülä”, - tip yazğan.43
Karateldärgä bik zur qıuanıs bulğan.
Aslıq ularğa başqort yauın basır ösön
iñ köslö sara bulıp kürengän. Tatişyiv
as başqorttarğa motlaq baş halıp kileü
şartı menän rus auıldarınan igen hatıp
alırğa röhsät birgän, läkin “ularğa
hatıu ösön igendeñ bik äz tabıla torğan
erzären bildlägän”.44
Başqorttarzıñ ber az ölöşö baş halıp
barırğa mäcbür bulha la, küpselege astan
üleüze baş halıuzan artıq kürgän.
Karateldär astan qırılğan başqortqa
qarşı ayauhız huğış alıp barğan. 1736 yıldıñ
baş kütäreüselärgä qarşı huğışqan
regulyar ğäskärzeñ hanı ğına 20 meñ keşegä
barıp yıtkän. Şularzan Rumyantsevtı
almaştırğan Hruşyiv qına sentyabr
urtalarına tiklem 13 yau başlığın
yazalağan (tägärmästä äyländerep ültergän,
qabırğahınan ırğaqqa elgän, qazaqqa
ultırtqan, asqan), 144 keşene hörgöngä
ebärgän, 505 qatın-qız, bala-sağanı telägän
keşegä qolloqqa hatqan. Tatişyiv
mäğlümättäre buyınsa, 1736 yıldıñ iyun
azağına tiklem başqorttar ololar häm
balalarzan 15 meñ keşe yuğaltqan (asqa
ülgändären isäplämägändä).



Kirillov
menän Hruşyiv 1737 yıldıñ yaz Nuğay häm
Seber daruğalarınıñ alıs volostarına
karatel pohodı yaharğa uylağan. Bıl
pohodtarza 18 meñ keşelek regulyar ğäskär
qatnaşırğa teyış bulğan. Ularzıñ qararın
hökümät huplağan. Şul uq vaqıtta bıl
başlıqtar totolğan yıtäkselärze yazalauın
dauam itkän. 1737 yıldıñ 28 fevralendä
Tatişyiv yıtäkselärzän Haban, Boqsura,
Isänğoldo yazalağan (tägärmäskä halğan,
dürt hanın sapqan, başın sapqan). Ere yau
başlıqtarı, şul isäptän Aqay menän Yosop
batır, yä yazalanğan, yä törmägä yabılğan.
Kilmäk abızdı 1737 yıldıñ 5 fevralendä
totqandar.



Kirillov
imperatritsağa, “başqorttar
aslıq-yalanğaslıqtan qırıla”, “zur
yauızlıq başlauğa häldäre yuq”, tip häbär
ebärep yatqan.45
Läkin ul tağı hatalanğan. 1737 yıl yaz
başqorttar tağı köräşkä kütärelgän.
Häläk bulğan yulbaşsılar urınına şunday
uq batır yulbaşsılar basqan. Ularzıñ
arahında iñ küreneklehe, iñ kösölöhö
Bäpänäy bulğan. 1735-1736 yıldarza
is kitkes küp keşe yuğaltıp häyırselek
häm bölgönlöktöñ huñğı sigenä yıteüzärenä
qaramastan, başqorttar asıu häm näfrättän
yarhıp, hanı häm qoralı menän ber nisä
tapqırğa östön torğan doşmanğa qarşı
huğışırğa kös tapqan, huğışıp tağı häläk
bulğan.



Yau
başlıqtarı 1737 yıldıñ
qışı häm yazında ös tapqır käñäşkä
yıyılğan häm ni sara tabırğa belmäy
aptırap, zıyanhızıraq kürengän qazaqtarzıñ
han näselenän han horarğa bulğan, han
ebärhä, qazaq, berzän başqort yağına
sığır, ikensenän, üz allıq iğlan iteügä
politik nigez birer, tip ömöt itkän. Şul
ömöt menän başqorttar, Bäpänäyzeñ aqılı
häm zur diplomatik häläte arqahında,
kese qazaq cuzınıñ hanı Äbdelhäyırze
künderep, batşa hökümäte yağında yörögän
erenän üzzäreneñ teräge häm yaqsıhına
äyländerep alğan. Tik täsirle qazaqtarzıñ
köslö basımı astında ğına Äbelhäyır
ber az vaqıttan kire elekke yulına
qaytqan.



Seber,
Nuğay, Yusa daruğaarında köz azağına
tiklem köslö huğış barğan. Qazan
daruğahında ğına häräkät hürelä töşkän,
sönki unda Başqort eşe komissiyahınıñ
üzäge urınlaşqan häm bötä ölkäne qatı
qısım astında totop, regulyar hökümät
ğäskärzäreneñ töp kösö tuplanğan bulğan.
Karateldär häm “irekle” tökömdär
başqort volostarında yañınan qotoronğan,
başqorttoñ unarın, yözären ber yulı
ülterep, yazalap taşlağan, ni telähä,
şunı qılğan. Irımbur töbägeneñ başlığı
bulıp alğan Tatişyiv, “... öyzären häm
äzerlägän besändären totoş yandırırğa”,
tip boyoroq birgän, Başqort eşe
komissiyahınıñ yañı başlığı E.Ya.Soymonov
1737 yıldıñ noyabrendä Kabinetqa: “... Mineñ
komanda ularzıñ igenen, şulay
uq
besänen häm auıldarın totoş yandırzı”,
- tip häbär itkän.46
Şulay itep qorotou arqahında başqorttarza
tağı la aslıq başlanğan. Halıq qışqılıqqa
harınan başqa ber nämä lä äzerläy
almağan. Qormanay tigän mişär
Krasnoufimskiza başqorttar turahında,
“... maldarın aşap bötkändär, kübehe
astan ülä, ä qalğandarı taşlandıq
tire-yarını aşay... Kilgän saqta yulda
unlap başqortto kürzem”, tip höylägän.47
Astan ülmähen ösön qayhı keşe balaların
hata başlağan. Kirillov äyteüyensä, qatı
aslıq häm huñğı sikkä yıtkän bölgönlök
kenä başqortto baş halıp kilergä mäcbür
itkän, läkin baş halğandar hiräk bulğan.



Qış
başında ber az tınıp qalğan yau 1738 yıldıñ
ğinuarında dürt daruğala la qabattan
başlanğan. Aprel häm may ayzarında
huğış nıq qızğan. 1738 yıldıñ yazı menän
yäyındä Tatişyiv menän Soymonov bötä
yaqqa karatel otryadtar yıbärgän, här
otryad 2500-3000 keşenän torğan. Bıl otryadtarğa
qarşı zur kös quyırğa başqorttarzıñ
inde häle bulmağan. Ämmä yış qına ular
karateldärze sigenergä mäcbür itkän.
Aktiv häräkät 1738 yıldıñ közöndä, Bäpänäy
totolğandan huñ, tuqtağan. Häläkät is
kitkes zur bulğan. Soymonov ber üze genä
1738 yıldıñ iyulenän közönä hätlem meñdän
artıq keşene yuq itkän (ültergän, yazalağan,
qolloqqa taratqan).



Rus
başlıqtarı, Başqortostan tamam tındırıldı,
tip uylağan. Tatişyiv Qazanğa: “... Iñ
häüyefle Qazan menän Nuğay daruğaları
şul hätle qıyratıldı, hatta (halqınıñ)
yartıhı ğına qaldı, ä bütändäre Yusa menän
Seber daruğaları halqı ul hätle ülmähä
lä, barıhınıñ da atı häm malı böttö,
auıldarı yandırıldı, aşar azıqtarı
bulmağandan bik kübe astan ülde”, - tip
häbär itkän häm, başqorttar qabat yau
kütärä almas inde, tip östäp quyğan.48



Aktiv
häräkät tuqtağas, Tatişyiv menän Soymonov
1737 yıldıñ 14 iyulendä Minzälä käñäşmähe
bildälägän saralarzı ğämälläşterä
başlarğa uylağan. Undağı saralar
başqortqa idara iteü eşen üzgärteü
haqında bulğan. Üzgärteü ösön, berensenän,
yahaq tüläü buyınsa Başqortostandıñ
törlö yağındağı qalalarğa berketep,
başqorttarzı Öföläge ber üzäktän
tarqatıu, ikensenän, başqort halqın,
atlı kazak hımaq, härbi qoroloşqa
küserep, komandir vazifahın rus hökümätenä
toğro bulğan keşlärgä bireü küzzä
totolğan. Asılda bıl saralar, yıyın
yıyıuzı häm auıldan irken sığıp yöröüze
tıyğan 1736 yıldıñ 11 fevral ukazı keüyek
ük, başqorttoñ aralaşıuına kärtä quyıu
häm milli berzämlegen qıyratıu maqsatın
quyğan. Bildälängän saralarzı atqarıu
ösön halıqtıñ isäben alırğa käräk
bulğan. Şul niät menän 1739 yıl başında
Başqortostandıñ bötä yağına ofitserzar
etäkselegendäge isäpselär yıbärelgän.
Läkin rus hökümäteneñ maqsatın yaqşı
añlağan başqort isäpselärgä qatı
qarşılıq kürhätkän. “Ştrafqa berär at
alınha la, hazaq-höngölär äle alınmağan”,
tip ular yañı yau menän qurqıtqan.49
Hökümät isäpte tuqtatırğa mäcbür bulğan.
Şuğa qaramastan, başqorttar yañı häräkätkä
äzerlänä başlağan. Nuğay häm Seber
daruğalarınıñ starşinaları bergä
käñäşläşep, yañınan yau başlarğa qarar
itkän. Ularğa teläktäşlek belderep, Yusa
daruğahınıñ başqorttarı häbär yıbärgän.
Bınıñ säbäbe hökümät komandalarınıñ
yamanlığınan kilgän. Başqortostan buylap
yörögän hökümät komandaları 1737-1738
yıldarzağı häräkättä qatnaşqan keşelärzän
ştraf atı yıyıuın dauam itkän, ber ük
vaqıtta ular häläk bulğan, yazalanğan,
hörölgän keşelärzeñ qatını häm balaların
ezärläp, ezläp tabıp, Başqortostandan
sitkä qıuğan. Bıl komandalar ayauhız
yırtqıslıq qılğan. 1737 yıldıñ yäyındä
başqorttar ber nisä tapqır şunday
komandalarğa qarşı sıqqan, läkin kiñ
häräkät başlay almağan. Yañı başqort yauı
rustarzıñ danlı yulbaşsılarzı – Bäpänäyze,
Kösäp batır menän Tölkösuranı – qatı
yazlauınan huñ qupqan.*
Iñ asıl keşelären häm isäphez küp halqın
yuğaltıu äsehenän, zalimdarzıñ qanlı
hökömönän tüzä almas sikkä yıtkän başqort
bötä yän asıuı menän has doşmanğa qarşı
huñğı ülemesle huğışqa sıqqan. Oşo
huğışta küñel türendäge iñ izge hıyalınıñ,
hünmäs ihtıyarınıñ bildähe itep, ular
Qarahaqal tigän üz hanın kütärep alğan.*



Mömkinlek
buğan bulha la, Qarahaqal başqorttoñ
yañı han näselen başlau ösön bik yaqşı
keşe bulır ine. Ul, Bäpänäy keüyek, zur
aqılğa, zur belemgä, yulbaşsı hälätenä
eyä bulğan, ğäräp telen häm ber nisä tel
belgän, Qörän täysirenä osta bulğan,
köslö, batır yaugir bulıp tanılğan. 32
yäştä genä bulha la, ul donyala küpte
kürgän: qol itep sitkä hatılğan, törlö
ildärzä yörögän, Mäkkägä hacğa barğan,
şunan 1739 yılda üz ilenä qaytıp, bik tiz
şöhrät alğan, aldınğı keşelär safına
sıqqan.



1740
yıldıñ ğinuar azağınan Qarahaqal
asıqtan-asıq kös tuplarğa totonğan.
Fevral ayında baş kütäreüselär aktiv
huğış häräkäte başlağan. Mart urtahına
başqort yauı Seber daruğahınıñ küp
ölöşön, ä aprel urtahına – Nuğay
daruğahınıñ könyaq-könsığış ölöşön
sornap alğan. Oşo uq vaqıtta hökümät
ğäskärzäre bötä yaqlap baş kütäreüselärgä
qarşı höcüm asqan. Operatsiyala turanan-tura
qatnaşqan hökümät ğäskärzäreneñ hanı
8000 keşegä yaqın bulğan, qalğan 11312 keşehe
halıqtı basıp totor ösön Başqortostandıñ
törlö qala häm qälğälärendä torğan. Baş
kütäreüselärzä bıl hätle köstöñ sirege
lä bulmağan. Mayzıñ yıgermelärendä Qızıl
yılğahı buyında baş kütäreüselär bik
küpkä artıq doşman ğäskäre menän
osraşqan. Yän ayamay huğışıuına qaramastan,
başqorttar yıñelgän. Ularzıñ ir häm
qatındarınan 400 keşehe ülgän. 29 mayza
Yayıq yılğahında karateldär Qarahaqaldıñ
meñ yarım keşelek törkömönä höcüm itkän.
Başqorttarzıñ küpselege yılğanan sığıp
ölgärgän, ölgörmägän 150 keşene, olohon,
balahın ayırmay, karateldär yuq itkän.
Şunan huñ karateldär başqort törkömö
artınan qıua töşkän häm qanlı eşen dauam
itkän. Ular bötä keşene, yäşenä lä,
enesenä lä qaramay, yuq itä barğan. Iyun
başında Tubıl yılğahınan 110 saqrım yırzä
karateldär Qarahaqal törkömön qıuıp
etkän. Tağı bik küpkä artıq doşman menän
ayauhız huğış bulğan. Huğışta 300 başqort
ülgän. Törkömdöñ qalğanı Qarahaqal
menän dalağa sığıp kitkän, ä karateldär
taralışqan keşelärze ülterep, ber nisä
kön buyı tirä-yaqtı qızırıp yörögän.



Iyun
urtahınan batşa ğäskärzäre Seber häm
Nuğay daruğalarınıñ tau-urmanı arahına
qasqan baş kütäreüselärze bötöröü
operatsiyahına totonan. Bötä yaqtan qamap,
tatar basqını zamanındağı ısul buyınsa
karateldär ös yarım buyı başqorttarzı
totoş ğailähe menän bergä qırıp yörögän.
Ularzıñ qaldıq-bostoq mal-mölkäten,
auıldarın, säskän igendären yandırğandar.
Operatsiyala 18 meñ keşelek ğäskär qatnaşqan.



Baş
kütärgän başqorttarzı şulay hıpırıp
qırıu Soymonovqa häm Irımbur töbägeneñ
yañı başlığı bulıp kilgän suqınmış tatar,
Nuğay kenäzdäreneñ näsele V.A.Urusovqa
äz kürengän. Ular başqort halqınıñ
bıuından bıuınğa qanın teräterlek
qurqıu halırğa uylağan. Şunıñ ösön 1740
yıldıñ 25 avgusında Urusov kösläp yıyılğan
halıq aldında zur yaza oyoştorğan: biş
keşene timer qazıqqa ultırtqan, un ber
keşene qabırğahınan timer ırğaqqa
elgän, 85 keşene asqan, 21 keşeneñ başın
sapqan. Qalğan äsirzärze Haqmar qalahına
qıuıp, 17 sentyabrzä ul tağı 170 keşene
asqan, 301 keşeneñ qolağı menän tanauın
qırqqan. Başqort halqınıñ iñ yaqşı toqomon
qorotor ösön yazalanğan keşelärzeñ qatın
häm balaların karatel operatsiyahında
qatnaşqan qan eskestärgä taratıp birgän.
“Ğümerlekkä Sebergä hörölgän bolasılar
şul hätle küp bulğan, ularzı buşlay
tiyerlek çinovniktar, sauzagärzär häm
hatta krästiändär qolloqqa hatıp
alğan”.50



Oşo
vaqiğalarzıñ şahitı bulğan Rıçkov
yazıuınsa, “raporttarğa häm känsälär
yazıuına qarağanda, şul bolasılarzıñ
egerme higez meñ dür yöz tuqhan ber yän
yazalanğan häm huğışta ülgän, könsığış
erzärgä hörölgän häm Rossiyanıñ esenä
urınlaştırıu ösön qatını häm bala-sağahı
törlö keşegä taratıp birelgän; bıl
isäpkä “ireklelär” häm yıñel partiyalar
ültergäne häm törlö yırgä alıp kitkäne
inmäy, sönki kübehe yazma räüyeştä raport
birmägän), ular qulınan häläk bulğandarzıñ
hanı la äz tügel”.51
Älbittä, törlö yırzä isäphez ülterelgän
başqortto beräü zä berämekläp hanap
yörömägän, şuğa kürä, berensenän, raportta
kürhätelgän mäğlümätteñ tulı bulmağanı
şikhez, ikensenän, “ireklelär” häm
“eñel partiyalar” bötähe bergä ber zä
ere karatel komandalarınan käm
ültermägän, ösönsönän, haqlıq azıqtarın
hıpırıp yandırıu, yuq iteü arqahında
as-yalanğas qalğan halıq qışqı hıuıqtarza
küpläp qırılğan. Şunı totoş isäpkä
alğanda, Rıçkov kürhätkän handı ike
tapqır, ös tapqır arttırırğa, yäğni biş
yıl esendä 90 meñdän artıq başqort
ülterelgän, tip his ikelänmäy äytergä
mömkin. Timäk, şul yıldarza ğına
başqorttarzıñ käm tigändä östän ber
ölöşö häläk bulğan häm tamam bölgönlökkä,
häyırselekkä töşkän halıq unan huñğı
osorğa meñärläp-ñmeñärläp ülergä dusar
itelgän. Läkin kolonizatorzar haman
qänäğät bulmağan. Kenäz Urusov kösläp
yıyılğan halıq aldında asıuınan tökörögön
säsep qısqırğan: “Bınan utız yılğa yaqın
elek bolasılıq niäten atqarıp yörönögöz,
iñ baş quzğıtıusılarığız yıtäkselegendä:
Qazan daruğahında – Küsem, Nuğay
daruğahında – Aldar, Qazan daruğahında
– Ismäğil, şular zamnındağı burlıq häm
bolasılıq eşegezzä hez burzar tarafınan
Räsäyzeñ nisäme yıl toğro keşehe
ülterelgän. Şunıñ ösön genä hezzeñ
ırıuığızzı, äsäre lä qalmaslıq itep,
tamırı menän yuq itergä käräk”.52
Bıl hüzzärzä halıqtarzı boğazınan alıp
bıuğan kolonizatorzarzıñ yırtqıslıq
logikahı ap-asıq sağıla. Ular ilgä basıp
inep, unıñ ısın hucaların ayauhız talarğa,
köslärgä, qırırğa totonğan zalimdarzı
tügel, ä boronğo üz yırendä üz azatlığı
ösön köräşkän halıqtı “burğa” hanağan.
Ular sit halıqtı qan qaqşatıp izergä
hoquqtarı barlığına şiklänmägän häm
üz banditlığın tügel, ä ısın ğäzel halıq
köräşen zakonğa hıymay tip isäplägän.
Şul halıqtı ular tamırınan yuq itergä
yarhığan. Şunday uq kolonial politika
häm kolonial logika bögöngö köndä lä
hököm hörä, läkin ul ikense törlö alhıu
töstärgä buyap ğämälgä aşırıla.








6.
QATI BÖLGÖNLÖK HÄM QISIM. 1755 YILDAĞI YaU








Başqort
halqı auır häläkät qayğıhınan huşhız
bulğan. Halıqtıñ qıyın, armanhız hälenän
fayzalanıp, rus administratsiyahı 1736
yılğı 11 fevral ukazı bildälängän
saralarzı yähätläp boyomğa atqarırğa
totonğan. Başqorttoñ elek ırıu volostarı
territorial volosqa küserelgän,
kübehensä mişärzän quyılğan volost
starşinaları batşalıqtıñ ısın politsiya
agentına äyländerelgän. Başqort volostarı
häm auıldarınıñ bötähenä lä yısaul,
sotnik, pisar däräcähendäge mişär
oşaqsıları yıbärelgän. Bıl kolonizator
yalsıları halıqqa “sikhez yauızlıqtar
qılğan, halıq malın aşağan, esep qotorğan,
keşene qılıs menän sapqılağan, quldarın
sabıp özgän häm şunıñ hımaq isäphez
yırtqıslıqtar eşlägän”.53
Başqorttar, yabayınan tarhanına tiklem,
qatı küzäteü astına alınğan häm hatta
qırğa hunarğa sıqqanda la mahsus “sığarıu
qağızı” buyınsa ğına yöröy alğan. Yauza
qatnaşqan tarhandar üz däräcähenän
mährüm itelgän. 1557 yılğı Gramotala
qaralğan üz allı eske idara hoquğınıñ
huñğı qaldıqtarı tamam yuq itelgän,
başqorttarzıñ bötä eske tormoşo batşa
administratsiyahına buyhondorolğan.



1740
yıldan huñ donyaları totoş qorotop,
bölgönlöktöñ sigenä töşkän başqorttar
nisekter tereklek iter ösön bötä yırzä
tiyerlek yarım küsmä malsılıqqa küskän,
sönki ul malsılıq igenselekkä qarağanda
äzeräk kös häm sığım talap itkän. Teüäl
biş bıuat elek tatar basqınsaları
başqorttoñ qalaların häm bötä tormoş
nigezen qıyratqandan huñ bulğan häl
yañınan qabatlanğan. Timäk, kolonizator
hökömö häm izgenlege başqorttoñ ekonomik
tormoşon rus tarihsıları äytkän progresqa
tügel, ä, kirehensä, regresqa kiltergän.
Östäüyenä, isäphez küp malın häm ifrat
küp kötöü kötör yıren yuğaltqan başqorttar
küsmä malsılıqtı la kärägensä üsterä
almağan. Ular här vaqıt qatı aslıqtan
integep yäşägän. Şuğa qaramastan, ularzıñ
mal-mölkäten häm yıren talau tuqtamağan,
ä, kirehensä, kösäyä barğan, sönki şul
osorza yañınan küpläp zavod häm qala
halına, rus alpauıttarı küsä başlağan.



Bıl
yulı zavod tözölöü bigeräk tä könyaq-könsığış
Başqortostanda kiñ qolas alğan. 1745-1755
yıldar esendä şul yaqta 14 timer häm baqır
ireteü zavodı halınğan. 1744 yıldıñ 14
martında imperatritsa Yılizaveta Petrovna
sığarğan ukaz buyınsa, zavodqa qırqıp
birelä torğan yırzeñ mayzanı “zavod
ultırğan urından dürt yaqqa taban illeşär
saqrım alıslıqtan uratıp, tura hızıqlı
kvadrat räüyeşendä” bildälängän. Şunıñ
menän bergä yır mäğdänen fayzalanıuğa
siklänmägän hoquq bireüzän başqa, şul
uq 1744 yıl ukazı başqa keşegä, şul isäptän
erzeñ elekke hucahı başqorttarğa,
zavodqa birelgän mayzanda yort-qaraldı
halıu, yäşäü, mal kötöü, häm, ğömümän,
nizänder fayza qılıuzı qatı tıyğan,
yäğni qırqıp birelgän bötä mayzan yañı
eyägä tulı häm mäñgelek huca hoquğı
menän berketelgän.54



Bik
küp yır mayzanı härbi qälğälär ösön
tartıp alınğan. Ul qälğälär Kaspiy
diñgezendäge Gurtevtan başlap, Seber
yağındağı Zverinogolovskiy qälğähenä
hätle özlökhöz nığıtmalı qorolmalar
hızığı bulıp hızılğan. Nığıtmalı hızıqta
kolonizatorzar Irımbur qazaq ğäskären
oyoştorğan häm şul ğäskärgä tağı bik
küp yır qırqıp birgän.



Kolonizatorzar
1557 yılğı Gramota menän häzer inde
bötönläy isäpläşmägän, şuğa qaramastan,
“1754
yılda imperatritsa Yılizaveta Petrovna
şul Gramota buyınsa bildälängän başqort
hoquğın bötä kösö menän yañınan
döröslägän”.55
Bıl inde ike yözlölölk kenä tügel,
başqort halqın mısqıl itep kölöü bulıp
yañğırağan.



Nığıtmalı
Irımbur hızığı tözölgäs, elek käräk
saqta ğına hezmätkä alına torğan
başqorttar daimi härbi hezmätkä
ılıqtırıla başlağan. Ular hızıqqa yıl
hayın käm tigändä 2500 , ä ğämäldä bik
küpkä arıq, keşe sığarırğa teyış bulğan.
Bış keşelär yaz başınan köz azağına
tiklem, iñ qızıu eş vaqıtında, üz
hucalıqtarınan ayırılıu säbäple tağı
la nığıraq bölgönlökkä töşkän. Başqorttar
ike at menän, totoş üz täminätendä,
qaznanan his ber yarzam almay hezmät
itkän. Şuğa kürä ularzıñ kübehe zur
mohtaclıq kiserep, aşar azıq ösön bötä
mölkäten, hatta attarın hatıp, qışqıhın
ğına yäyäüläp qaytıp yıtä torğan bulğan.
Başqorttarzı kämheteü häm özlökhöz
küzäteü ösön hızıqqa sığarılğan härbi
törkömdärzeñ başlığı itep mişärzär
quyılğan. Hızıqta hezmät ittereüze rus
administratsiyahı başqorttoñ kolonial
yäber-zolomğa qarşı yañı yauğa qalqıu
mömkinlegen sikläü ösön bik uñaylı sara
tip isäplängän.



Härbi
hezmättän tış, başqorttar başqa bik küp
yöklämä ütägän. Ular qazna yögön taşıu,
qazna keşelären yörötöü ösön atlı arba
birergä, şul keşelärze aşatıp-eserergä,
öygä inderep yoqlatırğa, yulda haqlap
barırğa teyış bulğan. Illense yıldarzan
başlap başqorttarğa poçta yamdarın
qarap, tämin iteü eşe yökmätelgän. Bıl
yöklämäne ütäü yänä yıl hayın aqsalata
ber nisä meñ humğa töşkän. Urındağı rus
türäläre başqorttarzı här vaqıt “eş
hezmäte”nä yälep itkän. “Eş hezmäte”neñ
tatar zamanındağı qol hezmätenän ber
zä ayırmahı bulmağan.



Şunıñ
östäüyenä rus hökümäte tağı kösläp
suqındarıu politikahı ütkärä başlağan.
Suqındırıu politikahı Volga buyıda bik
nıq alıp barılğan, Başqortostanda la
atqarılğan. Mäsälän, Isät provintsiyahında
bik küp mişär häm bötä ğailähe menän un
başqort öyö suqındırılğan. Astan ülmähen
tip rustarğa hatqan başqort balaların
suqındırıu bik kiñ taralğan. Qayhı berzä
aslıqtan üler sikkä yıtkän olo yäştäge
başqorttar za suqınğan. Halıq qazahın
suqındırıu ösön fayzalanıu başqorttar
arahında qatı rizahızlıq uyatqan.



Yuğarıla
äytelgän bötä nämänän halıqtıñ asıuı
tulışıp torğanda, 1754 yıldıñ 16 mart ukazı
tüzemde yuğaltırlıq huñğı säbäp bulıp
sıqqan. Bıl ukaz buyınsa başqort menän
mişär haqtan qotqarılğan*,
unıñ urınına ular qaznanan boton 35 tin
menän toz hatıp alırğa, tozzo üzzäreneñ
toz yatqılıqtarınan buş almasqa teyış
bulğan. Yahaqtı toz hatıu menän almaştırıp,
hökümät yıl hayın 11500 hum östämä töşöm
alırğa isäp totqan. Başqorttar bıl
“märhämätle” ukazdıñ ısın asılın bik
asıq töşöngän.



Yañı
ukaz turahında häbär alğas, asıuı kilep,
tüzemdeñ sigenä yıtkän başqorttar
yähätläp yauğa äzerlänä başlağan. Ular
başqa sara kürmägän. Bıl täñgäldä Nuğay
daruğahınıñ başqorttarı başlap eş
quzğatqan. Ular Seber häm Yusa daruğaları
menän häbärläşep, rizalıqtarın alğan,
qazaqtar menän bäyläneşkä ingän. Şul
zamanda Urta qazaq cuzınıñ yıre aşa
Omskiğa tiklem yañı nığıtmalı hızıq
tözöü säbäple, qazaqta la rusqa qarşı
rizahızlıq kösäyıp torğan bulğan. 1754
yıldıñ közöndä başqort menän qazaq
höyläşep, berläşterelgän döyöm köstö
täüzä Qazağstan yırendä tuplarğa la
şunan kolonizatorzarğa qarşı kiñ höcüm
başlarğa kileşkändär.



Şul
höcümgä äzerlek barğanda, mişär mullahı
Batırşa (Abdulla Äliyiv) päyzä bulğan.
Kisken hälde fayzalanıp, ul islam dine
ösön ğazauat başlarğa, mosolman halqın,
şul isäptän mişärzärze, yälep itergä
uylağan. Suqındırıu politikahı häm toz
ukazı ösön nıq asıulı mişärzär bıl
urında, başqa yağın almağanda, başqort
menän ber teläktä torğan. Batırşa
Başqortostandı gizep, öndämä taratıp,
törlö milli häm territorial törkömdärze
kileşterä başlağan. Başqorttar Batırşanıñ
bergä qalqırğa täqdimen qabul itkän,
sönki ular, his yuğında täüge mäldä,
mömkin tiklem küberäk kös tuplauzı
möhim kürä. Läkin mişräzär, kolonizatorzarzıñ
ğümerlek toğro yalsıları, zur ihlaslıq
beldermägän. Batırşanıñ ögötläüyenä
ular: “Tirä-yaqtağı başqorttar quzğalha,
bez zä quzğalırbız”*,
- tip yauap birgän, yäğni alğa sığırğa
tügel, ä başqort artına ışıqlanırğa
tırışqan.



Döyöm
qorallı sığış 1755 yıldıñ 3 iyulenä
bildälängän. Ämmä Nuğay daruğahınıñ
Böryän volosı başqorttarı taş ezlärgä
ebärelgän taş yunausı Bragindıñ yäber
häm mäshärälärenän tüzmäs sikkä yıtep,
15 mayza, bildlängän köndän ay yarım elek,
qapıl baş kütärgän. Ular Bragindı
ültergän, yaqındağı poçta yamın qıyratqan
da, aptırap qalğan: beräüzäre qorallı
yauğa öndägän, ikenseläre qurğanıu menän
genä siklänergä, aldan başlausılarzı
qazaq yağına yıbärergä käñäş itkän. Ber
hüzgä kilä almau arqahında, 124 ğailä
qazaq dalahına sığıp kitergä bulğan.



Ä
karateldär ozaq köttörmägän, bola quqan
ergä kilep tä yıtkän, Irımbur töbägeneñ
başlığı I.I.Neplyuyiv boyoroq birgän:
“Yauızdarzı aqılğa ultırtıu, ä qalğan
tärehezzärzeñ qoton alıu ösön” “öyzärendä
tamırzarın tabırğa häm , ber nämähen
yällämäy, tamırı menän yuq itergä”,
“qasqan yauızdarzan” kem qalğan –
qatındarın, ağay-enelären, balaların,
tuğandarın – barıhın da totop Irımburğa
kilterergä, mölkättären totoş tartıp
alırğa, maldarın härbi keşelärgä azıqqa
taratırğa.56
Karateldär otryadı ayauhız terror häm
yırtqıslıq qıla, tauğa qasqan keşelärze
qıuıp yıtep, qıra başlağan. Yañı başlağan
mähşär bötä Başqortostandıñ tınıslığın
alğan.



Tüzeme
bötkän başqorttarzıñ qapıl qalqıuı häm
karateldärzeñ qotorouo aldan tözölgän
plandı bozğan, şuğa kürä kümäk sığış
bik küpkä huñlap, 8-9 avgusta ğına
başlanğan. Iñ täüzä yänä bayağı Böryän
volosı kütärelgän häm aktiv häräkät
tiz arala bötä könyaq-könsığış
Başqortostanda taralğan. Baş kütäreüselär
iñ elek yauız mişär starşinalarzı häm
kolonizatorzarğa yaramhaqlanıp üz halqın
intektergän hatlıq yändärze ültergän;
şunan ular zavodtarzı, poçta yamdarın,
rum auıldarın qıyratqan, qälğälärze
qamauğa alğan häm här ğäskäri hökümät
komandaları menän huğışqan. Şul eştärzän
huñ baş kütärgän törkömdär, kileşelgän
plan buyınsa, qazaq dalalarına kitkän.
Bütän yaqta yauzıñ totqarlanıuı arqahında,
qazaq dalahına halıq bik küpläp kitä
başlağan.



Yauzıñ
ikense usağı könyaq-könbayış
Başqortostandağı Gäynä volosında
toqanğan. Unıñ artınsa Seber häm Yusa
daruğalarınıñ başqa volostarı, şulay
uq mişärzär, kütärelergä teyış tip
isäplängän. Ämmä Batırşa Nuğay
daruğahındağı häräkätteñ ni menän
bötörön kötöp, ä iñ möhime, üz mişärzären
häüyeftän haqlap ğäynälärgä väğäzä itkän
yarzamın yıbärmägän. Kirehensä, iñ yauaplı
mäldä ul urmanğa qasıp, yäşenep yatqan.
Gäynä volosı başqorttarınıñ häräkäte,
teyışle yıtäksehez häm yarzamhız qalıu
säbäple, uñışhızlıqqa osrap, hünep
qalğan.



Mişärzär
yauza qatnaşıu urınına, hökümättän ukaz
alıp, üz otryadtarı menän Nuğay daruğahı
aşqorttarına qarşı sıqqan. Baş
kütäreüselärgä qarşı hökümät şulay uq
Qazan tatarzarın yıbärgän. Başqortto
qırğan ösön ularğa ul din mäsälähendä
eñellek birgän häm huğışta elektergän
bötä nämäne – mal-mölkätte, qatın-qızzı,
bala-sağanı – üzzärenä alırğa röhsät
itkän. Hökümät yağında Başqortostandıñ
bötä kilmeşäk halqı qatnaşqan. Rustar
keüyek ük, ısın basqansı bulğan bıl halıq
başqort yauın bastırıuza zur ihlaslıq
kürhätkän.



Neplyuyiv
başqort yauına qarşı utız meñ keşelek
regulyar häm yıgerme meñ keşelek irregulyar
ğäskär tuplağan. Bıl hätle kös qorallı
başqort kösönän küp tapqırğa artıq
bulğan. Tuplanğan bötä hökümät ğäskäre
avgust azağında yaulı rayondarğa yul
alğan. Läkin uğa tiklem baş kütärgän
başqorttoñ kübehe Yayıq aryağına kitep
yäki urmanğa yäşenep ölgörgän. Qorallı
başqorttarzıñ Yayıq aryağında tuplanıuı
Neplyuyivtı bik qurqıtqan. Ul, başqorttarzıñ
qazaq menän berlektä Başqortostanğa
yau sabıuı mömkin, tip şiklängän. Şunday
mömkinlekkä yul quymas ösön Neplyuyiv
qayhı ber qazaq feodaldarın, bigeräk
tä Kese cuzdıñ hanı Nurğälene, törlö
büläk menän aldaştırıp, başqortto
hıyındırğan qazaq ırıuzarına qarşı
qotortqan. Nurğäle handıñ qorallı
törkömdäre qapıl üz qazaqtarına höcüm
itkän häm dürt köngä huzılğan qatı
huğıştan huñ şundağı küp başqortto
qatındarı, balaları menän äsir itkän.
Başqorttar äsirgä alınğan üz keşelären
häm qatın-qız, bala-sağahın qotqarır
ösön qazaqtarğa barımta yahay başlağan,
şulay itep ike kürşe arahında doşmanlıq
kösäyıp kitkän.



Bınıñ
menän genä başqort yauı tınmağan. Köräşteñ
iñ qızğan sağı 1755 yıldıñ avgust azağınan
oktyabr urtahına tiklem osorğa tura
kilgän. Karatel operatsiyaları aktiv
härbi häräkät tuqtağandan huñ da dauam
itkän. Yau barğan yırzärzä karateldär
auıldarzı totoş yandırğan, mal-mölkätte
talap alıp bötkän, yauza qatnaşqan
keşelärze yuq itkän. Räsmi räüyeştä beräü
zä ülem yazahına hököm itelmägän, ä
ğämäldä baş kütäreüselär häm ularzıñ
ğailä ağzaları meñärläp-meñärläp
karatel operatsiyaları vaqıtında
ülterelgän, bik küp keşe urındağı
zindandarza qatı yazanan häläk bulğan,
kübehen hököm buyınsa hörölgän yırzärenä
alıp barğanda tuqmap, ğazaplap ültergändär.
Mäsälän, 230 keşenän torğan ber genä
törkömdä 185 keşe yulda ülgän, şunıñ 97-he
qatın-qız häm bala-sağa bulğan. Torop
qalğan 45 keşe lä his qotolğohoz ülemgä
dusar itelgän. Meñlägän keşene sıbırtqı
menän huqtırğandar, zindanğa taşlağandar,
ğümerlek matros yäki haldat itep
ebärgändär, rogervik katorgahına
ozatqandar häm krepostlı qol itep
rustarğa taratqandar.



1755
yılğı başqort yauı bötä Başqortostanğa
taralmaha la häm ozaq barmaha la, ısın
mäğänähendä milli azatlıq köräşe bulğan.
Unda yabay keşelär zä, feodaldar za ber
tigez qatnaşqan. Ämmä täüzä uylağan uy
ğämälgä aşmağan. Başqort yauınan qurqıp
qalğan rus vlastarı kösläp suqındırıu
saralarınan baş tarqan häm ğömümän
kolonal izgenlekte vaqıtlısa yomşartıp
torğan. Läkin bıl yıñellektäñ koloniazmğa
qarşı köräşep isäphez qorban birgän
başqort halqı tügel, ä şul başqorttoñ
qanın qoyouza qoral totop qatnaşqan
tatar häm törlö kilmeşäk halıq küberäk
fayza kürgän.








7.
ER TALAUZIÑ KÖSÄYEÜYE. 1773-1775 YILDARZAĞI
YaU








Başqort
yauzarı gel genä uñışhızlıq menä bötöp
torha la, kolonizatorzar basıp alğan
erzärendä üzzären tınıs toya almağan,
şuğa kürä, küpläp qälğä tözöüzän başqa,
ular här rus qalahın, zavodın, auılın
ısın härbi nığıtmağa äyländergän: tekä
ıualdar, tärän yarzar, nıqlı qoymalar
menän uratqan häm atar tuptarın,
qoral-yarağın, darı-yahağın här vaqıt äzer
totqan. Başqorttarza koloizatorzarzı
qurqıtırlıq kös haman äle bulğan. Şul
qurqınıstan qotolou, “elekke bolalarzıñ
qabatlanıu mömkinlegen mäñgegä bötöröü”
maqsatında Yılizaveta Petrovna
räyıslegendäge mahsus komitet başqort
erzären yuridik räüyeştä nığıtıp, Rossiya
qulına küserergä, unıñ ösön zavodsılarzñ
basıp alğanın mäñgelekkä “üz irke menän
birgän” yäki “hatqan” tigän qağız
menän haqlarğa qarar itkän. “Bığa
ölgäşeü menän hökümät ösön mäcbüri
bulğan 1557 yılğı Gramotanıñ kösö üzenän-üze
yuqqa sıqqanı añlaşılıp tora”.57
Qabul itelgän qarar buyınsa rus
zavodsıları başqort yırzären “hatıp
ala” başlağan, läkin ularzıñ “hatıp
alıuı” elekke basıp alıuzan ber ni
menän dä ayırılmağan. Yır hatıu üzäktäge
yäki urındağı vlastar talabı buyınsa,
ularzıñ nıq qısımı astında, asaba
başqorttar menän bötönläy höyläşelmägän
köyö başqarılğan. Yır alıu qağızı küpselek
vaqıtta başqort yırenä ber qısılışı la
bulmağan mişär starşinaları menän yäki,
his yuğında, ırıu yırenä yañğız qul teyzerergä
lä haqı bulmağan hatlıq starşinalar
menän tözölgän. Eşteñ şulay qorolouı
arqahında zavodsılar yırze bötönläy buş
haqqa, küp tigändä här yöz disätinähen
unışar tingä hatıp alğan.*
Ämmä bınıhı la ısın haq bulmağan, sönki
zavodsılar “kupçiy dogovor”ında
qırqılğan mecanı tügel, töptö başqa
mecanı kürhätep, tağı unar meñ disätinä
erze buştan-buş östäp alğan. Şul räüyeşle
eşlängän isäphez misaldıñ berehe itep
zavodsı Ya.V.Tverdışev menän bulğan
vaqiğanı kilterergä mömkin.



1759
yıldıñ martında Berg-kollegiya Tverdışevqa
Esem yılğahında zavod halırğa qarar
sığarğan. Bıl kürhätelgän yırzä,
Şaytan-Közäy başqorttarınıñ yırendä,
Tverdışev küptän inde zavod halıp yatqan
bulğan. 1760 yılda yırze zavodsığa bireü
turahında qağız yünäter ösön Öfönöñ
provintsial känsälärenä Şaytan-Közäy
volosınan sotnik Yulay yıtäkselegendäge
ber törköm başqort saqırılğan. Yulay bıl
vaqıtta törlö mutlıq häm uğrılıqtarı
ösön volost starşinahı vazifahın ütäp
yörögän. Provintsial känsälärzä
başqorttar yırze hatırğa rizalıq birmägän.
Üzzäreneñ riza tügellegen ular Tverdışevqa
la äytkän. Hatıuzan baş tartıu menän
bergä Yulay zavod tözölöşönä yul quymasqa
tırışıp, üz başqorttarın yıbärä başlağan,
läkin zavod keşeläre ularzı barğan
hayın tuqmap, qıuıp qaytarğan. Rus
vlastarı la üz yağınan başqorttarğa
qarata ayauhız köslök qıla başlağan.
Şuğa qaramastan, başqorttar üz hüzenän
qaytmağan häm ike yıldan artıq här törlö
köslökkä qarşı torğan. Yır eyäläreneñ
qarşılığın yıñä almağas, provintsiyahınıñ
administratsiyahı Tverdışevqa yır qağızınıñ
tege eşenän töşörölgän, başqort yırenä
ber qısılışı la bulmağan mişär Şığanay
menän yünätergä quşqan. 1762 yıldıñ 21
avgusında Tverdışev zavodına 60 yıl
biläü ösön här 100 disätinähenän 1-är tin
haq menän Şaytan-Közäy yıreneñ bik zur
mayzanın bireü turahında akt tözölgän.*
Erze kürälätä talap alıu menän Yulay
kileşä almağan. 1766 yıldı starşina itep
quyılğas, ul ber nisä yıl buyı Tverdışev
menän sudlaşıp yörögän, rus vlastarınıñ
yuğarğı organdarına küp tapqır möräcäğät
itkän häm, azaq kilep, üz ırıuınıñ
mänfäğäten yaqlap bik nıqışqan ösön
ularzı, ulı Salauat menän ikehen, bığaulap
yartı yılğa taş qapsıqqa ultırtqandar.
Şunıñ östäüyenä 600 hum ştraf tülätkändär.58



Şunday
uq zakonhızlıq häm köslök bötä
Başqortostanda hököm hörän. XVII bıuattıñ
70 yıldarına tiklem başqort yıreneñ
3 766 659 disätinähe zavodtarğa küskän,
şunıñ küpselek ölöşö 50-55-se yıldarzan
huñ basıp alınğan. Oşo uq osorza
Başqortostanda alpauıt bilämäläre bik
nıq kübäygän. 1736 yıldıñ 11 fevral ukazı
menän Başqort yırzären alıuğa irek
birelgäs, alpauıttar za, zavodsılar
hımaq “hatıp alıp”, bına tigän yırzärzeñ
2 429 547 disätinähen qulğa eläktergän.
Şunan tış, 4 138 881 disätinä yır
qälğälärgä tartıp alınğan, isäphez
million disätinä monastırzar, çinovniktar,
sauzagärzär, krästiändär häm başqalar
qulında bulğan. Başqort yırzären basıp
alıuza mişärzär, tatarzar häm başqa
kilmeşäktär zur tırışlıq kürhätkän.
Başqort yauzarın bastırıuza aktiv
qatnaşqanı ösön başqort yıren yahaqhız
biläü hoquğı menän fayzalanıp, ular üz
beldege menän iñ yaqşı yırzärze qabat-qabat
haylap ultırğan, östäüyenä, haylağan
erzärenän ularzı qayhı ber zavodsılar
qısırıqlağanğa zarlanğan. Başqorttar
iñ möhim, hucalıq ösön iñ käräkle yırzären
yuğaltqan. Şul arqala bik auır ekonomik
hälgä qalğan.



Başqort
häle rus tarihsıları tarafınan Krästiändär
huğışı tip atalğan 1773-1775 yıldarzağı olo
yau aldınan şulay bulğan.



Yauzı
Yayıq kazaktarı kütärgän. Elekke
irektäreneñ ber az tarayıuınan riza
bulmağan kazaktar altışınsı yıldarzan
uq quzğıy başlağan, quzğıy torğas, 1772
yılda ısın bola qupqan. 1772 yılğı kazak
bolahı bastırılğan, yıtäkseläre yazalanğan.
Şul vaqiğalarzan huñ ber yıl üteügä,
kazaktarzıñ asıuı häm yarhıuı äle basılıp
bötmäs boron, Yayıq buyına qasqan Don
kazagı Yımelyan Pugaçev kilep sıqqan.
Ber nisä ışanıslı kazak aldında ul üzen
yabay halıqtı, bigeräk tä kazaktarzı,
yaqlağan ösön qatını Yıkaterina II-nän
yamanlıq kürgän “imperator Petr III” tip
tanıtqan.*
ul kazaktarzı üzenä hezmätkä saqırğan.
Yañınan qalqır ösön yıtäklär başlıq qına
kötöp torğan kazaktar “imperatorğa”
hezmät itergä riza bulğan.



1773
yıldıñ 17 sentyabr könö irtänsäk yıyılğan
kazaktar adında Pugaçevtıñ berense
manifesı uqılğan. Bıl manifesında ul
kazaktarğa “başınan tamağına hätlem
bötä Yayıq yılğahın, telägän tiklem yır,
sabınlıq, darı, qurğan häm rizıqlanır
igen” birergä väğäzä itkän. Şunan huñ
bäläkäy genä qorallı törköm XVIII bıuat
Rossiyahındağı iñ zur, iñ ähämiätle
vaqiğalarzıñ berehenä yul asqan. Pugaçev
otryadı bik tiz kübäyä barğan, ul üz
yulındağı qälğälärze ala-ala, oşo töbäkteñ
administrativ üzäge bulıp torğan
Irımburğa taban yünälgän.



Sentyabr
azağında Pugaçev “Petr III” isemenän
tirä-yaqtağı halıqtarğa, bötä izelgän
“mesken bändägä” yañı manifestar tarata
başlağan. Manifestarında ul här halıqqa
iñ mohtac nämähen väğäzä itkän, şunan
tış bötähenä lä yır, mäñgelek irek öläşkän.



Başqorttarğa
isemlängän täüge ukaz Pugaçevqa altı
keşelek başqort väkäläte kilgän saqta,
1773 yıldıñ 1 oktyabrendä, yazılğan. Bıl
keşelärze Pugaçevtıñ başqort mäsälähenä
qaraşın, başqorttarzıñ yauza qatnaşıu
mömkinlegen asıqlar ösön Nuğay
daruğahındağı iñ kürenekle starşinalarzıñ
berehe Kinyä Arıslanov yıbärgän bulğan.
Ukazdı yazğanda baştan uq Pugaçev yauında
yörögän Izerkäy häm başqort väkäläteneñ
başlığı, Kinyäneñ enehe, Qotlogilde
qatnaşqan. Şuğa kürä ukazda başqort
halqınıñ bötä bulğan iñ köslö teläge
ap-asıq sağılış tapqan.




töp urında bayağı uq yır häm irek väğäzähe
torğan ukaz menän tanışqas, Irımbur
qalahın qamauza totqan Pugaçev lagerına
8 oktyarbrzä 500 keşelek otryadı menän
Yamanharı starşina, ä irtägehenä şunday
uq otryad menän Kinyä starşina kilgän.
Bıl qorallı törkömdär baş kütäreüselär
ğäskärendäge täüge başqorttar bulmağan.
Irımbur hızığında hezmät itkän häm yaqın
volostarza yäşägän başqorttar Izerkäyzeñ
köslö ögötö arqahında uğa tiklem ük
yauğa quşılğan. Şuğa qaramastan, Kinyäneñ
kileüye häm aratabanğı eşmäkärlege
başqort halqınıñ Pugaçev yauına qarata
bulğan mönäsäbäten bildäläüzä häl itkes
urın alğan häm yauzıñ artabanğı barışında
zur täsir yahağan. Şuğa qäzär başqorttoñ
küpselege rus keşeläre menän, şul isäptän
ütkän yau vaqıttarında ayauhız yırtqıslıqtar
qılğan Yayıq kazaktarı menän, ber safqa
basıp köräşergä täüäkkälläy almay
torğan. Ämmä Kinyä qulda ukaz, yäğni
bötä yırze kire qaytarıu häm siklänmägän
irek bireü turahındağı yazma dokument
bulğanda, “imperator”ğa qan eskes rus
hökümäten yıñeüzä yarzam itergä häm şunıñ
menän Başqortostandı koloniallektän
qotqarırğa mömkin tip uylağan. Yauzıñ
şulay barıp bötörönä ul nıq ışanğan.



Pugaçev
lagerına kilgäs, Kinyä üz uyın tormoşqa
aşırır ösön bötä başqort halqın yauğa
quşılırğa bik nıq öndäy başlağan. Ul
Pugaçevtıñ manifesın tottorop, teyışle
käñäştär birep, Başqortostandıñ här
yağına ögötsölär yıbärgän, üz isemenän
yalqınlı hattar, öndämälär taratqan, bik
qızıu eş alıp barğan. Şunday eşmäkärlek
arqahında 20 oktyabrgä
ük Pugaçev yauına üz otryadtarı menän
egerme ös başqort starşinahı quşılğan.
Kinyä ögötsöläre şulay uq hökümätteñ
karatel ğäskärzären tulılınadırıu
ösön oyoştorğan başqort komandahı
esendä lä zur eş başqarğan.



Irımbur
gubernatorı I.A.Reynsdorp häm hatta
Ekaterina II
Pugaçev
yauın bastırıuğa başqorttar yarzam iter
tip ışanğan. Şunan sığıp, Reynsdorp 25
sentyabrzä 500 keşelek, ä 9 oktyabrzä 5000
keşelek başqort komandahı tözörgä
boyoroq birgän. Läkin Kinyäneñ ögötsöläre
menän osraşıp ölgörgän başqorttar
karatel komandahına barıuzan baş
tartqan, ular törköm-törköm bulıp
bildähez yaqqa olaqqan. 28 oktyabrgä rus
vlastarı kös-häl menän 2355 keşelek
komandahı yıyğan. Unıñ komandir yarzamsıhı
itep Nuğay daruğahınıñ baş straşinahı
Älebay Mırzağolov quyılğan, ul üze lä
tuplanış urını bulğan Stärletamaq
pristanenän sığır aldınan ğına Kinyänän
hat alğan. Şul komandala Şaytan-Közäy
volosınan üz otryadı menän kilgän Salauat
ta bulğan.



Kinyä
ebärgän keşelär başqort komandahında
ögöttö bik nıq kösäytkän. Ulırzıñ
tırışlığı arqahında başqort komandahı
qamalğan Irımburzı qotqarırğa kilgän
general V.A.Kar ğäskärenä quşılırğa
barmağan. 9 noyabrzä Pugaçev yıbärgän baş
kütäreüselär Kar ğäskären tar-mar itkän.
10 oktyabrzä başqort komandahınıñ Älebay
etäkselegendäge ber törkömö pugaçevsılarğa
quşılğan. 1200 keşenän torğan bıl törkömdä
Salauat otryadı la bulğan. Komandanıñ
qalğan ölöşön Pugaçev lagerına sotnik
Qasqın Hamarov alıp barğan. Älebay menän
Qasqın quşılğan mäldä Pugaçev ğäskärendäge
başqorttar hanı 5 meñdän lä käm bulmağan.
Huñğı ike komanda quşılğas, Pugaçev
ğäskäreneñ yartıhınan kübehen başqorttar
täşkil itkän.



Irımbur
yanınan kilgän başqort otryadtarınıñ
bötähen dä Pugaçev Kinyä qaramağına
ebärep torğan. Kinyä ularzan härbi
berämektär tözögän, yauza hınağan, iñ
hälätlelären haylap mahsus äzerlek
ütkärgän, şunan huñ Pugaçevqa kiltergän.
Pugaçev ularğa härbi isem birep,
Başqortostandıñ alıs töbäktärenä yañı
yau usaqtarı toqandırırğa yıbärgän. Şul
uq habaqtı Salauat ta ütkän.



Salauat
is kitkes talantlı, bötä yaqlap unğan
eget bulğan. Ul ğäzättän tış hälätle
keşe bulıp bik irtä ölgörgän. Halıq
telendä Salauattı un dürt yäşendä batır
bulğan, tizär. Ä batır isemen alıu ul
zamanda anhat bulmağan, ildä batırzar
berämläp kenä hanalğan. Batır isemeneñ
buşqa birelmägänen Salauat ut keüyek
yanıp ütkän qısqa ğümere menän isbat
itkän. Un altı yäşe lä tulmas elek rus
vlastarınıñ yamanlıqtarına qarşı aktiv
köräşkän ösön unı, ä başqa ber olo keşene
tügel, Yulay menän bergä bığaulap taş
qapsıqqa ultırtqandar. Yulay härbi
pohodqa alınğanda, başqa beräü tügel,
un yıte yäşlek Salauat volosta starşina
bulıp qına tügel, säsän bulıp ta tanılıp
ölgörgän. Ul bik belemle bulğan, ğäräp
telen, şäreq äzäbiäten, üz halqınıñ
tarihın yaqşı belgän häm tarihsılarzıñ
fekerensä, rus telendä lä höyläşkän.



Salauat
Irımbur yanında 14 noyabr köndö sığış
yahağan qala garnizonı menän huğışqanda
täü başlap batırlıq kürhätkän. Baş
kütäreüselär lagerında ütkärgän ös
azna esendä ul här şturm huğışında aktiv
qatnaşqan. Pugaçev Salauattıñ qurqıu
belmäs batır, osta oyoştorousı ikänen
belep alğan, şuğa kürä polkovnik däräcähe
birep, un tuğız yäşlek yıgette Seber
daruğahına yañı otryadtar yıyırğa yıbärgän.



1773
yıldıñ közöndä halıq yauı bötä Başqortostandı
solğap alğan. Ul yauğa Başqortostanda
yäşägän bötä halıq väkildäre quşılğan.
Läkin başqorttan başqa halıqtar ber zä
totoş qatnaşmağan. Yauzı başlağan
kazaktarzıñ bötä straşina häm bay ölöşö
täüzän ük hökümät ğäskärzäre yağında
torop, baş kütäreüselär menän köräş
alıp barğan. Yabay kazaktarzıñ da yartıhınan
kübehe hökümät yaqlı bulğan. 64 zavodtıñ
57 888 keşehenän barlığı altı meñ keşe
yauza qatnaşqan. Ular arahında ostalar
häm daimi zavod eşseläre bulmağan.
Qalğan 65 Ural zavodı halıq häräkätenän
sittä torğan. Ulay ğına tügel, 28 zavod
halıq yauına qarşı aktiv köräş alıp
barğan. Ular hökümätteñ karatel
otryadtarın keşe menän tämin itkän,
äsirzärze ayauhız yazalağan, başqort
auıldarın talağan.*
Qala halqı yauza qatnaşmau ğına tügel,
qala garnizondarı menän ber safqa basıp,
üz qalaların acarlanıp haqlağan. Kilmeşäk
halıqtan yabay qatlamdarzıñ yartıhınan
äze yauğa quşılğan, ular arahında bayzar
bötönläy tiyerlek bulmağan. Bayzar üz
mölkättären konfiskatsiyanan haqlar ösön
genä baş kütäreüselär safına basqan.
Mişär straşinaları häm hezmätse tatarzar,
beräm-häräm keşelären isäpkä almağanda,
şulay uq rus vlastarına toğro bulıp
qalğan. I.I. Mihelson 1774 yıldıñ martında,
Öfö provintsiyahınıñ mişär starşinaları
“baştan uq bötähe lä tiyerlek yaqşı
mönäsäbät haqlay”, tip dörös yazğan. Ul
starşinalar üzzäre karatel otryadtar
tözöp, baş kütäreüselärgä qarşı huğışqan,
şular arahınan iñ aktiv häm qanhızzarı
Mindey Tupeyiv menän Möqsin Äbdesälämov
otryadtarı bulğan.



Başqorttan
başqa halıqtan 1773-1775 yıldarzağı yauza
iñ küp häm iñ nıq qatnaşqan keşelär
rustıñ krepostlı krästiändäre bulğan.
Ular krepostlı qoroloşon, yäğni şul
zamandağı rus yämğiäteneñ iñ äşäke
sotsial ğäzelhezlegen, bötöröü ösön
köräşkän. Üzeneñ ikense häm ösönsö
osoronda bıl yau bigeräk tä asıq tös
alğan. Şuğa kürä unı Krästiändär huğışı
tigän rus tarihsıları ber ni tiklem
haqlı, läkin rus halqı ösön genä ul şulay
bulğan.



Başqortostandağı
halıqtarzan qatnaşqan keşelär hanı,
häräkät masştabı, döyöm köräştä totqan
urını buyınsa berense isäptä başqorttar
torğan. Başqorttar oktyabr urtalarınan
kümäkläp kütärelä başlağan häm dekabrzä
ük Pugaçevtıñ üz ğäskärendäge 12-15 meñ
başqorttan başqa, Başqortostandıñ törlö
yağında bik küp başqort otryadı huğışqan.
Şul uq vaqıtta, başqa halıqtarzan
ayırmalı räüyeştä, bötä yabay başqort
qına tügel, yuğarğı qatlam väkildäre lä
totoş tiyerlek yauğa qalqqan. Öfö
provintsiyahında yauzıñ täüge osoronda
etmeş yıte başqort starşinahı qatnaşqan.
Tuğız starşina ğına sittä torğan.
Qatnaşqan starşinalar nisbäte Irımbur,
Isät provintsiyalarında, Köngör öyäzendä
häm başqort yäşägän bötä yırzä lä şunday
uq bulğan. Rus tarihsıları başqort
feodaldarınıñ yauza aktiv qatnaşqanın
kürhätep, tağı bını yä yabay halıqtıñ
basımı, yä üzzäreneñ tar feodal maqsatı
menän añlatmaq bulalar. Başqort
feodaldarı, tarihsılar äytkänsä “yabay
halıq basımı astında” qatnaşırğa mäcbür
bulmağan, ä irek häm boyondoroqhozloq
ösön tınğıhız auır köräşkä üzzäre
halıqtı äyzäp alıp barğan. Yauza qatnaşqan
starşinalar tügel, ä kirehensä, alpauıt
östönlöktäre alır ösön karateldärgä
yarzam itep, üz halqın hatıp, yauzan sittä
qalğan ber bäläkäy törköm genä tar
feodal maqsattı alğa quyğan. Şulay
feodaldarzıñ berehe Qoloy Baltasov rus
vlastarına et keüyek hezmät iteüye menän
halıq hatlığı bulıp zur yamanat alğan.



Oktyabrzeñ
ikense yartıhında häm noyabrzä Başqortostanda
ber nisä yau üzäge barlıqqa kilgän.



1773
yıldıñ 19 noyabr tönöndä Qasqın hamarov
menän Qaranay Moratovtıñ berläşkän
otryadı höcüm itep Stärletamaqtı alğan,
24 noyabrzä Öfönö qamağan. Ularğa I.Gubanov
etäkselegendäge rus otryadı quşılğan.
12 dekabrzä ularğa Pugaçev tarafınan
Öfö tirähendäge huğışqa döyöm yıtäkselek
buldırıu ösön yıbärelgän I.N.Zarubin
kilgän. Şulay itep halıq yauınıñ Çesnokovka
üzäge ğämälgä kilgän (baş kütäreüselärzeñ
ştabı Öfö yanındağı Çesnokovka auılında
torğan).



1773
yıldıñ
oktyabrendä starşina Turay Işğälin Qazan
daruğahı başqorttarınan zur otryad
oyoştorğan. Noyabr azağında Öfö yanınan
kilgän Qaranay Moratov bındağı otryadtarzıñ
bötähen dä üz yıtäkselegenä alıp
berläştergän.



1773
yıldıñ
noyabr-dekabr ayzarında Yusa menän
Köngör tirähendä Batırqay Itkinindıñ
döyöm yıtäkselegendäge başqort otryadtarı
häräkät itkän. Dekabr urtalarında ular
Yusanı alğan häm Köngörzö qamağan.



1773
yıldıñ noyabrendä Seber daruğahınıñ
başqort otryadtarı Esem, Qatautamaq,
Yürüzän, Arhangel zavodtarın huğışıp
alğan. Dekabr başında ular Hatqı häm
Zlatoust zavodtarı yanına kilgän. Seber
daruğahındağı baş kütäreüselärzeñ
häräkäten berläşterep oyoştorouza
Salauattıñ atahı Yulay töp urındı totqan.
Şul uq vaqıtta Yulay Öfö yanındağı
huğıştarza la qatnaşqan.



1773
yıldıñ oktyabr azağında Isät provintsiyahında
bik küp bvşqort otryadı tözölgän. Ul
otryadtarzıñ başında Bazarğol Yunayiv,
Yulaman Quşayiv, Harı Abdullin h.b. yıtäkselär
torğan. Döyöm yıtäkselekte Bazarğol
başqarğan. Noyabrzä ular provintsiyanıñ
härbi-administrativ üzäge bulğan Siläbe
qalahın qamağan. 1774 yıldıñ
ğinuar başında Zarubin baş yıtäkse itep
bında I.N.Gryaznovtı yıbärgän. Fevraldä
baş kütäreüselär Siläbene alğan.



1773
yıldıñ dekabr azağında I.N.Beloborodov
etäkselegendä halıq yauınıñ Yıkaterinburg
üzäge barlıqqa kilgän. Beloborodov
rus-başqort otryadtarın berläştergän.
Şunan başqa unda üz aldınan häräkät
itkän başqort otryadtarı küp bulğan.



1773
yıldıñ dekabrendä Irımbur yanınan qaytqan
Salauat otryadtar oyoştora başlağan.
Tönyaq-könsığış Başqortostanda otryadtar
tözöü Salauattı ere yıtäkselär safına
bastırğan täüge eş bulğan. Dekabr
azağında Salauat üzeneñ otryadı menän
Köngörgä taban yünälgän. Yul ıñğayında
ul Krasnoufimskizı alğan häm 1774 yıldıñ
15 ğinuarında
Batırqay qamap totqan Köngör yanına
kilgän. 19 dekabrzä Zarubin tarafınan
Köngör tirähendäge huğışqa döyöm yıtäkse
itep yıbärgän I.S.Kuznetsov kilgän. Ämmä
unıñ kileüye menän Salauattıñ bıl role
kämemägän. Köngörzö alır ösön 23 häm 24
ğinuarza yahağan höcüm baş kütäreüselärgä
uñış birmägän. Kuznetsov barlığı biş kön
yöröp, kire kitkän häm bütän unda
kürenmägän. Qatı yaralanğan Salauat
daualanıu häm yañı huğış häräkättäre
äzerläü ösön qaytıp kitkän.



Kürhätelgän
yau üzäktäreneñ bötähendä lä ğäskär hanı
häm başqarğan eşe yağınan ğına tügel,
häräkät initsiativahı yağınan da bötä
östönlök başqortta bulğan. Şuğa
qaramastan, Pugaçev menän Zarubin här
üzäktä döyöm yıtäkselekte rus keşeläre
qulında tuplarğa tırışqan. Bıl, berzän,
başqorttarzıñ irken sikläü häm rustarzıñ
aldınğınlığın haqlau ösön bulha,
ikensenän, milli doşmanlıq arqahında
tarqalırğa torğan törlö otryadtı
berläştereü ösön eşlängän. Läkin, ni
hätle tırışha la, tarihsılarzıñ bik haq
qına äyteüyensä, “Pugaçev milli doşmanlıqtı
totoş bötörä almağan”.59



Sovet
politikahı 1773-1775 yıldarzağı yauza törlö
millät qatnaşqanlığın halıqtar arahındağı
küptänge duslıqtı kürhätkän zur misal
itep, üzzäreneñ böyök däülätselek
mänfäğätendäge milli politikahın
propagandalau ösön fayzalanırğa tırışa.
Ä ğämäldä unda duslıq bulmağan häm
bulırğa la teyış bulmağan. Ni ösön
tigändä, Pugaçevtıñ “irek häm yır”
haqındağı väğäzähen Başqortostandağı
här milli törköm üzensä añlağan häm
bötä kilmeşäk – rus, tatar, sıuaş h.b.
bıl väğäzäne başqort yırzären biläügä
tulı irek bula tip faraz itkän. Ular
Başqortostandan kitergä uylamağan häm
här berehe, här sotsial qatlamı başqort
isäbenä, başqortto qısırıqlau isäbenä
“irek häm yır” alıp bayırğa hıyallanğan.
Zavod eşseläre lä başqort yırendäge
zavodtarzı yımereügä qarşı bulğan, ul
ğına tügel, hatta ular şul zavodtarğa
tağı küberäk başqort yıren östäp alırğa
ıntılğan. Bötä bıl nämä başqort halqınıñ
teläk-maqsatına häm mänfäğätenä qırqa
qarşı kilgän, şuğa kürä ul başqorttoñ
“iregenä häm yırenä” qul huzıusılarzı
doşman kürmäy buldıra almağan. Aralağı
doşmanlıq başqorttar menän bütän baş
kütäreüselärze, iñ elek rustarzı, qatı
bäreleştärgä kiltergän häm şul bäreleştär
halıq yauınıñ azağına tiklem tuqtamağan.
Pugaçev väğäzä itkän “irek häm yırgä”
üz mäğänähen, üz estälegen halıp,
başqorttar bıl yauza, elekke keüyek ük,
kolonizatorzarzıñ häm kilmeşäktärzeñ
här törlöhön Başqortostandan qıuıp,
boronğo üz yırzärendä ısın irek alıu, üz
allı başqort däüläten qabattan tergezeü
maqsatın quyğan. Ularzıñ üzzäreneñ
zakonlı “irege häm yıre” ösön köräşkän,
sit halıqtarzıñ ber nämähenä lä qul
huzmağan. Töp köräş maqsatın başqort
halqınıñ yulbaşsıları – Kinyä, Salauat
häm başqalar za şulay añlağan, bıl
täñgäldä ular üz halqı menän teläktäş
bulğan. Üzzäreneñ beleme, aqıl yuğarılığınan
ular, bälki, halıqtıñ bötä faciğähen
asığıraq kürgänder, şunıñ ösön milli
azatlıq köräşeneñ iñ aldağı olo bayrağın
qulğa alıu burısın östärenä yökmägänder.
Şul uq vaqıtta ular ğämäldäge häldän
sığıp, irekkä ölgäşer ösön täüge mäldä
baş kütärgän başqa halıqtar menän ber
safta köräşergä käräk ikänen, başqa yul
yuq ikänen belgän. Pugaçevsılar menän
bergä köräşeüze huplap, Pugaçevqa bötä
yaqlap yarzam kürhätkän häldä lä, Kinyä
menän Salauat üzzäreneñ milli pozitsiyahında
nıq torğan. Bını, mäsälän, Salauattıñ
han yağınan rus otryadtarına qarağanda
ös tapqırğa artığıraq bulğan milli
otryadtarzı Köngörgä kilgän Kuznetsovqa
birmägänenän, unı ber däräcägä tübän
quyğanınan da kürergä mömkin. Rus baş
kütäreüseläreneñ ğäskäre menän bäyläneş
totop, qayhı berzä ular menän berlektä
härbi operatsiyalar başqarha la, Salauat
här vaqıt üz aldına eş itkän, iñ elek üz
maqsatın küz uñında totqan. Pugaçev
ştabındağı Kinyä lä başqort eştären
üze alıp barğan häm baş ğäskärgä ingän
başqort otryadtarı iñ elek uğa buyhonğan.
Yau barışında başqorttarzıñ pozitsiyahı
haman kösäyä barğan häm yauzıñ ikense
osoronda ularzıñ kösö şunday kimälgä
etkän, hatta Pugaçev üze başqort täsire
astında qalğan häm ul başqort maqsatın
boyomğa aşırıu qoralına äylängän.



Hökümätteñ
täüge mäldä küzgä kürenerlek uñışqa
ireşä almağan karatel ğäskärzäre 1774
yıldıñ qışı häm yazında halıq yauınıñ ere
üzäktärenä taban köslö höcüm başlanğan.



1774
yıldıñ ğinuar-fevalendä Siläbe yağında
bik küp köslö huğıştar bulğan. Qala
quldan qulğa küsep torğan. Karateldär
ayauhız yırtqıslaqtar qılğan. Mäsälän,
13 ğinuarza general Dekolong äsirgä
alınğan 180 keşene ber yulı astırğan. 10
apreldän huñ karateldär Siläbelä tamam
nığınıp alğan.



1774
yıldıñ fevral-martında sekund-mayor
D.O.Gagarin yıtäkselegendä berläşkän
hökümät komandahı baş kütäreüselär
menän Krasnoufimsk tirähendä qatı huğış
alıp barğan. Bıl huğıştarza yarahı asıq
uñalıp kilgän Salauat ta qatnaşqan. 17
martta qoral kösö küpkä artıq bulıu
arqahında karateldär Salauattı yıñgän,
läkin qıyrata almağan. Salauat
Başqortostandıñ tau aralarına kitkän.



1774
yıldıñ mart azağı menän aprel başında
Beloborodov katastrofik häldä torop
qalğan. Ğäskären totoş tigändäy yuğaltıp,
ul yañınan kös yıyıu ösön Hatqı zavodı
yanına sigengän.



1774
yıldıñ 24 martında podpolkovnik
I.I.Mehelsondıñ zur ğäskäri berämäge
qatı huğışta baş kütäreüselärzeñ Öfönö
qamap totqan ğäskären qıyratqan. Baş
kütäreüselärzeñ töp ölöşön uq-hazaq
häm höñgö menän genä qorallanğan
başqorttar täşkil itkän. Ular is kitkes
nıq alışqan, huğış töngö ikenän başlap
ikense köndö säğät higezgä tiklem
barğan.



Pugaçevtıñ
Baş ğäskäre lä bik nıq yıñelgän. 1774 yıldıñ
22 martında kenäz P.M.Golitsındıñ karatel
ğäskäre Tatişyiv qälğähe yanında Pugaçevtıñ
zur otryadın tar-mar itkän (3000 keşe ülgän).
Şul häldän huñ Pugaçev ergähendä bulğan
Kinyä Baş ğäskärze tulılandırıu ösön
ber azna esendä tağı 2000 başqortto yıyıp
kiltergän. 1-2 apreldä Haqmar qalahı
ergähendä yänä huğış bulğan. Bıl yulı la
Pugaçev qıyratığan (4000 keşe ülgän). Şunan
ul 500 keşenän dä artmağan otryadı menän,
Kinyäneñ käñäşe buyınsa, Başqortostandıñ
eske yaqtarına kitkän. Kinyä uğa 10 kön
esendä başqorttarzan yañı ğäskär yıyıp
birergä väğäzä itkän.



Baş
kütäreüselärzeñ bötä yırzä yıñeleüye häm
Baş ğäskärzeñ qıyratılıuı yauza qatnaşqan
keşelär arahına bik tiz üzgäreş indergän.
Täüge osorza nindäyzer yıñellek alır
ösön yauğa quşılıp kitkän törlö sotsial
häm milli törköm küpläp-küpläp sitkä
tarala başlağan. Bäläkäy maqsat ösön
ular yän birergä telämägän.



Yayıq
ğäskäreneñ elekke hoquq häm yolaların
qaytarır ösön yau kütärgän kazaktar
köräş safınan sıqqan. May başında Pugaçev
ğäskärendä ularzan barlığı 300-400 keşe
genä qalğan. Yıtmähä, 15 apreldä
Yayıq qalahı yanında bulğan huğıştan huñ
kazaktar üzzäre qotolor ösön yıte otryad
başlığın vlastarğa totop birgän. Tabın
qälğäheneñ kazaktarı Zarubindı karateldär
qulına tapşırğan. Pugaçevtıñ üzen dä
ahır siktä kazaktar hatqan.



Halımdıñ
zurlığına ğına zarlanğan rus däülät
krästiändäre häm eş şarttarı menän
yöklämälärzeñ auırlığına ränyıgän
terkäüle krästiändär şulay uq köräştän
baş tartqan. Terkäüle krästiändär ösön
üz zavodtarın haqlau möhimeräk bulğan,
şuğa kürä ular hökümät ğäskärzäre yağına
sıqqan.



Tatar
häm bütän kilmeşäk halıqtarğa rus
alpauıttarı häm zavodsılarınıñ bılar
biläp alğan başqort yırzärenän qısırıqlauı
yauza qatanaşır ösön säbäp bulğan. Üz
talaptarınıñ tormoşqa aşmasın añlap
häm yauza başqorttarzıñ yıñep quyıuınan
qurqıp, ular za karatel otryadtarına
quşılıp kitkän.



Kürähetelgän
törkömdärzeñ bik äz genä ölöşö, bälki,
baş kütäreüselär yağında qalğan da
bulğandır, läkin bıl ölöş yauğa tös birä
almağan. Yauğa tös birgän halıq, ber
yaqtan, krepostlıq tärtiben bötöröü ösön
köräşkän krepostlı rus krästiändäre,
ikense yaqtan, milli azatlıq ösön köräşkän
başqorttar bulğan.



Başqorttar
huñğı sikkä tiklem ğäzel köräşkä toğro
bulıp qalğan. Täüge osorzan huñ yıgerme
ete başqort starşinahı ğına yauzan
sitläşkän. Qalğan starşinalar häm bötä
yabay halıq köräşte tağı la nığıraq
kösäytkän häm izge maqsatqa ireşer ösön
ülemdän dä qurqmağan. Mihelson qurqıuzı
la, qaqşauzı la belmägän başqorttarğa
aptırap, ber genä “tel” dä ala almauı,
bereheneñ dä tereläy birelmäüye turahında
yazğan, “bik hiräk tereläy totola,
totolğandarı la kesähenän bäke alıp,
totqan keşelärze sänsä”, tigän. Zur
huğıştarza başqorttar meñärläp ülgän,
ämmä ülgändäre urınına meñärlägän yañı
keşe kilgän häm barıhı la yän ayamay is
kitkes batır huğışqan. Halıqtıñ zalimdarzı
doşman küreüye häm irekkä sarsauı şul
hätle köslö bulğan.



Haqmar
qalahı yanında yıñelgändän huñ Pugaçevtıñ
bäläkäy genä otryadın Kinyä başlap alıp
kitkän häm dürt kön esendä ul başqorttarzan
ber nisä meñ keşelek ğäskär yıyğan. 2
mayza Beloret zavodınan sıqqan sakta
Pugaçevtıñ ğäskärendä biş meñ keşe
bulğan, 5 mayza Magnitlı qälğähenä
etkändä – higez meñ, mayza Troitsk
qälğähenä kilgändä un-un ike meñ keşelek
ğäskär yıyılğan. Bıl ğäskärzeñ zur
küpselege başqorttarzan torğan. Şunıñ
ösön dä general Dekolong “yauızdıñ
hıbaylı kösö östönlök totqanğa”
zarlanğan. Şulay itep, baştan uq baş
kütäreüselär safına iñ yaqşı yaugirzären
ebärgän başqort halqı Pugaçev ğäskären
tergezep, yauızdıñ iñ töp başqarğıs
kösönä äylängän.



21
mayza Troitsk qälğähe yanına Dekolong
ğäskärzäre menän huğışıp, Pugaçev tağı
bik qatı yıñelgän (4000 keşe ülgän). 22 mayza
Pugaçev ğäskäreneñ qaldığı polkovnik
Mihelson komandahı tarafınan qıyratılğan.
Läkin 2 iyundä Siläbenän utız biş saqrım
erzä ös meñ keşelek ğäskär menän Salauat
Pugaçevqa kilep quşılğan häm başqorttar
yänä unı häläkättän qotqarğan.



1774
yıldıñ aprel-mayında Başqortostandıñ
törlö yırendä Qasqın Hamarov, Qaranay
Moratov häm başqa başqort yıtäkseläreneñ
zur otryadtarı huğış alıp barğan. Salauat
Seber daruğahınıñ urta tirähendä häräkät
itkän bıl otryad qalalarzıñ bötähenä lä
qurqıu halıp torğan. Şuğa kürä Mihelson
24 apreldä Öfönän Pugaçevqa qarşı
sıqqanda, iñ elek unıñ barahı yulında
huğış alıp barğan Salauat otryadın
qıyratırğa uylağan. Karateldärzeñ
häräkäten küzätep torğan Salauat
Mihelsondı yaqşı äzerlänep qarşılağan
häm 7 mayza unıñ menän berense tapqır
bäreleşkän. Irtägehenä Esem zavodı
ergähendä ikense märtäbä huğış bulğan.
Mihelson tağı la başqort yaugirzäreneñ
batırlığı häm nıqlığına şaq qatıp: “min
yauızdarzıñ külgä töşöp kitkän ikäühen
saq tereläy aldım; ul vähşizär totolğandan
ülgän artıq, tip qısqırıştı”, - tip
yazğan. Bıl huğışta ös yöz başqort ülgän.



Şul
bäreleştän huñ Mihelson ällä nisä kön
buyı Salauattı ezärläp yörögän. Ular
arahında ber nisä tapqır huğış bulğan,
läkin Mihelson Salauattı qıyrata
almağan. 23 mayza Salauat Mihelsondıñ
ğäskären yal ittereü häm tämin ittereü
ösön fayzalanğan Esem zavodın yandırğan.
31 mayza ğäskäreneñ ber ölöşö menän
Salauat tağı Mihelsonğa höcüm itkän.



2
iyundä, yuğarıla äytelgänsä, Salauat
Pugaçevqa quşılğan. Ularzıñ berläşkän
ğäskärendä ös meñ başqort häm ös yöz
samahı rus bulğan. Şul kös menän 3 iyundä
ular Mihelson ğäskärenä höcüm itkän,
5 iyundä höcümde tağı qabatlanğan. Alauat
tarafınan tetkelängän Mihelson üz
burısın ütämägän köyö kire sigergä,
Öfögä qaytırğa mäcbür bulğan.



Yauzıñ
ikense osoronda zavod keşeläre totoş
tiyerlek hökümät yağına sığıp, zavodtar
karateldärgä teräk urını, ğäskärze bötä
käräk-yaraq häm keşe kösö menän tämin
iteü sığanağı bulıp hezmät itä başlağas,
Pugaçev ştabı zavodtarzı qıyratırğa,
keşelären Başqortostandan sitkä, Köngör
öyäzenä küserergä boyroq birgän. Läkin
bıl boyoroqtoñ säbäbe zavod keşeläreneñ
hıyanatınan ğına tügel, ä bötä köräştä
berzän-ber teräkkä äylängän başqorttar
talabı menän Pugaçevtıñ isäpläşergä
mäcbür bulıuınan kilgän. Başqort yırzären
basıp alğan zavodtarzı yuq iteü, keşelären
sitkä qıuıu başqort halqınıñ iñ izge
mänfäğätenä yauap birgän. Şul mänfäğätte
ütär ösön 2 mayza
Pugaçev Beloret zavodın yandırırğa
quşqan, şunan huñ Zlatoust, Hatqı
zavodtarın, Sıbarkül qälğähen, Kundravin
auılın yandırtqan. Başqorttar Pugaçev
boyoroğon ütärgä totonğan. Hözömtälä
Uraldağı 57 zavod
zıyan kürgän, şularzıñ 26-hı
kölgä qaldırılğan.



5
iyundä
Mihelson menän azaqqı tapqır huğışqandan
huñ, baş kütäreüselär polkovnigı Martın
Andreyivtıñ äyteüyensä, Pugaçev “başqort
arahınan, zavodtar aşa barğan, unıñ iñ
yaqşı teräge häm ışanısı başqorttarza
bulğan, başqorttar uğa här vaqıt toğroloq
haqlanğan, (zavod-qälğälärze) qıyratqanda
yarzam itkän, äsirgä töşkän häm töşmägän
rus keşelären kiltergän”. P.L.Yudin
yazıuınsa: “Pugaçevtıñ şunday “aybarlı”
yarzamsıhı (Salauat) bulmaha, ul Mihelson
häm Dekolongtan ber nisä tapqır yıñelgändän
huñ Başqortostanda ozaq qalıp, yañınan
fetnäle keşelär yalpıhınan ğäskär
tuplarğa ölgörmäs, şular menän artaban
Qazanğa taban bara almas ine”.60
Yauap alğanda Pugaçev üze äyteüyensä,
Yusağa barğan yulda ul “ul meñ tirähe
başqort häm ber nisä zavod krästiäne”
yıyğan.



14
iyundä Pugaçev ğäskäreneñ alğasqıhı
bulıp Salauat Yusağa kilgän häm unı
qamauğa alğan. Unıñ artınsa üz otryadı
menän Beloborodov kilep yıtkän. Yusa nıq
qarşılıq kürhätkän. 18 iyundä Pugaçevtıñ
töp köstäre kilgän. Yusanı şturmlau
başlanğan. Özlökhöz höcüm ös köngä
huzılğan. Qoymanan yamğır bulıp taş
atılıuına, büränälär tägärläüyenä, ese
ısmala qoyolouına qaramay, baş kütäreüselär
tulqın-tulqın bulıp qälğägä yabırılğan.
Başqorttarzıñ kübehe qoros qalqandarı
bulmau säbäple (sönki ularzıñ timerlektäre
bötörölgän) “utız yäki yıgerme ike qatlı
itep, arahına köl halıp tekkän kinder
qalqan” menän huğışqan 21 iyundä yän
ayamas qatı höcümdär menän Yusanı alğandar.
Irtägähenä Pugaçev Sulman aşa sığıp,
Qazanğa taban yul totqan. Pugaçev ğäskäre
menän könbayışqa taban yünälgän başqort
otryadtarı 12 iyuldä Qazandı alıuza
qatnaşqan, şunan huñ Başqortostanğa
kire äylänep qaytqan. Kinyä Pugaçev
menän torop qalğan. Ul rus hökümäteneñ
qolarına nıq ışanğan, şuğa kürä hökümät
qolağas ta haman Pugaçev politikahına
täsir itergä, başqort halqınıñ uğa
kürhätkän yaqşılığına tayanıp, ukazdar,
manifestar menän nığıtılğan “irek häm
er” haqındağı väğäzälären ütätergä,
Başqortostandı kolonial boyondoroqtan
qotqarırğa niät totqan.



Qayhı
ber başqort otryadtarı Yusa ergähendä ük
Pugaçevtan ayırılıp qalğan. Ayağı
yaralanğan Salauat ta Pugaçev menän
kitmägän. Yarahı uñalıp bötkänen dä
kötmäy, Salauat urında qalğan häm
Qazandan qaytqan başqort otryadtarın
tuplap alğan da, Köngör öyäzendä qabattan
huğış başlağan. Salauat ğäskäre şul
yaqtağı zavodtarğa, Köngör qalahına
höcüm itep, rus administratsiyahınıñ
qoton alıp torğan.



Här
daimi urındağı höcüm häm huğıştarzı
oyoştorop, şul huğıştarzı üze alıp barıu
menän bergä, Salauat 1774 yıldıñ ğinuarınan
başlap Başqortosndıñ tönyaq häm
tönyaq-könsığışındağı bötä häräkättä
etäkselek itkän, şul regiondağı här
otryad Salauat ğäskäreneñ ber berämege
bulğan. Salauattıñ yauı haqındağı urını
haqında rustıñ ğäskäri başlıqtarı yaqşı
belgän. Şuğa kürä Pugaçevtıñ Salauattı
Başqortostanda qaldırğanın işetkäs,
ular bik qurqışqan häm Öfönö haqlarğa
bik aşığıs sara kürä başlağan. Bınıñ
ösön urındağı bötä ğäskärze tuplauzan
tış ular Irımburzan kenäz P.M.Golitsın
korpusın Öfögä küsergän. Bıl sara vaqıtlı
bulıp sıqqan. Sönki 1774 yıldıñ iyulendä
Köngör öyäzenän Üzäk Başqortostanğa
qaytıp, Salauat bötä başqort yauına
etäkselek iteü eşen üz qulına alğan häm
iñ elek Öfögä taban höcüm oyoştorğan.
Öfönö alıu 1774 yıldıñ iyulendä başqorttarzıñ
töp maqsatına äylängän. Tanılğan başqort
etäkseläreneñ ğäskärzäre här yaqtan
qalağa yaqınlaşa başlanğan. Läkin uğa
tiklem rus başlıqtarı Öfö tirähenä ere
regulyar ğäskärzär tuplap ölgörgän.
Başqorttar kire sigergä mäcbür bulğan.
Şuğa qaramastan, oktyabr ayına qäzär
ular qalağa qurqınıs halıp torğan.



Öfönö
alırğa tigän uyzarı boyomğa aşmaha la,
başqorttar köräşte yomşartmağan. Salauat
baş kütäreüselär häräkät itkän bötä yır
menän bäyläneş totqan, käräk bulğanda
täcribäle başqorttar yıtäkselegendäge
otryadtarzı yarzamğa yıbärgän, köräş
yalqının här vaqıt teyışle kimäldä
totqan. Rus vlastarı unı “başqort halqın
bolartıusılarzıñ iñ zurı” tip hanağan,
unıñ iseme “bötä yırzä işetelgän”.



Bötä
Başqortostanda yau bik kösäyıp kitkän.
Isät provintsiyahında başqort otryadtarı
Bazarğol, Yulaman yıtäkselegendä huğışqan,
urındağı rus komandaları ber ni qıla
almağan. Nuğay daruğahında Qasqın,
Qaranay, Hanbulat otryadtarı karateldärgä
qatı qarşılıq kürhätkän. Yusa daruğahında
Batırqay menän Ilseğol bik uñışlı köräş
alıp barğan. Seber daruğahında Esem,
Qatau-Ivan häm başqa zavodtar ultırğan
er huğış qırına äylängän, unda Yulay
otryadtarı eş itkän. Şunan tış başqa
erzärzä ere yäki vağıraq yıtäkselärzeñ
otryadtarı qurqıu belmäy batır alışqan.
Salauat üze tönyaq häm tönyaq-könsığış
Başqortostandı totoş ayqap yörögän häm
“tıyıp alğıhız yarhıp” huğışqan. Unıñ
härbi ostalığına hatta täcribäle regulyar
ğäskär komandirzarı ğäcäplängän.



Başqort
yauı bıl osorza turanan-tura rusqa qarşı
yünältelgän. Rus häm başqa kilmeşäk
halıq väkildäre menän bergä häräkät
iteü vaqıtı ütkän. Pugaçev Başqortostandan
kitkäs, elekke pugaçevsılar totoş yauzı
taşlağas, başqorttar ösön ber genä
maqsat – milli azatlıq ösön köräşeü
maqsatı ğına qalğan. Bıl maqsatqa ölgäşeü
yulında iñ yaman doşman bulıp rustar
arqırı torğan.



Başqort
yauınıñ kösäyıüye rus hökümäteneñ
Başqortostanğa bik küp östämä karatel
otryad kilteregä mäcbür itkän. 1774 yıldıñ
avgust-sentyabr ayzarında Başqortstan
karateldär menän nışıp tultırılğan.
Yu.F.Freyman, I.A.Dekolong, P.D.Mansurov
generaldarzıñ, P.M.Golitsın kenäzdeñ
regulyar ğäskärzäre, qala garnizondarı,
qalalarzıñ, zavodtarzıñ, mişär
starşinalarınıñ, dürt hatlıq başqort
starşinahınıñ karatel otryadtarı
Başqortostandı boğal hımaq bıuıp, et
keüyek talağan. Karatel ğäskärzärgä
şulay uq aşığıs soloh tözöp tuqtatılğan
rus-török huğışınan A.V.Suvorov generaldıñ
regulyar armiyahı kilep östälgän. Küräheñ,
Suvorovtıñ härbi talantın häm unıñ olo
yauzarza hınalğan ğäskäreneñ härbi
qeüäten qullanmayınsa, başqorttarzı
eñep, qanğa batırıu mömkin bulmağandır.*
bıl nämä üze ük başqort yauınıñ ni kimäldä
köslö bulğanın kürhätep tora.



Doşmandıñ
han häm qoral yağınan küp tapqırğa köslö
bulıuına qaramastan, başqorttar is
kitkes batır häm qatı huğışqan. Oktyabr
urtalarında ğına qayhı ber starşinalar
baş hala başlağan. Şunıñ menän bergä
ular: “Bezgä Petr Fedoroviç (yäğni
Pugaçev) telägänen alğansa, tuqtap,
tüzep tororğa käräk”, - tip höyläşkän.
Timäk, ular yazmışqa buyhonmağan, Pugaçev
batşa bulğas, başqorttarğa irek birer
tip ışanğan. Pugaçevtıñ bıl vaqıtta, 15
sentyabrzä, kazaktar tarfınan rus
vlastarına totop birelgänen, küräheñ,
ular belmägän. Şunday ayırım starşinalarzan
başqa, totoş qalğan başqort halqı
tınğıhız köräşte dauam itkän.



Rus
administratsiyahı başqorttarzı baş
halırğa ögötläp hattar yıbärgän. Karatel
ğäskärzäreneñ baş komaduyuşiyı
general-anşef P.I.Panin, yauzı dauam itkän
häldä “irzär zatı bäläkäy balalarğa
qäzär iñ ğazaplı yazalar menän özgöläp
ültereler, qatındarı, balaları häm
erzäre imperatritsa ğali yänäptärenä
toğro bulğan keşelär qulına bireler”,
tip qurqıtqan. Ul halıqtı Salauat menän
unıñ atahın totop birergä öndägän. Halıq
Panindıñ qurqıtıuzarına yauap itep,
“qarşılaşırğa häm huğışırğa” äzer
bulıuın beldergän, üz yulbaşsıların
hatmağan. 29 oktyabrzä yäşeren komissiya
başlığı P.S.Potemkin Salauattıñ üzenä
ismeläp hat yazğan: “Ğäfü üten, üz
ğäyıbeñde tanı häm baş halıp kil...”.
Läkin Salauattıñ ğäfü ütener ğäyıbe
bulmağan, ul izge eş ösön köräşkän.



Tik
noyabrzeñ täüge un könöndä genä, iñ huñğı
mömkinlektäre bötöp, starşinalarzıñ
kübehe qoral halğan. Noyabr urtahında
üzäk häm könbayış Başqortostandağı iñ
zur yau başlıqtarınıñ berehe Qaranay
baş halğan. Podpolkovnik I.Ya.Arşenevskiy
ğäskäre Qatau-Ivan zavodınıñ qamauın
özgäs, “ğäfü itelgän” starşinalarzıñ
ögötön tıñlap, Salauattıñ atahı Yulay
öyönä qaytqan häm I.L.Timaşev karateldäre
unı şunda uq totop ta alğan. Ä Salauat
izge maqsat ösön köräşkänen nıq belep,
karateldärzeñ häm rus agenttarınıñ
bötä täqdimen kire qaqqan, baş halıp
barmağan. Ul häm unıñ yauzaştarı ber
nimägä qaramay köräşergä bulğan. Ular
“ülgänsä qäzär tınmasqa häm baş birmäskä”
ant itkän.



Salauat
ber yıl esendä halıq yauınıñ kürenekle
yulbaşsıhı bulıp üskän. Härbi häm ictimaği
eşkä bik hälätle bulıu arqahında unıñ
abruyı ğäcäp tiz kütärelgän. Ul köräşkä
yänen-tänen fiza qılğan, yarhıu-qeüähen
tamsıhına qäzär izge eşkä birgän, irekte
bıuğan qanesärzärze bötä bulmışı menän
doşman kürgän, hatlıq yändärgä ayauhız
bulğan häm azaqqı sikkä tiklem huğışırğa
his qaqşauhız äzer bulğan. 1774 yıldıñ
ğinuarınan noyabr urtahına hätlem
tönyaq häm tönyaq-könsığış Başqortostanda
ul ğämäldä härbi häm donyaui vlast
hökömön başqarğan, ä iyul urtahınan
bötä başqort yauına yıtäkselek itkän.
Egerme yäşlek batırzı yabay başqorttar,
aq haqallı starşinalar – yauğa qalqqan
bötä başqort halqı yulbaşsıhı tip belgän.



Salauat
häm unıñ yauzaştarı Yıkaterinburgtan
Öfögä, Yusağa, Köngörgä tiklem haman
aktiv huğış alıp barğan. Rus administratsiyahı
şul yaqqa yañınan-yañı härbi kös taşlağan.
Qala, qälğä, zavod häm hatta auıldarğa
ere-ere ğäskäri berämektär urınlaştırılğan.
Ul ğäskärzär baş kütäreüselärgä özlökhöz
höcüm yahap torğan. Salauatsılar za
ularzı nıq qına tetkelägän. Läkin
salauıasılarzıñ yän ayamay huğış alıp
barğan yıre bik tar bulıp qalğan. Şunday
häldä köräşte asıqtan-asıq dauam iteü
mömkin bulmay başlağan. 1774 yıldıñ
noyabrendä Qatau-Ivan zavodı ergähendä
Salauat karateldärgä huñğı tapqır höcüm
yahağan. Oşo huğıştan huñ Salauat iptäştäre
menän otryadtı taratırğa, läkin baş
halmasqa qarar itkän. Ular vaqıtlısa
bosop toroğa la, yazğa sıqqas, qabat köräş
başlarğa bulğan. Läkin ularzıñ uyı
tormoşqa aşmağan. Halıq arahında gel
şımsılap yörögän mişär starşinahı
Möqsin Äbdesälämov Salauattıñ yäşengän
eren belep, ğäskär kiltergän. 1774 yıldıñ
25 noyabrendä karateldär unı totop alğan.



Salauattı
dürt iptäşe (Raqay Ğäliyiv, Äbdräşit
Ğäliyiv, Yurtım Ğäzelov, Zäynäş Söläymänov)
menän ayaq-quldarına bığau halıp Öfögä
kiltergändär. General-anşef Panin
Salauat menän Yulayzı başqort halqınıñ
yörägenä mäñge bötmäs qatı qurqıu
halırlıq itep yazalarğa käräk hanağan
häm Salauat menän dürt iptäşen,
ayaq-quldarın bığaulap, Qazanğa yıbärergä
ämer birgän. Siläbelä törmägä biklägän
Yulay haqında la şunday uq ämer bulğan.



Qazandağı
yäşeren komissiya qulında Salauat menän
Yulayzı 1775 yıldıñ fevral başınan 13
fevralenä tiklem bulğan, şunan huñ
ularzı Yıkaterina II-neñ boyroğo menän
Mäskäügä alıp barğandar. 25 fevraldä
Senattıñ general-prokurorı A.A.Vyazemskiy,
Mäskäü general-gubernatorı M.N.Volkonskiy,
ekspeditsiyanıñ ober-sekretarı, huñğaraq
“däülät inkvizitorı häm däräcäle
sıbırtqısı” bulıp tanılğan S.I.Şeşkovskiy
başqarğan. Bütän yırzäge keüyek ük, Yäşeren
ekspeditsiyala yauap alğanda Salauat menän
Yulayzı qatı yazalağandar, ularzı nindäy
qanhızlıq menän nisek ğazaplağandarın
küz aldına kiltereü zä mömkin tügel.



1775
yıldıñ
16
martında
yäşeren ekspeditsiya täüge prigovorın
bildälägän. Ikense könönä, 17 martta,
Ekaterina II 1773-1775 yıldarzağı yau
başlıqtarınıñ bötähen dä ğäfü iteüye
turahında manifest sığarğan. Isın hälgä
his tap kilmägän bıl yalğan manifest
buyınsa, qatı tän yazahına hököm itelgän
keşelär yazanan azat itelep, ğümerlek
hörgöngä yıbärelergä teyış bulğan.
Älbittä, Yulay menän Salauatqa manifest
qağılmağan. Manifest menän bergä
Ekaterina II ular turahındağı prigovorğa
la qul quyğan.



“Östämä
räüyeştä tikşereü”, dörösö, sığarılğan
prigovorzı “başqa yauızlılarzıñ qoton
alıp” başqort yırendä ğämäldä atqarıu
ösön Salauat menän Yulayzı Mäskäüzän
Irımburğa, ä unan, gubernator
I.A.Reynsdorptıñ qararı buyınsa, Öfögä
ozatqandar.



1775
yıldıñ 22 iyulendä, tağı ös ay buyı yauap
alğandan huñ, Öfö provintsial känsäläre
ekzekutsiya tärtibe turahında qarar
sığarğan. Qarar buyınsa, Salauat menän
Yulayzı 175-är sıbırtqı huqtırırğa,
tanauzarın yolqorğa, bittärenä tamğa
halırğa, şunan huñ Rogervikka (Estoniyalağı
häzerge Paldiski) ğümerlek katorgağa
ebärergä tigän hököm bildälängän.



Salauat
menän Yulayzı ayaq-quldarı bığaulanğan
köyö Tverdışev tartıp alğan Şaytan-Közäy
erendäge Esem zavodına alıp kitkändär,
ayauhız yaza şunda başlanğan. Yulayğa Esem,
Qatautamaq, Qatau-Ivan zavodtarında
45-är, Orlovka auılında 40 sıbırtqı
huqtırğandar. Salauatqa Esem zavodında,
Yulay häm Ilıqlı auıldarında, Krasnoufismk,
Köngör, Yusa, Yäldäk qälğälärendä 25-är
sıbırtqı huqtırğandar. Här urında uñalıp
bötmägän qanlı yaranı sıbırtqı menän
qabat yarğandar. Ekzekutsiya başqarğan
huñğı urında ularzıñ tanauzarın yolqop,
bittärenä tamğa basqandar. Şul ayauhız
qatı yazanı ular meditsina yarzamı almay
tüzep ütkärgän.



Salauat
menän Yulayzı kire Öfögä alıp kilgän,
prontsial känsälärzeñ çinovniktarı
tanauzarı nıq özölmägän, tamğa ezäzre
äz belenä tip tapqan häm 25 sentyabrzä
Öfö qala mayzanında bıl yazalar qabattan
başqarılğan.*



1775
yıldıñ 2 oktyabrendä yıte ay yarımğa huzılğan
yauap häm yazanan, ay yarım barğan ekzekutsiyanan
huñ Salauat menän Yulayzı tıuğan
Başqortostanınan alıp kitkändär.



Yulayzıñ
Rogerviktağı sağın beldergän huñğı
dokumental mäğlümät 1797 yılda yazılğan.



Timer
menän bığaulanğan Salauat katorganıñ
taş qapsığında yıgerme biş yıl ultırıp,
1800 yıldıñ 26 sentyabrendä vafat bulğan.
46 yıl ğümereneñ 26 yılın qot osqos ğazaplı
totqonda ütkärgän. Şunday qatı yaza uğa
üz yırendä üz halqına irek daulap, yän
ayamay köräşkän ösön genä birelgän. Bötä
ğäyıbe unıñ şul bulğan.



Salauat
menän Yulayzıñ qatın häm balaların üzzäre
totolğanğa tiklem ük amanat itep Öfögä
alıp kitkändär. Şunda, küräheñ, yä
ültergändär, yäki kösläp suqırğandar
za bötä näseldären qorotou, halıq
häterenän mäñgegä yuyıu ösön çinovnik
häm ofitserzarğa hezmätse itep taratqandar.



Salauattı
totqandan huñ başqort yauı yaylap hürelä
başlağan. 1775 yıl başına başqorttarzıñ
aktiv häräkäte tuqtağan, läkin yıl
azağına tiklem bäläkäy qorallı törkömdär
rus, tatar, mişär auıldarına höcüm yahap
torğan, tınıslıq haman bulmağan.
Başqorttarzıñ yañınan yauğa kütäreleüye
ihtimal, tip häbär yörögän. Şuğa kürä
rus hökümäte Başqortostanda 1775 yıldıñ
azağına qäzär ere regulyar ğäskär totorğa
mäcbür bulğan. P.I.Panni urınına karatel
ğäskärzärenenñ baş komanduyuşiyı bulıp
qalğan A.V.Suvorov halıqtıñ boloqhouo
haqında häbär alıp, karatel ğäskärzärze
“kötölmägän hälgä, auıldarzı haqlauğa
ğına tügel, qatı höcüm menän yauap bireügä”
äzerläp quyğan.61



1773-1775
yıldarzağı yau bik küp meñ başqortto
häläk itkän häm halıqtıñ bölgönlöktöñ
sitenä kilterep quyğan. Qatı huğıştar
yözärlägän, meñärlägän keşene ber yulı
yuq itkän. Yauzı qırılğandan tış, isäphez
küp başqort karateldär qulınan ülgän.
Gubernatorzar, voyivodalar, komandirzar
başqortqa ni telähä şunı qılğan. Ular
unarlağan, yözärlägän keşene ber yañğay
atıp, sıbırtqı menän huqtırıp, yazalap
ültergän. 1774 yıldıñ 29 iyulendä karatel
ğäskärzäreneñ komanduyuşiyı itep quyılğan
general-anşef P.I.Panin halıqtı totoş
hıpırıp qıra başlağan. 1774 yıldıñ közöndä
bötä Başqortostanğa kilep tuqtalğan
karatel ğäskärzäreneñ komandirzarına
Panin bolartıusılarzı şunda uq dürt
hanın sabıp ülterergä, ä şularzı yäşergän
keşelärze yäräbä buyınsa yazalarğa
boyoroq birgän. Halıqtıñ qoton alır
ösön qolaqtarı, tanauzarı, qul barmaqtarı
qırqılğan başqorttarzı auıldan auılğa
yörötöp kürhätkändär. Panindı almaştırğan
Suvorov şul uq qanlı eşte dauam itkän.
Meñ-meñlägän başqort katorgağa, hörgöngä
ebärelgän, ğümerlek haldatqa birelgän.
Ülterelgän, ğäriplängän başqorttoñ
isäbe bulmağan. Şunıñ östäüyenä Yıkaterina
II-neñ 1775 yıl 19 fevraldä sığarğan ukzı
buyınsa, “qılğan yınäyättäre ösön”
başqorttar dürt meñ ştraf atı, ä attarı
etmägän häldä här at yıgerme bişär hum
isäbenän aqsa tülärgä teyış bulğan.
Bölgönlöktöñ sigenä yıtkän başqorttarzı
totoş astan üleügä dusar teü ösön bötä
sara kürelgän. Şul uq vaqıtta, yauza ber
az qatnaşıp ta huñınan karateldärgä
başqortto bötöröüzä zur yarzam kürhätkän
rus zavodsı krästiändärenä yıñellek
birelgän: “(1763 yılğı) qağizägä qarşı
räüyeştä krästiändärze artıq eş menän
intektermäskä”.62
Başqortostanda
yäşägän başqa halıqtıñ täüge osorza
yauza qatnaşqan ölöşö lä ällä ni yaza
almağan.








8.
BÖLGÖNLÖKTÖÑ
SIGE. KANTON IDARALIĞI








Yauzı
bastırğan saqta ayauhız talanğan
başqorttar häyırselekteñ sigenä yıtkän.
1735-1740 yıldarzağı yau vaqıtında häm unan
huñğı osorza bulğan keüye:k, as başqorttar
ğialälären ülemdän qotqarır ösön
balaların qolloqqa hata başlağan.
Mäsälän, 1776 yılda 6 mayında Siläbe
sauzagäre Yı.M.Sapocnikov başqort balahın
hatıp alırğa röhsät horap Isät provintsial
känsälärenä şunday ğariza yazğan: “Miñä
başqort Qasimbay Asıqayiv kilde, ul
üzeneñ 18 yäşlek ulın Suranı alıp kilgän
häm miñä mäñgelek hezmätse itep ille
humğa birmäkse bula. Bıl aqsa uğa üze
menän qatının, unan bigeräk öyöndäge
başqa bäläkäy balaların azıqlandırıu
ösön käräk, sönki ul, Asıqayiv, bildäle
fetnälä bölgönlök häm häyırselekteñ
iñ sigenä kilep yıtkän, öy ese menän tamaq
asrap tororğa ber nämähe lä yuq, ä urman
qızırıp, ülän aşap yöröyzär häm
täğäm-rizıqhız ülep quyıuzan qurqalar”.63
Bınday vaqiğa, älbittä, küp bulğan. Şuğa
kürä Irımbur gubernatorı I.A.Reynsdorp
1779 yıldıñ 3 avgusında: «… başqort
balaların hatıu häm aqsağa halıuzı
tıyırğa», - tip mahsus ukaz sığarğan.64
Yauzan huñ yıte yıl ütkäs tä, başqorttoñ
ekonomik häle bik auır bulğan. 1782 yıldıñ
23 iyunendä Irımbur general-gubernatorı
I.V.Yakobi Yıkaterina II-gä yıbärgän
raportında: “Başqorttoñ bötähe lä
azaqqı bolala qaqşağandan huñ haman
bölgönlöktän sığa almay häm siktän tış
yarlı häldä yäşäy”, - tip yazğan.65
Başqorttoñ hälhezläneüye Başqortostanda
alpauıttar kolonizatsiyahın tağı la nıq
kösäytkän. XVIII bıuat azağında Başqortostanğa
yañı kilep ultırğan alpauıttar hanı yöz
illenän artıp kitkän. Şular arahında
yözär disätinä biläp alğan alpauıttar
bulğan. Başqortostanğa şulay uq Qazan
guberniyahınıñ tatarzarı bik nıq ağıla
başlağan. Ozaq bıuattar buyı hakimlek
itkän tatarzar, başqa halıqtı ayauhız
qırıp, han yağınan üzzäre tuqtauhız
üskän. Rus däüläteneñ vlası astında la
ular başqorttar hımaq qırılmağan. Döyöm
handarın nıq arttırıu menän bergä
tatarzar Başqortostanda la kübäygän.
Ular başqort yırzärenä XVII bıuatta küsä
başlağan, XVIII bıuat azağında ularzıñ
ağımı qapıl nıq kösäygän. Yıtense reviziya
ütkärelgängä tiklem (1817 yıl) Başqortostandıñ
könbayış häm tönyaq-könbayış öyäzzärendä
tatarzarzıñ hanı başqort hanı menän
tiñläşkän, östäüyenä ular haman küberäk
küsengän.



Başqorttoñ
hälhezläneüyenä qaramastan, rus hökümäte
ularzıñ tağı azatlıq yauına kütäreleüyenän
qurqqan. Öfö häm Seber namestniçestvohınıñ
general-gubernatorı O.A.Igelstrom
fekerensä, “batır yıtäkse kilep sığa
qalha”, başqorttar “yañınan bola yäki
fetnä kütärergä äzer” torğan.66
Yañı yauzı kisäter ösön rus hökümäte ber
nisä kardinal sara ütkärergä bulğan.



1781
yılda general-gubernatorzıñ totoş üz
hökömönä buyhonğan Öfö namestniçestvohı
oyoştorolğan. Halıq östönän küzäteü
eşen nığıtıu ösön öyäz başlıqtarı itep
rus ofitserzarınan siklänmägän hoquqlı
kapitan-ispravniktar quyılğan.



1789
yıldı rus hökümäte Öfölä Mosolman diniä
nazaratı asqan, şunıñ menän başqort
halqınıñ ruhi donyanıñ toğro rus yalsıhı
tatar ruhanizarı qulına tapşırğan. Şul
mäldän başqorttoñ bötä dini eşe genä
tügel, mäğarif häm mäzäniät eşe
turanan-tura tatar hökömönä buyhondorolğan.



Başqorttan
härbi hezmätkä alına torğan keşe hanın
bik kisken räüyeştä arttırıu şul däüyerzä
atqarılğan saralarzıñ iñ köslöhö bulğan.
XVIII bıuattıñ 40-sı yıldarında, yäğni
başqorttarzı nığıtmalı Irımbur hızığına
daimi hezmätkä ılıqtıra başlağan saqta,
här higez öyzän ber keşe alınğan bulha,
80-se yıldarzan här härbi pohodqa östämä
prizıv bulmağan tınıs vaqıttarza här
ös öyzän ber keşe ala başlağandar. Şunıñ
menän bergä hezmät şartı häm hezmätte
qılıqhırlau ösön 1793 yıldıñ sentäbrendä
Ekaterina II-gä başqorttar yıbärgän
ğarıznämänän ike genä özök kiltereü
etä. “Küp keşe, - tip yaza başqorttar, -
bötä mölkäten hatıp, qatın häm bäläkäy
balaların şıpa sarahız itte, ä küpselege
keşegä tereklek ösön iñ käräkle bulğan
igen igeü, donya kötöü häm törlö hucalıq
iteü eşen genä tügel, qartayıp häldän
tayğan atay-inähen dä ber yarzamhız
qaldırıp, här saqtağı keüyek ük, üz keyıme,
üz qoralı häm başqa käräk-yarağı menän
hez imperatritsa ğali-yänäptärenä hezmät
itergä kitte”. Başqorttar hezmätkä
alına torğan keşe hanın elekkesä
qaldırıp, hezmät auırlığın yıñeläytergä
ütengän häm artaban dauam itkän: “Başqort
halqı Ural buyında häm Seber sigendä
mişärzär menän hezmät ithä lä, halqı az
bulğanğa ularzıñ hez imperatritsa ğali
yänäptätärenä hezmät itkän hanı
başqorttoqona sağıştırğanda higezzän
ber ölöşkä lä yıtmäy, läkin törlö mutlıq
menän komandir bulıp, ular hezmät itkän
başqortqa bik küp yäber qıla, şunıñ ösön
şöhrätle imperatritsa, başqortto mişär
menän quşmay, här saq ayırım hezmät
itergä boyor, sönki mişärzärzeñ törlö
yäbere arqahında başqorttar ular menän
bergä hezmät itergä telämäy”.67
Başqorttarzıñ higez öyzän ber keşe alıu
tärtiben qaytarıu turahındağı ütenese
lä, mişärzärzän auyırıu ütenese lä
qänäğäländerelmägän, sönki rus hökümäteneñ
maqsatı başqorttarza rizahızlıq uyatqan
näq şul saralarzı ğämälgä aşırıuzan
ğibärät bulğan: berensenän, härbi tärtip
qısımında mömkin tiklem küberäk başqortto
totou; ikensenän, mişärzär aşa qorallı
başqortto nıq küzätep, qarap torou;
ösönsönän, başqort halqınıñ sotsial-politik
tormoş qoroloşon nigezzän üzgärteü,
yäğni 1737 yıldıñ 14 iyulendä ük Minzälä
käñäşmähendä qabul itelgän qarar
buyınsa, ularzı kazak qatlamına küsereü
ösön yırlek äzerläü.



Teyışle
äzerlek osoronan huñ uylanğan üzgäreş
boyomğa aşırılğan: 1798 yıldıñ
10
aprel ukazı menän rus hökümäte
başqorttarzı häm ular menän bergä
mişärzärze gracdanlıq qatlamınan härbi
kazak qatlamına küserep, 11 (1803 yıldan –
12) başqort häm 5 mişär kantonı oyoştorğan.
Oyoştorolğan yañı qoroloş kantonlı idara
sitemahı tip atalğan. Kanton sistemahı
başqortttoñ bötä tormoşon häm eşen qatı
tärtiple, ayauhız yazalı härbi oyoşmağa
buyhondorğan.



Kantonğa
idara iteü ösön kanton başlığı
etäkselegendä vazifalı keşelär apparatı
tözölgän. Vazifalı keşelär, iñ elek
kanton başlıqtarı, rus ofitserzarınan
yäki tatar häm ışanıslı başqort
feodaldarınan bildälängän. Işanıslı
käştän feodaldarğa törlö östönlök
birelgän, şul uq vaqıtta kolonizatorzarğa
yaramağan başqort tarhandarı yabay
hezmätse däräcähenä töşörölgän. Yabay
başqorttar çinovnik itep quyılmağan,
ular tik iñ tübänge irregulyar ğäskär
çinı ğına ala alğan. Ämmä ofitser däräcähe
häm alpauıt iseme alğan “toğro”
başqorttar za şähsi alauıtlıq menän
genä fayzalanğan, ä tatarzarğa näselle
alpauıtlıq birelgän. Rus hökümäte
başqort alpauıttarınıñ kübäyıüyenä nıq
totqarlıq yahağan häm ğömümmän başqort
ğäskären baş kazak ğäskärzäre fayzalnğan
küp hoquqtan mährüm bulğan.



Kanton
başlıqtarı turanan-tura Irımbur
general-gubernatorına, ä 1834 yıldan huñ
Başqort-mişär ğäskäreneñ komanduyuşiyına,
buyhonğan. Ularğa härbi häm
politik-administrativ eştä, sud, politsiya
häm hucalıq eşendä zur hoquq birelgän.
Sud häm sledstviye eştären, şul isäptän
enäyätselek eşen, härbi kanton sudı
başqarğan. Bildälängän tärtip qağizälärenän
äz genä taypılğan ösön dä bıl sud qatı
yaza birgän. Huyıl (şpitsruten), sıbıq,
qamsı menän huqtırıu kiñ qullanılğan.
Huyıl menän huqtırğanda 500-1500 keşelek
saftan ütkärgändär, unan huñ beräü zä
tere qalmağan.



Rus
hökümäte 1798 yıldıñ 10 aprelendä häm 1806
yıldıñ 24 sentyabrendä sığarğan ukazdarı
menän başqorttoñ yöröü irken bötönläy
kiskän, şulay itep, 1736 yılda
uq tıyılğan nämäne tağı qabat-qabat
nığıtıp quyğan. Tik “sığarıu biletı”
häm “plakat pasportı” menän genä
qayzalır barırğa röhsät itelgän. Läkin
unday röhsätte hezmät yäşendäge (20-60
yäştäge)
keşelärzeñ 3-5
protsentı
ğına ala alğan. Timäk başqorttoñ qalğan
ölöşö üz-ara qatnaşıp, törlö eş, sauza
häm hucalıq ölkähendä bäyläneş totouzan
mährüm bulğan. Şunan tış, kürşe auıl
başqorttarı aralaşmahın ösön 1828 yıldan
kümäk uyındar za nıq tıyılğan. Tıyılğan
nämälärze eşlägän (yäğni röhsäthez
sığıp yörögän, uyın yıyğan) keşegä qatı
tän yazahı birgändär yäki törmägä
ultırtqandar. Mäsälän, 1799 yıldan 1831
yılğa tiklem ösönsö başqort kantonınıñ
yorttarında şul säbäptän hezmät yäşendäge
keşelärzeñ 50,4 protsentı yazağa tarttırılğan,
qayhı beräüzär ber nisä tapqır yaza
alğan. Şunday saralar menän rus hökümäte
başqort halqınıñ ekonomikahın torğonloqqa
dusar itkän, milli berzämlekte qıyratıuğa
alıp barğan.



Başqort
arahında härbi-feodal tärtipte tağı
la nığıraq kösäyter ösön hökümät 1834
yılda “Başqort-mişär ğäskäreneñ
komanduyuşiyı” tigän vazifa buldırğan
(täüge komanduyuşiyı T.S.Tsiolkovskiy
bulğan) häm näzirlektär (popeçitelstvolar)
oyoştorğan. Başqort-mişär ğäskäreneñ
kantondarı altı näzirlekkä bülengän,
ularzıñ başına näzir itep rus
kapitan-ispravniktarı quyılğan.
Näzirzärzeñ töp burısı bik qatı küzätep,
“yauızlıqtı bötöröü genä tügel aldın
uq kisätep torouzan” ğibärät bulğan.



Kanton
sistemahanıñ başqortqa kütärtkän töp
yöklämähe nığıtmalı Irımbur hızığında
hezmät iteü bulğan. 1798-1848 yıldarza
hızıqtağı ğäskärzeñ altmış biş protsentın
başqort menän mişär täşkil itkän. Ular
hezmätkä yıl hayın 6500-zän 10500-gä tiklem
keşe sığarğan, şul handıñ 87-88 protsentı
başqorttan torğan. Başqa kazak
ğäskärzärenän ayırmalı räüyeştä hezmät
itkändä Başqort-mişär ğäskärenä hökümät
ber ni zä birmägän. Hezmätkä sıqqan
kşelärze qoral, at, keyım häm azıq menän
kümäk yarzam räüyeşendä tämin itkändär.
Şunday yarzamhız küpselek başqorttoñ
ğäskärzä hezmät itergä häle bulmağan.
XIX bıuattıñ 20-se yıldarına tiklem yarzamğa
yıyılğan aqsanıñ küläme yän başına
25-37 tin kömöş, qayhı berzä 1,5 hum tura
kilgän. Bıl nämä başqort yılkähenä östämä
auır halım bulıp yatqan.



Bildälängän
tärtip buyınsa, ısın hezmätkä keşe
egermenän ille yäşkä tiklem alınırğa,
unan huñ eske hezmätkä küserelergä
teyış bulğan. Läkin bıl tärtip här vaqıt
bozolğan, küp keşe qartayıp bötkänsä
safta qaldırılğan. Altmış yäşkä qäzär
här beräügä 8-9 tapqır hızıqta hezmät
itergä häm ber nisä tapqır ozaq härbi
pohodtarza qatnaşırğa tura kilgän. 1847
yılda ğına motlaqi hezmätteñ mözzäten
utız yıl menän sikläp quyğandar.



Hızıqtağı
hezmät yäyge häm qışqı mözzät tip ikegä
bülengän. Hızıqtıñ üzendä torğan vaqıt
altı ay dauam itkän. Läkin yıyılır urınğa
hezmät başlanırzan 1,5-2 ay aldan kileü
talap itelgän, şuğa kürä ğämäldä keşe
yılına käm tigändä higez ay vaqıtın
sarıf itep, bötä eş vaqıtın buşqa
ütkärgän. Şunıñ arqahında unhız za
eteşmägän hucalıq haman nığıraq bölgän,
halıq töphöz häyırselekkä töşkän.



1807
yıldıñ 19 avgusındağı ukaz menän Irımbur
hızığındağı här qälğägä komendant
quyılğan. Qälğä komendanttarı üz eşen
ayauhız eşlätep hızıqta hezmät itkän
başqorttarzı ısın qolğa äyländerä
torğan bulğan. Şul haqta 1828 yılda Irımbur
hızığına barıp kitkän podpolkovnik
Pryanişnikov äsenep yazğan. “Auır eştän
integep bötkän başqorttar, - tigän ul,
- qış yıtkäs, saq quzğalıp yörögän attarın
menep auıldarına qaytıp kitä. Başqortto
izeü ğömümän ber samağa la hıymay, häm
min qomhoz özgöstärzeñ oşo mesken
qorbandarına türälär iğtibarın yälep
iteüze izge burısıma hanayım”.68
Älbittä, oşonan huñ türälär “oşo mesken
qorbandarğa” iğtibar itkänder tip
uylau ütä ber qatlılıq bulır ine.



Hızıq
hezmätenän başqa başqorttar Rossiyanıñ
huğıştarı häm härbi pohodtarında kiñ
fayzalanılğan. 1805 yıldı biş yözlök
(530-ğa tiklem) yıgerme başqort polkı
Napaleon menän huğışırğa yıbärelgän.
Napoleon Rossiyağa basıp ingäs, Irımbur
hızığında hezmät itkän un ike meñ keşenän
tış, başqorttarzıñ şunday uq biş yözlök
egerme higez polk tözölgän. Bıl polktar
başınan azağına qäzär huğışta qatnaşqan,
şularzıñ utız polkı iñ berenselär
safında Paricğa ingän. Huğışqa yıbärelgän
ğäskärze bötä käräk-yaraq menän tämin
iteü haman bayağı başqort yılkähendä
bulğan. Qoraldarı äüälgesä uq-hazaq
menän höñgönän torğan. Rustar zur başqort
ğäskärenä utlı qoral tottororğa qurqqan.
Ular komandirzı başqorttan quyırğa la
qurqqan. Polk komandirı itep rus, kazak
ofitserı bildälängän, ä başqorttar
şularzıñ yarzamsıhı ğına bula alğan. Şul
yarzamsılarzıñ iñ bildälehe Qahım türäne
(35 yäşlek) Salauat keüyek bulıp quymahın
tip, rustar ağıulap ültergän.



Başqorttar
1828-1833 yıldarza Rossiyanıñ könbayış
siktären haqlarğa, 1853-1856 yıldarzağı
Qırım huğışı vaqıtında Baltik buyın
qurğarğa yälep itelgän. Rustar Urta
Aziyağa höcüm başlağanda tağı bik küp
başqort (här biş-altı keşenän beräü)
alınğan. Urta Aziya pohodtarınan başqorttar
ösön iñ faciğälehe 1839 yılda Irımbur
general-gubernator V.A.Perovskiy
tarafınan oyoştorolğan Hiua pohodı
bulğan. Auır şart häm qanhız tän yazahınan
bıl pohodta 3700 başqorttoñ 2000 keşehe
ülgän.



Huğışqa
häm härbi pohodqa yıbärer ösön başqort
ğäskärzären yıyğanda Irımbur hezmät
itkän keşe hanı kämetelmägän. Şuğa kürä
başqort halqı ğäskärzärze tämin iter
ösön bötä bulğan keşe kösön ham matdi
mömkinlegen hığıp birep, is kitkes
häyırsekletä yäşärgä mäcbür bulğan.



Utızınsı
yıldarzan başlap, tışqı politik
maqsattarın başqara kilä, rus hökümäte
bik küp aqsa häm keşe qulı talap itkän
qazna eşendä haqhız kös fayzalanıu ösön
başqortto härbi hezmättän “eş hezmäte”
tip atalğan ikense törlö hezmätkä küserä
başlağan. Kanton sistemahın indergän
mäldä naryad buyınsa alınğan keşelärzeñ
etmeş-tuqhan protsentı härbi hezmätkä
ebärelhä, häzer hikhän-tuqhan altı
protsentı “eş komandalarına” bildälängän.
“Eş hezmäte” tağı la auırıraq bulğan
häm halıqqa härbi hezmättän bik küpkä
qimmät töşkän.



“Eş
komandaları” Başqortostandan sittäge,
hıuhız buş dalalarzağı alıs nığıtmalarğa
yök alıp barırğa, qaznağa yul häm küperzär
eşlärgä, qälğä häm nığıtmalar qororğa,
taş yort häm sirkäüzär halırğa, Irımbur,
Öfö, Uralsk häm başqa qalalarza uram
tözörgä, materialdar (taş, büränä) äzerläp
taşırğa, ezbiz häm kirbes zavodtarında
eşlärgä, qıuğın qıuırğa h.b., h.b. eştärgä
ebärelgän. Şul uq komandalar Irımburğa
häm hızıqtağı qälğälärzeñ barıhına la
bötä käräk nämäne (igen, utın, besän h.b)
kilterep torğan. “Eşse komandalarına”
yıl hayın meñärlägän keşe häm at alınğan.
Mäsälän, 1850 yılda gubernator quşıuı
buyınsa başqorttar qazna eşenä 3500 keşe,
311013 at birgän, 1853 yılda yul tözäteü häm
yul eşläügä genä 162361 keşe, 102700 at yıbärgän.
Bötä yırzä başqorttar üz atı, üz arba-sanahı
menän häm ğämäldä üz täminätendä
eşlägän. Eş şartı, bigeräk tä ağas
äzerläüzä şul hätle auır bulğan, hatta
“yıl hayın şul eştän bik küp başqort
ğäriplänep qaytqan, qayhı berehe bötönläy
ülep qalğan”.69



Transport
komandalarında yıl hayın 1000
baş
at tirähe ülep torğan. General-gubernator
V.A.Perovskiy, athız qalğan başqort “eş
komandahınan” “häyır horaşıp” qaytıp
kitä, sönki ularzı eş urınınan kitkänse
genä aşatalar, tip yazğan. General-gubernator
V.A.Katenin äyteüyensä, başqorttar “bötä
Irımbur töbägeneñ eş kösönä” äyländerelgän.



Tüzä
almaslıq auır hezmätkä qaramastan,
härbi häm eşse komanda başqorttarı
törlö halımdan da (zemstvo halımı,
tözölöş halımı, känsälär halımı h.b.)
buşatılmağan. Hezmätkä tükkän sığım
menän bergä yän başınan yıyılğan aqsa
dürt hum yıgerme ber tingä barıp yıtkän.
Şul uq vaqıtta hazaq hemätenä genä
yöröp, hezmät itkän mäldä totoş qazna
täminätendä torğan rus kazaktarınan
aqsalata his ber törlö halım alınmağan.



Härbi
hezmät menän eş hezmätenän başqa
başqorttar, äüälgäsä ük, poçta yörötöü,
yul yörötöü yöklämälären ütägän. Bötä
çinovnik häm hatta zavod krästiändären
buşlay hezmätländergän yul yörötöü
yöklämähe här başqort öyönä yıl hayın
käm tigändä ös humğa barıp töşkän. Poçta
hezmäten ütägän başqa qatlamdar yul
aqsahı alğan, ä başqortqa unı tülämägändär.
Başqorttarzıñ poçta hezmätenä kitkän
sığımı yılına hikhän-yöz meñ täşkil
itkän. 30-sı yıldarza poçta yörötöü menän
yul yörötöü yöklämähen aqsalata tüläü
menän almaştırğandar. Läkin bıl almaştırıu
halıqqa yıñellek kiltermägän, sönki
poçta hezmäte ösön genä, elekke hikhän-yöz
meñ hum sığım urınına, başqorttar yözzä
hikhän meñ aqsa tüläy başlağan.



Härbi
hezmät häm eş hezmätenän tış tülägän
küp törlö halım häm yöklämälär biräsäkte
arttırıuğa kiltergän. Biräsägen tülämägän
keşeneñ öyön, atın, eş qoraldarın häm
başqa nämänähen tartıp alıp hatqandar.
Biräsäkteñ kübäyıüye başqortto unhız
za bik bäläkäygä qalğan asaba yırzären
hatırğa mäcbür itkän. Başqort yırenä
höcüm iteü tuqtamağan. General mecalıq
haqındağı ukaz yır talauğa yañı kös birgän.



Başqort
erzären general räüyeştä mecalau
turahındağı Senat ukazı 1797 yıldıñ 26
iyunendä sığarılğan. General meca
ütkäreü yulı menän rus hökümäte iñ yaqşı
başqort yırzären qazna, alpauıt häm
zavodsılar fayzahına tartıp alırğa,
Räsäyzeñ eske guberniyalarınan härbi
hezmätse häm krästiändärze küserep
ultırtıu ösön “buş” yır fondı buldırırğa
tırışqan. Yırze talau is kitkes zur küläm
alğan. Mäsälän, 1827 yılda Urman-Közäy
volosınıñ yıren mecalağanda başqorttoñ
160295 disätinä yırenän üzzärenä 6420 disätinä
genä qaldırılğan, bütän ölöşö däülät
fayzahına tartıp alınğan.



Irımbur
meca känsäläreneñ mäğlümättäre buyınsa,
1833 yıldıñ martında guberniyala bötähe
28304856 disätinä yır bulğan, şunıñ 14093742
disätinähe başqorttoqo tip isäplängän.
Läkin “başqorttoqo” tigän töşönsä
hüzzä genä yörögän, sönki bıl yırzeñ küp
ölöşö başqort qulında bulmağan yäki
fayzalanıu ösön yaraqhız bulğan.
Başqorttoqo tip isäplängän yırzän tau
zavodtarı häm tau türäläre bilägän, rus
häm tatar alpauıttarı basıp alğan,
kazaktarğa birelgän, fayzalanıuğa
yaraqhız bulğan yırzärze alıp taşlahañ,
başqorttarğa barlığı 3074880 disätinä yır
torop qalğan.



1832
yıldıñ 10 aprel ukazı başqorttarzı
“häzerge
mäldä ular qulında bulğan bötä yırzeñ
eyähe” tip beldergän, şul uq vaqıtta
ularzıñ bilämähen yıtense reviziyala
isäplängän här ir zatınıñ yän başına
qırq disätinä nadel menän siklägän.
Läkin ul nadel yänä bötönläy ısınğa
tura kilmägän. Yıtense reviziya buyınsa
(1817 yıl) başqorttarzıñ 146000 ir zatı, ä
tuğızınsı reviziya buyınsa (1850 yıl) 242000
ir zatı bulğanın küz uñında totop, şul
hanğa ısınlap başqort bilägän yırze
bülhäñ, täüge osraqta 20,9 disätenä,
ikensehendä 12,7 disätenä genä kilep
sığa. Şul uq vaqıtta hezmätse tatar,
mişär häm tiptärgä utız disätinä, bötä
bulğan başqa kilmeşäkkä un biş disätinä
nıqlı, hucalıq ösön uñaylı yır bildälängän.
Timäk, här kilmeşäk, hatta üz yayına kilep
ultırğan här baş-baştaq, Başqortostandıñ
töp halqı bulğan başqorttan bik küpkä
yaqşıraq hälgä quyılğan bulğan. Şuğa
qaramastan, räsmi qağızzarza başqort
haman “er biläüse” tip atap yörötölgän.
Yış qına alpauıttar häm batşa
administratsiyahı asaba başqortto qıuıp,
unıñ yıren basıp ala torğan bulğan.
Mäsälän, 1832-1842 yıldarza Börö öyäzendäge
un yıte auıldıñ başqorto qıuılıp, ularzıñ
ere tatar alpauıtı Tevkelevqa birelgän.
Şul räüyeştä qıuılğan başqorttar yä
kermeşäk bulıp başqa urınğa küskän,
yäki yırze tartıp alğan alpauıttarğa
tamaq yalına buşlay eşlärgä yalsı bulıp
barğan.



1863
yıldıñ 14 may qararı başqort yıren talauğa
tağı zurıraq mömkinlek asqan. Bıl qarar
başqort obşinahına üz qulındağı yırze
öy hucalarınıñ şähsi milkenä bülep
birergä röhsät itkän. Şul häldän huñ
auır yöklämä häm biräsäktärzän tüzmäs
sikkä yıtkän başqort yırzeñ üzenä teygän
ölöşön hatırğa hoquq alğan. Yıren hatqan
keşe üz qulındağı huñğı saranan mährüm
bulır bulğan.



Rus
tarihsıları general mecalıqtı “buş”
başqort yırzären tartıp alıuı, Räsäyzeñ
eske guberniyalarınan küp-küpläp rus
halqın küserep ultırtıuı menän progressiv
ähämiätkä eyä bulğan tip isäpläy. Yänähe,
ul obşinalı yır tärtiben bötöröp, başqort
hucalığın torğonloqtan sığarğan, töbäktä
eteştereü kösönöñ häm auıl hucalığınıñ
üseüyenä, tauar-aqsa mönäsäbäteneñ
täränäyıüyenä yarzam itkän.70
Rus tarihsılarınıñ rus hökümäte atqarğan
kolonial saralarzı aqlauı täü tapqır
tügel (mäsälän, I.K.Kirillov planı häm
Irımbur ekspeditsiyahın aqlau). Bınıñ
säbäbe nimälä tigändä, rus tarihsıları
Başqortostandı rustıñ üz yırenä, unda
qılınğan bötä nämäne rustıñ üz eşenä
hanap, kolonizatorzar politikahın şul
uq kolonizatorzar mänfäğätenän sığıp
bahalay. Yırhez, kön kürer sarahız
qaldırıp, rustar başqortqa yaqşılıq
eşlägän, torğonloqtan sığırğa yul asqan,
tigän hüzzäre menän bıl tarihsılar, “er
başqortqa artıq yök bulıp tora, şul
yöktän buşatıp vähşizärgä yaqşılıq
eşlärgä käräk”, tigän XIX bıuat
yırtqıstarınıñ fekerenä quşıla. Ämmä
ğämäldä bulğan ısın fakttar başqort
hucalığın yır häm obşinalı yır biläü
tärtibe tügel, ä bötönläy bütän säbäptär
torğonloqqa dusar itkänen kürhätä, ul
da bulha – bıuattar buyı halıqtı hıpırıp
qırıu ayauhız talau häm izeü kös yıtkehez
härbi hezmät häm eş hezmäte, bötä tormoş
häm eşte bıuıp, talap torğan här törlö
tıyıu zakondarı. Oşo qot osqos kolonial
şarttar bulmaha, başqa hucalıq keüyek
ük, obektiv ekonomik zakondarğa
buyhonğan başqort hucalığı torğonloqto
belmäs häm krepostlı qolloqtağı qırağay
Räsäyzekenän ber zä käm üsmäs ine.
Başqort hucalığına torğonloq sifatı
yäbeşterep, rus tarihsıları başqort
yämğiäten ğömümän obektiv üseş zakondarı
täsirenän sitkä quya häm unıñ etärges
kösö itep qanhız rus kolonial politikahın
kürhätä, şunıñ menän totoş kolonializmdı
yaqlau yulına basa. Başqort yırzären talau,
rus alpauıttarın häm krästiändären
küserep ultırtıu Başqortostanda auıl
hucalın üstereügä kiltergän häldä lä,
bıl üseş rus mänfäğätenä hezmät itkän,
ä qatı izgenlektän bıuılğan, täbiği
üseş yulınan tibep sığarılğan başqorttar
bınan ber fayza la kürmägän. K.Marks
“Hindostandağı britan hakimlegen
kiläsäk hözömtäläre” tigän mäqälähendä:
“Ingliz burcuaziyahınıñ Hindostanda
boyomğa atqarıuı ihtimal bulğan bötä
nämä, halıq yalpıhına irek tä biräsäk
tügel, unıñ sotsial hälen dä yaqşırtasaq
tügel, sönki tegenehe lä, bınıhı la
eteştereü köstäreneñ üseşenä genä
bäylänmägän, ä şul yıteştereü köstäreneñ
halıq qulında bulıu-bulmauına bäylängän”71,
- tip yazğan. Başqortostanda la şulay uq
häl bulğan: kolonizatorzar boyomğa
atqarğan ber nämä lä başqorttoqo
bulmağan.



General
meca ütkäreü häm “buş” başqort yırzären
alıu barışında rus hökümäte könyaq-könsığış
başqorttarın köslök menän yarım küsmä
malsılıqtan igenselekkä küsereü ösön
bik kisken sara kürä başlağan.
General-gubernator Obruçev häm
Başqort-mişär ğäskäreneñ komanduyuşiyı
Tsiolkovskiy, säseülektärze nıq kiñäytergä,
“här berehe yır höröp igen säskäs kenä,
yäy könö yäyläügä sığırğa”, tip qatı
boyoroqtar birgän. Kanton başlıqtarına
ular boyoroqtoñ ütäleşen küzätep
tororğa, ütämägän keşene tayaq menän
huqtırırğa quşqan. Bıl yähättän kanton
näzire Filatov bigeräk nıq tırışqan,
ul yañı tormoş tärtibenä qapıl öyränä
almağan här keşene ayauhız tuqtamağan.
Rus administratsiyahı, küräheñ, igenselek
kenä auıl hucalığınıñ progressiv formahı
bulıp tora, tigän yalğan qaraştan sıqqan
häm qatı köslök saraların qullanıp,
başqortqa yaqşılıq eşläyım tip uylağan.
Unday yalğan qaraş bögöngö köndä lä rus
arahında östönlök itä, ä ğämäldä halıqtıñ
normal ekonomik tormoşon tämin itkän
här hucalıq formahı yämğiättä üzen
tulıhınsa aqlay. Rus administratsiyahı
hucalıq qoroloş tamırzan üzgärteü bötä
tormoş tärtibeneñ täbiği üseş barışında
ğına, äkrenläp täcribä häm matdi saralar
tuplau hözömtähendä, ictimaği psihologiyanı
şul ıñğayğa qulaylaştırıu näticähendä
genä mömkin bulğanın bötönläy uylamağan
häm halıqtıñ bötä donya terägen qapıl
hındıra başlağan. Ular şulay uq bıl
töbäkteñ alpauıt häm zavodsılar tarafınan
urman-tau esenä qısırıqlağan başqorttarı
yaraqlı yır bulmau säbäple bik telägän
häldä lä totoş igenselekkä küsä almağanın
isäpkä huqmağan. General V.A.Perovskiy
oşo haqta: “Irtä yaz menän yäyläügä
sığarmauzıñ tup-tura hözömtähe auıl
ergähendäge sabınlıqtarzı üläne
sığır-sıqmas köyö maldan tapatıp bötöüzän
ğibärät. Yäyläügä küseü ğäzäte kemdeñder
eñel aqılınan sıqqan nämä tügel; unı
bötöröü bötä halıq hucalığın qıyratıu
menän bäräbär; şuğa kürä general
Obruçevtıñ boyoroğon ütägändän birle
başqort kötöüzäreneñ barğan hayın
tizeräk kämergä teyışlegen aldan uq
äytep bula”, - tip yazğan. Perovskiyzıñ
äytkäne döröskä tura kilgän. Mal hanı
nıq kämegän. Küp başqort maldan yazğan,
ısın igense bulıp kitä almağan. “Irımbur
türäläreneñ täüzä igen säsergä, şunan
huñ ğına malsılıq menän şöğöllänergä
tigän boyoroğo başqort halqınıñ bılay
za bik yarlı hucalığın tamam qıyratqan”.72
Läkin başqort hucalığınıñ qıyrauı
könyaq-könsığışta bulmağan. Mäsälän,
28 yıl
esendä, 1827
yıldan 1855 yılğa tiklem, başqorttarza
yılqı başı yän başına tura
kilgän 1,37
attan 0,98 atqa qalğan, hıyır malınıñ hanı
0,78 baştan 0,59 başqa qalğan, ä igenselek
menän şöğöllängän tönyaq häm tönyaq-könbayış
başqorttarınıñ malı urta kürhätkestän
1,5-2 tapqırğa kämeräk bulğan, yäğni yän
başına 0,65-0,49 baş at tura kilgän. Şul uq
vaqıtta Başqortosanda yäşägän başqa
igense halıqtarza yän başına käm tigändä
ber at tura kilgän, yäğni igense
başqorttarğa qarağanda ike tapqırğa
artığıraq bulğan. Östäüyenä, başqorttoñ
malı barğan hayın kämegän, ä başqa
halıqtıqı artqan. Timäk, başqort malınıñ
kämeüye häm başqort hucalığınıñ qıyralıuı
köslök menän malsılıqtan igenselekkä
küsereüzän genä tügel, ä bötä bulğan
ayauhız izgenlek sitemahınan kilgän.



Başqort
hucalığınıñ qıyralıuı häm bötä başqorttoñ
bötöüye arqahında başqorttar yırzären
talap alğan alpauıt, kulaktarğa bötönläy
eş haqhız, tamaq yalına ğına, yalsı bulıp
barğan häm ularzıñ barlıq hucalıq eşen
eşlägän. 1850 yılda Başqortostandı öyränep
yörögän polkovnik Beklemişev “qot
soqos döröslöktö asıp”: “etense häm
unınsı kantondar ergähendäge alpauıttarzıñ
qara öyzärendä tamam häyırselekkä
töşkän yarım yalanğas başqorttar qış buyı
tamaq asray, ularzıñ hanı yıl hayın arta
bara”, - tip yazğan.73
Häzerge rus tarihsıları äytkänsä,
“başqort hucalığın torğonloqtan
sığarıu” hözömtähe şul bulğan.



Bölgän
başqorttarzıñ ber ölöşö as ğailälären
qaldırıp, rus häm tatar promışlenniktarınıñ
qulındağı zavod häm altın priiskılarına
eşkä yallanırğa, zimagurlıqqa kitkän.
Unda başqorttarzı kolonial qol sifatında
iñ auır, tübän haqlı eştä fayzalanğandar.
Administratsiyanıñ yamanlığına, eş haqı
tülägändä aldauına sızamay, ularzıñ
bik kübe kontrakt bötmäs elek eştän
qasa torğan bulğan, läkin zavodsılar
menän ber töptän eşlägän kanton başlıqtarı
qatı yaza birep, qasqındarzı kire
tapşırğan. Bik küp başqort huqır tip
aqsa ösön rus urman promışlenniktarına
yallanıp, şul zamandıñ iñ imgätkes eşenä
– qıuğın qıuırğa yörögän. Bötä bıl eş
kanton sistemahı kütärtkän “eş
hezmäte”nän tış östämä räüyeştä
başqarılğan.



Rus
tarihsılarınıñ, “eşsän halıqtıñ
yarlılanıuı ahır siktä Başqortostan
auıl hucalığı häm promışlennosında
kapitalizmdıñ üseüyenä häm şul üseş ösön
käräk bulğan eş kösö bazarınıñ barlıqqa
kileüyenä bulışlıq itkän”74,
tigän hüzzäre bötönläy tap kilmäy, sönki
bında bölöü häm eş kösö “bazarı” yahalıu
bötä halıq isäbenä tügel, ä başqort
halqı isäbenä ğämälgä kilgän, şuğa kürä
ekspluatatsiya sinfi tös tügel, ä milli
tös alğan. Bigeräk tä unday hüzze
promışlennosqa qarata äytep bulmay.
Unda başqorttar eşse eşen tügel, qara
eşte başqarğan, şulay bulğas, ısın
promışlennost proletariatına äylänä
almağan. Auıl hucalığında la, promışlennosta
la kolonizatorzar kolonial başqort
halqın izep, hoquqhız häi haqhız eş
kösön yıgep bayığan.



XIX
bıuattıñ 50-se yıldarında Qazağstandı
quşıu häm rustarzıñ Urta Aziyağa ütep
ineüye menän Başqortostan sik buyınan
estä qalğan, başqorttarzı hızıq hezmätendä
fayzalanıuzıñ käräge bötkän, şuğa kürä
rus hökümäte başqortto ölöşläp yahaqlı
qatlamğa küserergä qarar itkän. 50-se
yıldar
azağında härbi hezmätkä könyaq-könsığış
kantondar ğına yörögän, qalğandarına
aqsa yahağı halınğan. 1861 yıldan hezmät
itkän başqorttarzı la “eş komandalarına”
ğına ala başlağandar. Kantonlı idara
sistemahın bötöröü mäsälähe qalqıp
sıqqan.



Irımbur,
Hamar, Perm, Vyatka guberniyalarınıñ
yahaqlı qatlamğa küsereü haqındağı
ukazdı Aleksadr II
1863 yıldıñ
14
mayında raslağan. Härbi häldä yıtense
häm unınsı kantondar qalğan. Şunıñ menän
bergä kanton büleneşe vaqıtlısa
haqlanğan, kanton başlıqtarı äüälgesä
general-gubernatorğa häm härbi yıtäkselekkä
buyhonğan.



1865
yıldıñ
25 iyulendä kantonlı idara bötönläy
bötörölgän. Bötä başqortqa yahaq halınğan,
bıl yahaq däülät häm batşa krästiändäreneñ
yöklämähenän bik küpkä artıq bulğan.
Bıl saranan rus qaznahı higez yöz meñ
hum yıllıq töşöm östälgän.



XVIII
bıuatta
başqorttar yahaqlı qatlamğa küsereüze
qabul itmäy nıq qarşılaşqan bulha, häzer
bıl küsereü ularza ällä ni rizahızlıq
uyatmağan: kanton osoronda kürgän
auırlıqtarzan huñ yahaqlı qatlamğa küseü
ularğa yıñellek bulıp kürengän. Ularzıñ
inde nimägäler qarşılaşırlıq häle lä
qalmağan. Härbi-feodal qoroloş üzeneñ
bötä tormoşto qatı tärtipkä buyhondorouı,
yöröü irken qırqa kiseüye, ayauhız izeüye
menän başqort halqınıñ berzämlege,
ictimaği-politik aktivlığın hündergän,bötä
kös häm ihtıyarın hındırğan. Ber genä
tapqır, 1835 yılda, rus däülät krästiändäre
häm kazaktarınıñ bolahınan därttäre
toqanıp, tönyaqtağı dürt başqort
kantonınıñ feodaldarı halıqtı yañı
azatlıq köräşenä kütärergä tırışıp
qarağan da, tik başqortqa elekke
teläktäşlek, elekke ömöt qalmağan, şuğa
kürä bıl yau kösäyıp kitä almağan. Kantonlı
idara sistemahı üz eşen eşlägän. XIX
bıuatta häm XX bıuat başında başqort
menän şöğöllängän etnograf D.P.Nikolskiy
häm tarihsı V.I.Filonenkonıñ kanton
zamanın “iñ qara osor” tip atauı buşqa
bulmağan.










  1. BAŞQORTTO
    ERHEZLÄNDEREÜ SÄYÄSÄTE. BAŞQORT BOLALARI









XIX
bıuattıñ urtalarınan, bigeräk tä Rossiyala
krepostlıq hoquğın bötörgändän huñ,
başqort yıren talau tağı ifrat nıq kösäyıp
kitkän. Rus batşalığınıñ politikahı
şuğa yünältelgän bulğan. Irımbur
gubernatorı Krıcanovskiy batşağa
ebärgän 1866 yılğı otçetında: “...
Administratsiyanıñ töp hästäre başqort
ereneñ rus halqına küseüyen mömkin tiklem
eñelläştereüzän, yäğni başqortto yırhez
iteüzän, ğibärät bulırğa teyış. Şul
maqsatqa ireşeü ösön başqort yırzären
mecalau berzän-ber ışanıslı sara bulıp
tora”, - tip yazğan. 1869 yıldıñ 10 fevralendä
batşa başqort yıren yañınan mecalau
haqında zakon raslağan. Bıl zakon
Krıcanovskiy täqdimdäre nigezendä
eşlängän bulğan. Zakon buyınsa, başqort
erenän ös törlö yır fondı sığarıu küzzä
totolğan:





  1. asaba
    başqorttarzıñ unınnsı reviziya (1856 yıl)
    isäbendäge här ir zatına un biş disätinän
    bildälängän “duşevoy nadelı”*;




  2. başqorttarzıñ
    “duşevoy nadeldan tışqı”, artıq tip
    irken hatırğa yäki qurtımğa birergä
    irken bulğan yıre;




  3. az
    erle daysalarzan, yänähe, kermeşektärze
    kilterep ultırtıu ösön täğäyınlängän
    “zapas”er.





yaqşı yırzär zapasqa sığarılğan. 90-sı
yıldar azağına tiklem Öfö häm Irımbur
guberniyalarında ğına “zapasqa” tip
839553 disätinä başqort yıre tartıp alınğan.
Bıl fondtan kermeşäktärgä ber nämä lä
täğäyınlänmägän. 1871 yıldıñ 4 iyunendä
Krıcanovskiy tırışlığı menän “zapas”
erzärze otstavkalağı çinovnik häm
ofitserzarğa arzan haqqa hatırğa röhsät
itkän zakon sığarılğan. Şul zakon
nigezendä 1878-1881 yıldarza
qazna büläk itep yäki disätinähen 1
hum
80
tindän
hatıp, 503389
disätinä yır taratqan. Yır spekulyatsiyahına
kiñ yul asılğan. Buş qına haqqa alğan
erze yañı hucalar yä Nicegorod-Hamar
bankına un-un dürt tapqır artıq haq
menän zakladqa halğan, yäki utız tapqır
artıq haq menän hatıp yıbärgän. Başqort
erzärenä Räsäyzeñ bötä yağınan yırtqıs
quldar huzılğan.



“Zapas”
erzärze hatıp taratıuzan başqa, “duşevoy
nadeldan tışqı” yırzärze lä nıq talağandar.
Bıl haqta “Orenburgskiy listok”
gazetahı 1876 yıldıñ 15 fevralendä:
«Kaliforniyalağı altın bizgäge hımaq,
nindäyzer yır bizgägenä oqşaş nämä kilep
sıqtı”, - tip yazğan. Ğämäldäge qağizä
buyınsa, “duşevoy nadeldan tışqı”
erzärze hatıu haqındağı qarar asaba
başqorttarzıñ auıl yıyılışında 2/3
küpselek tauış menän qabul itelergä
teyış bulğan. Ämmä bıl yırzärze hatqanda
başqorttarzıñ qırqa qarşı bulıuına la
qarap tormağandar. Iñ kiñ taralğan ısul
turahında 1906 yıl duma sessiyahında 1
Däülät dumahınıñ deputatı Sırtlanov
höylägän: “... Täüzä volost sudı menän
ispravnik kilep, tiz ük biräsäkte
(nedoimkanı) tülärgä talap itä. Başqorttar,
biräsäkte tülärgä aqsa yuq, tihä, ispravnik
äytä: “Eregez bar, hatığız şul yıregezze,
häzer ük biräsägegezze tülämähägez,
volost sudı hezze qamsı menän huqtırırğa
hököm itä lä, şunda uq huqtıra”, - ti.
Isınlap ta, şunda uq, un-un biş keşe
huqtırğas, başqorttar yırzären hatırğa
riza bula, şul minutta, haqın da, kemgä
hatılğanın da kürhätmäyınsä, prigovor
yazıla”. Läkin biräsäk menän qısıu
başqorttarzı kösläy torğan berzän-ber
sara bulmağan. Mäsälän, general
Krıcanovskiyğa hökümät altı meñ
disätinlek tap-taza homğol qarağay
urmanın büläk itkän. Şunı “tüñäräklämäkse”
bulıp, general başqorttarzan kürşeläge
urmandı la birergä rizalıq talap itä
başlağan. Kös qullanıu häm täsirle
keşelärze auıldan qıuıu ğına yarzam
itmägäs, dogovor tözör ösön käräk hätlem
qultamğanı general qurqışınan hälhez
qarttarzan, üsmerzärzän häm hatta üle
yändärzän yıyğan. Yır “hatıp” alğanda
här vaqıt aldıq, yalğanlıq, kös häm
hıyanatlıq qullanılğan. N.V.Remezov
başqort yıren “hatıp” yäki tartıp alğan
saqtağı bik küp oyathız vaqiğalar haqında
yazğanda: “Boron başqort yıren turanan-tura
kös menän basıp alğandar – ap-anhat.
Bıl yul menän alırğa yaramay başlağas,
hatıp ala başlağandar, läkin yır hatıp
alıu hıltau ğına bulğan, ğämäldä barıber
şul kös menän alğandar; bıl ısul menän
er alıu mömkinlege lä bötkäs, törlö
aldıq häm mutlıq eşläy başlğandar”75,
- tip äytkän.



Başqort
arahında koloniallekkä qarşı başlanğan
köslö häräkät qısımı astında 1878 yılda
erze “irken” hatıu turahındağı zakon
bötörölgän, läkin talau bötmägän. 1882
yıldıñ 15 iyunendä başqort yırzären hatıp
alırğa qazna
menän krästiän yämğiättärenä hoquq
bireü haqında yañı zakon sıqqan. 1886-1888
yıldırza Irımbur häm Öfö guberniyalarında
qazna 157351 disätinä başqort urmanın här
disätinähenä ber hum haq tüläp hatıp
alğan. Haman da äüäldägäsä aldağandar,
qurqıtqandar, auılı-auılı menän qamsı
huqtırğandar.



Başqort
eren, şul isäptän urmanlı vä mäğdänle
mayzandarzı, 1869 yıldıñ
10
fevral zakonı nigezendä qurtımğa alıu
za başqortto talay torğan köslö ısul
bulğan. Disätinähenä nisäler tin genä
tüläp un ike yıldan yıtmeş yılğa tiklem
qurtımğa alğan yır törlö yalğanlıq
arqahında qurtımsınıñ üz milkenä
äylängän. Bıl haqta başqorttar üzzäre
lä hatta belmägän häm haman yır yahağı
tüläy torğan. XIX
bıuat
azağında ber Irımbur guberniyahında
ğına 1 500 000
disätinä
mäğdänle yır, 500 000
disätinähe tatar altın promışlennigı
Rämiyivtar tarafınan, qurtımğa alınğan.
Başqorttarzıñ alğan qurtım haqı şul
hätlem bäläkäy bulğan, hatta üzzäre
tülägän yır yahağınıñ yartıhın ğına
qaplağan, ä Rämiyivtar sıqqan altından
million-million fayza alğan.



Zur
urman mayzandarın qurtımğa alıu bik
kiñ taralğan. Qurtımsılar yözär-yözär
meñ ağastı qırqıp, başqort urmandarın
yırtqıstarsa yuq itkän. Ağas qırqıp ular
isäphez küp fayza sığarğan. Alpauıttar,
kulaktar, sauzagärzär hanhız höröntö
er mayzandarın qurtımğa alğan. Qurtım
prigovorı köz azağında, başqortqa yahaq
tülär ösön bik aqsa käräk saqta, tözölä
torğan bulğan, şunıñ ösön qurtımsılar
bötönläy buş, ısın haqtan un biş-egerme
tapqırğa käm, haq birgändär. Mäsälän,
tatar sauzagäre Hösäyınov 1891-1892 yıldarzağı
qıtlıq arqahında başqorttarzıñ bik
auır häldä qalğanın fayzalanıp, Orsk
öyäzendä 73 745
disätinä
erze här disätinähen 6,6-şar
tin yıllıq
haq menän qurtımğa alğan. Yazına ul şunı
disätinähen 1,5-2
hum menän krästiändärgä häm yañı küskän
kilmeşäktärgä birgän. Oşonday nämä ul
zamanda ğäzättäge häl bulğan.



Alpauıttar,
promışlenniktar, sauzagärzärzän tış,
başqort yıren talauza rus häm başqa
küskense halıq krästiändäre nıq
qatnaşqan. 1863 yıldan krästiändär
bötmäs-tökänmäs kiñ taşqın bulıp
Başqortostanğa yabırılğan. Rus
administratsiyahı Başqortostandı
küskenselär menän tultırıuğa zur ähämiät
birgän. 1873 yılda Öfö gubernatorı Uşakov:
“Eske guberniyalarzan ağılğan isäphez
küskenselär massahı ğına urındağı halıq
arahında rus elementına östönlök
biräsäk”, - tip yazğan. Oşo politikanı
boyomğa aşırıu ösön batşa hökümäte
mahsus tsirkulyar häm qararzar menän
krästiändärzeñ Başqortostanğa küsep
yäşäüyen zakonlaştırğan. Şul zamanda
N.V.Remezov: “küseneü häräkäte – ul rus
halqınıñ is kitkes olo könsığış höcüme”76,
- tip yazğan. Unıñ raslauınsa, küskenselärzeñ
hanı haqında his nindäy dörös mäğlümät
bulmağan, räsmi mäğlümättär ısın handı
minimum ös tapqırğa kämetep kürhätkändär,
sönki iñ küp ölöştö üz beldege menän
kilgän küskenselär täşkil itkän.
Küskenselärzeñ iñ köslö ağımı 1871-1885
yıldarğa tap kilgän. Ni ösön tigändä,
berensenän, başqort yıren küpläp eläktergän
ilbasarzar şul osorza unı küpläp hata
başlağan, ikensenän, 1882 yıldıñ 15 iyun
zakonı menän başqort yıren krästiän
yämğiättärenä hatıu röhsät itelgän.
1891-1895 yıldarza qıtlıq häm Hamar-Zlatoust
timer yulın halıp bötöü säbäple
Başqortostandı yañı küskenselär taşqını
kilep basqan. Küskenselär as büre öyörö
bulıp başqort yırzärenä taşlanğan, ular
urındağı vlast yarzamı häm şul uq
aldıq-yalğanlıq menän buş qına haqqa
küpläp yır ala başlağan. Başqort yırzäreneñ
qurtım haqı la şähsi yır biläüselärzekenän
ös-dürt tapqırğa käm bulğan. Başqort
erzärendä yıl hayın rus, ukrain, tatar,
sıuaş, marzıua häm başqa halıqtarzıñ
yañınan-yañı auıldarı barlıqqa kilgän.
Ğämäldäge zakondıñ häm asabalarzıñ
qarşı bulıuına qaramastan, bik küp auıl
hatta başqorttoñ “duşevoy nadel” yırenä
kilep ultırğan. Krästiändär taşqını
arahında 1877-1905 yıldarza Öfö häm Irımbur
guberniyalarında ğına kilmeşäk krästiän
yämğiättäreneñ yır bilämähe utız biş
tapqırğa artqan.



Rus
hökümäte tarafınan yır talau häm
ruslaştırıu maqsatında ütkärelgän
küskenselek politikahı Rus däüläteneñ
üzenä lä zur zıyan kiltergän, sönki şunıñ
arqahında 1861 yıldan huñ yırhez qalğan
eske rus guberniyalarınıñ krästiändäre
“irekle” proletariyğa äylänmägän,
promışlennosqa barmağan, ä, bik äz
ölöşönän başqahı, irekle igense bulıp
kitkän. Bıl häl Rossiyanı kapitalistik
üseştä başqa ere Yivropa däülättärenän
nıq artqa qaldırğan töp säbäptärzeñ
berehe bulğan.



Başqort
erzären mecalau hözömtähendä XIX bıuat
azağında Öfö guberniyalarınıñ yıtmeş ber
başqort daysahında (bötähe hikhän yıte
bulğan) häm Irımbur guberniyalarınıñ un
dürt başqort daysahında (bötähe yıgerme
ete) başqort ölöşönä bötähe 8 260 285
disätinä yır torop qalğan. Ämmä ğämäldä
başqort qulında unıhı la bulmağan. Bıl
erzeñ yözär-yözär disätinähe başqort
eren “hatıp” alıp ta, mecalap ayırmağan
şähsi hucalar qulında bulğan. Şuğa kürä
formal yähättän haman yırgä huca tip
isäplängän başqort üzeneñ ısın bilägän
erenän bik küpkä (qayhı berzä ike-ös
tapqırğa) artıq mayzan ösön yır yahağı
tüläp torğan.



Qayhı
ber tarihsılar 70-90-sı yıldarza “hatıp”
alıu häm “zapasqa” qırqıu räüyeşendä
Öfö häm Irımbur guberniyaları buyınsa
başqorttan 2 433 000 disätinä yır tartıp
alınğan tip isäpläy. Läkin bıl han şul
osorza talanğan başqort yıreneñ ısın
külämen sağıldırmay, sönki uğa, berzän,
altmışınsı yıldarza talanğan yırzär,
ikensenän, başqa guberniyalarzağı (Hamar,
Vyatka, Permdäge) başqorttoñ talanğan
ere inmäy. “Volcskiy vestnik” gazetahı
1889 yıldıñ iyulendä 1863-1878 yıldarza 2 000 000
disätinä başqort yıre talanğan, tip
yazğan. Bınan
huñ tağı “zapasqa” yır qırqıu häm
küskenselärze talau dauam itkän. Timäk,
başqorttar hikhänense yıldarzıñ başına
tiklem ük käm tigändä 2 500 000 disätinä
eren yuğaltqan. Oşo hanğa şunan huñğı
egerme yıl esendä küskenselär talağan
ğına yırze quşqanda la altmışınsı yıldar
başınan XIX bıuat azağınasa talanğan
başqort yıreneñ döyöm küläme 3 500 000
disätinä asaba yır qurtımda isäplängän,
uğa la inde başqort üze eyä bulmağan.



Rus
hökümäte şul hözömtänän dä riza bulmay,
yañınan-yañı yır talau ısuldarı uylap
sığarğan. 1898 yıldıñ 20 aprelendä ul auıl
obşinalarınıñ yıren mecalau haqında
zakon sığarğan. Bıl zakondıñ asılı
qurtımğa alınğan başqort yırendä auıl
qorop ultırırğa röhsät bireüzän ğibärät
bulğan. Qurtım mözzäte ütkäs,başqorttar
“täüge şartta” (yäğni şul uq haq häm
şul uq külämdä) dogovorzı yañırtmaha häm
şul yırze hatırğa la riza bulmaha,
qurtımsılar ultırtqan bötä yort-qaraltı
häm “erze yañırtıu eştäreneñ” haqın
qaytarırğa teyış bulğan. Östäüyenä yırzeñ
qurtım haqın bötönläy yuq kimäldä,
disätinähenä ber yılğa ike tindän dä
käm tülägändär. Şul haqtıñ da altmış
protsentı “yämäğät fondına” tigän isem
menän urındağı vlastar qulına eläkkän.
Kolonizatorzar kösläp taqqan şunday
böldörgös şarttarğa qaramastan,
başqorttar yırze hatmasqa, nisekter
qurtımğa birergä bötä tırışlığın halğan,
sönki qurtım ularğa küpmeler vaqıt yır
eyähe tigän yuridik hoquqtı haqlarğa
mömkinlek birgän. Hökümät, üz näübätendä,
başqortto qurtım yıren hatırğa mäcbür
iter ösön bötä sarahın kürgän, yır yahağın
häm yän başı halımın arttıra barğan.
Şul halımdarzı yıyğan saqta vlast
väkildäre yır “hatıp alıusılarzı” bergä
yörötkän.



1883
yıl Öfölä, 1885 yıl Irımburza Krästiän
er bankınıñ bülektäre asılğan. Bıl bank
XIX
bıuat
azağına bik kösäyıp kitkän häm 1895
yıldan Başqortosanda iñ yaman yır talausı
yırtqıstarzıñ berehenä äylängän. Banktıñ
eşmäkärlege 1906 yıldan,
yañı küskenselär taşqını başlanıuı häm
1914
yılğa
tiklem yıl hayın tigändäy qıtlıq kilep
torou arqahında bigeräk kiñ qolas alğan.
Bank as başqorttarğa äzme-küpme aldan
aqsa birep, ğämäldäge haqtan dürt-altı
tapqırğa arzanıraq haq menän yıren
hatırğa mäcbür bulğan. Başqorttar yıyıp
alğan yırze ul ssuda birep, yır alırğa
yarzam itep, küskenselärgä hatqan.
Ksükenselär, iñ elek ular arahındağı
kulaktar, banktıñ aralaşlığınan başqa
la yırze küp alğan. Şunday eştärzeñ
hözömtähendä 1905-1915 yıldar esendä
başqorttar yänä 1 000 000 disätinä
asaba yırnän yazğan.



Erze
ayauhız talau başqort halqında bik köslö
rizahızlıq uyatqan häm ular, bigeräk tä
etmeşense yıldarzan alıp, şul yırtqıslıqqa
aktiv qarşılıq kürhätä başlağan. Ular
er “hatıu” turahındağı yazğan qağızzarzı
kire qaqqan, “hatıp” alınğan yäki
“zapasqa” qırqılğan yırzärze mecalatmağan,
mecalau eşenä keşe yıbärmägän, zemlemerzarzı
qıuğan, bolanı bastırırğa kilgän politsiya
komandalarına nıq qarşı torğan ular
yañı “hucalarğa” yır menän fayzalanırğa
irek birmägän, üz yayına urmandarzı
qırqqan, sabınlıqtarza sabıp alğan,
kilep ultırğan krästiändärze tuqmap
qıuğan, utarzarınan igendären taşığan,
alpauıt häm kulak yorttarına ut törtkän
h.b., h.b. qorallı bäreleş häm ülem
häldärenä kilterä torğan şunday bolalar
bötä yırzä här vaqıt qubıp torğan. Läkin
yöz yıllıq “qara” däüyer esendä milli
berzämlekteñ yomşauı häm kilmeşäktärzeñ
bik kübäyıp, kösäyıp kiteüye arqahında
başqort halqı elekke keüyek olo yauğa
qalqa almağan.



Ul
yıldarzağı bolalar arahında başqorttarzı
1873-1874 yıldarzan regulyar härbi hezmätkä
alıu haqındağı zakonğa qarşı quzğalğan
köslö häräkät ayırım urın alıp tora.
Ğazaplı häm häläkätle kanton idarahınan
huñ küz asıp ölgörmägän başqorttar bıl
zakondı elekke tärtipkä kire qaytıp,
däülät krästiändärenä tiñläü tip qabul
itkän häm vlasqa buyhonouzan baş tartqan.
Qarşılıq häräkäteneñ iñ köslö urını
Perm ölkähe Yusa öyäzeneñ başqorttarı
arahında bulğan. Häräkätte bastırıu
ösön regulyar ğäskär kilterelgän. Aktiv
qatnaşıusılarzı Kareliyağa häm Alıs
Yakutiyağa hörgändär. Yakutiyağa höröü
buştan ğına bulmağan.



Etmeşense
yıldarza, başqort häräkäte häm bolaları
kösäygäs, batşa hökümäte başqorttarzı
zur-zur törkömdär tuplap, Yakutiyağa
hörörgä häm şunda ular ösön mahsus
koloniya qororğa bulğan. Koloniya ösön
alıs töpköldä, Busanay yılğahı buyında,
Suntar inorod idarahınan 150, Olekminskizan
300, iñ yaqın yaqut auılınan 700 km yırzä
bildälängän. Bildälängän urında keşe
yäşärlek his ber şart bulmağan. Yaquttar
başqortqa yarzam iter ösön un meñ hum
aqsa, yöz baş yıkke mal, ike yöz bot arpa
häm biş meñ humlıq eş qoralı yıyğan, ä
hökümät ber tin dä yarzam birmägän.
Kirehensä, yaquttar yıyğan yarzamdıñ küp
ölöşön çinovniktar üzläştergän. 1874
yıldıñ yazında is kitkes alıs, auır yulda
aslıqtan häm auırıuzan nisekter ülmäy
qalğan başqorttarzıñ täüge törkömö
kazaktar hağı astında bildälängän
urınğa kiltergändär. Teyışle urınğa
etkäs, başqorttar ağas qırqıp berense
auıldarın halğan, urman töpläp, yır
äzerläp, arpa säskän. Arpa bötönläy
üsmägän. Ikense yılı arpa tağı la üsmägän.
Aslıq kösäygän. Ul arala yañı başqort
törkömdäre kilgän. Koloniya zuraya
başlağan. Astan ülmäs ösön başqorttar
priiskılarğa barıp, eşkä yallanıp qarağan.
Läkin politsiya ularzı kire totop kiltergän,
haqtı kösäytkän. Başqorttar hunar
itergä, balıq totorğa uylağan, tik unıñ
kös tä, sara la bulmağan. Ular bik
hälhezlängän, isäpheze astan ülgän.
Şuğa qaramastan, 1876 yılda başqorttar
tağı ike auıl halğan. Ozaqlamay yaquttarzı
yarzam iteüzän tıyğandar, başqorttarzı
üz yayına taşlap quyğandar. 1887 yılğa
tiklem Yaqutiyağa, irzäre menän bergä
barğan qatındarzı hanamayınsa, ös meñ
başqort hörölgän. Ularzıñ isän qalğanı
hiräk bulğan. Qalğandarın ahır siktä
yaqut okrugı häm qalalarına taratıp,
politsiya hağı astına quyğandar. 1896 yılğa
tiklem başqort auıldarı buşağan. Batşa
hökümäte Yakutiyala başqort koloniyahı
qorou uyın boyomğa aşıra almağan.



1894
yıldıñ
6
iyunendä “buş” başqort urmandarın qazna
qulına bireü haqında zakon sıqqas,
başqortta kolonial izgenlekkä qarşı
köräş tağı nığıraq kösäygän. Başqorttar
urman mayzandarın mecalau buyınsa
prigovor tözöüzän baş tartqan. 1895 yılda
Öfö öyäze Bäläkäy-Közäy volosınıñ
başqorttarı altı ay buyı üz daysalarına
zemlemerzarzı, lesniçiyzarzı, politsiyanı
yaqın yıbärmägän, vlast väkildärenä häm
politsiya komandahına ular qoral totop
qarşı torğan.



1903-1904
yıldarzan huñ başqort bolaları yañı kös
alğan. Başqorttar menän başqa millät,
bigeräk tä – rus krästiändäre arahında
has doşmanlıq urın alğan. Qanlı bäreleştär,
ürt halıuzar kiñ taralğan. 1908-1913 yıldarza
ürt halıuzan meñgä yaqın ut sıqqan.



Batşa
administratsiyahı başqorttarzıñ sığışın
ğäskär kösö menän bastırğan, unarlağan,
yözärlägän keşene ber yulı törmägä
taşlağan, sıbırtqı menän huqtırğan.
Başqa millät halıqtarı başqortto
bastırıuğa ihlas yarzam itkän.



Başqorttar
kolonizatorzarzıñ talauına qarşı, üz
erzären kire qaytarıu ösön köräşkän.
Başqort deputatı K.Häsänov halıq
küñelendägen belderep, ikense Däülät
dumahınıñ sessiyahında: “Ägär hökümät
tartıp alğan yırzärebez qaytarılmaha,
ber yırze kire alıu ösön bötä sarahın
kürerbez”, - tip sığış yahağan. Häsänov
azatlıq kilerenä ışanğan. Läkin ul
vaqıtta bik ozaqqa huzılğan qatı qısımdan
huñ terelä başlağan başqort häräkäte
elekke yauzar hımaq bötä halıqtı bergä
oyoştora almağan, ısın köräş başlar
ösön başqorttoñ kösö lä yıtmägän.



Huñğı
er baylıqtarı yırtqıstarsa talanğas,
başqort halqı töphöz bölgönlökkä töşkän.
XVII-XVIII
bıuattarza,
ere äle yıterlek saqta, ular hatta is
kitkes häläkätle vaqiğalarzan huñ da
üz hucalıqtarın yaylap-yaylap kön iter
kimälgä tiklem tergezä alğan bulha,
häzer unday mömkinlektän mährüm qalğan.
XIX bıuat azağında hatta şul uq bıuat
urtahında bulğan häyırselek kimälenä
qarağanda la başqorttoñ mal hanı häm
säseülek mayzanı ike tapqırğa kämegän.
Başqort öyzäreneñ yıgerme protsentı şıpa
malhız, utız protsenttan artığı (qayhı
ber öyzärzä qırq protsentı) athız,
utız-qırq protsentı hıyırhız bulğan.
Şunan tış, ber genä atlı öyzär bik küp
bulğan, ä ber at hucalıq kärägen
qänäğätländerä almağan. Könbayış häm
tönyaq rayondarza başqort öyzäreneñ
21,5 protsentı 6,4 disätinä
genä yır menän torop qalğan, 13
protsentı
ğına 30
disätinänän artıq yır bilägän, könyaq
häm könsığış rayondarza 26 protsent
başqort öyö 10,6 disätinä, 29 protsent
başqort öyö 50 disätinä yır totqan. Ä
belgestärzeñ isäpläüyensä, ber ğailäne
asrar ösön igenselektä 16 disätinä,
malsılıqta käm tigändä 45 disätinä yır
käräk bulğan. Timäk, başqort halqınıñ
östän ike , qayhı ber öyzärzä dürttän
ös ölöşö, här vaqıt as yäşärgä dusar
itelgän. Şul uq vaqıtta başqa millät
krästiändäreneñ, şul isäptän yañı kilgän
küskenselärzeñ, yarlı öyzäre äz bulğan,
bay öyzäre bik kübäygän. XIX bıuat azağında
talap bayığan kolonizator krästiändärzeñ
malı häm säseülege başqorttoqona
qarağanda ike-ös tapqırğa küberäk
bulğan. Başqorttoñ barğan hayın bölöüye,
kilmeşäktärzeñ bayıuı arqahında bıl
ayırma yıldan-yıl zurayğan: 1912-1913 yıldarza
kilmeşäk halıqtıñ säseülege altı
tapqırğa, malı ös tapqırğa başqorttoqonan
küberäk bulıp kitkän. Nigezzä igense
tip isäplängän Öfö guberniyahında başqort
hucalıqtarınıñ yartıhınan kübehe inde
igen säsmägän, yäki dürt disätinä genä
säskän (bılar ber atlı yäki athız öyzär
bulğan), 12,5 protsentınıñ ğına 10 disätinänän
artıq säseülege bulğan. Säseülek mayzanın
kiñäyteü yır terämägänlektän genä tügel,
unan da bigeräk eş malı, eş qoralı häm
säser orloq bulmağanlıqtın bik
qıyınlışqan. Käräk nämäne alır ösön
başqorttoñ aqsahı bulmağan. V.I.Lenin:
“Aqsahız häzer yırze lä ber nämä eşlätep
bulmay”77,
- tip yazğan. Bıl hüzzär şul zamandağı
başqrt hälenän totoş tura kilep tora.
Erhez qaldırıu arqahında häyırselekkä
töşkän başqort yahaq häm halımdarın
tülär ösön üzeneñ azaqqı yıren yä qurtımğa
birep, yä hatıp, yalsılıqqa, zimagurlıqqa
kitergä mäcbür bulğan. 1897 yılda
V.Mihalkovskiy yazğan: “Märhämät yözönän
genä yalsı itep alınğan as başqorttoñ
ber nisä bot on ösön qurtımğa birgän üz
eren huqalap yöröüye ğäzäti ber mısqıllı
hälgä äylände”, - tigän. Başqorttar
qışqı aslıqta aldan alğan haqtı qaytarıu
ösön rus häm başqa halıqtıñ kilmeşäk
kulaktarına bil bökkän, alpauıt
hucalıqtarında eşälägän, rudniktarza,
zavodtarza, altın priiskılarında, urman
hucalıqtarında häm başqa yırzä iñ auır
eştärze başqarğan. Başqortto kolonial
qol hälendäge haqhız eşse itep fayzalanıu
kanton zamanında başlanıp, bik zur küläm
alğan. 1873 yılda L.P.Sabaneyiv: “Başqorttar
ğömümän yıllıq eş kösönöñ bik zur ölöşön
täşkil itä... Läkin ularzı barlıq
hucalıqtarğa kiltergän töp fayzahı
şul: ular tübän genä haqqa bötä igende
tiyerlek urıp birä”78,
- tigän.
“Başqortqa ğömümän rusqa qarağanda
arzan tüläyzär, - tigän D.P.Nikolskiy
1899 yılda, - şul
uq vaqıtta unı bik qatı eşlätälär”.79



Berense
donya huğışı başlanıu menän başqorttarzıñ
häle tağı la nığıraq nasarlanğan.
Hezmätkä yaraqlı irzärze totoş ğäskärgä
alıuzan başqa, başqortto törlö mäcbüri
eşkä – mäğdän zavodtarına mäğdän häm
kümer taşıuğa, ğäskärgä azıq häm besän
taşıuğa h.b., h.b. eştärgä yälep iteü
kösäygän. Bıl eştärzä eş şarttarı sikhez
auır bulğan.



Huğış
başlanğan täüge yılda uq qıtlıq bulıp,
başqort halqı bik nıq asığa başlağan.
Ber kisäk ikmäk ösön ular hatırğa yararzay
aqtıq nämähen hatıp bötkän. Unhız za
bik bäläkäy säseülek mayzanı qırqa
kämegän. Huğışqa attarın alıu säbäple
athız häm säseülekhez hucalıqtar küpkä
atrqan.



XIX
bıuattıñ 60-70 yıldarınan rus yämğiätendä
başqort halqınıñ bötöügä barıuı haqında
feker taralğan. “Balalar qot osqos küp
ülä, - tip yazğan L.P.Sabaneyiv 1873 yılda, -
başqort halqı, küp bulıuına qaramastan,
küräheñ, bötöügä bara”. N.V.Remezov
hikhänense yıldarza başqorttarzıñ üz
erzärenä tülär mömkinlektäre bulmağanlıqtan
“yuqqa sıqqan häm berehe lä qalmay ülep
bötkän yändär” urınına kermeşektär
indergänen bildäläy, timäk, başqorttar
totoş öy estäre mennä ülä torğan bulğan.
1889 yılda Başqortostanğa kilgän G.Uspenskiy
iñ elek: “Bötä bıl başqort, bötä!” –
tigän hüzzärze işetkän. “Bigeräk küp
ülä başqort!” – tip 1889 yılda D.P.Nikolskiy
ğäcäp itkän. XIX bıuat azağında
D.N.Mamin-Sibiryak “Ikmäk” tigän
romanında: “Başqort auılı teträtkes
ber häldä, - tip yazğan. – Başqorttarzıñ
qış hayın astan qırılıuı ğäzäti ber
nämä bulıp kitkän, läkin ul häzer ul qot
osqos häldä qalğan. Başqort öyzäreneñ
yartıhı buş, - hucaları yä ülgän, yäki baş
huqqan yaqqa taralıp bötkän... Starosta
qarttarzı urtaq mägäzäygä kilterep,
işegen asıp yıbärze, häm skitniktarzıñ
qottarı osop artqa sigende: mägäzäygä
igen urınına tuñıp qatqan başqort
mäyıttäre öyöp halınğan ine”. Öfö
guberniyahı candarm idarahınıñ başlığı
1902 yılğı yazmahında: “halıqtıñ aborigendarı,
başqorttar, bötöügä barğan köndä”, -
tip kürhätkän. Bıl hüzzär nigezhez
bulmağan: 1912 yılda Öfö guberniyahında
beüaşqorttoñ üleüye 29 protsent, ä 1913 yılda
bötä Rossiyala ülem kimäle urtasa ös
protsent bulğan.



Başqorttarzıñ
is kitkes küp üleüye bayağı candarm başlığı
uylağan degeneratsiyanan bulmağan.
Kirehensä, ütkän bıuattıñ ğalimdarı
küzäteüyensä, başqorttarzıñ “tän tözölöşö
nıq köslö” bulğan, ular “iñ zur
qıyınlıqtarzı la kütärä almağan”
(V.M.Çeremşanskiy), “hezmätkä tırış häm
uqıuğa hälätle bulğan” (A.Kalaçev),
yoğoşlo auırıu auırımağan (M.Eversman),
töbäktäge başqa halıqqa qarağanda bütän
törlö auırıuzarğa la äz bireşkän”
(V.M.Çeremşanskiy). Başqorttoñ küp üleüyenä
älege candarm başlığı äytkän häyırselek
häm töphöz bölgönläk säbäpse bulğan
(“ularzıñ malı la, igenselek qoralı la
yuq”). Başqorttoñ şul bölgönlögöndä şul
candarm başlığı üz ğäyıben, kolonizatorzar
ğäyıben kürmägän, ä yalqau monhoz ,
hästärhez” tip başqorttoñ üzen
ğäyıplägän. Başqorttar hucalıq itergä
äz genä mömkinlege bar saqta “yalqau”
za, “hästärhez” zä bulmağan, läkin
ayauhız talau häm qıyratıu, qırıu häm
kösläü, bötä tormoş häm eş zauqın bıuıu
ös yöz yılıq tatar zolomonan huñ saq
baş qalqıta başlağan başqorttoñ bötä
tayanısın yımerep, XIX bıuat urtahında ülem
sigenä kilterep yıtkergän. Östäüyenä, as
başqortto törlö kizeü qırğan. Mäsälän,
1865 yıldağı tif kizeüye qayhı ber auıldarzıñ
26-40 protsent halqın yuq itkän. “Ular kizeü
auırıuzarınan, mäsälän, aslıq tifınan,
küp ülä ikän, - tip yazğan V.M.Florinskiy,
- organizmdarı köshöz bulğan ösön tügel,
siktän tış auır, häyırse bulğan ösön
tügel, siktän tış auır, häyırse tormoşta
yäşägän ösön ülä”.80










  1. Kolonial
    köslök ezemtähe. Halıqtıñ hınmas azatlıq
    ruhı









Rus
kolonizatorzarı atqarğan ayauhız izgenlek
politikahınıñ bötä häläkäte hözömtähe
ap-asıq kürenep torha la, häzerge rus
tarihsıları, “başqort halqı ösön
kolonizatsiya zur progressiv ähämiätkä
eyä bulğan” tip äytergä his tä oyalmay.
Ularzıñ fekerensä, Rossiyağa quşılıu
häm küskenselärzeñ kilep basıuı “başqort
arahında igenselek taralıuın” tizlätkän,
başqorttar rus, tatar häm başqa igense
halıqtarzan, yänähe, auıl hucalığı
qoraldarın yaharğa, yır eşkärtergä, igen
säsergä, igen yıyırğa häm on tartırğa
(tirmän qororğa) öyrängän, “başqortttar
malsılıq nämälären eşkärteüzä lä rus
ısuldarın, mäsälän, tire iläü ısulın
üzläştergän”.81
Rus tarihsıları rustar şöğöllängän
auıl hucalığı tarmağın ğına progressiv
formağa hanap, başqortto artta qalğan,
igenselekte bötönläy belmägän qırağay
halıq itep kürhätä häm başqorttoñ küp
bıuattar elek belgän nämälären rus
täsireneñ hözömtähe tip isäpläy. Ular
uyınsa, “tire iläü ısulın üzläştereü”
başqorttoñ azatlıqtan, üz aldına üseü
hoquğınan mährüm bulıuın da, kolonizatorzar
kilterep tökätkän häyırselegen dä
artığı menän qaplay.



Ğämäldä
igenselekte Başqortostanğa rus
kolonizatorzarı häm başqa kilmeşäktär
kiltermägän. Bını, mäsälän, başqort
telendä bötä auıl hucalığı üsemläktereneñ
tiyerlek üzensä atalıuı, igenselek
terminologiyahınıñ bay bulıuı krhätä.
Ul hüzzär başqort teleneñ iñ boronğo
leksik qatlamına qaray. Şunan tış, oşo
fakttı döröslägän yazma tarihi mäğlümättär
zä bar. Ğäräp avtorı Äl-Ğömäri XIV bıuatta
Volga buyında, şul isäptän başqort
erendä, bulıp: “Tatar basıp alğanğa
tiklem ul (erzär) totoş eşkärtelgän
bulğan, häzer unda şul eşkärtelgändeñ
eze genä qalğan”82,
- yazğan. Boron zamandan igenselek menän
şöğöllängän başqort tatarzarzıñ
qıyratqıs yauınan huñ ul eşte taşlarğa,
yäki, dörösöräge, nıq qısqartırğa, mäcbür
bulğan. Läkin barıber küpmeler vaqıt
ütkäs, ular üz şöğölön qabattan tergezgän
häm Rus däülätenä quşılğan saqta
igenselek ularzıñ hucalığında zur urın
totqan. Yı.Kinişimtsev menän I.Greçkin
tigän hezmät keşeläre 1675 yılda, yäğni
sittän kilgän halıq Başqortostanda äle
äz bulıp, başqortqa “Täsir” yahap
ölgörmäs boron, Nuğay daruğahın yöröp
sıqqas, Öfö voyivoda yortona: “Ä şul
Nuğay daruğahındağı bötä başqort üzeneñ
iske (!) qışlauzarında yır höröp, igen
säsä häm yorttar hala”83,
- tip häbär itkän. Ular bını Başqortostandıñ
malsılıq rayondarı tip isäplängän yağı
haqında yazğan. Ä borondan igenselek
östönlök itkän tönyaq häm tönyaq-könbayış
rayondarında XVIII bıuat başına hätlem
başqorttar igenselekte tergezeüzä
zurıraq uñışqa ölgäşkän. XVIII bıuattıñ
egermense yıldarında bötä Başqortostandı
tiyerlek gizep sıqqan Köngör burgomistrı
Yuhnev küzäteüyensä, Yusa daruğahınıñ
başqorttarı “igende küp säsä häm hörgön
erzäre küp”, Qazan daruğahınıñ başqorttarı
“arış häm törlö igen säsä... häm şul
daruğa Öfönö tuyzıra”.84
Läkin rus kolonizatorzarı tatarzan käm
bulmağan. Şuğa kürä lä 1735-1740 yıldarzağı
yauzan huñ karateldär tarafınan tamam
böldörölgän başqorttar nisekter yän
asrar ösön bötä yırzä tiyerlek igenselekte
taşlap, äzeräk kös häm sığım talap itä
torğan yarım küsmä malsılıqqa küsergä
mäcbür bulğan. Şul uq nämä här yauzan huñ
tağı-tağı qabatlanıp torğan. Här yau
hayın başqortto et keüyek qotorop ayauhız
talau häm qırıu, yauzan huñ da şul
yırtqıslıqtı tuqtatmay dauam iteü menän
kolonizatorzar başqort hucalığınıñ,
şul isäptän igenselekteñ, üseşen
qabat-qabat artqa alıp taşlağan, halıqqa
tın alıp, baş qalqıtırğa la irek birmägän.



Başqorttar
bötähe lä malsılıq menän dä, igenselek
menän dä şöğöllängän, tik här yaqtı üzenä
başqa täbiği şart bulğanğa könsığış
başqorttarında malsılıq östönlök
totqan, ä könbayışta igenselek östönlök
alıp kitkän. Hucalıq yünäleşendäge bıl
ayırma başqortto ike yartığa ayırmağan,
ä, kirehensä, ul eske hezmät büleneşen
tämin itep, eske alış-bireşte üstereügä,
şul nigezzä berzäm ekonomik tormoş
qorouğa yarzam itkän häm başqa töp
bildäläreneñ urtaq bulıuı menän nıq
bäyle ike başqort törkömön ber bötön
millätkä berläştergän. Ägär “izgelekle”
rus kolonizatorzarı “progressiv täsir”
menän başqortto yırhez, malhız, yäşär
sarahız itep, igenselek menän şöğällänerlek
bötä mömkinlektän yazzırğan bulha, “malsı
könsığış” his ber progrestan artqa
tartmas ine.



Rus
kolonizatsiyahı başqort hucalığında
hönärselek häm promışlennost, iñ elek
– metall eşkärteü, üseşenä bigeräk tä
zur häläkät kiltergän. Başqorttar yauınan
küp elek törlö mäğdän qazıu, metall
ireteü menän uñışlı şöğöllängän. Ular
arahında timerselek eşeneñ ostaları
küp bulğan. Başqorttar bik yaqşı qoros
iretkän, törlö yau yarağı häm hucalıq
qoralı eşlägän. Tatarzarzıñ bötä qorotqos
eşenä qaramastan, başqorttar timerselek
ostalığın yuğaltmağan, sönki azatlıq
köräşe ösön ularğa här vaqıt qoral käräk
bulğan. XVII-XVIII bıuattarza, Uraldıñ timer
häm baqır yatqılıqtarın fayzalana
başlağanda, rus promışlenniktarı mäğdän
zavodtarın gel genä başqort qazğan yäki
başqort asqan mäğdänlektärgä halğan.
Şul uq vaqıtta batşa hökümäte baştan
uq başqortto metall eşkärteü eşenän
sitläteü ösön qatı saralar kürgän.
Başqortostan quşılğas ta, XVI bıuatta
uq, bıl hökümät başqortqa hucalıqqa
metall qullanıuzı siklägän, timerlek
totouzı, qoral yahap hatıuzı tıyğan häm
könküreştä totona torğan timer nämälärze
äzer köyö rus vlastarınıñ qulınan ğına
alırğa röhsät itkän. XVII-XVIII bıuattarza
la ul qabat-qabat şunı tıyıp, qarar
sığarıp torğan, läkin başqorttar täüge
mäldä bik buyhonop barmağan, yäşeren
genä baytaq timerlek totqan. Şuğa kürä
hökümät 1736 yıldıñ 11 fevral ukazı menän
“Öfö öyäzendä häm başqort auıldarına
timerlek totouğa” tamam sik quyğan.
Şunan huñ här urında timerlektärze
qıyratıu, timer ostaların näsele menän
hıpırıp ültereü başlanğan. Hözömtälä,
ular üz maqsatın ireşkän: XIX bıuattıñ
azağında inde “başqort timerlektäre
bik äz qalğan”.85



Timerlek
totouzı tıyıuzan başqa, başqa hökümäte
1719 yıldıñ 19 dekabrendä häm 1739 yıldıñ 13
martında sığarğan ukazdarı menän yır
astı baylıqtarın, mäğdänlektärze totoş
üz monopoliyahına alğan, başqorttarzı
uğa eyä bulıu hoquğınan mährüm itkän
häm rus promışlenniktarına yır eyäläreneñ
rizalığınan tış bötä yırzä mäğdän qazıu,
mäğdän eşkärteügä tulı irek birgän.
Şulay itep, kolonizatorzar başqorttarzıñ
üz promışlennosın üstereüyenä nıqlı
kärtä quyğan, ularğa bik sikle hoquq
qına qaldırğan: ayırım röhsät menän
yatqılıqtarzı tabıp, vlastarğa häbär
bireü mäğdän qazıp, rus promışlenniktarınıñ
zavodtarına taşıu. Röhsät alıuğa ölgäşkän
başqorttar zur tırışlıq häm ostalıq
menän üzzäreneñ asaba yırzärenän mäğdän
ezläp, mäğdän sığarğan. XVIII bıuatta
baytaq başqort tanıqlı mäğdänse bulıp
kitkän. Ular arahında zurzarı Tuqtamış
Işbulatov, Säläy Bosqonov, Omoq Belembayiv,
Ismäğil Tasimov bulğan. Şularzan Ismäğil
Tasimov Rossiyala Tau uçileşehı asıu
eşen başlap quzğatqan. Unıñ 1770 yılda
Bergkollegiyağa yıbärgän ğarıznamähe
buyınsa uçilişe 1773 yılda Peterburgta
asılğan. Başqort mäğdänsäläre uçileşenıñ
täminäten üz östönä yökmägän, läkin
başqort baların unda uqırğa almağandar.



Başqorttar
timer, baqır sığarıp rus zavodtarına
taşıu menän genä siklänmägän. Ular törlö
erzä kömöş, altın, qurğaş, kümer, kökört,
selitra, toz, neft yatqılıqtarın belgän
häm yañı yaqtılıqtarın asqan. Başqorttar
tapqan Iläk yatqılığınan taza toz sığarıu
zur ähämiätkä eyä bulğan. Bıl yatqılıqtı
XVIII urtahında rus qaznahı başqorttarzan
tartıp alğan. Neftte (er mayın) başqorttar
rus kilerzän elek belgän. Täüzä unı daua
ösön qullanğandar, ämmä tizzän unıñ
yaqşı yana torğan nämä ikänen dä belgändär.
1754 yılda başqort Nadir Urazmätov üzeneñ
asaba yırendä neft qıuıu zavodı tözörgä
röhsät alğan häm 1755 yılda unı tözöy
başlağan. Läkin qapıl auırıp, ülep kiteü
säbäple başlağan eşen tamamlay almağan.
Ul ülgäs, neftselek eşe Rossiyala ozaq-ozaq
yıldarğa hürelep qalğan.



Başqorttar
äytep kilgän bötä eşte tuqtauhız azatlıq
köräşe barğan, halıqtı kolonizatorzar
ayauhız qırğan şarttarza başqarğan. Ägär
milli hucalıqtı üz aldına, üzeneñ täbiği
ıñğayına üsterer mömkinlek bulha, şunday
belem häm tırışlıq barında başqorttoñ
promışlennosta ölgäşkän uñışı
rustarzıqınan käm bulmas ine; başqort
ostaları häm feodaldarınan, rustarzıñ
timerse Demidovtarı häm başqa unday
keşeläre keüyek, üz proşlenniktarı üsep
sığır ine. Kolonizatorzar başqorttoñ
üz promışlennosın üstereü ıntılışına
boğal halğan, unıñ bulğan mäğdänsälären
dä 1773-1775 yıldarzağı yauzı bastırğanda
ülterep bötkän.



Tatar
hanlıqtarı bötkädän huñ başqorttar
şulay uq üz ilendä häm başqa donyala
(iñ täüzä Urta Aziyala) elekke sauza
bäyläneştären bik tiz tergezä başlağan.
Läkin yañı basqınsılar milli sauzanı
üstereü yulına tağı nıqlı kärtä quyğan.
Kolonizatsiyanı kösäyteü, tağı sitkä
yöröü häm aralaşıuzı qırqa tıyıu
arqahında başqorttoñ bötä sauza häm
hucalıq bäyläneşe özölgän, milli bazar
nigeze qıyratılğan. Kolonizatorzar
Başqortostanda üz mänfäğättärenä genä
hezmät itä torğan üz bazarın buldırğan.
Başqort yämğiäteneñ tauar-aqsa mönäsäbäte
iñ tübän kimälgä quyılıp, totoş rus
bazarına buyhondorolğan.



Şulay
itep, rus kolonizatsiyahınıñ başqort
halqına ıñğay täsir yahauı haqında
tügel, ä qot osqos faciğäle hözömtähe
haqında ğına hüz bulıuı mömkin. Rus
kolonizatorzarı başqorttoñ ekonomik
üseşen torğonloqqa dusar itep kenä
quymağan, unı hatta XVI bıuat kimälenän
bik küpkä alıp taşlağan. Rus tarihsıları
başqortto is kitkes artta qalğan,
igenselekte lä, hönärselekte lä belmägän
halıq itep hürätläy ikän, ular unı üz
däüläteneñ kolonial politikahın aqlar
ösön, böyök däülätse rus halqın yaqşılıqlı
kürhäter ösön eşläy. Şunıñ menän häzerge
tarihsılar elekke rus kolonizatorzarına
ideologik yähättän qan tuğan ikänlektären
asa. Ä ul koolonizatorzar turahında
F.Engels: “Här basqınsılıq, här köslök,
här izgenlekte rus batşalığı halıqtarzı
ağartıu, qursıu häm azat iteü hıltauı
menän başqarzı”86,
- tip yazğan. Kolonial politikanıñ ısın
asılı haqında: “Kolonial politika,
yänähe, progressiv nämä, ul kapitalizm
urınlaştıra, şuğa kürä “unı qomhozloqta
häm qanhızlıqta ğäyıplärgä yaramay”,
tip revizionistar ğına küptän tuqıy”87,
- tip V.I.Lenin bik asıq äytkän. Häzerge
rus tarihsıları tamam oyattı yuğaltıp,
tarihi vaqiğalarğa obektiv baha
bireüzän bötönläy sitläşte, ular
rustarzıñ elekke häm häzerge eşen aqlau
häm yaqlau yulına bastı.



Rus
kolonizatorzarı başqort halqınıñ matdi
donyahında ğına tügel, ruhi donyahında
la yırqıslıq politikahı alıp barğan.
Bıl ölkälä ular töp urınğa ruslaştırıu
maqsatın quyğan. Iñ ışanıslı ruslaştırıu
yulı tip, ular, yuğarıla äytelgänsä, XVII
bıuattan uq başqortto suqındırıu eşenä
nıqlap totonğan. Ni hätlem tırışıp ta,
suqındıra almağas, XIX bıuattıñ 60-sı
yıldarınan ular mäktäp aşa eş itergä
bulıp, başqort häm başqa mosolman
balalarına rus gramotahın öyräteü yulın
alğan. Bıl eşkä turana-tura Qazan
missioner mäktäbe totonğan häm unda
missioner N.I.Ilminskiy üzenä başqa
zur aktivlıq kürhätkän. Yıtmeşense
yıldarza rus mäktäptäreneñ däreslege
buyınsa rus telendä uqıta torğan
“rus-inorod” mäktäptäre asıla başlağan.
Bıl mäktäptärzeñ täğäyınleşen halıq
mäğarifı ministrlığınıñ 1870 yıldıñ 26
mart qağizäläre asıq bidälängän. Ul
qağizälärzä: “Bezzeñ vatan esendä
yäşägän inorodtarzı uqıtıuzıñ huñğı
maqsatı, his bähäshez, ularzı ruslaştırıu
häm rus halqına quşıu bulırğa teyış”,
- tip äytelgän. Şunıñ menän bergä ägär
zä bayağı qatnaş mäktäptärzeñ hanına
qarap, feker ithäk, başqorttarzı
ruslaştırıuğa ayırım iğtibar birelgän.
1887 yıldıñ 15 mart otçetı buyınsa, rus-tatar
mäktäbe ike, rus-qazaq mäktäbe un ös,
rus-başqort mäktäbe yıgerme altı bulğan.
Şulay mäktäp seltäre barğan hayın
kiñäygän. 1915 yılda ber Irımbur guberniyahında
ğına rus-başqort mäktäptäreneñ hanı
ille dürtkä yıtkän. Bötä Başqortostanda
ular, küräheñ, yözzän dä käm bulmağan.
Şuğa qaramastan, rus eşmäkärzäre
balalarzıñ küpmeler ölöşön qatnaş
mäktäptärzä uqıtıu menän genä teyışle
maqsatqa ireşeü mömkin tügel, tip
hanağan. Şuğa kürä 1871 yılda missioner
Ilminskiy östämä sara räüyeşendä
mosolman halıqtarınıñ yazmahın rus
alfavitına küserergä täqdim itkän. Unıñ
fekerensä, bıl sara rus telen öyräteü
häm artaban ruslaştırıu eşen yıñeläytergä
teyış bulğan. Şul uñay menän Ilminskiyzıñ
iñ yaqşı şäkerte V.V.Katarinskiy yuğarğı
instantsiya aldına başqort häm qazaq
balaları ösön rus alfavitı menän yazılğan
mahsus däreslektär tözöü mäsälähen
quyğan. Oşo uyın ğämälgä aşırıp, ul
“Bukvar dlya başqir” tigän däreslek
eşlägän, däreslek rus-başqort mäktäptärendä
uqıu äsbabı itep qullanıla başlağan.
Şunday uq däreslektär Qazan missionerzarı
mäktäbe yıtkselegendä tatar, sıuaş,mari
h.b halıqtar ösön eşlängän. Läkin
başqarılğan bıl saralarzıñ ruslaştırıuğa
yünältelgänen yaqşı añlap, mosolman
halıqtarı qırqa qarşı sıqqan. Mosolmandar
rus mäktäptärendä balaların uqıtırğa
telämägän, mäzräsälärzä rus telen
uqıtıuzan baş tartqan, rus gramotahın
indereü haqındağı boyroqtarzı ütämägän.
Başqort ğalimı häm mäğrifätsehe
M.Ömötbayiv 1882 yılda Öfö zemstvo
sessiyahında: “Yivropala här halıq üz
telendä uqıp, törlö fände üz telendä
öyränep belem alğan”, - tip äytkän.



Ruslaştırıu
politikahı 1906-1907 yıldarzan huñ bigeräk
tä kösäyıp, qatı höcümgä küskän. Ata
assimilyatorzar III Däülät dumahında
sığış yahap, rus bulmağan millättärze
“bötöröü” turahındağı plandarın asqan.
Episkop N.Varşavskiy “rus bulmağan
bötä halıqtı ruslaştırırğa, suqınmağan
bötä elementtı suqındırırğa” öndägän.
Ular asıulı, yauız telmärzär menän genä
siklänmägän, ä här milli üseş küreneşen
qatı ezärlägän. Öfö häm Irımbur
guberniyalarında rus vlastarı mäzräsälärze,
iñ elek yämğiät häm täbiğät fändären
uqıtqan, yädid mäzräsälären yapqan,
uqıtıusılarğa här törlö milli oyoşmalarğa
repressiya yahağan.*



Rus
batşalığınıñ böyök däülätselek häm
assimilyatorlıq politikahına qarşı
milli köräş kösäygän. Şul köräştä
başqorttar sarahızzan tatarzar menän
ber yaqlı bulıp sıqqan, sönki ular bıl
yulı ber din häm urtaq bälä bergä bäylägän.
Tatarzarzıñ Ural-Volga buyındağı iñ
küp hanlı häm täsirle halqı, assimilyatorlıq
politikahına qarşı tororloq kös bulıuı
la başqorttarzı la ular menän berläştereügä
kiltergän. Tatarzıñ bıl täsirlege Rus
däülätenä ös bıuat buyı uñaylı şartta
yäşäp, nıq kösäyıüyenän bulğan.



Hanlıqtarı
bötkäs, tatarzar, ällä ni suqındırıuğa
qarşı quzğalıuzan başqa, rus hakimlege
menän köräşmägän, şuğa kürä ular başqort
hımaq ayauhız qırılmağan, han yağınan
haman arta barğan. Rus hökümäte toğro
hezmät itkändäre ösön huplap, tatarğa
här yaqlap yarzam itkän, Başqortostandı
kolonizlauza ularzı nıq fayzalanğan,
başqort yırären ularğa yällämäy öläşkän.
Şunan tış, tatarzar Altın Urza bazarzarınıñ
görläp torğan zamanınan uq sauza eşenä
bik äüäslänep, bötä Rossiya sauzahına
aktiv qatnaşıp kitkän. Bötä yırzä isäphez
tatar alıphatarı taralğan, aralarınan
ere sauzagärzär häm promışlenniktar
kilep sıqqan. “Tatarzıñ bötähe lä
tiyerlek – alıphatar häm makler, ber
genä bazar, yärminkä häm hatışıu urını
la tatarhız bulmay”88,
- tip yazğan S.G.Rıbakov 1897 yılda. Bötä
bulğan oşo säbäptär arqahında han yağınan
ğına tügel, ekonomik yaqtan tatarzar
başqort aldında östönlök alğan. Östäüyenä,
başqortto basıp totou yıñeläyhen ösön
rus hökümäte 1789 yıl Öfölä mosolman diniä
nazaratı asıp, tatar qulına bötä ruhani
vlastı tapşırğan. Tatarzar dini eş menän
bergä halıq mäğarifın da üz qulına
alğan. 1800 yılda Peterburgtan Qazanğa
ğäräp şriftında basa torğan “Aziya
tipografiyahın” küsereü, hunğaraq
Qazanda şunday uq universitet tipografiyahı
häm başqa vağıraq tipografiyalar asıu
menän tatarzıñ mosolman mäğrifätendäge
aldınğı urınına matdi nigez halğan.
Ekonomik, ruhani häm mäzäni ölkälärzäge
uñaylı şarttar tatarza äüälge basqınsılıq
ruhınıñ kösäyıüyenä bik bulışlıq itkän,
şul arqala ular rus hökümäteneñ
assimilyatorlıq politikahına qarşı
köräşeü menän siklänmäy, üzzäre lä bötä
regionda, iñ elek başqorttar arahında,
şunday uq aktiv assimilyatorlıq eşe alıp
barğan. Tatarzar başqorttarzı yotorğa,
üz millätenä quşırğa tırışqan, şul uq
vaqıtta ular bötähe lä, olohonan kesehenä
tiklem, başqortqa tübänhetep qarağan.
Üz maqsattarına ireşeü ösön tatarzar
oyathız räüyeştä tatar menän başqort
arahındağı milli ayırmanı inqar itkän,
täbiğättärenä has bulğan bötä agressivlıq
menän başqortqa köslö täsir yahau
sarahın kürgän. Yıtmähä, panislamizm
bayrağı astında tatarzar Rossiya
imperiyahındağı törki halıqtarzıñ
barıhına la baş bulırğa tırışqan. Şunday
häldä başqort halqına, iñ elek unıñ
zıyalılarına, rus assimilyatorlıq
politikahına qarşı ğına tügel, ä unan
da yamanıraq tatar şovinizmına qarşı
köräş alıp barğan., häm şul tiñhez köräştä
üzeneñ etnik bulmışın yaqlarğa tura
kilgän.



Yazmışınıñ
bötä äselegenä qaramastan, başqort
halqı is kitkes nıqışlıq menän üzeneñ
hucalığın häm mäzäniäten üsterergä
tırışqan. XIX bıuat urtahında, yäğni
qothoz kanton idarahı däüyerendä, Irımbur
ölkähendä üsteregän bötä igendeñ qırq
protsentın başqorttar birgän. Başqort
basıuzarında igendeñ uñışı başqa millät
krästiändärekenän yuğarı bulğan. Igen
uñışındağı östönlöktö ular XIX bıuat
azağında la haqlağan. Başqorttar
üzzäreneñ ruhi baylıqtarın haqlauza
la ğäcäp zur tırışlıq kürhätkän. Hatta
tatar handarı häm rus batşalarınıñ
tuqtauhız alıp barğan qanlı qırğındarı
astında la ular haman belemgä, üseşkä
ıntılğan. Küp bıuattarğa huzılğan
azatlıq köräşe başqortta säsändär
icadın nıq üstergän. Bezzeñ zamanğa
ularzıñ olo danı häm äsärzäreneñ halıq
häterendä haqlanğan bik äz ölöşö genä
kilep yıtkän. Läkin ul faciğäle zamandarza
başqorttoñ mäzäni donyahı säsändär
icadı menän halıq icadınan ğına tormağan,
älbittä, nindäyzer kimäldä yazma äzäbiät
tä yäşägän bulırğa teyış. Bını, “Ek-Märgän”,
“Huñğı hartay” keüyek, oşoğasa yuğalmağan
tragik hikäyälär, qulyazma kittaptarzıñ
sitenä yazılğan ayırım şiğırzar, Ğäyıt
Sibayivtıñ 1735-1740 yıldarzağı yauza karateldär
tarafınan alınıp, äle Boronğo qağızzar
arhivında (TsGADA) haqlanğan şiğırzar
qulyazmahı asıq kürhätä. Ul qanlı
zamandarzağı mäzäniät qomartqıların
başqort halqı bögöngä tiklem totoş
kilterep yıtkerä almağan, hatta tärän
realistik yökmätkehe menän üze ük bay
yazma äzäbiät traditsiyahı bulğanın
kürhätep torğan Salauat şiğırzarı la
bezgä rus tärcemähendä genä bildäle.
Kolonizatorzar başqort halqınıñ mäzäniät
häm mäğarif usaqtarın totoş hünderep
bötä almağan. Mäğrifätseläreneñ yän
ayamay tırışıp hezmät iteüye arqahında
başqorttoñ tatar yauına tiklem bulğan
yaqtı traditsiyaları özölmägän häm belemle
keşeläre här vaqıt bulğan. XVIII bıuat
başınan mäzräsälär seltäre bik tiz üsä
başlağan. Şul uq vaqıtta Başqortostandıñ
törlö yağında ere mäzräsälär asılğan,
ularzıñ azaqtan mäğrifät donyahında
zur urın alıp, nıq tanılıp kitkändäre
1709 yılda asılğan Söndök mäzäräsähe,
1713 yılda
asılğan Sıtırman mäzräsähe, 1720
yıl asılğan Stärlebaş mäzräsähe bulğan.
Uqıu-uqıtıu eşe Başqortstanda kiñ küläm
alğan. XIX bıuatta ul ayırıusa nıq üskän.
Başqort ösön balalarzı, şul isäptän
qızzarzı, uqıtıu motlaq hanalğan. Här
belemle keşe olohon-kesehen belemgä,
his yuğında uqırğa-yazırğa öyrätkän. Auıl
hayın tiyerlek mäzräsä bulğan. Mäzräsälär
auıl yämğiäte isäbenä totolğan,
uqıtıusılar eş haqı almağan. Uqıtıu
haqında şunday zur hästärlek küreü
arqahında belem kimäle donya terägen
tamam yuğaltıp bötkän başqortta nıq
talap bayığan rus kolonizatorzarına
qarağanda yuğarı bulğan. 1897 yılda Öfö
guberniyahındağı uqıy-yaza belgän keşeneñ
hanı 16,7 protsent täşkil itkändä, rustarza
un altı protsent, başqorttarza 18,5 protsent
bulğan. Başqorttar äzäbiätte üstereüzä
lä uñışqa ölgäşkän. 1773-1775 yıldarzağı
yauzıñ qatı häläkätenän häm tärän
ömöthözlöktän barlıqqa kilgän töşönkölök
häm sufıysılıq däüyeren ütkärep, başqort
äzäbiäte XIX bıuattıñ ikense yartıhında
donyağa ataqlı Aqmullanı birgän. Aqmulla
şiğırzarı halıqsan olo aqılı häm
yabaylığı, ihlaslığı häm ütkerlege menän
başqorttoñ ğına tügel, kürşeläge başqa
törki halıqtarzıñ da yörägen teträtkän.
Aqmulllanan huñ başqortta yañı yazıusı
häm şağirzar üsep sıqqan, ular arahında
bötä ruhı häm yalqınlı icadı menän
Aqmullağa quş kilerlek şiğriät şahı
Şäyhzada Babiç bulğan.



Başqort
halqı Rossiyalağı kolonial izgenlekteñ
bötä ğazabın üz yılkähendä tatığan. Şul
ğazaptarza ul üzeneñ batır köräşe häm
tırış hezmäte menän is kitkes zur yäşär
köskä häm üsär ıntılışqa eyä bulğanın
kürhätkän. Bötä hoquğı, mal-mölkäte
talanğan, as-yalanğas qalğan köyö haman
üz yıren häm üz irken qaytarıu ösön
tınğıhız köräşkä yarhıp, başqort halqı
1917 yıldı – zur revolyutsion üzgäreştär
yılın – qarşı alğan.








II
BAŞQORTTOÑ
1917 YILDAÑ HUÑĞI KÖRÄŞE HÄM YaZMIŞI





  1. BAŞQORT
    AVTONOMIYaHI ÖSÖN KÖRÄŞ BAŞI. AVTONOMIYaNIÑ
    III BÖTÄ BAŞQORTOSTAN QOROLTAYI TARAFINAN
    RASLANILIUI









1917
yıldıñ
fevralendä, Berense donya huğışı
barğanda, Rossiyala burcuaz-demokratik
revolyutsiya bulğan. 2 martta Vaqıtlı
hökümät oyoştorolğan, unda küpselek
urındı konstitutsion–demokratik partiya
ağzaları (kadettar) alğan. Imperator
Nikolay II tähettän baş tartqan. V.I.Lenin
(Ulyanov) yıtäkselegendäge Rossiya
sotsial–demokratik eşse partiyahı
(bolşeviktar) yäşeren häldän sığıp,
revolyutsiyanı artaban üstereü, unı
sotsialistik revolyutsiyağa äyländerep,
vlastı qulğa alıu ösön köslö köräş
başlağan.



Fevral
revolyutsiyahınıñ häm qatı kolonial
izgenlekte käüzälägändän batşanıñ
töşörölöüyen başqorttar şatlanıp qarşı
alğan. Vaqıtlı hökümätteñ irek häm
halıqtar tiñlege haqındağı beldereüye
başqortta yaqtı azatlıq ömötö uyatqan.
Başqort halqı küñellänep, kisken milli
mäsälärze häl iteü eşenä yıñ hızğanıp
totonğan. Başqorttoñ bötä küñelen
bildälägän töp mäsälä yır mäsälähe
bulğan. 1917 yıl yaz Öfölä yıyılğan guberniya
krästiän sezdında başqorttar yır
mäsälähe buyınsa asıq talap quyğan:
«Bez başqorttar, yırze, sezd qarar
itkänsä, sotsialläştereü menän dä,
demokrattar quyğansa, däüläştereü menän
dä riza tügel. Bezzeñ yır üzebezzä qaldırıu
ğına tügel, aldıq Häm köslök menän bezzän
tartıp alınğan bötä yır kire qaytarılırğa
teyış». Läkin yañı vlast organdarında
başqorttar quyğan talaptı añlarğa la,
yaqlarğa la telämägändär. Bıl organdar,
elekkeläre keüyek ük, Başqortostanda
rus alpauıttarı häm küskenselärzeñ
mänfäğäten yaqlağan, ul ğına yıtmägän,
yañı küskenselek tulqını häm yañı
basqınsılıq ösön uñaylı şarttar
buldırğan.



Şul
vaqıtta milli mäsälä buyınsa üz
programmahı menän bolşeviktar sıqqan.
Üzzäreneñ 24-25 apreldä ütkärgän VII Bötä
Rossiya (Aprel) konferentsiyahında ular
rezolyutsiya qabul itkän. Bıl rezolyutsiyala:
«Rossiya esenä ingän millättärzeñ
barıhına la irekle räüyeştä ayırılıp,
üz allı däülät qorou hoquğı birelergä
teyış. Şul hoquqtı kire qağıu häm ğämäldä
ütäleşen tämin iterlek sara kürmäü
basqınsılıq häm anneksiya politikahın
yaqlauğa tiñ»89
tip äytelgän. Bolşeviktarzıñ revolyutsiyahı
Vaqıtlı hökümät beldereüzärenän qırqa
ayırılıp torğan häm başqorttar telägenä
tulıhınsa yauap birgän. Şunan tış, ul
rezolyutsiya bolşeviktarzıñ milli
politikala II sezdarınan (1903 yıldan)
birle üzgärmägänen kürhätkändäy bulğan
häm
ihlaslığına ışandırğan. Şunıñ ösön
başqorttar
bolşeviktarzıñ vlast
ösön köräşeüyen hup kürgän häm yıñeüyen
telägän. Bolşeviktarzıñ Aprel
konferentsiyahında
qabul itkän rezolyutsiyahına
tayanıp, başqorttar
milli
- territorial
üzbildäneşkä nıqlı yünäleş alğan. 1917
yıldıñ mayında Bötä Rossiya mosolman
sezdında başqort deligatsiyahı territorial
üzbildäläneşkä ireşer ösön, agrar
mäsäläne başqort hucalığınıñ ihtıyacı
häm talabına yaraşlı räüyeştä häl iter
ösön köräşäsäktäre haqında asıqtan
asıq beldergän.
Şul
vaqıtta ular üzbildäläneşte, Aprel
konferentsiyahınıñ rezolyutsiyahındağısa,
yuğarınan küzäteü astında totolmağan
kiñ avtonomiya menän genä siklärgä mäcbur
bulğan, sönki is kitkes zur köstär qarşı
torğanda üz allı däülät bulıp ayırılıu
turahında hıyallana almağan. Tatarzar
şul uq sezda Eske Rossiya häm Seber
mosolmandarına milli-mäzäni avtonomiya
alıu fekeren yarhıp yaqlağan, ni ösön
tigändä ularzıñ üz milli teritorriyahı
häm milli territoriyal mänfäğäte
bulmağan, ular ğämäldä panislamizm
bayrağı astında üzzäreneñ äüälge
hakimlegen tergezergä tırışqan.



Bötä
Rossiya mosolman sezındağı başqort
delegatsiyahı (illeläp keşe) , avtonomiya
häm yır haqında höyläşer ösön ayırım
qoroltay yıyırğa qarar itep , äzerlek
komitetı tözögän. Komitetqa ingän
Allabirze Yäğäfärov häm Säğit Meräsovtıñ
zur tırışlığı menän 1917 yıldıñ 20 iyulendä
Irımburza I Bötä Başqortostan qoroltayı
yıyılğan. Qoroltayğa, Öfö, Irımbur,
Hamar, Perm guberniyalarınan başqorttoñ
törlö sotsial törköm väkildäre kilgän.
Qoroltayza yuğarı milli vlast organdarı
oyoştororğa, ayırım başqort ğäskäre
tözörgä qarar itelgän.



Ber
ay üteügä, 1917 yıldıñ 25 avgusında, Öfölä
II Bötä Başqortostan qoroltayı yıyılıp,
ayırım başqort isemlektäre buyınsa
Bötä Rossiya uçreditel (oyoştorou)
yıyılışına haylauğa äzerläü mäsälähen
qarağan. Başqort Märkäz şurahı äzerlek
eşen tizeräk bötöröp, Uçreditel yıyılışı
asılmas elek Başqortostan avtonomiyahın
iğlan itmäk häm şunıñ menän avtonomiyanı
tanırğa unı mäcbür itmäk bulğan.



Ul
arala, Uçreditel yıyılışı asılğanğa
tiklem, Rossiyala revolyutsion
häl yuğarı kösärgäneş alğan.
1917 yıldıñ
25
oktyaberendä sotsialistik revolyutsiya
qubıp, Vaqıtlı hökümät töşöröp taşlanğan.
Vlastı bolşeviktar basıp alğan.



1917
yıldıñ 2 noyabrendä yañı hökümät. V.I.Lenin
predsedatellegendäge
Halıq Komissarzarı Sovetı, “Rossiya
halıqtarınıñ hokuğı haqındağı deklaratsiya”
qabul itkän. Deklaratsiya bolşyiviktarzıñ
elek iğlan itkän “Rossiya
halıqtarınıñ ayırılıp, üz allı däülät
tözör däräcäläge irekle üzbildäläneş
hokuğın” döröslägän.



Sovet
hökümäte birgän hoqquqa tayanıp, Başqort
Märkäz şurahı 1917 yıldıñ 15 noyabrendä
Irımbur, Öfö, Perm, Hamar guberniyalırındağı
bötä başqort territoriyahın Rossiya
respublikahınıñ avtonomiyalı ölöşö tip
iğlan itkän.
Avtonomiya iğlan itkän Başqort Märkäz
şurahı Rossiyalağı qara-qarşı torğan
politik häm härbi köstärzeñ konfliktına
qatışmau yağında nıq torğan. Bıl pozitsiya
şuranıñ 1917 yıl 11 noyabrzä sığarğan berense
farmanında asıq sağılğan. Ul farmanda
äytelgän: “Başqort halqına, tiyelgän,
säyäsi törkömdärzeñ eşenä qısılıp,
köstö tarqatıu his tä yaramay, sönki
qısılıu başqort halqınıñ milli – yırle
avtonomiyahın ğämälgä atqarıuğa totqarlıq
yahar ine... bez bolşevik ta, menşevik
ta tügel, bez başqort. Bez kem yaqlı la
tügel. Bez üzebez yaqlı”.



1917
yıldıñ 8-20 dekäbrendä Irımburza ütkän
III Bötä Başqortostan qoroltayı iğlan
itelgän Başqortostan avtonomiyahın
raslağan, Başqort hökümäten haylağan
häm başqa möhim mäsälälär häl
itkän.
Bıl
tarihi
vaqiğağa
başqort halqı is kitkes nıq qıuanğan.
Bötä başqortto, unıñ bötä sotsial
törkömön urtaq qıuanıs berläşterelgän.
Avtonimiyala, üz hökümätendä başqorttar
isäphez qorban birep, ikhez-sikhez ğazap
sigep, buattar buyı yaulağan azatlıq
hıyalınıñ tormoşqa aşıuın kürgän. Milli
azatlıq köräşendä şul zamandağı rus
yämğiäten ike doşman lagerına bülgän
sotsial qarşılıq keüyek eske qarşılıq
başqort halqına yat bulğan. Töp maqsatqa,
milli azatlıq, ölkäşkängä tiklem ber
nindäy sinfi mänfäğät ayırmalığı başqort
halqın bülgeläy almağan.



Başqort
avtonomiyahınıñ has doşmanı bulıp baştan
uq tatarzar qalqıp sıqqan. Ular
başqorttarzı milli-mäzäni mosolman
avtonomiyahı tözöügä kärtä quya torğan
separativ eştä ğäyıpläp, qatı höcüm
asqan. Asıuzarınan yarhıp, ular hatta
III Bötä Başqortostan qoroltayın härbi
kös menän qıuıp taratırğa mataşqan.
Eştäre barıp sıqmağas, ular Başqortostan
avtonomiyahı tözöügä qırqa qarşılıq
belderep, qoroltayğa ultimatum yahağan.
Qoroltay ularzıñ ultimatumın kire
qaqqan. Läkin tatarza başqortqa qarşı
eş qılıuın tuqtatmağan häm ularzıñ yauız
eşe ahır siktä başqort halqın zur
fäciğälärgä kiltergän.



Iğlan
iteü menän genä milli avtonomiyanı
ğämälläşterep bulmağanın başqort
hökümäte yaqşı añlağan. Başqorttar
bolşeviktarınzıñ Aprel konferentsiyahındağı
rezolyutsiyala, üz bildäneş mäsälähe
partiya tarafınan “här ayırım osraqta
tik uzenä başqa häl itelä”, tip şart
quyğanın belgän. Başqorttar şulay uq
Başqortostandıñ üzendäge qatmarlı häl
menän dä isäpläşmäy buldıra almağan.
Tatarzıñ yaman mönäsäbäte, Başqortostandağı
yartı halıqtı täşkil itkän rus häm başqa
kilmeşäktärzeñ dä başqort avtonomiyahına
qırqa qarşı bılıuı, Başqortostan
territoriyahınıñ bolşeviktar menän
kontrrevolyutsion kazaktar qul astına
qalıp, ike ölöşkä büleneüye kös yıtkehez
qıyınlıqqa kiltergän. Şuğa kürä başqorttar
iğlan itelgän avtomiyanı räsmi räüyeştä
raslatır ösön Sovet hökümätenä möräcäğät
itergä häm şunıñ menän bildälängän sik
esendä avtonomiyalı Başkortostandıñ
yuridik nigezen nığıtırğa bulğan. Milli
üzbildäläneş hoquğı haqında bötä donyağa
iğlan itelgän Sovet hökümäteneñ his
ber totqarlıq häm qarşılıqhız başqort
avtonomiyahın
raslarına
başqorttar şiklänmägän. Mäsäläneñ
anhat häl itelerenä ışınğan Başqort
hökümäte 1918 yıldıñ ğinuar başında
Peterburgka Uçreditel yıyılışqa
barırğa teyış bulğan Başqort Märkäz
şura väkile Şärif Manatovqa Halıq
Komissarzarı Sovetınıñ predsedatele
V.I.Lenin menän iğlan itelgän raslau
haqında höyläşergä quşqan. Manatov
V.I.Lenin menän şul mäsälä buyınsa 1918
yıldıñ 7 ğinuarında höyläşkän. Höyläşkän
saqta V.I.Lenin äytkän: “Bez başqort
häräkäten bezgä qarşı yünältelgän
kontrrevolyutsion häräkätkä hanamaybız...
- tigän. – Bez könsığış halıqtarınıñ
milli häräkäten bik täbiği häm käräk
tip hanaybız. Könsığış halıktarı sotsial
revolyutsiyağa milli revolyutsiya aşa ğına
kilä ala”89.
Şunday dörös hüzzär äythä lä, V.I.Lenin
qätği quyılğan mäsälä turahında
höyläşeüzän yaltarğan häm şunda uq üzeneñ
vlası häm abruyı menän basım yahap,
Manatovtı başqort eştäre menän
turanan-tura şäğölläneüzän sitläştergän.
Şulay itep Manatovtıñ, “talap itelgän
avtonomiyanı huplağan häldä başqort
häräkäte Sovettarğa qarşı yünädtelmäs,
ä Dutovqa qarşı köräştä
bik zur kös bulır”,
tip asıq äyteüyenä qaramastan,
Rossiyanıñ ul däüyerzä berzän ber üzäk
hökümäte bulıp torğan Sovet hökümäte
başqort avtonomiyahın raslauzan baş
tartqan. Unıñ bıl eşe milli üzbildäläneş
hoquğı haqındağı bolşeviktar
deklaratsiyahınıñ qoro hüz ikänen asqan
häm aldağı fäciğälärgä töp säbäpse
bulğan...90



Başqort
hökümäte Irımburza oyoşop , şunda
urınlaşqan , ä ul qala 1917 yıldıñ 25
oktyabrendä kazak atamanı Dutov qulında
bulğan. Başqort häkümäte üz-ara
doşmanlaşqan rus köstäreneñ qayhı yağı
qalanı biläp torouına ähämiät birmägän
, kem bilähä lä, bitaraflıq haqlap
, ul
üz urınında
, üz yırendä
qalğan. Üzeneñ bitaraflığı arahında
haqında Başqort Märkäz şurähe ber nisä
tapqır beldereü yahağan. Şunıñ ösön 1918
yıldıñ 18 ğinuarında Irımburzı Qızıl
gvardiya çastarı alğas ta , Başqort
hökümäte qalanan kitmägän , ä üz eşen
dauam itkän. Ul Sovet vlasına yaqşı
mönäsäbät beldergän häm unan dä şunı
kötkän. Läkin ğämäldä ulay bulıp sıqmağan.
Qızıl gvardiyanıñ komandovaniyehı başqort
mille häräkäten Sovettarğa qarşı tip
, ä başqort hökümäten mulla häm kulaktarzan
ğına torğan kontrrevolyutsion hökümät
tip hanağan. Tatarzar şunda uq bını
belep , başqort avtonomiyahın bötöröü
ösön uñaylı häldän fayzalanmaq bulğan.
Ular qızıl komandovaniyeğa başqorttarzı
Dutov yaqlı tip yamanlağan, şulay itep
qızıldarzı başqortqa tamam doşman
itkän. Başqorttarzı häm Başqort hökümäten
qatı ezärläy başlağandar. Şunday şartta,
1918 yıldıñ 3 fevralendä tatar şovinistarınıñ
oyahı bulğan Mosolman härbi-revolyutsion
komitetı Başqort Märkäz şurahı menän
Başqort hökümäte ağzaların qulğa alırğa
qarar sığarğan. Ämmä läkin başqorttarzıñ
kontrrevolyutsiyala qatnaşıuın, Dutov
menän bäyläneştä bılıuın his ber
dokumental dälil bulmağan. Şuğa
qaramastan , başqorttarzı doşman kürgän
rus bolşeviktarına tatarzar teläge
etärlek nigez bulğan: 1918 yıldıñ 4
fevralendä Irımbur guberniya härbi
revolyutsion komitetı Mosolman härbi
revkomınıñ qararın huplap, Başqort
Märkäz şurahı menän Başkort hökümäte
ağzaların törmägä yapqan häm ularzıñ
kassahınan başqort hökümät ihtiyacına
yıyıp birgän 217 meñ aqsahın alğan. Şul
uq vaqıtta Irımbur boyoroğo buyınsa
Baymaqta Başqort häkümäteneñ ike ağzahı
(Izelbayiv menän Mağazov) qulğa alınıp
, ber qızıl banda komandirınıñ üz irke
menän atıp ülterelgän. Başqort hökümäten
qulğa alıuı häm ike ağzahı atıp ultereüye
menän milli politikala his ber köslökkä
yul quymauzı üzeneñ printsibı itep
belderelgän sovet vlası qot osqos
yamanlıq qılğan häm üze sığırğan
deklaratsiyalarzıñ nimägä toroş itkänen
tağı ber asıp kürhätkän. Bıl vaqiğa
turahında räsmi häbär alğan üzäk Sovet
hökümäte Irımbur guberniya revkomınıñ
eşe menän hüzhez genä kileşkän, timäk,
his ber ülsäügä hıymas zakonlıqtı
huplağan.



Başqorttar
hökümätteñ qulğa alıuına şaq qatqan.
Ular bıl eşteñ kazak atamanı Dutov tügel
, ä bötä halıqqa üzbildäläneş hoquğı
birgän sovet vlası tarafınan eşlängänen
başına hıyzıra almağan. Häl bik
kiskenläşkän. Läkin hatta şunday mäldä
lä başqorttar avtonomiyanı qotqarır
ösön yañı qıyıu azım tapqan: “Tulqın”
tigän äzäbi yäştär oyoşmahınıñ ağzaları
(III Bötä Başqortostan qoroltayınıñ
elekke delegattarı) hökümät qulğa
alınğas ta, 1918 yıldıñ fevral könö kis,
urındarzan kilgän väkildär qatnaşlığında
aşığıs yıyılış ütkärep, yañı milli vlast
organı – Başqortostandıñ vaqıtlı
revolyutsion sovetın (BVRS) tözögän.



BVRS
üzeneñ Başqort Märkäz şurahınıñ eşen
dauam iteüse tip hanağan häm III Bötä
Başqortostan qoroltayınıñ qarazarın,
iñ elek Başqortostan avtonomiyahı
haqındağı qararzı ,üz kösöndä qaldırğan.
“Elekke hökümät qayhı ber hataları
arqahında qulğa alınğan ösön genä
başqort halqınıñ avtonomiyahına qarata
ömöthözlök kürhätergä yaramay, - tip
yazğan BVRS “Başqortostan” gazetahında,
ä, kirehensä , başlanğan izge eşte ğämälgä
aşırıu köräşen tağı la zurıraq därt häm
kös menän dauam itergä käräk”. Bıl eştä
– avtonomiyanı qıyralıştan qotqarıu
eşendä – BVRS sovet vlasın asıqtan-asıq
qabul itep , avtonomiyanı sovet vlası
nigezendä ğämälläşterep kenä uñışqa
ölgäşep bula tip hanağan häm üzeneñ
sovet platformahında torğanlığı haqında
beldereü yahağan. Şuğa kürä Irımbur
guberniya revkomı BVRS-tı şunda uq bötörör
ösön hıltau tapmağan häm unı tanırğa
mäcbür bulğan.



Sovet
platformahında basqan BVRS ul zamandağı
başqort milli häräkätendä yanğız bulmağan.
Başqorttar här törlö demokratik idara
formahında – sovet formahında
, burcuaz
formahında – ber tigez riza bulğan, tik
unıñ avtonomiyala üz allıq bireue käräk.
Timäk , ğömümän başqort halqı sovet
vlasına printsipial qarşılıq kürhätergä
uylamağan. Bını Krästiändär sezına
kilgän 200 başqort bik yaqşı beldergän.
Ular 1918 yıldıñ 26
fevrälendä
mahsus
yıyılış ütkärep, “başqort yırle
avtonomiyahı
haqındağı izge teläkkä zıyan kiltermägän
häldä ... başqorttar Sovettar menän qulğa
– qul totoşop barasaq”, tigän qarar
qabul itkän91.



BVRS
Başkortostandağı halıqtarzı “dinenä
lä, millätenä lä qaramay”, avtonomiyala
berläşterergä uylağan häm tiz köndä
Başqortostan sezı yıyıp, uğa bötä eşte
tapşırıu burısın töp burıs itep hanağan.
BVRS äzerlägän “Başqortostan avtonomiyahı
haqındağı qağizälär proyıktında”
Başqortostan avtonimiyahı ğämäldä bulıuı
bildälängän häm Avtonomiyalı Başqortostandıñ
Federativ Rossiya esenä ineüye, Avtonomiyalı
Başqortostanda Sovettar sezdınıñ
yuğarı vlast organı bulıp torouı h.b.
kürhätelgän92



BVRS
Başqortostanda bolşeviktar talabına
yauap birgän yañı Sovet vlası organı
tözögänlege haqında üzäk hökümätkä tiz
genä telegramma yıbärgän. Halıq Komissarzarı
Sovetına ul Başqortostandağı tatarzar
oyoştorop yatqan Ural-Volga ştatına
indereügä qırqa qarşı bulğanın beldergän
häm başqort avtonomiyahın raslatır ösön
Mäskäügä tulı hoquqlı väkilät yıbäreüyen
häbär itkän. Bähtegäräy Şafiyiv
etäkselegendäge dürt keşeläy väkilät
26 martta yulğa sıqqan. Läkin Halıq
Komissarzarı Sovetı Başqortostandıñ
hatta sovet avtonomiyahı haqında la
işetergä telemägän. Unıñ urınına ul
başqortto barıber tatarzan yottororğa
bulğan häm başqort väkilätte yulğa sıqmas
boron uq, 22 martta, Tatar-Başqort
respublikahı tözöü turahında dekret
sığara halğan. Bıl Tatar-Başqort
respublikahı tatar şovinistarı qororğa
uylağan Ural-Volga ştatınan iseme menän
genä ayırılıp häm ul tözölgän könönän
ük bötöügä dusar bulğan.



Şul
vaqıtta Irımbur guberniya revkomı BVRS-tı
bik qatı ezerläy başlağan. Irımbur
revkomı başqort avtonomiyahınıñ här
törönä printsipial räüyeştä qarşı torğan
häm başqort häräkäten tamam qıyratır
ösön uñaylı mälde kötkän.
Bıl
eştä
uğa bik
nıq
yarzam itkän. Tatarzar, Başqort hökümätenä
qarşı köräşkän
keuek,
BVRS-qa la
täüge
köndän yau bulıp
qarşı
sıqqan. Ular BVRS-tı
üz
qulı astına alırğa
tırışqan
unıñ

saralarına
bötä
yaqlap
ayaq salğan,
törlö yalla yaqqan
häm
başqort
avtonomiyahına
yul
quymas
ösön
yänä bötä kösön halğan.
BVPS-tıñ Başqortostan
avtonomiyahına küpselek
boronğo başqort
eren
indereüye,
batşa zamanında talap alınğan
bötä başqort
eren häm mölkäten
Başqortostan
hökümäte qaramağına qaytarıuzı talap
iteüye
h. b. tatarzar menän Irımbur
revkomınıñ
bigeräk
nıq
asıuın qabartqan, ularzıñ
şovinistik
sämenä
teygän. Şuğa kürä 1918 yıldıñ 30
martında härbi
revkom urınına 25 martta
haylap quyılğan Irımbur
guberniya Sovetınıñ başqarma
komitetı
ike ay
eşlärgä
lä irek birmäy, BVRS-tı qıuıp taratqan.
Taratıu ösön
başqort menän
tatar arahındağı tartıştıñ nıq
kösäyıue
hıltau itelgän, läkin töp säbäp qararzıñ
üzendä
siselgän. Unda, sotsialistik revolyutsiya
milli
sik häm milli avtonomiyahı
qabul
itmäy,
tip äytelgän. Üzäk Sovet
hökümäte
BVRS-tı
taratıu turahında häbär
alğas,
tağı
ber
hyz
zä öndäşmägän.



Kolonizatorzarzıñ
häm
sovet
vlasınıñ başqortqa
qarşı
yünältelgän eşe milli hökümät organdarın
ezerläü
menän genä bötmägän. 1917 yıldıñ noyabrenän
başlap, ular başqort halqın
ayauhız qıra
başlağan. Başqort hökümäte qulğa alınğas,
bıl
terror bigeräk tä nıq kösäygän. Qızıl
ğäskärzär
qarap tormay, zıyalılarzı, yabay häm yıtäkse
başqort eşmäkärzen, ğömümän
ber
eşkä lä qısılmağan başqortto hıpırıp
atqan,
başqort auıldarın talağan.
Kilmeşäk halıq, başlısa rustar, qulında
bulğan volost häm auıl sovettarı
qotorop şaşqan. Rus, tatar, sıuaş häm
başqa küskense krästiändär başqorttoñ
milli häräkäteneñ uz mänfäğätenä häüyef
kürep, talap yıyğan baylıqtarın haqlarğa,
ul ğına tügel, başqortto bötöröp,
qalğan-bosqan bötä yıren basıp alırğa
yarhıp kitkän. Şul maqsat menän ular
qızıl
bandalarğa
yazılıp, qoral alğan häm sovet vlası
isemenän başqortto qırğan. Ular başqortto
öyöndä lä, uramda la, yulda la, qayza
tap kilä - şunda ültergän, totoş öy ese,
auılı menän yuq itkän. Mäsälän, Könyaq
Başqortostandıñ ber auılında urındağı
vlastar bötä ir zatın, üsmerzärze lä
qaldırmay, qulğa alıp, qamsı menän yarıp,
volost üzägenä kiltergän dä, berehen
qaldırmay atıp ültergän. Şunday vähşilek
bötä yırzä hököm hörgän. Kümäk terror
menän ber ıñğay halıqtı talağandar,
erzären basıp alğandar, urmandarın
qırqqandar. Qarşılıq kürhätkän auıldarğa
Qızıl gvardiyanıñ karatel otryadtarı
ebärelgän. Ular ayauhız qan qoyop, halıqtıñ
qoton alğan, kös yıtmäs kontributsiya
halğan.
Başqort telendä “urıs azatlığı” tip
isem alğan revolyutsiya kolonizatorzarzıñ
yırtqıs instinktına tulı irek birgän,
töp başqort halqın bötönläy hoquqhız
itkän. Öfö häm Irımbur guberniyalarınıñ
üzäk partiya häm sovet organdarı başqort
eren tartıp alıp, “eşsän” rus
krästiändärenä bireüze üzzäreneñ töp
burısına hanağan şunıñ ösön terrorzı
yaqlağan, üzzäre lä turanan-tura uğa
qatnaşlıq itkän.



Qızıl
ğäsqärzeñ häm sovet organdarınıñ qanlı
eşe
bolşeviktarzan
yaqşılıq
bulmasına başqortto
tamam
ışandırğan.
Ular bolşeviktarzı batşa vaqıtında
törlö qanhızlık qılğan karateldärzän
ber zä käm tugel ikänen, başkortqa has
doşman ikänen kürgän. Hatta sovet
organdarında eşläp yörögän başqorttar
za, beräm-härämdän başqahı, uz urının
taşlap, bolşeviktar menän mönäsäbäten
özgän.








2.
BAŞQORT
HÖKUMÄTENEÑ
AQTAR
YaĞINDAĞI
SAĞI.



KIZILDAR
TERRORI








Şunday
kösörgäneşle mäldä, 1918 yıldıñ 4 aprelendä,
ataman Dutovtıñ Irımburğa sapqın yahağan
sağında Başkort Märkäz şurahı menän
Başqort hökümäteneñ ağzaları törmänän
sıqqan. Törmänän qotolğan hökümät
ağzaları Sovettar qul astındağı yırzän
qasıp, Siläbegä yıyılğan, Siläbe ul
vaqıtta sovet vlasına qarşı fetnä
kutärgän plendağı çeh haldattarınıñ
qulında bulğan.



1918
yıldıñ, yaz häm
yäy
köndärendä Başqortostan yırendä qızıldar
menän aqtar huğışı
qızıp kitkän. Başqortostan aşa ütkän I
front başqort halqınıñ qazahın yözlätä
kösäytep yıbärgän. Bolşeviktar qılğan
ayauhız terror östönä ularzıñ sigengän
ğäsqärzäre qotoronğan. Bolşeviktar
artında totoş talanğan, qanğa batkan
auıldar torop qalğan.



Siläbelä
urınlaşqan Başqort hökümäte yaylap eş
başlağan. Älbittä, bulğan häldärzän huñ
Başkort hökümäte, bötä başqort halqı
keüyek ük, sovet vlasına elekkesä qaray
almağan, ul unı ısın doşman itep kürgän.
Bolşeviktarğa qarşı köräşkä saqırıp,
Başqort hökümäte: “Ägär bez, başqorttar,
...ularzı Ural buyınan qıumahaq, yır
hoquğın, avtonomiya hoquğın totoş
yuğaltabız.” –
tip yazğan. Bolşeviktarzıñ hökömön
tatığan başqorttarzı bıl hüzzärzeñ
döröslögönä
ışandırıp torou käräkmägän,
ular
bötä yöräge menän üzzäreneñ yañınan
terelgän hökümätenä tartılğan. Başqorttar
bolşeviktarğa qarşı köräşergä nıq
qarar itkän, läkin bolşeviktarğa qarşı
köräşeü başqa kontrrevolyutsion törkömdär
ösön töp maqsat bulğanda, başqorttar
ösön töp maqsat bulmağan, ä berzän-ber
maqsatqa — halıqtıñ tereklegen häm üz
allı üseşen tämin iterlek milli
avtonomiyağa ölgäşer sara ğına bulıp
torğan. Yañınan eş başlağas ta, Başqort
hökümäte şul maqsattı ğämälgä atqarıu
haqında hästärlek itkän.



Başqort
hökümäte iñ elek Siläbelä vlast totqan
çehtar menän başqort avtonomiyahı
turahında kileşeü tözögän. Avtonomiyanı
huplau menän bergä çehtar kileşeü
qağızına, avtonomiyağa huñğı sanktsiyanı
Bötä Rossiya uçreditel yıyılışı birä,
tip iskärmä indergän. 1913 yıldıñ iyunendä,
Bötä Rossiya uçreditel yıyılış komitetı
(Komuç) yäki, ikense törlö äytkändä,
Hamar hökümäte tözölgäs tä, başqorttar
unıñ menän höyläşkän häm Komuç Başqortostan
avtonomiyahın qabul itkän. Läkin bıl
ğına äle yıtmägän, sönki Başqortostandıñ
zur ölöşö 1918 yıldıñ ğinuarında uq Tomsk
qalahında oyoştorolğan Vaqıtlı Seber
hökümäteneñ qul astında bulğan. Ul
hökümät menän başqorttar 1918 yıldıñ
iyulendä kileşeü yahağan. Seber hökümäte
lä başqort avtonomiyahın tanığan. Häzer
Başqort hökümäte aldına milli avtonomiyanı
ısınlap ğämälgä aşırıu, Başqortostan
erendä üz hökömön urınlaştırıu häm unı
ışanıslı haq menän tämin iteü mäsälähe
kilep basqan. Bınıñ ösön köslö genä
Başqort ğäskäre
oyoştorou käräk bulğan.



Başqort
ğäskären oyoştorouğa
Başqort hökümäte
ğämäldä eş başlağan
täüge köndärenän ük
totonğan. Seber hökümäte
menän höyläşkängä tiklem
unıñ 2
yäyäüle polkı häm 12 qurğanıu törkömö
bulğan, bıl
ğäskäri berämektärzä bötähe
3500 keşe isäplängän.
Läkin ğäskäri köstö teyışensä
tämin iteü
häm kübäyteü ösön başqorttarzıñ
matdi (material)
sarahı bulmağan.
Şuğa kürä ular
yarzam horap irekhezzän Komuç
menän Seber
hökümätenä möräcäğät itkän.
Komuç zur väğäzälär
birgän, läkin kiläsäk köngä,
Seber hökümäte
kileşeü yahağanda uq Başqort
ğäskären qoral-yaraq
menän tämin
itergä
yöklämä
alğan häm
üz yöklämähen küpmeler kimäldä
ütägän. Alğan
yarzamı ösön başqorttar üz ğäskären
operativ yähättän
Seber hökümätenen härbi
etäkselegenä buyhondororğa
riza bulğan, läkin
operativ eşkä
qağılmağan başqa yaqtan Başqort
ğäskäre Başqort
hökümäteneñ härbi bülegenä
häm üzeneñ
Baş ştabına buyhonğan
ayırım ğäskäri berämek
bulıp qalırğa teyış bulğan.
Başqorttar Seber
hökümäte menän bulğan
mönäsäbätte politik
boyondoroqqa yul qaldırmay torğan
kileşeü
nigezenä qororğa tırışqan.
Başqort hökümäte
tağı ber tapqır tik
üz
pozitsiyahında
ğına torğanı
häm partiyahız,
läkin demokratik, organ
bulğanı haqında räsmi
beldereü
yahağan.



1918
yıldıñ
10
iyulendä Başqort
hökümäte
“izge
Başqortostan
eren
zalimdarzan
haqlau
ösön” başqorttarzı
ğäskärgä
mobilizatsiyalau turahında farman
sığarğan.
Ğäskär tözöü niäten başqort halqı
bik
nıq huplağan häm üz ğäsqärenä zur teläk
menän barğan. Şunıñ ösön Başqort
hökümäte bik tiz genä vaqıt esendä 2
atlı häm 6 yäyäüle polk tözörgä ölgäşkän.
Şunan tış, halıqtı rus häm başqa kilmeşäk
krästiändär terrorınan haqlau, urındağı
başqort vlasın kösäyteü ösön irekle
hıbay törkömdär oyoştorolğan.



Başqort
hökümäte menän ber ük vaqıtta Hamar häm
Seber hökümättäre lä mobilizatsiya iğlan
itkän. Başqort hökümäte, ularzıñ
mobilizatsiyahı başqort keşelärenä
qağılmay,
tip
farman
sığarğan. Läkin bıl farmandı
aq
gvardiya hökümättäre
isäpkä
almağan,
şulay itep
avtonomiyalı Başqortostan hoquğın tupas
üyeştä
inqar
itkän.
Bıl
häl
başqorttarzı
rus hökümättäre menän
täüge zur
qarşılıqqa kiltergän.



Başqort
hökümätenä Könbayış
Başqortostanda
üz vlasın urınlaştırır
mömkinlek bulmağan:
täüzä ul front
hızığı aryağında bulğan,
ä Qızıl ğäskär sigengäs,
aq gvardiya hökümättäre
avtonomiyanı kiñäytergä
irek birmägän.
Şuğa kürä avtonomiya
könsığış häm könyaq-könsığıştağı
“Bäläkäy
Başqortostan”da ğına
ğämälläşterelgän. Başqort
hökümäte Bäläkäy
Başqortostandı administrativ
yähättän 13 kantonğa,
ä kantondarzı volost
häm yorttarğa
bülgän. Ul administrativ
berämektärzä milli
vlast organdarı oyoştorolğan.
Läkin Başqort
hökümäte elekke
öyäz idaralığın bötörä
almağan. Öyäz
idaralığı aqtar boyondoroğona
küsep, haman eşläp
yatqan. Rus administrativ
organdarı başqorttoqo
menän yänäş eş itkän,
ular aşa aq gvardiya
hökümättäre avtonomiyalı
Başqortostan erendä
üz vlasın atqarğan
häm şunıñ menän avtonomiyanıñ
eske eşenä qısılmasqa
tigän yöklämähen
bozğan. Başqortostan
eşenä qısılıu menän bergä
ular başqorttarzı
kämhetkän, ränyıtkän
häm idara iteü
buldıqhız itep kürhätergä tırışqan.
Bılar
bötähe lä tağı başqort menän
rus
vlastarı arahın nıq bozouğa säbäp
bulğan.



Başqort
hökümäteneñ demokratik platformala
torouı häm revolyutsiyağa qarşı ısın
soyuzdaş bulırğa telämäüye aqtarza zur
rizahızlıq
uyatqan.
Yuğarıla äytelgänsä, başqorttar revolyutsiya
yahağandarı ösön tügel, ä yaman doşmanlıq
qılğandarı
ösön bolışeviktarğa qarşı barğan.
Başqort hökümäte
sovet yağında yabay eş kenä tügel, yıtäkse
vazifa başqarıp kitkän keşelärze
ezärlämägän, ularzı
üzeneñ urındağı häm
üzäktäge vlast organdarına
eşkä alğan.
Bınday
pozitsiya aqtarğa başqorttarzı
“bolşeviklıqta”
ğäyıplärgä häm özlökhöz
ezärlärgä
säbäp birgän. 1918 yıldın 23 sentyabrendä
Hamar
häm Seber hökümättäre urınına
Bötä
Rossiya vaqıtlı hökümäte, ikense törlö
äytkändä,
Öfö
Direktoriyahı, oyoştorolğas, başqortto
ezärläü bigeräk kösäygän. Direktoriya
yabay
häm yauaplı başqort hezmätkärzären qulğa
ala
başlağan. Seber törmäläre başqort menän
tulğan.
Ezärläüzeñ kösäyıüye “bolşeviklıq
menän
köräşeüzän tügel, ä Direktoriyanıñ elekke
hökümättär
birgän başqort avtonomiyahın
bötörörgä
uylauınan bulğan.



Başqort
avtonomiyahına qarşı doşmanlıq eşe
eşläp,
Direktoriya
elek
Başqort ğäsqärenä
küsäk
töşörörgä, şunıñ menän Başqort hökümäten
qoralhızlandırırğa qarar itkän. Başqort
ğäskäre
bıl vaqıtta zur köskä äylängän
bulğan.
Täminäte nasar bulıuğa qaramastan,
frontta
ul ğäcäp zur qıyıulıq, kümäk batırlıq
kürhätkän.
Front hızığı aryağında la
unı yaqşı
belä, bik isäpläşä başlağandar, aqtar
yağında
la ul zur häüyef uyatqan. Şuğa kürä
Direktoriya
milli
teläk häm ber maqsat menän
nıq oyoşqan
bıl ğäskäri berämekte ber huğıuza
qıyratırğa
bulğan: 1918 yıldıñ 15-19 oktyabrendä
Yuğarğı
baş komanduyuşiy şta
Başqort ğäskärenä mobilizatsiya ütkäreüze
tuqtatıu, Başqort korpusın taratıu,
unıñ polktarın rus ğäskäri berämektärenä
berketep, totoş rus yıtäkselegenä
buyhondorou häm Başqort hökümäteneñ
Härbi sovetın bötöröü turahında boyoroq
birgän. Hözömtälä,
başqort polktarı
fronttıñ törlö
erenä küserelgän, yuğarğı başqort
komandovaniyehı ular menän bäyläneş
totou
hoquğınan mährüm itelgän. Ber yulı
başqort
ğäskärzäreneñ yıtäkselegenän mosolman
ofitserzar
alınıp, ular urınına rus kazak
ofitserzarı,
milli avtonomiyanıñ ata doşmandarı,
quyılğan. Şunan başqa, başqortto
yauza qırıu
ösön elektän qullanılğan ısul buyınsa
başqort polktarın fronttıñ iñ qurqınıs
erzärenä, höcümgä barğan saftarzıñ
aldınan
ebärä
başlağandar.



Älbittä,
başqorttar
menän aqtar arahı baştan
uq kisken
bulğan, ul mönäsäbät haman nığıraq
bozolouğa
barğan, şuğa kürä yaqşılıq
kötör urın
bulmağan. Läkin barıber Başqort ğäskärenä
töşkän küsäk başqorttarğa yäşen
huqqan keüyek
täsir itkän: yänä ularzıñ ayaq
terär tayanısı
qalmağan. Başqort haldattarı
üz
ğäskärenä üz avtonomiyahın haqlar ösön
barğan,
şul avtonomiya
ösön yänen birergä äzer bulğan.
Ä häzer
ularzı yauız batşa zamanın kire
qaytarır ösön ülemgä
qıualar.



Törmänän
qasıp
eş başlağan täüge mäldä Başqort
hökümätenä
haylanır sara qalmağan: sovet
vlası –
başqort
halqınıñ doşmanı, uğa qarşı
köräşeü berzän-ber
yul. Häzer inde häl uzgärgän:
ber yaqtan
başqortto aqtar bıua, ikense
yaqtan qızıldar
qısa. Ike yaqqa la ber yulı
qarşı tororğa başqorttarzıñ
kösö yıtmäy, bitaraf
bulıp sittä qalırğa
la mömkinlek yuq:
ularzıñ bitaraflığı menän
beräü zä isäp- läşmäy.
Başqorttar ike ut,
ike yamanlıq arahında
qalğan, şunıñ bäläkäyırägen
haylau mäsälähe
qalqıp sıqqan. Oşo
auır mäsälä menän
baş
qatırıp, Başqort hökümäteneñ yıtäkseläre
sovet
yağına
auışa
başlağan, yañı şarttarza
qızıldar
yağı
bäläkäyıräk
bälä bulıp kurengän. Sönki Sovettar,
başqort halqına ni hetle yauızlıq eşlähä
lä, milli üzbildäläneş
haqında
räsmi räüyeştä belderep.
1918 yıldın 10
iyulendä
V
Bötä Rossiya
Sovettar sezı tarafınan
qabul
itelgän RSFSR
Konstitutsiyahı menän
nığıtıp
quyğan. Timäk, Sovettar avto­nomiya
turahında höyläşergä
ismaham nigez birgän. Aqtar yağında
unday
nigez qalmağan. Älbittä, Sovettarzıñ,
avtonomiya
haqındağı
hüze
menän eşe arahında
zur
ayırma bar. Bını Sovet
hökümäte
yıl
başında
başqort avtonomiyahın
raslauzan
ike
tapqır baş
tartıp, başqort halqına
qarşı qatı repressiya
ütkärep, bik asıq
kürhätkän.
Läkin ul
saqta
Sovettar başqortto
ayırım hoquq daulap
mataşqan mesken ber
halıq tip belgän.
Häzer başqorttar nıqışmalıq
häm yauzağı batırlıq
menän üzeneñ kem
ikänen
ularğa
tanıtqan.
Häzer ularzıñ başqortqa
fekere üzgärgän.
Oşo nämälär haqında
uylap, Başqort
hökümäte ğäskär menän
bergä ber
yulı
qızıldar
yağına sığırğa käräk
tigän
niätkä kilgän.
Başqorttarğa
bıl
azım bik
häüyefle
bulıp kürengän. Östäüyenä, vaqıtınan
alda
sıqhaq,
aqtar
qulında qalğan başqort
halqına
zur bälä kiler, tip qurqqandar. Şuğa
kürä
hökümät
nıqlap
qarar itergä aşığa
almağan.



Ul
arala başqort
polktarında rus komandirzarı menän
bötä
häläkätte añlağan yabay başqort haldattarı
arahında
asıq qarşılıq başlanğan. Başqort
haldattarı
bergäläşep, rustar boyoroğon
ütäüzän, huğışqa
ineüzän baş tartqan, başqorttar
menän rus kazaktarı arahında
qorallı bäreleştär
sıqqan, başqort haldattarı arahında
dezertirlıq
yışayğan. Başqort
hökümäte
tulıhınsa üz haldattarı menän
teläktäş
bulğan. Başbirmäs hökümätte bötörör
ösön
Öfö Direktoriyahı unı taratırğa qarar
sığarğan.
Başqort hökümäten taratıu turahında
şulay
uq Direktoriyanıñ härbi ministrı
admiral
Kolçak häm kazak atamanı Dutov
boyoroq birgän. Läkin ular üz boyoroğon
boyomğa aşıra almağan, Başqort hökümäte
haman
eşläp
yatqan.



1918
yıldın 18 noyabrendä admiral Kolçak Öfö
Direktoriyahın taratıp, Omsk qalahında
üzen “Rossiya däüläteneñ yuğarğı hakime”
tip iğlan itkän häm “Böyök Rossiyanı”
tergezeü maqsatın alğa quyğan. Kolçak
“berzäm häm bülenmäs” Rossiyala his
ber avtonomiyalı qorolmağa urın birmägän.
Şuğa kürä başqorttarğa bıl diktator
menän nindäyzer mönäsäbätkä ineüzän
mäğänä bulmağan. Başqort hökümäte Kolçak
häm unıñ Irımburzağı väkile Dutov menän
aranı qırqa özgän. Şulay itep ul Kolçakka
häm ğömümän aqtarğa doşman bulıp kitkän.
Häzer inde Sovettarğa yöz totouzan
başqa sara qalmağan.



1918
yıldıñ 21 noyabrendä Başqort hökümäte
sovet
vlası yağına sığıu mäsälähen räsmi
räüyeştä qarar ösön ultırış yıyğan.
Başqort hökümäte Sovettarğa ütenes
menän möräcäğät itergä uylamağan, ul
üz kösön häm hoquğın belep, Sovettar
menän tik üz-ara kileşeü nigezen
mönäsäbät
qororğa isäp totqan. Bıl kileşeüzä
başqorttar
üz östönä kontrrevolyutsiyağa qarşı
sığırğa
yöklämä almaq itkän, ä Sovettar aldına
his kisekmästän, Bäläkäy Başqortostan
külämendä
bulha la, başqort avtonomiyahın
tanıu, Başqort
ğäskären bötä käräk-yaraq menän tämin
iteü, Başqortostanda eske tärtipte
haqlau eşen başqort
qorallı törkömdärenä
tapşırıu, bolşeviktarğa
qarşı
yörögän başqort
eşmäkärzären
aqlau talabın quymaq-
bulğan. Şul şarttar
menän
Başqort
hökümäte
bik yäşeren räüyeştä
front
hızığı
aşa Gäräy Qaramışev
menän
Säläh
Atnağolovtan
torğan
täüge
väkäläten
ebärgän. Läkin
Qaramışevtı kazaktar
totop alğan, Atnağolov
qurqqan, täüge väkälät teyışle
yomoşto ütäy
almağan. Yıbärelgän väkälätteñ
yazmışı
haqında häbärhez ultırğan
Başqort hökümäte, unıñ
öndäşmägänenä aptırap,
şikkä
qalğan. Şulay
bulha la, Kolçak menän kileşergä
uylamağan.



1918
yıldıñ 3 dekabrendä Başqort hökümäte
başqort polktarına Dutovtıñ huğış
qırına yıbäreü haqındağı boyoroğon
ütämäskä ämer birgän. Ul qayhı ber kazak
dairäläreneñ yarzamı menän Irımburzağı
Dutov vlasın qolatırğa bulğan. Läkin
niät barıp
sıqmağan, Başqort hökümäte Irımburzan
Başqortostandıñ töpkölönä, Baymaq
auılına, qasırğa mäcbür bulğan.



Bıl
mäldä Qızıl ğäskärzeñ Könsığış frontı
höcümgä küskän.
Şul uñay menän sovet komandovaniyehı
Kolçak
ğäskärzäre arahında möräcäğät tarata
başlağan. Başqort ğäskärzärenä mahsus
öndämälär yıbärelgän. Ul öndämälär här
törlö yala, yalğan menän tulı bulğan,
qızıldarzıñ başqortqa qılğan yauızlığın
yaqlarğa tırışqan, läkin şul süp-sar
arahınan ularzıñ başqortto köslö halıq
tip, üz mänfäğättäre ösön köräşergä
haqlı millät tip tanığanı kürenep
torğan. Yıl başında unday nämäneñ äsäre
lä bulmağan. Şul yağı menän sovet öndämäläre
väkälättän häbär ala almay aptırap
torğan
Başqort hökümäteneñ iğtibarın tartqan
häm ul sovet yağına sığıu mäsälähen
qarar ösön tağı ultırış yıyğan.
Ultırıştıñ qararı menän 1918 yıldıñ 15
dekabrendä front hızığı aşa hökümät
ağzaları Mullayan Haliqov menän Häyretdin
Säğitovtan torğan ikense väkälät
ebärelgän.



Väkälät
ebärgäs, Başqort hökümäte äzerlek
saraları kürä başlağan. Töp mäsälä
törlö yırgä taratılğan başqort ğäskäri
berämektären ber urınğa tuplau mäsälähe
bulğan. Bıl mäsälä iñ möhim genä tügel,
iñ auır mäsälägä äylängän: Kolçak
komandovaniyehı quyğan törlö sik-kärtäne
ütergä, şul uq vaqıtta ğäskärze bergä
tuplau maqsatın qatı ser itep totorğa
käräk bulğan.
Ber
qarşılıqqa la qaramay, 1919 yıldıñ 16 ğinuar
könöndä Başqort hökümäte üzeneñ polktarın
ikense yaqqa sığır ösön uñaylı ber urınğa
totoş yıyıp alğan. Şul uq vaqıtta ul üz
ğäskären aq rus ofitserzarınan tazartıp,
tağı ber zur eş eşlägän. Şulay itep,
başqorttar alda tağı la yamanıraq bälä
häm qaza kötkänen belmäy, üzzäreneñ yañı
tarihi azımına äzerlängän.








3.
BAŞQORT HÖKÜMÄTENEÑ QIZILDAR YaĞINA
SIĞIP,
ÜZÄK
MENÄN
AVTONOMIYa HAQINDA KILEŞEÜYE.



AYaUHIZ
TERROR DAUAMI






1919
yıldıñ ğinuarında Başqort hökümäte
ebärgän väkildär Qızıl ğäskär qulındağı
Öfö qalahına kilep yıtkän. Väkildärzeñ,
berehe Haliqov bik haq qına, keşe aşa
ğına häbär itterep, Öfö guberniya
revolyutsion komitetı (gubrevkom) menän
bäyläneş buldırğan häm üzeneñ kileü
maqsatın beldergän. 1919 yıldıñ 30 ği­nuarında
Öfö
gubkomınıñ
ultırışı yıyılıp, şunda ike yaq täüge
tapqır osraşqan. Ultırışta
Rossiya Sovet Respublikahı Halıq
Komissarzarı Sovetınıñ väkile lä
qatnaşqan. Başqort hökümäte quyğan
kileşeü şarttarı menän tanışqas,
gubrevkom, Sovet Rossiyahı «milli sovet
respublikaları tözöü printsibında tora»,
tip beldergän häm «bıl ultırış räsmi
bulmağan täüge höyläşeü kösönä lä eyä
gel,
ul Sovet Rossiyahınıñ, milli mäsälägä
qarata mönäsäbäten asıqlau ğına bulıp
tora», tip bildälägän. Başqort yağı ösön
şul mönäsäbätte asıqlau, Sovettarzıñ
avtonomiya birergä riza ikänen beleü
möhim bulğan.



Başqort
väkile menän osraşıu haqında här
alıp, Sovet Rossiyahınıñ Halıq Komissarzarı
Sovetı tiz genä Öfögä telegramma huqqan.
Ul telegrammala: «Haliqovtı sitkä
etmäskä, başqort polktarı menän Kolçakka
qarşı berzäm front buldırğan häldä
amnistiyağa riza bulırğa täqdim itäbez.
Älbittä, şul ıñğayza başqort halqınıñ
kontrrevolyutsion
elementtarın bik qatı aralarğa häm
Başqort ğäskäreneñ proletar ışanıslığın
faktik kontrolgä alırğa käräk», — tip
äytelgän. Küreneüyensä, telegrammanıñ
estälege qarşılıqlı bulğan. Täüge ölöştä
Sovet hökümäte başqorttarğa ber yıl
elek birmägän milli azatlığın birergä
aşıqqan bulha, Lenin qulı menän östälgän
ikense ölöşöndä şul «azatlıqtı» totoş
rus revolyutsiyahı mänfäğätenä buyhondorğan,
östäüyenä, «qatı
aralarğa» talap itep, ul rustarzıñ här
başqortto kontrrevolyutsionerğa
hanauzan fayza
tapqan härbi häm gracdanlıq vlastarına,
här rus «bolşyivigına»
tulı irek birgän.



Başqort
hökümäte, älbittä, bıl haqta ber nämä
lä belmägän. Haliqov äylänep qaytqas,
1919 yıldıñ 8 fevralendä, hökümät ultırış
ütkärgän häm osraşıu hözömtähenän bik
qänäğät bulıp, Sovet Rossiyahınıñ urındağı
häm üzäktäge vlast organdarı menän
kileşeü haqında kisekmästän höyläşä
başlarğa qarar itkän. höyläşeü ösön
Başqort hökümäteneñ räise Möhämäthan
(Mstislav) Qulayiv yıtäkselegendä tulı
hoquqlı väkälät haylanğan. Kileşeü
şarttarı elekkesä qalğan.



Isın
höyläşeü zä, kileşeü zä bulmas boron uq
başqorttar sovet vlasınıñ avtonomiya
birergä riza ikänen belep, mäsäläne
üzzärensä häl itelgängä hanağan. Şuğa
kürä ikense könönä ük, 1919 yıldıñ 9
fevralendä, Başqort ğäsqäreneñ
komanduyuşiyı Ähmät-Zäki Välidov Qızıl
ğäskärzeñ
V armiyahı ştabına başqort çastarınıñ
front
totqan urını haqında häbär itkän häm
ularzıñ Qızıl ğäskär menän berlektä
häräkät itergä äzer bulğanın beldergän.
Läkin
başqorttoñ
zur ışanısına yauap itep, Qızıl
ğäskär
höcümgä küskän häm başqorttarzıñ
kileşeü haqında höyläşer
aldınan mönäsäbätte bozorğa
telämäüyenän
fayzalanıp, his qarşılıqhız
bik küp alğa
şılğan. Şul saq 20-se diviziyanıñ
(Penza diviziyahınıñ)
1-se brigada komandovaniyehı
höcüm
alıp barğan Smolensk polkı
komandirına ber
täqdimgä lä riza bulmasqa,
qoral halıuzı talap
itergä, «bötä kontrrevolyutsionerzı
pulya menän
qarşılarğa» boyoroq
birgän. Şulay itep,
sovet yağı menän mönäsäbätkä
ingän täüge mäldän
başqorttarğa qarşı
doşmanlıq başlanğan. Şunday
qılıqtarğa
tizeräk sik quyıp, urındağı
härbi vlastar menän mönäsäbätte
asıqlar ösön
Başqort hökümäte
1919
yıldın
16
fevralendä, höyläşeü tamamlanğanın
kötöp tormay,
18 fevraldä irtänge säğät
10-dan Başqort hökümäten
sovet vlası yağına
tamam sıqqan
tip isäplärgä, Bäläkäy Başqortostan
territoriyahın RSFSR-zıñ «Baş­qort
Sovet Respublikahı»
isemendäge ber ölöşö tip iğlan itergä,
qoraldı revolyutsiya doşmandarına
qarşı bororğa,
Vaqıtlı revolyutsion komitet tözörgä
qarar qabul itkän. Başqort
ğäskärenä
şul uq yökmätkeläge farman birelgän.
Qabul itelgän qarar nigezendä Başqort
hökümäte menän Başqort ğäskäre 1919 yıldıñ
18
fevralendä sovet vlası yağına sıqqan.
Başqort polktarınıñ
quşılıuı Qızıl ğäsqärgä front hızığın
könsığışqa, Ural artına taban zur arağa
küsereü mömkinlege birgän.



1919
yıldıñ 19 fevralendä Öfölä Başqort
hökümäteneñ
väkäläte menän Sovet yağı
arahında
täüge höyläşeü bulğan. Sovet yağında
Öfö gubrevkomınñ,
V armiya revolyutsion härbi
sovetınıñ,
RSFSR revolyutsion härbi sovetının häm
RSFSR Milli eştär halıq komissariatınıñ
väkildäre qatnaşqan. Höyläşeü hözömtähendä
täüge kileşeü şarttarı bildälängän.
Ul
şarttarza:



a) başqort
halqına –
RSFSR Konstitutsiyahı
nigezendä vlast oyoştorğan häldä,
milli
avtonomiya;



b) Başqort
hökümäte ağzalarına –
ütkän
eşmäkärlektäre
ösön amnistiya;



v) Başqort
ğäskärenä –
qoralın üzendä qaldırıu häm üz ğäskäri
berämektären haqlau garantiyahı birelgän.



1919
yıldıñ 21 fevralendä sovet vlası yağına
küseü uñayı menän 1 Bötä başqort härbi
sezı yıyılğan. Sezd Başqort hökümäteneñ
dogovor tözöü ölkähendä alıp barğan
eşen huplağan häm unıñ şarttarın
raslağan. Sezda iğlan itelgän täüge
höyläşeü hözömtäläre başqorttarza
döyöm şatlıq, irek hıyalınıñ ğämälgä
aşırına zur ömöt uyatıp yıbärgän. Sezd
Başqort revolyutsion härbi komitetı
(Başrevkom),
yäğni milli sovet vlası organı, haylağan.
Sezda qatnaşqan Könsığış frontı 1
armiyahınıñ 20 diviziya ştab naçalnigı
Maystrah başqorttarzı qotlap sığış
yahağan. kin
unıñ qatnaşıuı la, başqorttarzıñ Sovettar
menän berzämläşergä ihlas küñeldän
ıntılıuı la, ike aralağı höyläşeüzeñ
täüge hözömtähe lä Qızıl ğäskär tarafınan
başqort hal­qına qarşı alıp barılğan
doşmanlıq
eşen
tuqtatmağan.
1
armiyanıñ
ğäskäri berämek
komandirzarı
iñ qätği räueştä, Rossiya
his ber
avtonomiyahız
ber bötön bulırğa teyış, tip beldergän
häm şul beldereü nigezendä eş itkän.
Ular
Qızıl ğäskärzä milli berämektärze
haqlauğa
qarşı sıqqan häm Başqort ğäskären
qoralhızlandırırğa
boyoroq birgän. Bıl boyoroq
urındağı Qızıl ğäskär komandovaniyehınıñ
baş-baştaqlığınan ğına sıqmağan, ä
so­vet
etäkseläre arahında iñ nıq taralğan
pozitsiyanı
sağıldırğan
häm
printsipial yaqtan V.I.Lenindıñ konkret
kürhätmälärenä, ayırım alğanda, «başqort
halqınıñ kontrrevolyutsion elementtarın
bik qatı aralarğa häm Başqort ğäskäreneñ
proletar ışanıslığın faktik kontrolgä
alırğa», tigän talabına qarşı kilmägän.
Bigeräk tä V.I.Lenindıñ 19 fevraldä:
«...Başqorttarğa kilgändä, yä qoralhızlanıuın,
yä his kisekmästän Kolçakka qarşı
sığıuın talap itep, hez dörös eşläyhegez»,
— tip birgän telegrammahı zur ähämiät
alğan93.
Yulbaşsınıñ şunday kürhätmähe bar
sağında, namıs häm politika neskälektären
qarap torou, başqorttarzın höyläşä
başlağandan kisekmästän Kolçakka qarşı
sığırğa yöklämä
alğanın istä totou käräkhez bulğan,
ularzı kontrrevolyutsioner
tip yuq itähe genä qalğan.



Başqort
ğäskäreneñ komanduyuşiyı Zäki
Välidov
1919 yıldıñ
26 fevralendä Stalin menän
telefon aşa höyläşkändä, başqort
korpusınıñ taratılıuı häm
qoralhızlandırılıuına qırqa qarşılıq
beldergän,
qorallı köshöz
respublika doşmanlıq menän yarhıp,
başqortto
bıuıp taşlarğa äzer torğan küskense
kulaktar
häm kolonizatorzar aldında ber
fiktsiyağa
äylänä94,
tip äytkän. Läkin unıñ äyteüyenän
ber nämä lä üzgärmägän.



Başqort
ğäskären qoralhızlandırıu
yaman
yanuarzı tozaqqa eläktergän vähşizärzeñ
qotorouına oqşaş ber räüyeş alğan, Başqort
ğäskäreneñ bötä mölkäten qaraqtarsa
talau
başlanğan.
Urındağı
räsmi gazetalar,
başqorttar köslö yaqqa
qasıp sıqtı, plenğa
töştö, tip häbärzär basqan.
Gazeta häbärzäre
eş menän
nığıtılğan.
Başqort ğäskäreneñ haldat
häm komandirzarı
härbi totqonğa
äyländerelep,
haq astına
alınğan.
Ularğa ayauhız repressiya
yaharğa
totonğandar, tuqmay, mısqıllay, tezep-tezep
ata
başlağandar. Hatta qışqı hıuıqta
itegen, şinelen
sisep birmägän ösön keşene atıp,
ülgäs
keyımen hızırğandar. Sisenderelgän,
ayağına
alam-holam urağan haldattarzı qar
östönän unarlağan
saqrımğa mal urınına qıuğandar.
Rus
auıldarınan ütkändä ularzı tuqmağan,
mısqıllağandar, at tizäge menän
bärgelägändär.
Zäki Välidovtıñ şunday yırtqıslıqtarğa
qarşılıq belderep, 20-se diviziya komandirı
Vorobyivqa, 1 armiya komanduyuşiyı Gayğa
yazğan räsmi hatı yauaphız
qalğan.
Kirehensä,
komandovaniye
väkildäreneñ berehe:«Bıl
äle
başı
ğına, başqorttarzıñ ısın küräsäge
alda»,
— tip beldergän.



Köslök
häm qanhız yırtqıslıq qızıldar yağına
sıqqan başqort haldattarınıñ ğına
tügel, bötä başqort halqınıñ başına
töşkän.
Başqort auıldarınıñ bötähen dä şaşınıp
talağandar,
keşelären
atqandar. Ürtäp, bötönläy kölgä osorolğan
auıldar küp bulğan. Irımbur guberniya
sovetınıñ başqarma komitetı (gubispolkom)
yağı haylanğan Başrevkomdı hanğa huqmay,
Bäläkäy Başqortostan yırzärendä üzeneñ
rus revkomdarın tözögän. Bıl revkomdar
«başqorttoñ aq gvardiya törkömdären»
bötöröü hıltauı menän halıqtı qırğan.
Ularzıñ bañditlıq eşen tämin iter ösön
gubispolkom mul itep aqsa birgän.
Başqortostandıñ könyağıdağı ber kantonda
mart başında başqorttoñ qurğanıu
törkömönän 40 keşene, tağı 47 militsionerzı
totop atqandar. Şunda uq kürenekle
başqort eşmäkäre A. Atanğolov menän
unıñ ulı X. Atanğolov atılğan. Oşonday
yırtqıslıq bötä yırzä hököm hörgän. His
ber ğäyıphez keşelärze timer şompol
menän huqtırıu, qatın-qızzı kümäkläp
talau kiñ taralğan. Mäshärä ösön bıl
äşäkelektär qıuıp kilterelgän halıq
aldında qılınğan.



Qauşap,
sarahız qalğan Başrevkom ağzaları nisek
bulha la täsir itergä tırışıp, Irımbur
gubispolkomı menän 1 armiya komanduyuşiyına
küskänse kulaktarzıñ qanhızlığına
qarşı kisektergehez sara küreü haqında
möräcäğät itkän. Läkin Irımbur vlastarı
vähşilekte tuqtatırğa uylamağan.
Kirehensä, VKP(b)-nıñ guberniya komitetı
2, 9, 10 martta ütkärgän ultırıştarında
Başqort avtonomiyalı respublikahın
tözöügä qarşı
qarar sığarğan95.
Räsmi gazetalarza Başrevkom ağzaların
qulğa alırğa talap itkän mäqälälär
basılğan. 1
armiya komanduyuşiyı Gay ğına 12 martta
Başrevkom ağzalarınıñ
ütenesenä yauap itep, «başqort halqına
häm ğäskärenä qarata nasar
mönäsäbätte böterörgä», ğäyıplelärze
yauapqa
tarttırırğa, tip boyoroq birgän. Läkin
bıl boyoroq qağızza torop qalğan, ber
genä keşe ültereüse lä, ber genä talausı
la yauapqa tarttırılmağan. Yırtqıslıq
dauam iteü genä tügel, tağı la nığıraq
kösäyıp kitkän.



Ul
arala, 1919 yıldıñ 20 martında, RSFSR Halıq
Komissarzarı Sovetı «Üzäk Sovet vlasınıñ
Başqort hökümäte menän Başqort Sovet
avtonomiyahı haqındağı kileşeüyenä» qul
quyğan. Kileşeüzeñ
teksı 1919 yıldıñ
23 martında «Izvestiya Vserossiyskogo
Tsentralnogo Ispolnitelnogo Komiteta
Sovetov» gazetahında, «Kommunar» tigän
Irımbur gazetahında häm başqa yırzä
basılıp sıqqan. Kileşeü buyınsa,
Avtonomiyalı Başqort Sovet Respublikahı
Bäläkäy Başqortostan sigendä tözölöp,
RSFSR-zıñ federativ ölöşön täşkil
itergä,
Başqortostandağı timer yul, zavod häm
rudniktar turanan-tura üzäk Sovet vlası
qaramağında qalırğa teyış bulğan,
Başqortostanda sovet vlasın nığıtıu
häm kontrrevolyutsiyağa qarşı köräşeü
ösön döyöm komandovaniye boyondoroğondağı
ayırım başqort armiyahı tözöü qaralğan,
Sovettar sezı yıyılğanğa tiklem Başqort
Sovet Respublikahında bötä vlast
Başrevkomğa tapşırılğan, Başqort
hökümäteneñ, administrativ häm ictimaği
oyoşmalarzıñ
ağzaları
elekke
eştäre ösön repressiyağa tarttırılmasqa
teyış bulğan 96.



Kileşeü
bik sikle avtonomiya birgän. Avtonomiyalı
Başqortostandan sittä ber nisä tapqırğa
küberäk
başqort territoriyahı häm başqort
halqı
torop qalğan. Yır mäğdändäre menän
fayzalanıu
hoquğın
rustar tulıhınsa üz qulına
alğan, yäğni
ike bıuat elek (1744 yıldıñ
13
martında) batşa ukazı
bildälägän
kolonizatorzar
hoquğın ular şul
köyö haqlağan.
Şuğa
qaramastan, hatta şul siklängän şarttarzı
bozmay
ütägändä häm
artaban
territoriyanı
teyışensä
kiñäytkändä, başqorttar küpmeler
kimäldä
avtonomiya printsibın ğämälläşterä
alğan
bulır ine. Läkin ulay bulıp sıqmağan.
So­vet hökümäte üze qul quyğan Kileşeüze
üze ösön
motlaq
tip hanamağan. Uğa qul quyıp yartı
ay üteügä,
1919 yıldıñ 5 aprelendä, RSFSR
revolyutsion
härbi sovetı başqort armiyahı tözöü
turahındağı
boyoroğonda, Kileşeü şartın tupas
räüyeştä bozop, «tözölgän här ğäskäri
berämekte
Başqortostandan sitkä sığarırğa»97,
tip
quyğan.
Bıl boyoroq 1734 yılda I.K.Kirillov
bildälägän politikağa totoş tap kilgän.



Başqortostanda
zur köskä eyä bulğan kilmeşäk
halıq başqort avtonomiyahın qabul
itmägän.
Kileşeügä qul quyğandan huñ bıl halıq
başqortqa
qarşı tağı la nığıraq repressiya
yaharğa
totonğan. Başqortostandağı ğäskäri
çastar
za ayauhız qotoronğan. 1919 yıldıñ 28
martında
20-se diviziya Smolensk polkınıñ küzenä
qan
hauğan qızılarmeetstarı Preobracensk
(Yılayır) auılında Başrevkom tipografiyahın
küserep alıp kitep barğan ataqlı başqort
şağirı Şäyhzada Babiç menän yäş şağir
Äbdelhay
Irkäbayivtı totop alğan. Bıl ikäüzän
başqa, şul uq polkta qulğa alınğan tağı
160
başqort haldatı bulğan. Küpselege menän
urındağı
küskense rus krästiändärenän torğan
qanhız
qızılarmeetstar totqondağı bötä
başqortto
yırtqıstarsa
yazalap ültergän. Ularzı
tuqmağandar,
törlösä ğazaplağandar, at
qoyroğona
bäyläp taşlı uramdarzan saptırğandar,
tamam
özgöläp, aldan
äzerlängän soqorğa
auzarğandar.
Elekke ololar
höyläüyensä, soqorğa taşlağanda
Babiç ele ülmägän bulğan, qalqınmaq
bulıp quzğalğas, başına huğıp yıqqandar
za, kümep quyğandar. Şul yauızlıqtarzıñ
şahitı bulğan ber keşe: «Sudhız-nihez
yazalap ülterzelär, qot osqos mähşär
buldı», –
tip yazıp qaldırğan.



Şul
uq Smolensk polkı 1-se Başqort atlı
polkınıñ kire aqtar yağına sığıp kiteüyenä
säbäpse bulğan. Musa Mortazin komandalıq
itkän 1-se Başqort atlı polkı häm 2-se
Başqort atlı
polkınıñ ber eskadronı Başqort ğäskären
qoralhızlandırğan saqta qoral halıuzan
qırqa baş tartqan häm aqtarzıñ kazak
ğäskärenä qarşı front totop qalğan. 36
kön buyı bıl polk kazaktarğa
qarşı uñışlı huğış alıp barğan. Ul
Qızıl ğäskärzän
qoral-yahaqta, azıq ta almağan,
doşmandan
huğışıp alıu isäbenä
häm
başqort auıldarınıñ irekle yarzamı
isäbenä
üzen-üze
tämin
itkän.
Şul
vaqıt
esendä
başqort polkı üzeneñ härbi
ostalığı
häm batırlığı menän
Smolensk polkın ike tapqır
qıyralıştan
qotqarğan. Smolensk
polkı
doşmandan qurqıp
qasha la, başqort auıldarın
talau, qırıuğa şäp bulğan.
Şul nigezzä
Başqort
atlı polkı menän Smolensk polkı arahında
qatı qarşılıq kilep sıqqan. 1-se brigada
komandirı qarşılıqtı bötörörgä tırışıu
urınına başqort polkın taratırğa boyoroq
birgän. Başqorttar ğäzellek ezläp, 20-se
diviziya ştabına 10 keşelek väkälät
ebärgän, läkin Smolensk polkı ularzı
yulda totop, atıp ültergän. Şunıñ ösön
başqorttar gel bandittar şaykahınan
torğan bıl polktı qoralhız- landırırğa
mäcbür bulğan. Smolensk polkın
qoralhızlandırğas, başqort polkınıñ
komandirı hälde añlatır ösön Kananikolsk
auılındağı 1-se brigada ştabına 35 keşelek
väkälät yıbärgän. Läkin ştab bıl väkildär
menän höyläşep tormağan, ularzı totoş
atqan da, bötä brigada menän başqort
polkına qarşı höcüm başlağan. Şunday
häldä mönäsäbät asıqlau mömkinlege
qalmağan: 13 apreldä 1-se Başqort atlı
polkı kazaktarzıñ täqdimen qabul itep,
aqtar yağına sığıp kitkän. Bötähe 6566
keşenän torğan Başqort ğäskärenän 1500
keşe kire aqtarğa kitkän.
Qoralhızlandırılğan Başqort ğäskärenän
äz-mäz yolqondo ğına torop qalğan.



Başqort
ğäskäri berämegeneñ aqtar yağına sığıuı
Qızıl ğäskärzär sigengän saqqa tap
kilep, tağı la yamanıraq qanlı mähşärgä
kiltergän. Sigengän Qızıl ğäskär, 1918
yıldağı keüyek ük,
qot osqos yırtqıslıqtar qılğan,
Kolçaksılar za qızıldarzan
bik qalışmağan. Turanan-tura ayauhız
terror ütkäreüzän başqa, huğıştağı ike
yaq ğäskärgä lä köslök menän küpläp
alınğan başqorttar üz-ara, qara-qarşı
atışırğa mäcbür itelgän. Bıl ihä, ularzıñ
küñelenä häm milli maqsatına bötönläy
yat nämä bulğan. Başqort halqınıñ yazmışın
räüyeşle
häl iteügä qarşı Başrevkom ber ni zä
eşläy almağan.



1919
yıldıñ 21 fevralendä 1 Bötä başqort härbi
sezında haylanğan Başrevkomdıñ bıl
vaqıtta qoro iseme genä yörögän,
uğa Kileşeü nigezendä birelgän vlastı
ğämälläşterergä
irek quymağandar. Şuğa qaramastan,
Başrevkom RSFSR revolyutsion härbi
sovetınıñ 1919 yıl 5 apreldä sığarğan
boyoroğon ütär ösön qızıldar bötörgän
başqort ğäskäri berämektären
qabattan oyoştora başlağan. Bıl eşte,
berensenän, bolşevistik terrorzıñ
şaşıuı, ikensenän, Qızıl ğäskärzeñ
Başkortostan yırenän qırğa sigeneüye bik
auırlaştırğan. Başrevkom qızıldar menän
bergä sigenep, başqorttarzan alıstağı
Saransk qalahına küsergä mäcbür bulğan.
Şulay bulha la, ul sittä torğan yırenän
başqort ğäskäri berämektären tergezeü
buyınsa yıldam eş alıp barğan häm mayzıñ
ikense yartıhına 2 atlı, 2 yäyäüle başqort
polkı oyoştorop ölgörgän.



Başrevkom
bıl başqort polktarın Başqortostandı
Kolçaktan azat itergä yıbärelä ikän tip
uylağan. Läkin Qızıl ğäskärzeñ baş
komandovaniyehı başqort ğäskären başqort
halqınan ayırıu, Başrevkomdı ğäskäri
teräktän mährüm iteü politikahı
ütkärep, başqort polktarın oyoştorop
bötör-bötmästän ağılauhız, qoral-yaraqhız
köyö tiyerlek yähät-yähät kenä Saranskizan
Könyaq frontqa yıbärgän. Şulay itep,
Kileşeü buyınsa Başqortostanda sovet
vlasın nığıtıu häm eske tärtipte haqlau
ösön hezmät itergä teyış bulğan başqort
polktarı turanan-tura rus revolyutsiyahın
yaqlauğa
fayzalanılğan. Başrevkom başqort
polktarın
uz qaramağında qaldırırğa, Könyaq
frontqa
ebärmäskä tırışıp, Lenin menän Stalinğa
hat
yazıp
qarağan. Ämmä ber fayza la bulmağan.
Qızıldar yağına sıqqanda başqortqa ber
az irkenlek birgän Sovet hökümäte häzer
ul irkenlekte bötöröp, totoş üz yünäleşen
alğan. Bıl yünäleş Öfö Direktoriyahınıñ
yünäleşenä tap kilep torğan. Kolonizatorzar
politikahı nindäy töstä genä bulmahın,
aqmı, qızılmı, nigezzä ber-berehenän
ber zä ayırılmağan. Qızıldar aqtarzan
bik küpkä qatı qullı bulıuı menän genä
ayırılğan: Başqort hökümäte qızıldar
yağına sığır aldınan üz ğäskären üze
telägänsä yörötörgä yay tapqan, Başrevkom
ber zä ulay yörötä almağan.



Könyaq
frontta dürt polktan 1 quşılma Başqort
diviziyahı tözölgän. Bıl diviziyanı dürt
ay buyı qatı huğıştan sığarmağandar,
bında unıñ menän yänä «här tişekte
yamağandar», başqorttar yänä, ber zur
rus eşmäkäre äytmeşläy, «batırlıq menän
ülgändär». Ularzıñ üleüye şul hätle
bulğan, hatta
huğış basılıuğa, sentyabr azağına, dürt
başqort polkınan saq-saq ber polk
yıyırlıq keşe qalğan. Ul polktı tağı
yähätläp Petrograd frontına yıbärgändär.



1
quşımta Başqort diviziyahı Könyaq frontta
qırılğanda, yañınan oyoştorolğan başqort
polktarı (2 atlı, 1 yäyäüle polk) Könsığış
front safında huğışqan.
Könsığış fronttıñ revolyutsion härbi
sovetı Başrevkomdı başqorttan tağı
ğäskäri berämektär tözöp, frontqa
ebärergä aşıqtırğan.



1919
yıldıñ yäy başında Qızıl ğäskärzeñ
Könsığış frontı Kolçakka qarşı höcümgä
küskän. Sovet vlası yañınan Başqortostan
erenä yaqınlaşqan. Şul uñay menän
front komandovaniyehı,
üz uñışın hästärläp, başqort
halqınıñ
küñelen yaular ösön aldan uq sara
kürä
başlağan. Ul Başqort härbi komissariatınıñ
väkildärenä başqorttarzı Qızıl ğäskär
yağına
öndärgä,
proletar vlastıñ ğäzellegenä töşöndörörgä
häm ularğa «Sovet vlası ber üze genä
yarlı
halıqtıñ häm izelgän millättärzeñ ısın
yaqsıhı
ikänen añlatırğa» quşqan. Qılğan
yauızlıqtarınan huñ da qızıldar halıqqa
bötönläy kirehen töşöndöröp mataşırğa
oyalmağan. Başqortostanğa yaqınlay kilä
Könsığış fronttağı Könyaq ğäskärzär
törkömönöñ revolyutsion härbi sovetı la
başqortto isenä töşöröp, ike ay elek
Välidov yıbärgän dokladqa yauap räüyeşendä
üz ğäskärzärenä tsirkulyar hat taratqan.
Revolyutsion
härbi sovet ul hattı Başqortostandıñ
hezmätsän elementtarın yaqşı mönäsäbät
menän ılıqtırırğa saqırıp yazğan. «Başqort
halqına qarata tiyelgän ul hatta, qot
osqos mönäsäbät kürhätelgän. Talau,
qulğa alıu, atıu, qatın-qızzı kösläü is
kitkes kiñ qullanıu alğan. Här auılğa
tiyerlek aqsalata häm naturalata
kontributsiya halınğan. Aqsa tüläy
almağan ösön Başqortostandıñ revolyutsion
eşmäkärzäre, şağirzarı, hudocniktarı
atılğan. Igenselek menän şöğölänmägän
başqort halqınıñ tapqan-tayanğan huñğı
igene tartıp alınğan... Başqorttarğa
mönäsäbät qırqa üzgärtelergä teyış.
Tınıs başqort halqına qarata his ber
aqlanmağan yırtqıslıq, talau, baş-baştaqlıq,
kontributsiya, köslök bulırğa teyış tügel.
Şul uq vaqıtta elek bulğan köslök,
yamanlıq, hıyanatlıq başqort halqın Qızıl
ğäskärgä häm ğömümän sovet vlasına nıq
asıulı itkänen istä totorğa käräk.
Başqort
halqı
sovet ğäskärzäreneñ tağı
Başqortostanğa ineüyenä qıuanasaq
tügel, sönki bıl
vlastı ul izgenlek häm hoquqhızlıqtan
qotqarıusı itep tügel, ä ayauhız
zolom-yäber
qılıusı itep kürä... Bez ütkän hatalarzı
tözätergä häm başqort halqın üzebezgä
auzarırğa
teyış. Başqort kontrrevolyutsionerzarı
menän
köräşkändä
his tä başqorttarzı izep bayığan
rus
küskenselärenä tayanırğa yaramay...»98.



Bıl
haqta Revolyutsion härbi sovet ağzaları
Kuybışev menän Novitskiy qul quyğan, ä
Könyaq ğäskärzär terkömönöñ komanduyuşiyı
Frunze qul quymağan: unı başqort halqınıñ
faciğähe borsomağan, ul höcümdä ayauhız
kös
menän
eñergä ömöt totqan, başqorttarzıñ yaqşı
mönäsäbätenä mohtac bulmağan.



Qatı
huğış hözömtähendä Qızıl ğäskär 1919
yıldıñ avgusında bötä Başqortostan
territoriyahın basıp alğan. Başqortostan
altı tapqır qanlı huğış qırına äylängän.
Häzer huğış ütep kitkän, ä başqorttoñ
küzendä bötä kisergän mähşärzeñ qot
osqos eze qatıp qalğan. Läkin bınıñ
menän başqorttarzıñ küräsäge äle
bötmägän.








4.
BAŞREVKOMDIÑ AVTONOMIYaNI ĞÄMÄLLÄŞTEREÜ



EŞENDÄGE
TIRIŞLIĞI.



ÜZÄK
HÄM
URINDAĞI
VLASTARZIÑ
QATI
QARŞILIĞI






1919
yıldıñ avgust urtahında Bäläkäy
Başqortostanğa evakuatsiyanan
Başrevkom qaytıp, Stärletamaq qalahında
urınlaşqan. Başrevkom predsedatele
vazifahın 1919 yıldıñ 18 mayında haylap
quyılğan Haris Yomağolov başqarğan
(täüzäge Ähmät-Zäki Välidov urınına),
predsedateldeñ berense urınbasarı
M.Qulayiv, ikense urınbasarı G.Qaramışev
bulğan. Başrevkomda komissariattar
eşlägän. Şul isäptän Sitke bäyläneş
komissariatı tözörgä uylağandar. Yuğarğı
Halıq Hucalığı Sovetı
(Sovnarhoz) prezidiumınıñ
1919 yıl
12 iyun qararı
menän Başrevkom yanında Başqortostan
Sovnarhozı
tözölöp, unıñ predsedatele
itep
G.Qaramışev
quyılğan. Başkortostan
Sovnarhozı tulıhınsa
Yuğarğı
Sovnarhoz boyondoroğonda bulğan. Unıñ
qaramağına urındarı ähämiätkä genä eyä
bulğan, yäki, dörösöräge, his nindäy
ekonomik ähämiätkä eyä bulmağan,
vaq hucalıqtar ğına birelgän. Şul uq
vaqıtta Yuğarğı Sovnarhoz telägän ber
vaqıtta telägän ber hucalıqtı üzenä
tartıp alırğa hoquqlı bulğan.



Başrevkomdıñ
Stärletamaqqa kileüye başqort halqın
uyatıp, politik yähättän aktivlaştırıp
ebärgän. Başqorttar Başrevkomdı üzzäreneñ
berzän-ber zakonlı hökümäte itep qarşı
alğan häm unıñ quşqanın ğına isäpkä
alıp, ber hüzhez ütäy başlağan, parallel
räüyeştä eşlägän guberniya vlastarınıñ
boyoroğına buyhonmağan. Kolçak yağında
yörögän başqorttar
törköm-törköm
bulıp, totoş batalondarı menän üz
hökümäte yağına sığa başlağan. 13
apreldän birle aqtar yağında yöröp, dürt
ay esendä olo brigadağa äylängän Mortazin
pol­kı qızıldarğa sığıu ösön qatı
şart quyğan:



a) qoralhızlandırmasqa,
mısqıllamasqa, atmasqa
häm
komandirzarzı üz urındarında qaldırırğa;



b) qarşılau
ösön
Başrevkom häm sovet komandovaniyehı
väkildäre
menän ike-ös başqort sovet
polkın yıbärergä;



v) sıqqandan
huñ
zavodtarzın, yäki rus küskenseläreneñ
auıldarına
urınlaştırmasqa.



Oşo
şarttarzı
ütämägän häldä Mortazin üz brigadahı
menän
qazaq dalalarına sığıp kitergä
niät totqan.
Läkin qızıldar brigadanı tınıs
qarşı
alğan, küräheñ, Mortazindıñ yaz könö
birgän
habağınan fähem alğandar. 1919 yıldıñ
24 avgusında
qızıldar yağına sıqqan bıl
brigadanı
şunda uq Könsığış frontqa
ozatqandar,
huñınan,
avgust azağında, unı Ural
frontına
küsergändär. Brigadağa tınğı birmägändär.



Başrevkom

başlap, Başqorgostan respublikahına
küsä
torğan territoriyanı, mölkätte,
eştärze qabul iter
ösön Irımbur, Perm, Öfö
gubrevkomdarı menän
bäyläneşkä ingän häm
ular yağınan şunda
uq yaman qarşılıqqa osrağan.
Gubrevkomdar Başqort
respublikahına
urın birmäskä tırışqan,
bötä kösö menän
Başrevkom eşenä ayaq salıu
maqsatın quyğan. Tapşırıu
häm qabul iteü
mäsälähe
buyınsa täüge ultırış 1919 yıldıñ 18
avgusında Öfö gubrevkomında bulğan.
Ultırışta gubrevkom başqort väkildäreneñ
talabın kire qağıp, tapşırıu eşen
qatmarlı ber byurokratik mäşäqätkä
äyländerä torğan qarar qabul itkän, ä
azaq häm başqa törlö nämä äzerläü
apparatın tapşırıuzan bötönläy baş
tartqan. Öfö gubrevkomı bıl baş tartıuın
azıq äzerläü eşeneñ möhimlege menän
añlatıp mataşqan. Irımbur gubrevkomı
Başrevkomdıñ Stärlegä kilep töşöüye
menän unda başqort avtonomiyahınıñ has
doşmañı Ğäli Şämiğolovtı kommunistar
fraktsiyahınıñ predsedatele itep yıbärgän
häm unıñ menän berlektä başqortqa qarşı
köslö eş başlağan. Şul uq vaqıtta Irımbur
gubrevkomı azıq äzerläü eşen bötönläygä
üzendä qaldırıu haqında Üzäk menän
höyläşä başlağan. Bötä Rossiya Üzäk
Başqarma Komitetınıñ (VTsIK-tıñ) Öfö
guberniyahındağı väkile, ägär kemder
beräü uğa qarşı eş alıp barha, qulındağı
bötä vlast kösön fayzalanıp, teyışle
sara küräsäge haqında qatı iskärtep
quyğan. Başrevkomğa respublikala üz
vlasın urınlaştırırğa yul birmäs ösön
bötä nämä eşlägän. Talanğan, bölgän,
astan qırılıp yatqan başqort halqın
qotqarır ösön aşığıs sara kürer saqta,
ular Başrevkomdan iñ elek azıq eşen
tartıp alırğa tırışqan.



Ni
hätle ayaq salhalar za, Başrevkom zur
tırışlıq menän yanıp, bötä kösön birep
eşlägän. Kadrzar mäsäläheneñ auırlığına
qaramastan, Başrevkom komissariat häm
bülektäreneñ eşen yaylau, kantondarza
revkom häm militsiya organdarı tözöü,
ular menän daimi bäyläneş buldırıu,
törlö qarar häm boyoroqtar taratıu,
kürşe gubrevkomdar menän elemtä oyoştorou
keüyek bik küp eş başqarğan. 26
avgusta Başrevkom Başqortostan Sovet
Respublikahında yıtäkselekte üz qulına
alıuı haqında farman sığarğan. Başrevkomdıñ
bıl qıyıulığı, horauhızlığı rus menän
tatarza yaman asıu häm qarşılıq uyatqan.
RKP(b)-nıñ Öfö guberniya
komitetı
sekretarı
Nimvitskiy asıu häm näfrätkä tulışıp,
1919 yıldıñ 14 sentyabrendä bulğan gubkom
plenumında, «başqorttar yıtäkselek
kimälenä bötönläy üsep yıtmägän», tip
beldergän, şulay itep, batşa administratsiyahı
häm aqtar hökümäteneñ böyök däülätse
ata şovinistarı menän tulıhınsa fekerzäş
ikänen faş itkän. Nimvitskiy hatta
Başrevkom apparatına kadrzar yıtmäüyen
dä mısqılğa alğan, bıl auır hälde rus
kolonizatorlıq politikahınıñ häm
revolyutsiyanan huñğı ayauhız qızıl terrorzıñ
äse hözömtähe tip uylay belmägän.
Sekretar Nimvitskiy täqdime menän şul
plenum Başqort respublikahınıñ tereklek
nigezen qıyratıuğa, uğa qarşı rus halqın
qotortouğa häm respublikala vlastı
basıp alıuğa yünältelgän qarar
qabul itkän Bıl yähättän Öfö guberniya
vlastırınıñ ıntılışı Irımburzıqılarzıñ
ıntılışı menän totoş tap kilgän..



Irımbur
guberniya başkarma komitetı häm RKP(b)-nıñ
guberniya komitetı 1919 yıl 20 sentyabrzä
VTsIK Prezidiumı Predsedatele M.I.Kalinin
qatnaşlığında ultırış ütkärgän. Şul
ultırışta gubkom sekretarı Akulov
Başrevkomğa yala häm bısraq yağıp, urındağı
oyoşmalar Başqortostan respublikahına
qarşı buldı. Kileşeüzän huñ irekhezzän
genä unı tanını, tip asıq äytkän. Ul
Başrevkom esenä rus
eşmäkärzären indereüze talap itkän,
Baş­qortostan
respublikahına baş bulırğa däğüäläşkän.
Predsedatel Kalinin uğa qarşı hüz
äytmägän, timäk, tulıhınsa unıñ fekerenä
quşılğan.



Kürşe
guberniya vlastarınıñ doşmanlık eşenä
Bäläkäy
Başqortostandıñ üzendäge rus häm
tatar
eşmäkärzäre nıq yarzam itkän. Ularzı
üzäk häm guberniya vlastarı qorotqosloq
ösön yuramal kilterep tultırğan. Bıl
eşmäkärzär qotoronop Başkortostan
respublikahına qarşı agitatsiya alıp
barğan, törlö yauızlıqtar eşlägän.
Urındağı kommunistik oyoşmalar millät,
er, territoriya qarşılıqtarı nigezendä
başqort vlast organdarına huğış iğlan
itkän. Ular ğäzättän tış komissiya (ÇK)
häm tribunal burısın üzläşterep,
başqorttarzı telägänsä qulğa alğan,
atqan, başqort militsiya organdarın
qoralhızlandırğan, mal-mölkät häm aqsa
talağan, başqort halqın ayauhız ezärlägän.
Başqort vlast organdarınıñ ul bandittarğa
qarşı toror kösö bulmağan. Başqortostan
erendä huğış bötöp, respublika yıtäkselegenä
Başrevkom kileü menän başqort halqınıñ
ğazabı bötmägän. Terror za, aslıq ta
elekkesä dauam itkän. Aslıq 1919 yıldıñ
közönän bigeräk qurqınıs tös alğan.



Ike
yıl buyı vähşizärsä talau häm kösläü
arqahında bılay za bik yarlı yäşägän
başqort halqı tamam bölgän, häläkät
sigenä kilep basqan: auıldar yandırılğan,
mal qıuılğan, haqlıq azıq talanğan, bötä
mölkät häm igenselek qoraldarı yattar
qulına taralğan. Meñär-meñär başqort,
kübehensä eş eşlär yäştäge irzär, huğışta
ülgän häm haman üleü östöndä bulğan,
ürtälgän auıldarza aslıqtan häm tiftan
qırılıp sarahız halıq qına qalğan. Şul
vaqıttağı ber möräcäğättä başqort halqı
turahında: «hezzeñ könögöz qot osqos
häzer... Balalarığız aslıq-yalanğaslıqtan
ülä. Qatındarığız tänen qaplar nämä
tapmay sır-yalanğas köyö miskä esendä
ultıra, töndä genä sığıp yöröy»99,

tip yazılğan. Şul häldän qotolor
ämäl
bulmağan. Halıq
totoş öy
ese, totoş
auılı
menän
ülgän. Hucalıqtı tergezer, ekonomikanı
yünlär
ösön başqorttoñ ber sarahı
la
qalmağan. Sovet hökümäte başqort halqınıñ
totoş
häläk bulğanı ösön üz östönän ğäyıpte
töşörmäk
bulıp, ber az yarzam kürhätergä uylağan.
RSFSR
Halıq Komissarzarı Sovetı 1919
yıldıñ
6 oktyabrendä Lenin qultamğahı menän
qarar
sığarğan. Ul qararza: «Başqort Sovet
Respublikahınıñ,
aq Kolçak bandaları ayırıusa nıq
qotoronğan ös rayonındağı hal
siktän
tış auır häldä bulıu säbäple, kisekmästän,
ğäzättän tış däülät sarahı räüyeşendä,
Başqortostan territoriyahındağı aq
gvardiya qılğan köslök häm qırğın
qorbandarına yarzam oyoştororğa...» —
tip äytelgän. Bıl qararza başqort
halqınıñ häläkätle häle ösön bötä ğäyıp
oyathız räüyeştä kolçaksılarğa auzarılğan,
ä ğämäldä eşteñ bötönläy kirehensä
bulğanın här kem belgän. Hatta ularzıñ
üz keşehe, Qırğız revkomınıñ predsedatele
S.S.Pestkovskiy, Predsedatel Kalinin
aldında: «Qızıl
armiya
ütkän saqta başqorttar bik küpkä zurıraq
qaza kürze»100,
— tip äytkän. Şul faciğäle
zamandı başınan ütkärgän ololar äle
bulha, aqtar ul hätle bulmanı, illä
qızıldar yaman
qanhız
buldı, tip höyläy. Bötä halıq aldında
aqtarzıñ
qotoronouı turahında äytep,
üzzäreneñ
haman dauam itep yatqan yırtqıslıqtarı
haqında
öndäşmäs ösön nindäy oyathız
bulıu
käräk. Şul vaqıtta başlanğan oyathızlıq
häm
ike yözlölök bara-bara ular qorğan
bötä sistema
ösön qağizägä äylänep kitkän.



Halıq
Komissarzarı Sovetınıñ qararın ütäü
räüyeşendä başqorttarğa yarzam iter ösön
«Başkirpomoş» tigän oyoşma tözölgän.
Isın mohtaclıq menän sağıştırğanda bıl
yarzam bötönläy bäläkäy bulğan. 1920 yıldıñ
ğinuarınan sentyabrenä qäzär 90 meñ bot
igen, 200 meñ, arşın tauar birelgän 101,
şunı as-yalanğas başqortqa bülhäñ, iñ
küp tigändä här keşegä 1,4 kg igen häm
0,2 arşın tauar tura kilgän. Läkin tamsı
hätle genä şul yarzam da başqorttoñ üzenä
teymägän. «Başkirpomoş oyoşmahına
etäkselek itep, bötä eşte başqarğan
keşelär ürzän tübängä tiklem rus bulğan.
Ular, «rus, nemets, tatar h.b. küskense
kulaktar tarafınan qol itelgän» 102as
başqortto tügel, ä iñ elek üzzäreneñ
tuq qarınlı rustarın qayğırtqan, bötä
yarzamdı şularğa totonğan. Oşo is kitkes
ğäzelhezlek haqında Başrevkom VTsIK-ka,
Leninğa, Stalinğa doklad yazıp,
«Başkirpomoş» ısın mäğänähendä rus
şovinistarınıñ oyoşmahına äüyerelde,
başqort halqına ul bötönläy yarzam itmäy,
rustarzı Başqort respublikahına qarşı
qotortou menän genä şöğöllänä, «başqorttar
ösön tözölgän priyuttar qoro başqort
balaların ülterä»103,
tip häbär itkän. Başrevkom ber nisä
tapqır Üzäkkä «Başkirpomoş»tı üz
qaramağına bireuzären ütenep möräcäğät
itkän. Älbittä, unday ütenes ütälmägän,
sönki Üzäk başqort halqına yarzam iteü
eşen başqorttoñ üzenä ışanıp tapşırırğa
telämägän.



Başqort
halqı häläkätle häldä bulıuğa qaramastan,
Sovet hökümäte unıñ äle haqlanıp qalğan
keşe kösön tulıhınsa üz mänfäğätenä
rus revolyutsiyahın qurğau ösön –
fayzalanğan.Qatın-qız,
bala-sağa astan ülgändä, öy hucahı irzär
ğäskärgä alınıp frontqa ozatılğan.



1919
yıldıñ sentyabr başında Ural frontına
aq kazaktarğa qarşı Mortazindıñ atlı
brigadahı yıbärelgän. Ul dekabr urtahına
tiklem sikhez qatı huğış alıp barğan.
huğışqan osorza unıñ 2700 keşehenän yau
qırında häm tiftan 2000-gä yaqın keşehe
ülgän.



Şul
uq sentyabr başında tözöüle başqort
ğäskäri berämektäreneñ barıhı la Lenin
boyoroğo buyınsa Petrograd frontına
qıuılğan. Frontta Başqort ğäskäri
törkömö oyoştorolğan, törköm esendä
bötähe 10 meñgä yaqın keşe huğışta
qatnaşqan. Başqort törkömön huğıştıñ
iñ qurqınıs yırzärenä, yış qına ısın
ülemgä yıbärer bulğandar. Mäsälän, his
ber razvedka mäğlümäte bulmağan köyö
doşman qulına ozatılıu säbäple Ilyapurskaya
auılı yanında 3-sö yäyäüle polktıñ ber
batalonı qamalıp, totoş yuq itelgän.
Oşo urında irekhezzän I.K.Kirillovtıñ
1735 yıl kabinetqa yıbärgän donoşeniyehı
iskä töşä. Ul unda, başqorttarzı hezmätkä
ebärergä käräk, «unda bulğan saqtarında
qatındarı auırhız qalır,ä ülgäne bötönläy
qaytmas. Bötä däülättä elektän şul
politika totolğan..., hezmät burısı itep,
ä ğämäldä öyzä käräkmägändäre ösön,
bötä yırzä ularzı ğäskär aldınan ülemgä
ebärgändär», tip yazğan. Şulay itep
kürälätä qırıu arqahında, Petrograd
ergähendäge huğış bötöügä Başqort
ğäskäri törkömö totoş häläk bulğan.
Törkömdän isän
qalğan
900 keşene ber polkka yıyıp, 1920 yıldıñ
mayında Polşa frontına ozatqandar.



Başqort
haldattarı alıs fronttarza sovet vlasın
haqlap häläk bulğanda, Başqortostandıñ
üzendä, yarzam iteü urınına, astan häm
tiftan qırılğan başqort halqın ayauhız
izgändär Başrevkomdı ezärlägändär.
Başrevkom Kileşeü şarttarın nıq haqlap,
respublikala Sovet vlasın ğämälläşterergä,
Üzäkteñ talaptarın ütärgä tırışqan. Ul
qarşılıqtarzı tınıs yul menän häl iteü
saraları kürgän,
eşlärgä häm, birelgän hoquq kimälendä
genä bulha la,
avtonomiyanı boyomğa aşırıuğa mömkinlek
birhendär ösön qulınan kilgän bötä
nämäne ütägän. Läkin başqort halqınıñ
doşmandarı näq şul avtonomiyanıñ boyomğa
aşıuın telämägän. Ular Kileşeüze hatağa
hanağan, başqort avtonomiyahınıñ
bötörölöüyen talap itkän. Başqort
avtonomiyahına qarşı köräştä rus menän
tatar berzäm bulğan, ularzñn tik köräşeü
säbäbe genä ber bulmağan: tatarzar
başqorttoñ avtonomiya tözöp, tatar
yotouınan qotolouına tüzä almağan, ä
rustar «berzäm häm bulenmäs» Rossiyanı
haqlarğa tırışqan. Bıl yähättän böyök
däülätse rus şovinisı bulğan bolşeviktar
kolçaksılarzan ayırılmağan, läkin
üzzäreneñ töp maqsatın, kommunistik
tözölöş RSFSR hucalığınıñ berzämlegen
talap itä tigän tezis menän yäğni haman
da şul başqortqa kösläp tağılğan üz
mänfäğättäre menän, ışıqlap mataşqandar.
Bolşeviktar «Rossiya halıqtarının
ayırılıp, üz allı däülät tözör däräcäläge
irekle üzbildäläneş hoquğı» haqında
üzzäre iğlan itkänen bötönläy onotqan,
«şul hoquqtı kire qağıu häm ğämäldä
ütäleşen tämin iterlek sara kürmäü
basqınsılıq häm annektsiya
politikahın yaqlauğa tiñ»,
«irekle
räüyeştä ayırılıu hoquğın kire
qağıu
turanan-tura batşalıq politikahın
dauam iteügä
kilterä», tigän Aprel
konferentsiyahınıñ rezolyutsiyahı
la
ularzıñ isenän sıqqan. Ular oyathız
räüyeştä
şul uq annektsiya, şul uq batşalıq
politikahın
dauam itkän. Lenin üze ük Başqortostandı
rus koloniyahı tip äytkän. Şul
koloniyanı
häm basıp alınğan başqa yırzärze
bolşeviktar Rossiyanıñ ayırılğıhız
ölöşä tip
hanağan,
üzzären kolonial yırzärzeñ tulı hoquqlı
varisı tip beldergän.



Başqortostanda
alğan yünäleş urındağı bolşeviktarzıñ
baş-baştaqlığınan ğına bulmağan, ul
yünäleşte üzäk Sovet hökümäte bildälägän
häm Rossiyanıñ bötä kolonial halıqtarına
qarata ütkärgän. 1917 yıldıñ dekabrendä
ük, timäk revolyutsiyanan huñğı propagandistik
deklaratsiyalar vaqıtı ütkäs tä, V.I.Lenin
Rossiya
imperiyahınıñ sittärendä milli
tendentsiyalarzın kösäyıüyenä irek
quymasqa, ayırılıu maqsatındağı här
ıntılıştı qoral kösö menän basırğa qatı
yul alğan. Başqortostandağı bolşeviktar
şul yulğa yaraşlı räüyeştä eş itkän
başqorttoñ häm
Başrevkomdıñ
bäläkäy genä üz allı eşen dä ular
millätselek tip, ayırılırğa tırışıu
tip isäplägän häm kontrrevolyutsiyağa
tiñlägän. Ular başqort häm ğömümän sovet
avtonomiyahın vaqıtlı ber bälä tip
belgän, şul bälägä qayhı ber häl
arqahında, iñ elek üzzäreneñ ük könsığış
politikahı mänfäğätendä, ber az tüzergä
käräk tip hanağan. Könsığış
ildärendä –
Hindostan, Afğanstan, Iran, Törkiä keüyek
küp ildä –
revolyutsion Rossiyanıñ milli mäsäläne
häl iteüye menän bik qızıqhınğandar.
Şuğa kürä
könsığış
ildär häm halıqtarğa qarata zur plandar
qorğan bolşeviktar ular aldında matur
yözlök (fasad)
qorouğa
olo ähämiät birgän, şul yözlöktä aktiv
häräkäte menän tanılıp ölgörgän başqortto
töp urındarzıñ berehenä quyğan. Tışqı
yözlök artında bolşeviktar başqortqa
qarşı köräş alıp barğan häm Başqortostanda
bötä vlastı üz qulına alırğa tırışqan.



Şunday
şarttarza 1919 yıldın 8-11 noyabrendä
Stärletamaq qalahında RKP(b)-nıñ I Bötä
Başkortostan konferentsiyahı bulğan.
Kürşeläge Irımbur, Öfö, Yıkaterinburg,
Siläbe RKP(b)-gubkomdarı Başqort
respublikahınıñ partiya üzägen oyoştorou
eşenä nıqlı
täsir
yahar bıl konferntsiyağa aldan uk äzerlek
alıp Komitetınıñ röhsäte menän ular
Irımburza oşo
mäsälä buyınsa bergäläp käñäşmä
ütkärgän aldınan Irımbur gubkomınıñ
sekretarı Akulov şunda qatnaşlıq
itergä
qatı täqdim yahap,
kürşe
guberniyalarğa telegramma huqqan
hözömtälä Irımbur, Öfö, Siläbe
guberniyalarınıñ väkildäre
RKP(b)-nıñ Bötä Başkortostan konferentsiyahında
tulı hoquqlı delegat bulıp qatnaşqan,
şunıñ menän ular üz partiya ustavın
oyathız räüyeştä bozğan. Şunday zakonhız
yul menän rustar häm tatarzar küpselek
tauış alıp, RKP(b) ölkä komitetına üz
keşelären haylağan. Bıl komitetqa hatta
Başrevkom predsedatele Yomağolov ta
«üz doşmandarınıñ diplomatik yarzamı
arqahında ğına»104ütep
kitkän. Başqort
respublikahınıñ
partiya üzägen qulğa
töşöröp,
rus-tatar eşmäkärzäre
bötä kösön Başrevkomdı
basıp
alıuğa yünältkän. Bıl ölkälä ular üzäk
Sovet hökümäte menän bergä eşlägän.



Aprel
konferentsiyahınıñ rezolyutsiyahında «kiñ
ölkä avtonomiyahı, yuğarınan küzäteüze
bötöröü väğäzä iteüyenä qaramastan,
başqorttarğa kösläp tağılğan şart
buyınsa, VTsIK Başrevkomğa tulı hoquqlı
ağza sifatında üzenän ike väkil yıbärergä
haqlı bulğan, läkin ikäü menän genä ul
siklänmägän. Şunan başqa,
1919
yıldıñ 15 sentyabr qararı menän ul
Başqortostanğa üzenän
Azıq halıq komissarı
ebärergä
hoquq alğan
häm, Başrevkomdıñ
qarşı bulıuı menän isäpläşmäy, şul
vazifağa
Öfö
gubrevkomınıñ ağzahı A.M.Dudniktı
quyğan.
RKP(b) Üzäk Komitetı la
üz keşelären
Başrevkomğa häm obkomğa urınlaştırğan.
Şunday
väkildär, küp tauış biläüzän
tış, Üzäkteñ delegattarı
bularaq, zur
köskä eyä
bulğan
häm Başrevkomğa
här vaqıt
qatı basım yahağan.
Şunday väkildärzeñ berehe
F.
N.Samoylov, huñınan üze yazğansa, hatta
Kileşeü bar ikänen
dä, kemden Başrevkom predsedatele
ikänen dä
belmägän 105.
Küräheñ, väkil
itep bildälängändä, uğa
berzän-ber kürhätmä birelgän bulğan:
«Tot ta yıbärmä!» Şul kürhätmäne ul
ısınlap ta
zur
tırışlıq menän ütägän.



Başrevkom
agitatsion (ögötsö) apparat qına bulıp
qalırğa telämägän. Kileşeü nigezendä
birelgän avtonomiyanı ul ısın mäğänähendä
añlağan häm, şunan sığıp, mömkin tiklem
üz aldına eşlärgä tırışqan. Ul bötä
kösön halıp avtonomiya
doşmandarınıñ
höcümenä
qarşı torğan
häm ike yak arahındağı mönäsäbät
barğan
hayın kiskenläşkän. Başrevkom
ber nämälä
hatalanğan: ul başqortqa
qarşı alıp
barılğan
yaman
höcümde urındağı eşmäkärzärzeñ
genä
eşe tip uylağan häm üzäk Sovet hökümäteneñ
kileşeü şarttarın toğro ütärenä ışanıp,
unan
yarzam horağan, läkin yarzam ala almağan.



Respublikalağı
tartış Başrevkomdıñ
Sitke
elemtä bülege oyoştorou haqında qarar
qabul
iteüyenän huñ kisken hınılış nöktähenä
etkän.
Bıl bulek turahındağı mäsälä yañı
bulmağan.
Başrevkomdıñ strukturahın bildälägän
täüzän ük, 1919 yıldıñ 23 fevralendä, Sitke
eştär
komissariatı tözöü haqında hüz bulğan.
Ikense
märtäbä bıl mäsälä Başrevkom
ultırışına
1919 yıldıñ 17 mayında, ösönsögä

20 oktyabrendä quyılğan. Azaqqı ultırışta
komissariat
tügel, ä Başrevkom predsedateleneñ
üz
qaramağındağı ber bülek oyoştororğa
qarar itelgän. Bıl qararzarzıñ berehenä

üz
vaqıtında
üzäk hökümät häm unıñ, urındağı
väkildäre
qarşı kilmägän.
Başrevkom
raslağan
poloceniye buyınsa, Sitke
elemtä
bülege RSFSR-ğa
ingän sovet respublikaları menän
hoquk,
sauza, hucalıq häm finans bäyläneştäre
urınlaştırırğa teyış
bulğan. Avtonomiyanı
ısın mäğänähendä añlap,
Başrevkom
üzen RSFSR
esendä bötä başqort eşen,
şul isäptän Bäläkäy
Başkortostan
menän başqa
respublikalar
arahındağı
bäyläneşte, ğämälläşterergä
burıslı
tip hanağan. Ul Kileşeü
şarttarına
qarşı kilerlek ber maqsat
ta quymağan.
zıyanhız, yabay ber
teläktän
sığıp,
Başrevkom
prezidiumı 1920
yıldıñ 12 ğinuarında
küptän
höyläp
kilengän
bayağı
Sitke elemtä bülegen
oyoştorğan häm K.M.Rakayzı
mödir itep
bildälägän. Rus-tatar törkömönä şul yıtä
qalğan: ular bıl eştä «tulıhınsa
ayırılıuğa täüge azım» yahalğanın kürep,
Başrevkomdı bıuırğa
bulğan. Ikense könönä ük bıl törköm
RKP(b) ölkä komitetında aşığıs ultırış
yıyğan.



RKP(b)
ölkä komitetı tulı hoquqlı üz ağzaların
käräk bulğanda häm käräk hätlem
Başrevkomğa inderergä qarar qabul
itkän häm şunda uq täüge ağza itep
Artemdı (F.A.Sergeyivtı) täğäyınlägän,
şunıñ menän ul Başrevkomdıñ
telägenän tış unıñ sostavın bildäläü
hoquğın üzenä üzläştergän.
RKP(b) ölkä komitetı qatı boyoroq
räüyeşendä: «Kommunistarzıñ a) ayırılıu
turahında agitatsiya alıp barırğa, b)
asılda
ayırılıuğa kiltererlek saralar turahında
agitatsiya alıp barırğa haqı yuq», –
tip
üz qararına yazıp quyğan. Ul Rakayzı bötä
yauaplı eştän alırğa qarar itkän,
Başqortostandıñ ğäzättän tış komissiyahı
(BaşÇK) predsedatele itep Başrevkomda
haylanğan keşe urınına üzeneken
raslağan106.Qararzıñ
bötä punktı Başrevkom qulınan vlastı
totoş tartıp alıuğa yünältelgän.



Ğämäldä
avtonomiyanı bötöröü ösön eş eşlänep
yatqanda, Başrevkomğa teyışensä qatı
sara küreüzän başqa yul qalmağan häm ul
iñ elek başqortqa qarşı doşmanlıq
menän yarhığan tatarzar törkömön
qıyratırğa bulğan. Şunday
törkömdön
barlığı ber kemgä lä ser bulmağan, ul
üz eşen asıqtan-asıq alıp barğan häm
maqsatın
yäşermägän. Unıñ barlığın 1920 yıldın
26
ğinuarında
RKP(b) Üzäk Komitetına yıbärgän
dokladında
Irımbur gubkomı la döröslägän häm unıñ
baştan uq yıtäkse
başqort eşmä-
kärzären
qıuırğa yünältelgän eşen
ihlas küñeldän
huplağan107.Tatar
törkömönöñ yıtäksehe
F.Şämiğolov
bulğan. Bıl mişär revolyutsiyanan
huñğı
iñ täüge köndärzän başlap, başqort
milli
häräkätenä qarşı ayauhız köräş
asqan. Unıñ
initsiativahı menän 1918 yılda Başqort
hökümäte
törmägä
ultırtılğan häm VBRS
qıuıp taratılğan.
Başrevkom zvakuatsiyanan qaytqas,
ul
üzeneñ yauız eşen dauam iter ösön tiz
genä
Irımburzan
Stärletamaqqa küskän. Başqorttoñ
bötä bulmışına doşman bulğan köyö
Şämiğolov,
äşäkelekteñ sigenä sığıp, rus yıtäkselärenä
üzen başqort tip tanıtqan*.



Stärletamaqtağı
Üzäk väkildäre politik häylä yözönän
Şämiğolov törkömönä inmägän, ular olo
hakimlek yuğarılığın haqlap, eşte
üz
aldına alıp barğan, läkin Şämiğolovtı
nıq yaqlağan häm unıñ menän tığız
bäyläneştä bulğan.



Başrevkom
1920 yıldıñ 14 ğinuar ultırışında
tatar törkömönöñ avantyurahın qırqa
kiser
ösön iñ aktiv dürt ağzahın, şul isäptän
Şämiğolovtı,
qulğa alırğa qarar itkän häm
16
ğinuarza irtänge säğät dürttä üz qararın
erenä
etkergän. Şul uq vaqıtta Başrevkom
ularzıñ
yänen alırğa uylamağan, ä
başqarılğan
sara haqında tiz genä VTsIK-ka,
Leninğa, Trotskiyğa,
Stalinğa telegramma huğıp,
qulğa
alınğan
keşelärze bötä eşe menän bergä tikşereü
ösön RKP(b) Üzäk Komitetına ozatırğa
bulğan. Başrevkom haman äle
üzäk Sovet hökümätenä
ışanğan häm üzeneñ qararında:
«Bez
bıl törkömdöñ politikahın üzäk
Sovet hökümäte
häm yuğarğı RKP organınıñ politikahı
tip, BSSR-zı qıyratıu initsiativahı
Üzäktän kilä tip, his kenä lä uylay
almaybız»,—
tip yazğan. Başrevkom şul sara
menän tik
ğäzellek tabırğa, avtonomiyanı haqlarğa
tırışqan,
ä, ul saqta häm häzer bahalanğansa,
ber
nindäy fetnä lä, vosstaniye la kütärmägän.
Başrevkom
tınıs maqsat quyğan, şuğa
kürä ğäskäri
berämektärgä häm kanton idaralarına
tınıslıq
haqlarğa, äüälgesä revolyutsiyanı qurğarğa
öndäp, telegramma taratqan108.
Läkin
qarşı
yaqtağılar konflikttı tınıs yul
menän häl
itergä telämägän.



Şämiğolov
törkömönöñ dürt
keşehen qulğa
alıu Üzäk väkildären, Samoylov menän
Artemdı,
yaman yarhıtıp yıbärgän. Ular tiz
genä Stärletamaqtıñ
törlö oyoşmahınan häm
kürşe guberniyalarzıñ
qalağa kilgän öyäz eşmäkärzärenän
10 kommunist yıya halıp, bötönläy
hoquqhız
şul käñäşmälä: «Yomağolov menän
Imaqov
partiya sudına birep, partiya täğäyınlägän
bötä partiya
häm sovet eşenän buşatırğa,
oşo
haqta Üzäk
Komitetqa
häbär
itergä... Yomağolovtı
Mäskäügä saqırtıp
alıuzarın
talap itergä» 109,

tip
qarar sığarğan.
Samoylovtıñ RKP(b) ölkä komitetı isemenän
kantondarğa
taratqan
tsirkulyar hatında: «Stärletamaqta
berzän

ber irektä qalğan Samoylov iptäşteñ
häm RKP Üzäk Komitetınıñ väkile Artemdıñ
qararı menän...» 110
— tip äytelgän. Bıl fakt avtonomiyalı
hökümätteñ ni kimälgä
quyılğanın
asıq
kürhätä: ber keşe yäki ike keşe
unı tuzzırıp
taşlarğa haqlı hanalğan häm yuğarğı
instantsiya ularzıñ eşen zakonlığa
isäplägän.



Şul
uq köndö, 16
ğinuarza,
Samoylov menän
Artem
bıl vaqiğa haqında Halıq Komissarzarı
Sovetı häm Qurğanıu Sovetı predsedatele
Leninğa, Törköstan frontı komanduyuşiyı
Frunzeğa häbär itkän häm şul köndö ük
Lenin Yomağolovqa telegraf aşa «Eşte
urınbasarğa tapşırıp, his kisekmästän
añlatma bireü ösön Mäskäügä kilep
etergä111
boyoroq yıbärgän, ä
Frunze
Irımbur nığıtmalı rayonınıñ komendantı
Kaşirinğa Stärletamaqqa zur atlı otryad
ebärergä boyoroq birgän, Stärletamaq
ko­mendantı Faygelgä, qulğa alınğan
keşelärze his kisekmästän sığarırğa
partiya sudına birelgän
Yomağolovtıñ ber ämeren dä ütämäskä,
tip telegramma huqqan112.
Irımbur nığıtmalı rayonınıñ komendantı
Kaşirin da Yomağolovtı qurqıtıp
telegramma yıbärgän113.
Irımbur ergähendä torğan Başqort
brigadahın ul
bik köslö
küzäteü
astına alğan, telegrafqa mahsus tsenzura
quyğan, komandir Mortazindı
brigadanan ayırğan. Ğäzättägesä,
konfliktqa kürşe
guberniya
vlastarı kilep qısılğan, ular
bötä başqort
eşenä turanan-tura qatnaşıuzı üzzäreneñ
burısı
hanağan. Ular RKP
Üzäk
Komitetınan
«iñ
yaqşı
partiya eşmäkärzäreneñ irkenä qul huzğan
«avantyuristarğa»

qatı
sara
kürergä talap itkän. Başqort
respublikahındağı Üzäk väkildäre,
Törköstan frontınñ qulğa alınğan
iptäştärze kisekmästän sığarırğa tigän
boyoroğon ütämäy torop,
Başrevkom menän Başqortostandıñ zakonlı
vlast väkile tip höyläşä almauzarı
turahında ultimatum yahağan. «Federativ
respublikanıñ berzäm zıl
ğäskär komandovaniyehınan kilgän
boyoroqto utämäü,
tiyelgän bıl ultimatumda, RSFSR menän
BSSR arahındağı kileşeüzeñ iñ töp ber
şartın bozou bulıp tora»114.
Ahırı kilep, ular Kileşeü bar ikänen
isenä töşörgän, läkin şunda la unıñ
yökmätkehen üz fayzahına yaraqlaştırıp,
bozop kürhätkän: Kileşeüzä
härbi vlastarzıñ boyoroğona buyhonorğa
tigän şart bulmağan,
kirehensä, respublikalağı vlastıñ
tulıhınsa
Başrevkomğa küseüye haqında äytelgän.
Mäskäü hökümäte häm unıñ väkildäre
Kileşeügä telägänsä tözätmä inderergä
häm Başqort hökümäten ber
hüzhez
buyhonğanda
ğına zakonlı tip
hanarğa
üzzären haqlı
isäplägän.
Frunze
VTsIK väkildäreneñ ultimatumın yaqlap,
«Yomağolov
etäkselegendäge avantyuranı...
vosstaniye tip
kenä
bahalarğa
mömkin häm his
kisekmästän unı
yuq itergä käräk»115,
tip Leninğa
häbär yıbärgän. «Avtonomiya»
birgän sovet
vlası başqorttoñ äz
genä
üz
hoquğın
yaqlarğa
tırışıuın batşalar bıuğan
keüyek bıuırğa
äzer torğan häm äzer torğanın
ul
baştan
uq
ısın
eş menän kürhätkän.



Üzzäreneñ
dürt
käştänen yaqlarğa
üzäk hökümät väkildäre totoş
ile menän kütärelgän.
Lenin menän Frunze berehenän-berehe
qurqınısıraq
telegrammalar yauzırıp
torğan,
şul uq vaqıtta başqort halqın
ösönsö yıl
ayqağan qanlı qırğındı ular kürmägän

belmägän. Dürt börtök üz keşehe ular
ösön totoş
ber halıqtın tereklegenän qäzerleräk
bulğan.



Qotoronğan
qısımğa sızamay,
Başrevkom
19
ğinuarza
ös kön ütkäs,
qulğa alınğan
tatarzarzı sığarğan. Qotolop sıqqas,
Şämiğolov
şunda uq başqort eşmäkärzären
bötörörgä
talap itkän,
läkin RKP(b)
Üzäk
Komitetı
politik
häylä menän unday azımğa barmağan,
unıñ qarıuı
Başrevkom qulında milli
vlastın äsären
lä qaldırmağan.



RKP(b)
Üzäk
Komitetı ölkä
partiya komitetına
Başrevkomdı yañınan tözörgä
kürhätmä
birgän. Yañı talap buyınsa,
Başrevkomda Üzäkkä
käräk hätlem partiya väkildäre bulırğa,
Başrevkom
funktsiyahın biş keşenän (ös Başrevkom
keşehenän, ike VTsIK
keşehenän)
torğan
prezidium
ütärgä, Başrevkomdıñ här qararın
VTsIK-tan
bildälängän mahsus
väkil raslarğa
h.b. teyış bulğan 116.
Üzäkteñ oşo
kürhätmähe
buyınsa, RKP(b) ölkä komitetı ultırış
ütkärep,
teyışle qarar qabul itkän. Şul
uq ultırışta
Yomağolov häm başqalar partiyanan
sığarılğan. Şunan tış, Yomağolov, kire
qaytıu
hoquğınan mährüm itelep, Mäskäügä
ebärelgän.
Raqayzı ultırış ber tauıştan atırğa
hököm itkän 117.



Üzäk
Sovet hökümäte häm unıñ Bäläkäy
Başqortostanda eşlägän väkildäre
Şämiğolov törkömönön barlığın, unıñ
başqortqa qarşı eş alıp barğanın inqar
itkän, şunıñ menän üzzäreneñ aldaqsı
häm bısraq ikänen faş itkän. Başrevkom
tözögän komissiya qulğa alınğan keşelärzeñ
ğäyıben bik küp dokument nigezendä
isbat itep, Üzäkte döröslökkä häm
ğäzellekkä saqırıp qarağan, läkin Üzäkkä
ğäzellek käräkmägän, sönki ğäzellek
kürhätep, üzen-üze faşlay almağan.
RKP(b)-nıñ Irımbur gubkomı 1920 yıldıñ 26
ğinuarında RKP(b) Üzäk Komitetına yıbärgän
dokladında, oyathız yala häm yalğan, mısqıl
häm doşmanlıq menän başqortto yamanlağan,
Başrevkomdıñ qılığın üzensä añlatqan
bulğan. «Küräheñ, tizzän, Bötä Başqortostan
sovet sezınan huñ, üzzäreneñ qoların
hizep, — tiyelgän bıl dokladta, — ular
Kommunistar partiyahı häm unıñ iñ yaqşı
eşmäkärzäreneñ üsä barğan yoğontohon
emerergä mataşa... Ularzıñ
bıl sığışı «uñmağan politiktarzıñ»
Başqortostandağı bötä partiya eşen
qıyratırğa mataşıuzan
başqa ber ni zä tügel». Ämmä
şunda
uq, äz genä astaraq, bötönläy oşonoñ
kirehe yazılğan: «Millätselärzeñ (yäğni
Başrevkomdıñ)
yoğontoho başqort
yarlıları arahında
siktän tış
nıq
üsä.
Bınday şartta sezdıñ
nindäy bulırın äyteüye
qıyın tügel»118.
Timäk,
«tizzän qoların hizgän» «uñmağan
politiktar»
Başrevkomda tügel, rus-tatar
törkömöndä
yörögän. Rus häm tatar kommunistarınıñ,
şul
isäptän Irımbur gubkomı äytkän «iñ
po­pulyar»
Şämiğolovtıñ, başqort halqında
ber abruyı
la, ber qatnaşlığı la, ber yoğontoho
la
bulmağan, şuğa ular aldağı Bötä
Başqortostan
sovet sezında häläkätkä osrauzan is
kitkes
qurqqan, häläkättän huñ vlastı basıp
alıuı
auır bulırın belgän. Şul hälgä yul quymas
ösön
ular yuramal bäläkäy mäsäläne zur
itep qabartıp,
olo konflikt quptarıp, Başrevkomdı
yuq itkän. Älbittä, ular elekke Başrevkomdı
totoş
yuqqa sığarmağan. Yomağolovtı hörhälär
zä,
Başrevkom äle qalğan, läkin ul Başrevkomdıñ
qulında vlast bötkän. Başrevkom ağzaları
bınıñ menän kileşä almay, yä vlastı
başqorttoñ
üz qulına birergä, yäki yalğan avtonomiyanı
bötörörgä talap itep, yuğarğı vlast
organdarına
möräcäğät itkän. Läkin bıl
talaptarzıñ
berehe lä Üzäkteñ politikahına tap
kilmägän.
Üz eşen eşlägäs, Üzäk konflikttı
yomşarta
başlağan bulğan. Şul ruhta
1920 yıldıñ
14 martında Stärletamaqta berlektäge
käñäşmä
ütkärelgän. Käñäşmälä RKP(b)
Üzäk
Komitetınıñ väkile L.D.Trotskiy
qatnaşqan. Käñäşmä ike
yaqtı yaraştıra almağan.
Başrevkomdıñ
başqort ölöşö menän rus-tatar
törkömö
arahında
doşmanlıq haqlanğan. Kantondarza
la häldär bik nasar bulğan. Qızılarmeetstar
häm här törlö qızıl bandalar
haman
elekkesä
başqortto qırğan, başqort halqın talağan.
Kommunist yaçeykaları urındağı Başrevkom
organdarınıñ eşenä horauhız qul tıqqan,
ağzaların totop atqan. Bıl yınäyät ösön
beräü zä yauap birmägän.



Başrevkomdı
häm başqortto ezärläüzä RKP(b)-nıñ Öfö
häm Irımbur gubkomdarı zur nıqışmalılıq
kürhätkän. Ular başqortto «sovet vlasınıñ
toğro eşmäkärzären qısıuza»,
«Başqortostandağı rus häm tatarzarzıñ
zakonlı mänfäğäten» sitkä tibeüzä,
rustarzı izeüzä ğäyıplägän. Şunday
yalğan hıltau menän «başqort tendentsiyahı»
tigän nämäne basırğa başqortto bötörörgä
tırışqan. Bıl gubkomdar yır mäsäläheneñ
tizeräk häl iteleüyen, yäğni rus menän
tatarğa başqorttoñ qaldıq-bostoq huñğı
eren talarğa mömkinlek bireleüyen, talap
itkän. Ular, Başqort respublikahın tözöü
«yağıulıq häm sırenan yazzırıp, bötönläy
kritik hälgä qaldırıp, töbäkteñ hucalıq
tormoşon bik tübänäytte, häm şunan tış,
respublikanıñ asıqlanmağan siktäre
zur talaşqa kilterze», tip raslarğa
mataşqan. Bınıñ berehe lä dörös bulmağan.
Ular Başqort respublikahın bötöröü
käräk ikänlegen isbatlar ösön yuramal
hälde şulay kiskenläşterep kürhätkän.
Kürşe guberniyalarzıñ gubkom häm
gubispolkomdarı üz gazetalarında
Başrevkomdı häm başqortto äşäkeläp,
rus, tatar häm başqa halıqtı tarı
la
köslöräk terrorğa qotortqan. Bıl eştä
şul
uq
guberniyalarza häm Qazanda eşlägän
tatarzar
za qalışmağan. RKP(b) Üzäk
Komitenıñ
Tatar-Başqort
respublikahı
tözöü haqındağı dekretı 1919 yıldıñ 13
dekabrendä yuqqa sığarılğan bulha la,
tatarzar haman şul respublika ösön
daulaşıp, üz matbuğattarında Başqort
respublikahına qarşı doşmanlıq agitatsiyahı
alıp barğan; başqort eşmäkärzärenä
şaşıp höcüm itkän.



Başrevkom
ösön şunday auır mäldä Üzäk Sovet
hökümäte Zäki Välidovtı Mäskäügä alğan
häm başqorttarzıñ kösön yänä nığıraq
kämetkän Yomağolov artınsa Välidovtıñ
Mäskäügä alınıuı Başrevkomdıñ başqort
ölöşöndä zur rizahızlıq uyatqan, läkin
Üzäk bıl rizahızlıqqa iğtibar birmägän.
Başrevkomdı köshözländereü uğa Başqort
respublikahına qarata artabanğı
plandarın ğämälläştereü ösön käräk
bulğan.



Başqort
respublikahı buyınsa qorolğan plandı
ğämälläştereü eşenä Başqort atlı
brigadahınıñ, Başqort ğäskärenän qalğan
berzän-ber härbi köstöñ, Irımbur ergähenän
Polşa frontına ozatılıuı la turanan-tura
bäyle bulğan. Mortazin yıtäkselegendäge
bıl brigada 1920 yıldıñ aprel azağında
ozatılıp, may başında frontqa kilep
etkän häm şunda uq huğışqa inep kitkän.
May urtahında brigadağa elekke Petrograd
frontındağı Başqort ğäskäri törkömönöñ
qaldığınan yıyılğan polk ki­lep
quşılğan. Başqort atlı brigadahı 1920
yıldıñ 30 noyabrenä qäzär han häm qoral
yağınan küp tapqırğa köslö polyak ğäskärzäre
menän is kitkes auır huğış alıp barğan.
Brigada bik nasar tämin itelgän,
artilleriya bulmağan, bötä qoral trofey
karabinınan torğan, keyım dä
ğänimättän kilgän, meditsina personalı
yuq hisabında bulğan. Rus ğäskäri
berämektärenä berketelgän atlı brigadanı,
elekke keüyek
ük,
iñ qurqınıs huğıştarğa yıbärgändär,
nığıtmalı doşman pozitsiyalarına rustarzıñ
yäyäüle ğäskäre aldınan qıuğandar.
Brigadanıñ razvedkahız yıbärelgän ike
polkı 1920 yıldıñ 24 iyulendä Susk auılı
yanında qamauğa elägep, yartılaş yuq
itelgän. Şulay qırılıu arqahında huğış
bötöügä brigadala keşe bik äz qalğan,
şuğa kürä 1920 yıldıñ dekabrendä unıñ
qaldığınan bulır-bulmas ike polk tözölöp,
Rossiyanıñ könbayış siktärendä bandittar
menän huğışıuğa täğäyılängän. «Bandittar»
menän huğışıp, tağı keşeneñ yartıhı
ülgän. 1921 yıldıñ 25 martına brigadanan
barlığı dürt eskadronlıq haldat qalğan,
läkin ular za
Başqortostanğa qaytarılmağan. Ozaqlamay
ularzı Qızıl ğäskärzeñ törlö ğäskäri
berämektärenä taratıp bötkändär. Şulay
itep, qasandır başqort avtonomiyahınıñ
teräge bulğan Başqort ğäskären yuq
itkändär.








5.
avtonomiya haqındağı kileşeüzeñ yuqqa
sığıuı. terror häm aslıq qazahı






1920
yıldıñ aprel azağında, Başrevkom
predsedatele Välidov Mäskäügä alınıp,
Başqort atlı brigadahı Polşa frontına
ebärelgän mäldä, Mäskäüzä başqort eşe
buyınsa mahsus komissiya eşläy başlağan.
Bıl
komissiya başqort avtonomiyahı haqında
yañı poloceniye tözöü menän şöğöllängän.
Kileşeü şarttarına inderelä torğan
üzgäreştärzeñ asılın belep,
Välidov Başrevkom ağzalarına
hat yazğan: «Üzäk hökümät Başqortostandıñ
bötä
ekonomik baylığın tartıp ala häm dä
unıñ politik oyoşmaların üzenä buyhondora,
bezgä milli-mäzäni möhtäriät räüyeşendäge
ber nämä qaldıra». Başrevkom
ağzaları
1920
yıldıñ 15 mayında yañı üzgäreştärgä qatı
qarşılıq belderep, Üzäkkä telegramma
huqqan. Läkin ularzıñ
qarşılığına iğtibar bireüse bulmağan.
1920 yıldıñ 19
mayında
RSFSR
Üzäk Başqarma Komitetı häm
Halıq Komissarzarı Sovetı
«Avtonomiyalı Başqortostan
Sovet Respublikahınıñ
däülät
qoroloşo
haqında» qarar qabul itkän. Qararğa
VTsIK Predsedatele Kalinin menän Halıq
Komissarzarı Sovetınıñ
Predsedatele Lenin qul quyğan119.
Välidovtıñ «milli-mäzäni möhriätkä»
genä qaldırıuzarı turahındağı
hüze döröslängän häm bıl haqta ete
başqort kommunisı
beldergän qätği rizahızlıqqa yauap
itep
yazğan añlatmala Başqortostan RKP(b)
ölkä komitetı
ap-asıq
äytkän: «Başqorttarğa,
tiyelgän
bıl añlatmala,
mäzäni
üseş ösön kiñ mömkinlek birelä.
Kommunistarzıñ
burısı

avtonomiyanıñ kärägen bötöröü ösön eş
alıp
barıu120.
Mäsälä şulay quyılğan.
Revolyutsiyağa
tiklem milli-mäzäni avtonomiyağa
qarşı yarhıp
köräşkän V.I.Lenin
revolyutsiya bulıp, milli häräkättärze
bıuıp bötkändän
huñ mili-territorial
avtonomiyanı
barıber şuğa uq qaytarıp
qaldırğan, qaytarğanda
la nıq sikläp, mäktäp eşen unıñ qaramağınan
tartıp alıp qaytarğan. Bıl avtonomiya
tik yırlau-beyıügä,
küpmeler kimäldä äzäbiätkä genä qağılışlı
bulıp qalğan. Şuğa kürä partiya artaban
üzeneñ «ğäzel» milli politikahın
kürhäter ösön şul mäzäniät törzären
kiñ fayzalana
başlağan,
bütän kürhäterlek
ber
milli nämä
qalmağan.



Şulay
itep, Üzäk Sovet
vlası menän
Başqort
hökümäteneñ Avtonomiyalı Sovet
Başqotostanı
turahındağı Başrevkomdıñ



Qırqa
qarşı bılıuına qaramastan Sovet hökümäte
tarafınan
ber yaqlı
räüyeştä
yuqqa
ğarılğan.
Batşa hökümäte
ös
yöz
yıl buyı tırışıp
ta
1557 yılğı Gramotanı totoş yuq
itä
almağan
bulha,
Sovet
hökümätenä
üz
qultamğahı menän täsdiqlanğan
däülät
aktın
qıylıqqa sığarıp
taşlar
ösön ber
yıl vaqıt yıtkän. Başrevkom ağzaları
hökümät
qararınan şañqıp qalğan. Şulay za
ular nıq
aldanğandarın añlay almağan,
haman
ısın
avtonomiyanı haqlauzan ömöt
özöp bötmägän,
qarşılaşıp mataşqan.



Bıl
vaqıtta
kanton
sovet
sezdarın häm I
Bötä Başqortostan sovet
sezın ütkäreügä äzerlek
barğan. Başqort
eşmäkärzäre şul
sezdarza
pozitsiyanı
nığıtıp,
vlast
kösö menän
hoquq daularğa
qarar
itkän. Sezdarğa
äzerlek
eşen
Başrevkomdıñ Üzäk oyoştorou
komissiyahı
başqarırğa teyış
bulğan. Älbittä,
demokratiya
printsibın
äz
genä totqanda
la,
bötä başqort
halqınıñ ihlas
yarzamına häm
teläktäşlegenä
tayanğan başqort
eşmäkärzäre telägän uñışqa
ireşer ine.
Läkin
RKP(b) ölkä komitetı isemenän eş itkän
Üzäk
väkildäre 1920 yıldıñ
20
mayında
Başrevkom
tözögän komissiyanı
qabul itmäy, qıuıp taratqan,
başqorttarzı
sezd ütkäreü buyınsa
agitatorzar yörötöüzän
qatı tıyğan, şulay itep,
başqort eşmäkärzären
sovet organdarına haylau äzerlegenän
sitläştergän, bötä eşte üz qulına alğan.
1920 yıldıñ 27
mayında
kantondarğa
taratkan
tsirkulyar hatında Üzäk väkildäre
kommunistar aldına
sovet organdarının, ğämäldäge sostavın
tamırzan üzgärteü burısın quyğan,
«Başqortostan vlasında
kommunistar nıqlı urın alırğa teyış»,
tip kürhätmä birgän. Ular, RKP ölkä
konferentsiyahı
Bötä Başqortostan sovet sezınan alda
ütkärelä, ul sezdıñ kön tärtiben raslay.
BaşTsIK häm
BSSR halıq komissarzarı sovetına
kandidattar bildäläy, şul uq tärtip
RKP(b)
kanton konferentsiyaların häm kanton
sovet sezdarın ütkärgändä lä atqarılırğa
teyış, tip talap itkän. Ular, «sezd
yıyğanda sezğa kommunistarzı ütkäreü
ösön bik tırışırğa käräk»121,
tip nıq äytkän. Ata rus şovinistarınan
häm qanhız yınäyätselärzän torğan
kantondar şunday qatı
kürhätmä
menän qorallanğas, ayauhız kösläk
qullanıp, kanton sovet sezdarında
küpselekkä ireşkän häm üzzärenä käräk
qararzar sığarğan. Qayhı ber
kanton sezdarındağına, mäsälän
Tuq-Soran, Arğayaş, Yalan
kantondarında,
başqorttar küpselek delegat tauışı
alıp, Başrevkomdı yaqlap sığıuğa ölgäşkän.
Kanton sezdarınıñ döyöm hözömtähe
başqort eşmäkärzäreneñ ışanısın
aqlamağan häm şunday acarlı köslök
hököm hörgändä, älbittä, yaqlay za almağan.
Bınan huñ
ömöt iter ber nämä lä qalmağan.
Başqortostandıñ hucalıq häm ekonomika
ölkähendäge avtonomiya hoquğın tartıp
alıuzan başlanğan eş
başqortto üz respublikahında bötä
politik vlast
qaldığınan mährüm iteü menän tamamlanğan.
Sarahızlıqtan başqort eşmäkärzäreneñ
bötönläy küñele hürelgän. Bötä başqort
halqınıñ yän ayamay tükkän kösö, isäphez
qorbanı,
kürgän
ğazabı
buşqa sıqqanda, nizer eşläp mataşıuzan
mäğänä
qalmağan. Şunda auır häldeñ yoğontohonan
tärän qayğığa töşkän başqort eşmäkärzäre
iñ hunğı azımğa ayaq basqan: 1920 yıldıñ
16 iyunendä eş urının qaldırıp, sitkä
taralışqan. 17
iyundä ular Böryän-Tüñgäüyer kantonınıñ
Yañı Usman auılında käñäşmä yıyıp,
deklaratsiya qabul itkän.
Deklaratsiyala: «Milli äzselekteñ
üseşenä ayaq salğan rus böyök däülätselek
tendentsiyahı häm Üzäkteñ başqort
kommunistarına ışanmauı säbäple yauaplı
başqort hezmätkärzäre
Başqortostandı taşlap kitä... Kiteüzeñ
maqsatı –
his tä halıq yalpıhın sovet vlasına qarşı
kütäreü tügel, ä eş qaldırıp, rus
şovinizmına qarşılıq beldereü»122,

tip äytelgän.



Başrevkomdıñ
eş taşlap kiteüyen Stärletamaqta häm
urında eşlägän küp başqort hup kürgän.
Ularzıñ qayhı berehe, şul isäptän hökümät
ağzaları häm yıtäkse hezmätkärzär, şulay
uq eş taşlağan. Ularzıñ ölgöhönä Başqort
respublikahındağı äz-mäz başqort ğäskäri
berämektäre eyärgän: bıl berämektär
qorallı köyö öyzärenä taralışqan.
Başqort halkı arahında üzäk hökümätteñ
politikahına qarata rizahızlıq kösäygän.



Ğäzel
milli politika ütkäreüse bulıp kürenergä
tırışqan RKP(b)-nıñ politikahında äz
genä ğäzellek bulıp, bäläkäy millättärzeñ
mänfäğättärenä iğtibar birelgän bulha,
Üzäk väkildäre eş taşlap kitkän Başrevkom
ağzaları menän nisek tä osraşıp, bıl
eşteñ säbäben asıqlarğa, añlaşırğa
tırışır ine. Bälki, başqort yıtäkseläre
qarşılıq beldergändä şuğa isäp totqan
bulğandır. Läkin RKP(b) Üzäk komitetına
häm unıñ väkildärenä unday nämä
käräkmägän. Ular añlaşıu häm kileşeügä
mohtac bulmağan, ä tik üzzäreneñ vlasın
nığıtıu yağın ğına qarağan . Vosstaniye-fälän
bulıp quymahın tip, ular Başqortostandı
törlö yaqtan uratıp alğan Irımbur, Troitsk,
Orsk, Preobracensk häm başqa nığıtmalı
nöktälärze (bolşeviktar tergezgän
elekke qälğälärze) yau äzerlegenä
kiltergän, häüyef haqında Volga aryağı
härbi okrugına, Ural eske haqlıq sektorına
häbär itkän, şulay itep häüyefhezlek
sarahı kürgäs, «qasqan» Başrevkomğa
qarşı yaman tauış kütärgän. Yauaplı partiya
hezmätkärzäre matbuğat bittärendä
başqorttarzı kontrrevolyutsiyala «faşlağan»,
üzzäreneñ şovinistik zähärzären tükkän,
ular şul hätle küp mäşäqät häm häüyef
kiltergän doşmandı yıñgänenä tantana
itkän.



1920
yıldıñ 23 iyunendä berzän-ber ağzanan,
VTsIK väkile P.M.Vikmandan, torğan RKP(b)
ölkä komitet «prezidiumı» häm şunda
ğına bildälängän ike yanı ölkä komitet
«ağzahı» menän biş «aktiv partiya
hezmätkäre» ultırış ütkärep, yañı
Başrevkom tözögän. Bıl yañı
Başrevkomda gel rus menän tatar ğına
bulğan. Yañı
Başrevkomdıñ predsedatele
itep tatar F.Mansırev quyılğan, Vikman
unıñ urınbasarı bulıp alğan.
Tağı, 1920 yıldıñ ğinuarındağı
keüyek,Üzäkteñ berzän-ber väkile
respublikala vlast mäsälähen häl
itkän. Üzäkteñ rizalığı menän Vikman
tözögän yañı Başrevkom 1920 yıldıñ 26 iyunendä
üzeneñ Başqort respublikahında
etäkselekkä totonouı haqında boyorok
sığarğan häm, «Başrevkomdıñ quşqanına
buyhonmağan, qarşılaşqan
keşelär
huğış vaqıtındağı zakon buyınsa yazağa
tarttırılasaq»123,
tip qatı tänbih yahağan. Şul uq vaqıtta
yañı Başrevkom kanton partkomdarına
«uğa tulı häm ısın yarzam kürhätergä»,
yañı Başrevkomdı yaqlap köslö agitatsiya
ütkärergä kontrevkom yäki kantkom
ağzaları «qasqan» häldä, ular urınına
üz keşelären quyırğa boyorop, telegramma
taratqan124.
«Sovet Başqortostanınıñ bötä
hezmätsändärenä, bötä başqort ğäskärzärenä,
pandar Polşahına qarşı huğışqan batır
başqort polktarına» tigän möräcäğätendä
RKP(b) ölkä komitetı elekke Başrevkom
ağzaların kontrrevolyutsion eştä,
milli-şovinistik agitatsiyala ğäyıpläp,
üzen as başqort yarlılarınıñ mänfäğäten
yaqlausı itep kürhätep, «Başqort yarlıları
üz yazmışı ösön tınıs bulhın!»125
tip oran halğan. Möräcäğät baştan ayaq
aldıq, ike yözlö yalğan menän tulı bulğan.
Başqortto ul alday almağan.



Yanı
Başrevkomdı başqort halqı qatı qarşılıq
belderep qarşılağan. Küpselek ağzahı
başqorttan torğan qayhı ber kanton
revkomdarı yañı Başrevkomdı belergä
telämägän. Üsärgän kantonınıñ predsedatele
Sabiryän Usarov yañı Başrevkomğa qarşılıq
beldereü yözönän predsedatellek
vazifahınan baş tartqan. Ber nisä köndän
unı qulğa alıp atqandar. Qulğa alıu,
atıu bötä Başqortostan respublikahında
yañınan şaşıp kitkän. Rus, tatar, sıuaş
häm başqa kilmeşäk halıq başqortto
bötöröügä yañı hıltau tabıp, qotorouzıñ
sigenä sıqqan. Ayauhız repressiya menän
ber ıñğay bötä urında başqort auıldarınıñ
eren basıp alıu kiñ taralğan.



Yañı
Başrevkom elekke Başrevkomdıñ eş
hözömtähen
yuq iteügä qızıu totonğan. Başqort ğäskäre
tözölä, imeş, ul sovet vlasına qarşı
sığırğa äzerlänä, imeş, tigän yalğan
häbärzän qurqıp, yañı Başrevkom menän
RKP(b) ölkä komitetı bötä Volga aryağı
härbi okrugın ayaqqa bastırğan. «Doşmandıñ»
farazi tuplanğan urınına Preobracensk
nığıtmalı nöktähenän tiz genä zur
razvedka otryadı yıbärelgän. Unıñ artınsa
härbi okrugtıñ revolyutsion sovetı şul
uq yırgä aq gvardiya bandaların töröügä
täğäyınlängän mahsus zur atlı ğäskär
ebärgän. Respublikanıñ
başqa rayondarında la
qorallı
otryadtar eş itkän.
Ular yañı Başrevkomğa qarşı
bulğan
başqorttarzı hıpırıp kulğa
alğan, atqan, yazalağan.
Şunday şartta III
ölkä partiya
konferentsiyahına häm I Bötä
Başkortostan
sovet
sezına aşığıs äzerlek barğan.



Elekke
Başrevkom kitkäs,
RKP(b)
Üzäk
Komitetınıñ
initsiativahı menän
I Bötä Başqortostan
sovet sezın saqırıu
buyınsa Üzäk
ağzahı häm
urındağı ike
tatarzan
torğan yañı
komissiya tözölgän. Komissiya sezd
saqırıu
haqında manifest
sığarğan.
Manifest
başınan
azağına tiklem
oyathız
yalğan häm
yala
menän tulı bulıp, unı
yazğan keşelärzeñ
bik namıshız ikänen
asıp
kürhätkän126.
Manifesta:
«Başkortostan berense
başlap
hüz menän tügel, ä eş menän Könsığıştıñ
izelgän halıqtarın häm bötä donyağa
taralğan
koloniyalarzı
azatlıqqa saqıra», «bötä donyanı
izeüse
(imperialistik) burcuaziyahı avtonomiyalı
bäläkäy halıqtıñ
bıl
berense sezın
yöräge
qaltırap, qoto
osop qarşılayasaq»,

tip äytelgän, ä şul saqta
bıl
«avtonomiyalı
bäläkäy
halıq» qot osqos
ezärlängän, aslıqtan häm
qızıl başkisärzärzeñ qulınan
qırılğan. Manifesta,
tulı, ısın avtonomiya
«kontrrevolyutsion
sigeneş, ayırımlanğan (şunıñ
ösön dä
köshöz) vaq milli däülättärzeñ üz-ara
doşmanlaşqan iske donyahına kire qaytış
bula», «unday avtonomiya qotolğohoz
räüyeştä batşa böyök däülätselegenä,
yäğni iske despotik izgenlekkä, alıp
bara häm alıp barırğa teyış» h.b., h.b.,
tiyelgän, ä ğämäldä «böyök däülätselekkä»
häm
«despotik izgenlekkä», qanlı terror
häm
bäyhez
zolomğa bolşeviktarzıñ iğlan itkän
üz
milli politikahınan baş tartıuı,
başqorttoñ
avtonomiya hoquqtarın tartıp alıuı
kiltergän.



1920
yıldıñ iyulendä Mäskäü väkildäre
etäkselegendä III ölkä partiya konferentsiyahı
bulğan.
Konferentsiyala
RKP ölkä komitetı yañınan haylanğan.
Ölkä komitetı prezidiumına Şämiğolov
ta ingän.



Partiya
konferentsiyahı ütkäs tä, 1920 yıldıñ 25
iyulendä, I Bötä Başqortostan Sovet sezı
yıyılğan. Sezd
totoş tigändäy kommunistarzan torğan.
Delegattar arahında başqorttar bulmağan.
Respublikanı oyoştorou sezında töp
halıqtan ber genä väkil dä qatnaşmağan.
Şämiğolov äyteüyensä, täüzä delegattarzıñ
küpselege tiyerlek başqorttarzan
haylanğan bulğan, läkin haylanğandarzıñ
qayhı berehen ular millätse tip qulğa
alğan, şunan huñ qalğandarı qurqışıp
qasıp bötkän, qasqandar urının totoş
rus häm tatar bilägän127.
Şunday yauızlıq qılıu ösön «qasqan»
Başrevkom hıltau ğına
bulğan, ğämäldä RKP(b) organdarı üzenä
käräk eşte eşlägän: his kem menän büleşmäy
qatı vlast
urınlaştırğan. Ularğa milli avtonomiya
üze tügel, iseme genä käräk bulğan. Şuğa
kürä millätteñ üz qatnaşlığınan başqa
«milli» respublikanı haqlau ularğa
ğäcäp toyolmağan.



Sovettar
sezı yırze däülätläştereü haqında qarar
qabul itkän, VTsIK häm Halıq Komissarzarı
Sovetınıñ avtonomiyalı däülät qoroloşo
turahındağı 19 may qararın
huplağan Başrevkom urınına respublikanıñ
yuğarğı vlast organı itep Üzäk
sovet
başqarma
komitetı
(BaşTsIK) haylanğan häm Başqortostan
halıq
komissarzarı sovetı
tözölgän. BaşTsIK menän
Başsovnarkom «totoş
kommunistarzan torğan,
ul kommunistar
nindäy
millättän bulha
bulğan,
tik başqorttan
bulmağan»128.
Sezd urındağı sovettarzı
başqorttarzan
tazartıu ösön yañınan haylarğa
qarar
itkän.



BaşTsIK
häm Başsovnarkom
predsedatele itep
Şämiğolov haylanğan häm ul
tiz ük asıqtan-asıq
köslök
qullanırğa
totonğan.
Ul
vlastı
basıp alıuğa rizahızlıq
beldergän
bötä
halıqqa
qatı repressiya
ütkärä
başlağan; general-gubernator
Obruçev
zamanındağı
keüyek,
könsığış
başqorttarın
mäcbüri
räüyeştä totoş
igenselekkä küserergä totonğan, nisä
yıl buyı
talanıp tamam
bölgän
halıqtıñ qapıl
igenselekkä
küser
ösön
malı la, qoral-qoramalı la, ber mömkinlege

yuqlığın isäpkä almağan;
ul malsılıq menän şöğöllängän hucalıqtarğa
igen razverstkahı
(bulğan
igende totoş
tartıp alıu) indergän h.b., h.b.



Başqort
respublikahın
mäshärägä,
mısqılğa
äyländergän
may-iyun
vaqiğaları,
rus
häm
tatar
törkömdäreneñ
şovinistik eşte tağı
la nığıraq kösäyteüye,
qabat
tergezelgän
nığıtmalı
härbi
nöktälärzeñ (batşa
qälğäläreneñ) qotoronouı, üzenän
üze oyoşop, ber
kemgä lä buyhonmağan «partizan»
otryadtarı
häm sovet organdarınıñ ayauhız
baş-baştaqlığı
h.b.,
h.b. — şular bötähe
lä başqort halqında
näfrät uyatkan. Bäläkäy
Başqortostanda, bigeräk tä
unıñ
könyaq-könsığışında, butalış
häm
häräkät başlanğan. I Bötä Başqortostan
Sovet sezı BaşGK-ğa «kontrrevolyutsiyağa
qarşı
kömlö
köräş alıp barırğa, kontrrevolyutsionerzarzı
yäşergän keşelärgä qatı yaza
birergä» quşqan. Şul uq vaqıtta sezd
başqort halqınan qaqşatqan köslök häm
yäber-zolomdo bötöröü yağın qaramağan,
bıl yırtqıslıqtı ul teyış tip hanağan.



I
Bötä Başqortostan Sovet sezınıñ qararın
ütär ösön BaşÇK
başqorttar butalışqan yaqqa V. Polenov
etäkselegendä
zur otryad yıbärgän. Şul uq rayonda Rudenko
etäkselegendäge ber zur
otryad dezertirlıqqa qarşı köräşep
yörögän. Bıl otryadtarğa yarzam iter ösön
urındarza telähä nindäy rus
kolonizatorzarınan «kommunistik otryad»
tigän nämälär tözölgän.



BaşÇK
häm RKP(b) ölkä komitetı väkile Polenov
täğäyınle yırgä kilep yıtkäs tä, 1920 yıldıñ
1 avgusında, berense boyoroğon sığarğan129.
Boyoroğonda ul Böryän-Tüñgäüyer kantonınıñ
territoriyahın härbi häldä tip iğlan
itkän,
gracdandarzıñ, urındağı oyoşma häm
vlast
organdarınıñ bötähenä «bandanı»
bötörörgä yarzam iteü, ayırım «şayka»
häm
«dezertirzar» kürengän yäki torğan yır
haqında
kisekmästän häbär iteü burısın yökmätkän,
«bandittarğa» yal iter urın yäki
azıq birep yarzam itkän ösön şunda uq
atıu häm mal-mölkätkä konfiskatsiya yahau
menän qurqıtqan. Polenov qul
quyğan boyoroq, his şikhez, respublikanıñ
yuğarı vlast organdarı, yäğni RKP(b)
ölkä komitetı BaşTsIK häm BaşÇK, tarafınan
eşlängän
bulğan.
Boyoroqtoñ yökmätkehe Sovettar sezı
quyğan talapqa totoş tap kilep torğan.



Kanton
territoriyahında härbi
häl iğlan itep,
Polenov kanton sezında haylanğan
başqarma
komitettı qıuıp taratqan,
başqarma komitettıñ
qayhı ber ağzaların
atqan,
qalğan
ağzalar
qasıp bötkän. Polenov
tözögän härbi sovet
bötä vlastı üz qulına
alğan. Polenov kantondıñ
diktatorına äylängän.
Kanton
başqarma
komitetı predsedatele
Şähit Hozaybirzindeñ
huñınan höyläüyensä,
ğämäldäge
häl his
ber
qatı sara qullanıuğa
säbäp
birmähä lä, Polenov menän
Rudenko
otryadtarı
häm tirä-yaqtan yıyılğan «kommunistik
otryadtar»
başqorttarzı ayauhız huya
başlağan.
Karateldär halıqtı talağan. donyahına
tenteü
halğan, bötä mölkätenä konfiskatsiya
yahağan, isäphez qulğa alğan,
törköm-törkömön ber yulı totop atqan.
«Dezertirzar»ğa
urın häm
azıq
birgän ösön, hatta
irekhezzän
birgän bulha
la,
karateldär auıldarzı yandırğan, balalarzı
ştık
menän sänsep
utqa
taşlağan, sarahız
başqortto
hıpırıp qırğan. Ularzıñ qanlı
tuyzarı ayauhızlıq
yağınan XVIII bıuattağı batşa karateldäre
qılğan eştän his tä ayırılmağan.



BaşTsIK
predsedateleneñ urınbasarı
tatar Mansırev
karatel operatsiyaları ütkärelgän
urındarza
bulıp, Polenov menän Rudenkonıñ eşen
totoş huplağan. Halıqtı hıpırıp qırıu
häm talau dauam itkän. Şunday häldä
başqorttoñ
bergä
oyoşop karateldärgä qarşı torouzan
başqa sarahı qalmağan. Başqorttarzıñ
berläşkän
kösönä
elekke Başrevkom ağzahı S.Ş.Mırzabulatov
etäkse bulıp alğan. Başqort häräkäte
kösäygän,
läkin ul passiv bulğan, yau tösön
almağan. Başqort
otryadtarı höcüm alıp barmağan,
ular
tau yuldarın
biläp, karateldärze
başqort
auıldarına
ütkärmäy
torğan.
Vlastar
bıl
häräkätte
üzeneñ
ayauhız
kösönä,
bäyhez hökömönä qarşı
sıqqan
ösön vosstaniye tip
qabul
itkän.
Başqorttoñ
qarşı
torouı karateldärze
sığırınan
sığarğan,
ular ısın
huğış
askan. Respublika
hökümäte
härbi häräkät
barğan
ergä
qızıl
ğäskärzeñ
regulyar
çastarın
tuplay
başlağan. Tağı
la yamanıraq saralar kürep,
ul baş kütärgän başqortto
ut häm
yau menän bastırıp quymaq bulğan.



Lenin
etäkselegendäge RKP(b)
Üzäk Komitetı başqortqa qarşı alıp
barılğan karatel operatsiyaların öndäşmäy
genä huplap yatqan, läkin bıl operatsiyalar
huğış tösön ala başlağas, politikahın
ber az üzgärtergä mäcbür bulğan
ul Başqort
respublikahınan başqottarzıñ has
doşmanı Şamiğolovtı saqırtıp alğan häm
üzeneñ
väkile
P.N.Mostovenkoğa
başqorttar menän mönäsäbätte
yomşartıu,
häräkätte üz ara kileşeü
yulı menän tuqtatıu
sarahın kürergä quşqan.
Şul yomoşto
ütäü
räüyeşen, Mostovenko «Milli mäsälä
häm
Başqortostandağı sovet qoroloşonon
näübättäge
burıstarı»130
tigän
politik
tezis
eşlägän. 1920 yıldıñ 8 noyabrendä ul
oşo tezistı
RKP(b) ölkä
komitetınıñ plenumı
menän
BaşTsIK-tıñ 3-sö
sessiyahında berläşkän
ultırışqa
quyıp, qabul ittergän. Tezista sovet
vlasınıñ yänähe ısın ihlaslıq menän
här
millätteñ üzbildäläneş hoquğın yaqlauı
haqında
äytelgän, şunan sığıp, millätselek
häm
tormoş mäsälälärenä millätse küzlegenän
qarau
aqlanğan, qayhı ber yıtäkse hezmätkärzärzeñ
«hököm
itergä, ezärlärgä
häm
yaza qılırğa
üzen
haqlı hanap», zakonhızlıqtar qılıuı
ğäyıplängän.
Şulay itep, RKP(b) Üzäk Komitetı donya
aldında üzen aqlar ösön bötä zakonhızlıqtı
ayırım eşmäkärzär östönä auzarıp quyğan.



Şunıñ
menän
bergä,
tezista, bäläkäy millät
väkildärenä yauaplı
urını
alır ösön milli respublika menän RSFSR
arahındağı ekonomik mänfäğättär
berlegen tanırğa
käräk,
tip
ayırım
basım
menän äytelgän, yäğni RKP(b) Üzäk Komitetı
üzbildäläneş hoquğın
«ihlas» yaqlau
menän bergä,
şul
hoquqtı
iñ töp ber terägenän
mährüm itkän
häm
milli
däğüä quymaslıq,
qursaq bulıp
hezmät
iterlek
keşelärze genä

urınına
ütkärgän.



Qabul
itelgän tezistı kiñ
dairägä taratıp, RKP(b) ölkä komitetı
baş kütärgän başqorttar menän höyläşergä
delegatsiya yıbärgän, delegatsiyağa yuramal
abruylı başqort keşeläre lä inderelgän.
Berläşkän başqort otryadtarınıñ yıtäkselege
menän höyläşkändän huñ 1920 yıldıñ 26
noyabrendä kileşeü tözölgän. Sovet
vlasınıñ organdarı başqorttarzıñ ber
nisä bik möhim talabın qänäğätländerergä
mäcbür bulğan:
elekke yauaplı başqort eşmäkärzären,
şul isäptän iske Başrevkom ağzaların,
kire eşkä qaytarırğa (Yomağolov, Välidov,
Alkindı qaytırıuğa Mostovenko riza
bulmağan); karateldärzeñ mal-mölkätkä
kiltergän zıyanın qaplarğa häm talausılarzı
yauapqa tarttırırğa; Başqort respublikahına
häm unıñ halqına qarşı eş alıp barğan
keşelärze respublikanan qıuırğa
häm Revtribunal sudına birergä
h.b.131.Kileşeü
uñayı
menän taratılğan
möräcäğättä BaşTsIK menän RKP(b)
ölkä komitetı «ayırım väkildärzeñ häm
Başqortostanda yäşägän zur rus
törkömdäreneñ, elekke hakimlek
itkän millät ğäzäten qıuıp, başqort
halqına
qarata şovinislıq kürhäteüye, Başqort
respublikahınıñ
bötä RSFSR halqı qabul itkän avtonomiyahı
menän kileşergä telämäüye» haqında
äytergä mäcbür bulğan. BaşTsIK menän
RKP(b)
ölkä komitetı şulay uq, «Böryän-Tüñgäüyer
kantonındağı ayırılğan başqort törkömöndä
his
ber
kontrrevolyutsion ıntılış
bulmağan...»,
tip
beldergän.
Tözölgän kileşeü
Sovet
vlasınıñ başqort halqı aldında
ber ni qäzär
yomşarğanın anlatqan. Älbittä,
kileşeüzä quyılğan şarttarzıñ
kübehe, bigeräk
kilterelgän
yandı
qaplau
täñgälendä,
huñınan ütälmägän, häm
ber
nindäy kileşeü zä karateldär
ültergän meñ-meñ
başqortto tereltä almağan, läkin
bıl
kileşeü sovet
hakimdären başqortqa hörmät
menäneräk
qararğa,
Başqortostan respublikahında
hağıraq politika ütkärergä mäcbür
itkän.



Kiskenlekte
ber ni kimäldä yomşartqan
kileşeü
barıber respublikalağı döyöm hälde
yaylay
almağan. Vlastı basıp alğan rus-tatar
törkömö
elekke Başrevkomdıñ zur kös
tügep yayğa halğan
idaralıq eşen totoş qıyratqan, bötä
erzä
is kitkes bola, tärtiphezlek hököm
hörgän.
Şul
vaqıtta Böryän-Tüñgäüyer
kanton başqarma
komitetınıñ predsedatele
Hozaybirzin äytkän:
«Iñ elek Başqortostanda respublikağa
etäkselek
iterzäy abruylı vlast tözörgä käräk,
başqort
halqınıñ küñelen häm tormoş şarttarın
añlay almağan bötä keşene his kisektermäy
Başqortostandan qıuırğa, Başqortostanda
telähä nindäy ütkensegä urın birmäskä
kä­räk»132,
— tigän. Mostovenko etäkselegendäge
RKP(b)
ölkä komitetı, auır häldän sığırğa
mataşıp,
tärtiphezlekkä qarşı sara kürergä,
millättär
arahındağı doşmanlıqtı bötöröü
yulın
ezlärgä, ber
başqort väkile lä
bulmau arqahında
respublika
hökümäteneñ, halıq
aldında,
bigeräk tä başqort arahında, bötönläy
abruy
yuğaltqanın iğtibarğa alırğa mäcbür
bulğan.
RKP(b) ölkä komitetı «başqorttarzıñ
sovet häm partiya yıtäkselegendä qatnaşıu
hoquğın»
qabul itkän. Konferentsiya «başqort
halqın
revolyutsiyanıñ material tabışınan
auız
itterergä» qarar sığarğan. «Auız
itterer»
ösön RKP(b) ölkä
komitetı üz sostavına
ös başqortto indergän. Oşo konferentsiyanıñ
häm X
RKP(b) sezınıñ, «urındağı halıqtar
tormoşon häm psihologiyahın belgän
keşelärze» eşkä ürlätergä, tigän qararın
ütäü yözönän RKP(b) ölkä komitetına
inderelgän başqorttar yauaplı
eşkä bildälängän. Şularzıñ berehe,
Ähmäzulla Biişev, Başqortostan halıq
komissarzarı sovetınıñ, predsedatele
itep quyılğan. Yuğarı vazifanan fayzalanıp,
Biişev şunda uq RSFSR-zıñ Milli Halıq
Komissariatı (Narkomnats) aldına başqort
tormoşonon, iñ möhim mäsälälären
quyğan. Şular arahınan
VTsIK menän RSFSR Halıq Komissarzarı
Sovetınıñ 1920 yıl 19 mayza sığarğan
«Avtonomiyalı Başqortostan Sovet
Respublikahınıñ däülät qoroloşo
haqındağı»
dekretın yañınan
qarau mäsälähenä töp urın birelgän.
Bıl
mäsäläne qabat
kütäreü başqorttarzıñ, ber nindäy basım
häm
qısımğa qaramastan, isäphez qorban
birep, yaulap alğan avtonomiyanı yuğaltıu
menän his tä» kileşä almağanın kürhätkän.
Narkomnats
Kollegiyahı dekrettıñ yañı proyıktın
äzerläü haqında qarar qabul itkän.
Äzerlängän
proyıkt 1921
yıldıñ iyul başında II Bötä Başqortostan
sovet
sezı qaramağına
quyılğan
133.
Proyıktta
dekrettı yañınan qarau käräkläge «ildeñ
(Başqortostandıñ)
ekonomik häm politik
şarttarına
yauap birmäüye», «başqort däülät
vlasınıñ
kompetentsiyahın asıq bildälämäüye»
häm
şul nämäneñ «ildäge eske tormoşqa bik
nasar yoğonto
yahap, sovet qoroloşona totqarlıq
iteüye» menän nigezlängän. Biişev täqdim
itkän
dekret proyıktı
küp
urında respublikanıñ
ekonomik häm politik
hoquğın
kiñäyteü
haqında
täüge Başrevkom quyğan talaptarzı
yañınan qabatlağan.
Başqort respublikahınıñ sovettar sezı
BaşTsIK-ka täqdim itelgän proyıkttı raslau
mäsälähen
Üzäk
aldına quyırğa quşqan.
Läkin mäsäläne quyıu hözömtä
birmägän:
Lenin yıtäkselegendäge Üzäk
milli respublikanıñ
ekonomik häm politik
hoquğın
kiñäytergä
lä, başqort däülät vlasınıñ
kompetentsiyahın
bildälärgä lä uylamağan,
kirehensä, unıñ,
bötä kompetentsiyahın tartıp alıu
yağında torğan.



Biişev
dokladı buyınsa,
Narkomnats
Kollegiyahı
şulay uq Başqort respublikahınıñ
urman häm tau rayondarındağı gracdandar
huğışı
vaqıtında
bik zur qaza
kürgän
halqına
yarzam
kürhäteü mäsälähen qarağan. Yuğarıla
äytelgänsä, 1919 yıldıñ oktyabrendä şunday
yarzam
turahında
RSFSR Halıq
Komissarzarı
Sovetınıñ qararı bulğan, läkin başqorttar
ul
yarzamdı ala
almağan, yarzam
iteü urınına
ularzı
haman
talağandar. Şuğa
qaramastan,
Lenin
1921 yıldıñ
ğinuarında
burıstı
ütägän tös
menän «yarzamdı»
tuqtatıu
haqındağı
qararğa qul
quyğan, ä başqorttar
bıl vaqıtta 1919 yılğa
qarağanda bik
küpkä auırıraq häldä bulğan.
Şuğa kürä
Narkomnats Kollegiyahı yañınan
yarzam horap VTsIK-ka barırğa qarar itkän.
Läkin VTsIK bıl üteneste ütämägän häm
başqort halqı 1921 yıldıñ qot osqos qışına
as köyö barıp ingän.



1921
yıldıñ yazı häm
yäyındä
kilmeşäk halıqtar, nigezzä rustar,
arahında
«partizanlıq»
haman
äüälgesä
yaman qotorğan.
RKP(b)
öl
komitetı
kürgän saralar
hözömtä
birmägän.
Partiya
yaçeykalarınıñ, kommunarzarzıñ
häm
ayırım
keşelärzeñ otryadtarı banditizm
menän
köräşeü
hıltauınan
başqort
halqın elekkäsä
talağan, ayauhız ezärlägän, atqan,
ültergän.
Ularzıñ yırtqıslığınan qoto osqan
başqort hatta
kürgän yäber-zolomo haqında äytep, yarzam
horarğa la qurqqan. Rustar
häm başqa
halıqtar menän başqort arahındağı
doşmanlıq töp halıqtıñ is kitkes
yarlılığı, kilmeşäktärzeñ baylığı häm
başqorttarzıñ uzurpatorzar
vlasına nıq qarşılığı
arqahında
bik kösäyıp, partiya komitettarınıñ
milli
printsip buyınsa
fraktsiyalarğa
büleneüyenä,
tüzmäs hälgä
etkän
başqorttarzıñ doşman ezärläüyenän
haqlanır ösön tağı qorallı otryadtar
tözöy
başlauına
kiltergän. Başqorttoñ kolonizatorzar
köslögönä
qoral totop qarşı torouınan yañı
milli häräkät barlıqqa kilgän. Häräkätkä
F.Almantayiv
etäkselek
itkän. Baş
kütäreüselär
respublika hökümätenä
elekke
başqorttar
qaytarırğa talap itkän.



RKP(b)
ölkä komitetı yanı
politik krizistı
häl itergä häläthez bulıp
sıqqan. Şyğa
kürä
1921
yıldın 27 iyunendä
RKP(b)
ölkä komitetınıñ prezidiumı yanıñan
haylanğan,
politik
(berense) sekretar itep Ähmäzulla
Biişev
quyılğan. Bıl eş
baş kütäreüselärzeñ talabın
nindäyzer kimäldä
ütäü
bulıp
sıqkan. RKP(b)
ölkä
komitetınıñ
yanı sostavı qan qoyouğa yul quymas ösön
baş kütäreüselärzeñ
etäkselären ayırıp,
yabay qatnaşsılarzı aqlau
turahında
kileşeü
tözögän.



RKP(b)
ölkä komitetınıñ yañı sostavı şul uq 27
iyun plenumında
bik
qatı tänqitläp, başqort arahındağı
qızıu eş başlarğa,
başqort eşsändären sovet häm
qoroloşona
ılılıqtırırğa,
başqort telen
rus tele menän ber
qatarzan däülät tele itep
qabul itergä,
başqort yıren kolonizatsiya ösön fayzalanıuzı
bötöröü haqında itkän. Öl
komitetı
şul qararzı
1921
yıldıñ 1-4 iyulendä bulğan II Başqortostan
Sovet
qabul ittergän. Partiya häm sovet eşenä
quyılğan başqort eşmäkärzäre başqort
halqı häm başqort
avtonomiyahı
mänfäğätendä yän ayamay
yanıp eşlägän. Läkin ularzıñ zur aktivlığına
RKP(b) Üzäk Komitetı
ozaq sızay almağan. 1921 yıldıñ azağınaraq
Biişev bötä yauaplı
eştän
alıp taşlanğan, ul başlağan eştärzeñ
iñ möhimdäre proyıktta ğına torop qalğan,
huñınan Şähit
Hozaybirzin dä şunday uq
yazmışqa dusar bulğan. Bıl vaqıtta
Ähmät-Zäki Välidovqa häm «välidovsılıqqa»
qarşı politik kampaniya başlanıp kitkän.



Bıl
kampaniya Mäskäüzä totolğan Validovtıñ
küzäteü astınan qasıp, Urta Aziyalağı
basmasılar häräkätenä quşılıp kiteüyenän
huñ başlanğan, RKP(b) Üzäk Komitetı
Başqortostanda, yänähe, eşläp yatqan
millätse välidovsı törkömgä ayauhız
köräş iğlan itkän. Ul Validovtı
kontrrevolyutsioner, sovet vlasınıñ has
doşmanı tip ğäyıpläp, Välidovtan häm
«välidovsılarzan» qırqa
ayırılırğa talap
itkän Üzäk Komitetı Başqortostan ölkä
komitetına 1922
yıldıñ
4 ğinuarında yıbärgän direktivahında
«Välidov
häm unıñ agenttarı
menän
yaqından yäki sittän bäyläneş totou
Sovet vlasına hıyanat tip isäplänergä
teyış»134
- tip yazğan. «Välidovsılıq» menän köräşeü
başqort eşmäkärzären totoş «välidovsılıq»ta,
kontrrevolyutsion millätselektä ğäyıplär
ösön, kolonizatorzar mänfäğätendä
başqort halqın tağı la
nığıraq ezärlär ösön uñaylı hıltauğa
äylängän. «Välidovsılıq»qa qarşı köräş
bayrağı astında ata şovinistar Başqort
respublikahınıñ däülät
organdarın qabattan totoş başqorttarzan
tazartırğa, milli avtonomiyanıñ äsären
qaldırmay
bötörörgä tırışqan. RKP(b) Üzäk
Komitetı üz politikahınan sığıp,
şovinistarzıñ yarhıuın
ber
az tıyırğa mäcbür bulğan. Şuğa qaramastan,
«välidovsı» möhörö ber nisä tistä yıl
buyı başqorttarzı ezärläü eşendä töp
qoraldarzıñ berehe bulıp hezmät itkän*.



1921
yıldıñ yazında vlasqa ürlätelgän başqort
eşmäkärzäre üzäk hökümät aldında his
kisekmästän as başqort halqına yarzam
iteü mäsälähen quyğan. Läkin Üzäk
aşıkmağan. Ul arala revolyutsiyanan huñğı
faciğäle däüyerzeñ in yaman, iñ qot osqos
aslıq yılı kilep yıtkän.



Başqorttar
aslıqtan häm aslıq tifınan 1919 yıldan
birle qırılğan. 1921 yıldıñ yäyındä lä
ularzıñ häle sikhez auır bulğan. RKP(b)
ölkä komitetı menän BaşTsIK tözögän
komissiya şul yäyzä Üsärgän kantonın
tikşerep, «astan häm azıqtıñ (törlö
surrogattıñ) tuqlıqhızlığınan yarlılar
seben urınına qırıla», tip yazğan. Dürt
yıl buyı tuqtauhız talau häm ezärläü
başqortto bötönläy malhız, haqlıq
azıqhız itkän. Şuğa kürä 1921 yılğı äzäm
kürmägän yaman qoroloq başqort başına
zur häläkät kiltergän. Başqort halqı
täğäm rizıqhız şıpa as qalğan. Başqortto
talap bayığan rus, tatar häm başqa
küskenselär unday hälgä töşmägän,
ularzıñ malı la, haqlık igene lä bulğan.
As halıqtı qotqarır ösön oyoştorolğan
«Başkirpomgol»dıñ yarzamı diñgezzäge
ber tamsı hätle genä bulğan. Häldeñ is
kitkes auırlığı, üzäktän azıqtıñ bik
äz kileüye, azıq teyägän vagondarzıñ
nasar yöröüye (ularzıñ baza
häm stantsiyalarza ozaq
tuqtap torouı, «Başrespublikağa ozaq
kilep yıtä
almauı») haqında
1922 yıldıñ 16—21 ğinuarında bulğan V
Başqortostan RKP(b) konferentsiyahında
la
äytelgän. Şunday
«tizlek»
menän kilgän,
tamsı
hätle
genä yarzam ğäzel itep bülgändä

başqortto
ülemdän
qotqara
almas ine. Läkin ğäzel
itep buleü zä bulmağan. Rus
häm tatarzar, elekke
«Başkirpomoş»tağı keüyek,
«Başkirpomgol»dıñ bötä büleksähenä
eyä
bulıp, kilgän azıqtıñ
küp ölöşön
üzzäre
fayzalanğan.
Aslıqtan
qotqarır ösön oyoştorolğan
priyuttarza
başqort
balaları qırılıp ülgän,
isän
qalğandarı bik hiräk bulğan. Şul
isän qalğandarzıñ
berehe, Ğäli ağay Işbulatov,
üzeneñ istälektärendä
nisek täüzä üz
kantonındağı,
şunan Öföläge priyutta bulıuı, priyutta
eşlägän häm inspektor bulıp kilgän
tatarzarzıñ bay tabın qorop tiptereüzäre,
ä şul saqta
balalarzıñ
bäzräftän
sey kartuf qabığı yıyıp,
yaz könö
işek aldında şıtqan här yäşel
ülän
başın süpläp aşauzarı häm isäphez
üleüzäre haqında
yazğan.



Yazğa
sıqqas tä aslıq bötmägän.
1922
yıldıñ
27
iyunendäge ber
häbärzä: «Tau yağındağı
auıldarzıñ
häle
qot osqos
yaman. As keşeneñ isäbe yuq.
Totoş öy
ese, totoş auılı menän
astan
ülälär.
Keşe
tügel, külägälär genä
yöröy»135
tip
yazılğan.
1922
yıldıñ
yäy
başında
ğına Amerika yarzam admnistratsiyahınıñ
(ARA-nıñ) hästäre menän häl arıulanğan.
Başqorttar bıl yarzamdı onotmay, ular
üz
yörägendä
Amerika
halqına mäñgelek rähmät haqlay.








6.
ASABALIQ
HOQUĞINIÑ
BÖTÖRÖLÖÜYE.



BASSR
SIGENEÑ KIÑÄYTELEÜYE






Bıl
yıldarza başqort halqı üz tarihınıñ

faciğäle ber osoron kisergän. Bıl
faciğäneñ
ezemtähe hatta XVIII bıuatta başqort
yauzarın
bastırğan saqtağı qot osqos häldär
menän
dä sağıştırğıhız bulğan. 1917
yılda başqorttoñ
hanı käm tigändä 1 400 000 keşe bulğan,
ä
1920 yılğı isäp buyınsa şul handan 1
186 000 keşe
qalğan. Timäk, 1917—1920 yıldarza ğına
törlö
başkisärzär ülterep, huğıştarza häläk
bulıp,
astan häm aslıq tifınan ülep, halıq
hanı
200 meñdän artıq keşegä kämegän. 1921—
1922 yılğı aslıqta kämetelgän räsmi
mäğlümät
buyınsa
1920 yılğı handıñ 40 protsentı, ä
asılda
45—50 protsentı ülgän. 1922 yıldıñ
közönä
600 meñdän äz genä küberäk başqort isän
qalğan.
1917—1922 yıldar esendä bötähe 800
meñ, yäki
57 protsent başqort häläk itelgän
(şul
osorza äz-mäz täbiği üseş bulğanın
isäpkä
alğanda, bıl protsent artığıraq bulıp
sığa).
Bığa ışanırlıq ta tügel hımaq, läkin
bıl
dörös. Qot
osqos
faciğä yıldarın başınan
ütkärgän ololar za şul däüyerzä başqorttoñ
yartıhınan
kübehe ülgänen höyläy. Ular halıqtıñ
şul hätle qazalarzan yartılaş qırılğanına
tügel, ä totoş ülep bötmäy torop qalğanına
nığıraq aptıray. Bezzeñ zamanda
Belorussiyanıñ
här dürt keşeheneñ berehen ültergän
Gitler faşistarın qähärläyzär, läkin
revolyutsiyanan huñğı täüge biş yılda ğına
här ike başqorttoñ berehe tügel, unan
da
küberäge yuq
itelgänen iskä lä almayzar. Bıl
qırğın ısın
mäğänähendäge genotsid bulğan
häm ğämäldä Oktyabr revolyutsiyahı
menän sovet
vlasınıñ başqort halqına birgän iñ zur
nämähe şunan torğan. Başqorttarzı
kolonial, milli, sotsial izgenlektän
totoş qırıp ültereü yulı menän «azat
itkändär».



Sovet
vlası kiltergän ikense häläkät başqorttoñ
qaldıq-bostoq bötä yıren ber yulı tartıp
alıuzan hasil bulğan.



Başqorttar
ös bıuattan artıq qanlı yauzarza üz yıren
yırtqıs kolonizatorzarzan yaqlağan,
isäphez qorbandar
birep boronğo yırzäreneñ
bäläkäy genä kisägendä bulha la, asabalıq
hoquğın haqlap alıp qalğan. Bıl yır
ularzıñ hucalıq iteü urını, tereklek
sığanağı ğına tügel, ä milli bulmışınıñ
bildähe, milli territoriyahınıñ ölöşö
bulğan. Asabalıq hoquğı başqorttoñ
milli-sotsial üzensälegen bildäläp,
yuridik
yaqtan ularğa üzenä ber törlö ictimaği
häl, yırle milli avtonomiya birgän, milli
berzämlek häm milli toyğono haqlauğa
nigez bulıp
torğan. Başqorttar ber vaqıtta la üz
eren, üz
territoriyahın yuğaltıu menän kileşä
almağan, här vaqıt ul yır häm territoriyanı
kire qaytarıu teläge menän yanıp yäşägän.
Rus revolyutsiyahın
da ular şul teläk häm ömöt menän
qarşılağan. Läkin
revolyutsiya ularzıñ ömötön aqlamağan,
ğäzellek kiltermägän, ä, kirehensä, is
kitkes köslö yañı küskenselär
tulqınına yul asqan, başqort yıreneñ
qalğan hätlemen yañınan yırtqıstarsa
talau başlanğan.
Avtonomiyalı Başqort respublikahı
tözölgäs, Başrevkom kolonial basqınsılıq
hözömtähen äz genä kämeter ösön, ismaham,
1914 yıldan huñ küsep kilgän
halıqtı kire sığarırğa uylap qarağan,
läkin unıñ niätenä kolonizatorzar häm
bolşevistik vlastar aybarlanıp qarşı
kütärelgän. Basıp alğan yırzären birmäs
ösön kolonizatorzar başqortqa qarşı
tağı la nığıpaq
qanlı
terrorzı kösäytkän. «Başrevkom politikahı
rus
krästiändären asıulandıra» tigän hıltau
menän kürşe guberniya vlastarı la höcümgä
taşlanğan. Şulay itep, batşa vaqıtındağığa
qarağanda la yamanıraq kolonizatsiya
başlanğan. Bıl kolonizatsiya «revolyutsion»
talaptar menän nigezlängän. «Revolyutsion»
talaptar, yänähe, küp yır bilägän başqortto
«erhez» rus krästiäne menän tigezläü
maqsatınan sıqqan. Ä ğämäldä başqorttar
küptän inde zur yır hucahı bulmağan,
rustar häm başqa küskenselär Başqortostanda
töp halıqqa qarağanda kuberäk yır bilägän:
küskenselär yän başına 6,01 disätinä yır
totqanda, başqorttoñ yıre yän başına
2,98 disätinä
genä tura kilgän. Bınan tış, küskenselärzeñ
kübehe kürşe guberniyalarza la yıtärlek
er bilägän 136.Şuğa
kürä yırze «tigezläü» talabı
başqortto yırhezländereü, büldereü ösön
elektän ütkärelgän kolonizatorlıq
politikahınıñ ber törö genä bulğan.



Revolyutsion
zakonhızlıq şarttarında
tulı
ireklek alğan
yañı kolonizatorzar
başqort
auıldarınıñ yırzären yulbasar
hımaq tartıp
alğan, qarşılıq kürhätkän
başqorttarzı
qoral
menän
qurqıtqan yäki bötönläy
yuq itkän.
Bıl yähättän
bigeräk
tä qızıl kommunarzar,
arteldär,
tovarişestvolar häm bay
rus krästiändäre
ayauhız
bulğan.
Ayırım obşina
häm krästiändär
qoral
menän basıp almağan
häldä lä, astan
üleü hälenä
etkerelgän
başqorttoñ eren
bötönläy buş
qına
haqqa
hatıp alğan yäki
ozaq mözzätle qurtımğa alğan.
Basıp alıu
häm
yırtqıstarsa hatıp alıu bik zur külämdärgä
etkän.



Şunday
kolonial basqınsılıq şarttarında 1920
yıldıñ 25 - 28 iyulendä bulğan I Bötä
Başqortostan Sovet sezı, kolonizatorzar
basıp alğan yırze ısın hucalarına
qaytarıp, ğäzellek eşläü urınına,
başqorttarzıñ üz qatnaşlığınan tış,
Sovet vlası isemenän yırze däülätläştergän
häm ber heltäüzä başqortto bötä yır biläü
hoquğınan mährüm itkän. Başqorttar üz
ereneñ hucahı tügel, ä «fayzalanıusıhı»
ğına bulıp qalğan. Yırze däülätläştereü
menän kolonizatorzarzıñ qulı siselgän
ularzıñ yulbasarlığı zakonlaştırılğan.



Başqort
halqı bıl hälgä riza bula almağan. 1921
yıldıñ yäyındä respublikanıñ vlast
başına ürlätelgän başqorttar bötä
bulğan qarşılıqtı yıñep, başqort
fayzalanğan yırze talauzan qotqarmaq
bulğan. Ularzıñ talabı bu­yınsa, yañı
haylanğan RKP(b) ölkä komitetınıñ 1921
yılğı 27 iyun plenumı «başqort yıren
kolonizatsiya maqsatında fayzalanıuzı
bötöröü, üz beldege menän yır basıp alğan
keşelärzeñ bötä öy qaraltıhı häm qoral
- qoramalına
konfiskatsiya yahau haqında» dekret
sığarırğa qarar itkän137.
Biişevtı yıtäkse vazifahınan töşöröp
taşlağas, 1921 yıl azağında
RKP(b)
ölkä komitetı sekretarı, azaqtan BaşTsIK
predsedatele vazifahın başqarğan Şähit
Hozaybirzin plenum qararın ğämälgä
aşırıu burısın üz östönä alğan. Ul RKP(b)
Üzäk Komitetınan başqort yırzären üz
beldekle räüyeştä basıp alıuzı, här törlö
küsep ultırıuzı,
başqorttarzı böldörä torğan
özgöslöktö
tıyıu
haqında direktiva sığartıuğa ölgäşkän138.
RKP(b) Üzäk Komitetınıñ direktivaları
1922 yıldıñ 19 ğinuarında
bulğan bötä Başqortostan RKP(b)
konferentsiyahında huplağan.
Şul dokumenttar häm RSFSR
üzäk yır
organdarınıñ qararzarı nigezendä BaşTsIK
häm Başqortostan halıq komissarzarı
sovetı
1922 yıldıñ
2 - 4
martında
5, 6, 7
numerlı
boyoroqtar
sığarğan. 5-se numer boyorok başqort
erzären
üz beldekle räüyeştä basıp alıuzı
bötörörgä,
basıp alğan keşelärze yırzän qıuıp,
mölkätenä
konfiskatsiya yaharğa, revolyutsiya osoronda
(1917 yıldıñ 1
martınan)
basıp alınğan
hezmät yırzären elekke hucalarına kire
qaytarırğa
talap itkän. 6-sı numer boyoroq Başqort
respublikahına üz beldege menän küsep
kileü
arqahında küp auıldıñ halqı 2 – 3, hatta
5 – 10 tapqırğa artqanın bildäläp, 1914
yıldan
1918 yıldıñ 19 fevralenä tiklem küskändärze
vaqıtlısa yäşäy tip hanarğa, 1918
yıldıñ
19 fevralenän 1920 yılğa tiklem küskändärze
hezmät yırzäre menän fayzalanıuzan
mährüm itergä, 1921 yıl esendä küskändärze
his
kisekmästän
kire qıuıp, mölkätenä konfiska­tsiya
yaharğa talap itkän. 7-se numer boyoroqta
nadel esendäge yırze vaqıtlısa qurtımğa
bireü
tärtibe qaralğan. Başqort krästiän
hucalıqtarınıñ
bölgönlögön häm hälhezlegen isäpkä
alıp, BaşTsIK qurtımğa yır alırğa röhsät
itkän,
läkin tik Başqort respublikahınıñ
gracdandarına, bötä obşinanıñ rizalığı
menän
genä häm as başqorttoñ auır hälenän
fayzalanğan
här törlö özgöslök bulmağanda ğına
h.b139.
Bıl boyoroqtar
tamam bölgönlökkä töşkän
başqort mänfäğäten yaqlauğa
yünältelgän häm
başqort halqınıñ yä üleü,
qalıu
mäsälähen
häl itkän. Läkin böyök däülätselek
maqsatında
Başqortostandı rus elementı
menän tıñqıslarğa
tırışqan üzäk Sovet hökümäte
bıl
boyoroqtarzı oqşatmağan. Däülätläştergändän
huñ bötä başqort yıreneñ tulı hoquqlı
hucahı
bulıp alğan VTsIK
şunda
uq tiz
genä BaşTsIK
menän Başqortostan halıq komissarzarı
sovetınıñ boyoroqtarın yuqqa sığarğan,
ular urınına 1922 yıldıñ 20 iyulendä qarar
sığarğan. Bıl qarar, 4 ğinuarzağı direktiva
keüyek ük, üz beldekle räüyeştä başqort
eren basıp alıuzı qatı tıyğan keüyek
bulha la,
erze
fayzalanıu buyınsa töp halıqtıñ hoquğı
menän
1918 yıldıñ 19 fevralenä tiklem kilgän
küskenselärzeñ hoquğın tigezlägän, şul
köndän huñğı küskenselärzän yırze kire
qaytarıu eşen qatmarlı byurokratiya häm
sud mäşäqätenä äyländergän h.b.140.
Ğämäldäge auır şarttarza
unday
mäşäqät basıp alınğan yırze basqınsılar
qulına nığıtıp birep quyıuzan başqa
ber
nigä lä kiltermäsen VTsIK
yaqşı
belgän. VTsIK
qararı
zakon
bulıp
kitkän, ä kolonizatsiyağa
qarşı köräşep mataşqan
Ş. Hozaybirzin yuğarı vazifanan töşörölgän.
Ber yulı
BaşTsIK
menän
Başqortostan
halıq komissarzarı sovetınıñ yuğarıla
kürhätelgän ös boyoroğona
qul
quyıp, ularzıñ döröslögön yaqlağan.
Üzäk väkile
E.P.Pestun da
Başqortostan
respublikahınan
saqırıp alınğan.
Oşo vaqiğanan huñ
başqort eşmäkärzärenä ber vaqıtta la
Başqort respublikahınıñ ekonomik
tormoşonda üzallılıq kürhätergä irek
quyılmağan.



VTsIK-tıñ
1922 yılğı 20 iyul qararı BASSR yır kodeksı
menän nığıtıp quyılğan, bıl kodeks
RSFSR-zıñ yır kodeksına totoş tigändäy
tap kilep torğan. Başqort halqı
kolonizatorzar basıp alğan üz yıren kire
qaytarır ösön köräşeü mömkinlegenän
mährüm itelgän. Huñğı vaqıtta kilgän
kolonizatorzarzı ğına bulha la
Başqortostan respublikahınan sığarırğa
tırışıu «välidovsılıq» tip bahalanğan
häm ayauhız räüyeştä ezärlängän.



Boyondoroqhozloq
mäsälähe iñ elek mölkät mäsälähenä,
ekonomik boyondoroqhozloq mäsälähenä
bäyle. Şuğa kürä, ni hätle ğäcäp kürenmähen,
başqort halqı batşa vaqıtında, üz yıreneñ
küpmeler ölöşöndä asabalıq hoquğın
haqlağanda, revolyutsiyanan huñğığa
qarağanda boyondoroqhozoraq bulğan.
Halıq üz yırendä üzenä üze huca bulıp,
bildäle ber kimäldä üz tormoşon üzensä
qora alğan. Yırze däülätläştereü halıqtıñ
unday mömkinlegen totoş yuqqa sığarğan.
Ul här nämälä siklänmägän partiya hökömö
astında qalğan.



Başqorttar
häm ularzıñ yıtäkse eşmäkärzäre avtonomiya
ösön köräşä
başlağandan uq yır mäsälähen tözöläsäk
Başqort
respublikahınıñ territoriyahı menän
tığız bäyläp qarağan. Ürzä äyteleüyensä,
1917 yıldıñ 15 noyabrendä Başqortostan
şurahı başqort avtonomiyahın iğlan
itkändä, Başqortostan territoriyahına
Irımbur, Öfö, hamar häm Perm guberniyaların
indergän, şunıñ menän boronğo Başqort
däüläte bilägän bötä territoriyanı kire
qaytarıu maqsatın quyğan. Läkin gracdandar
huğışı
barışında, rustıñ revolyutsion häm
kontrrevolyutsion köstäre häm şulay uq
rus, tatar häm başqa halıqtarzıñ
kilmeşäktäre qatı
qarşılıq kürhäteü
säbäple Başqort hökümäte üz hökömön
bötä territoriyala urınlaştıra almağan,
Başqortostan
avtonomiyahınıñ idarahın Bäläkäy
Başqortostan sigenä genä taratıu haqında
«Vaqıtlı qağizä» qabul itergä mäcbür
bulğan. Bäläkäy Başqortostan esenä
Irımbur, Bızaulıq, Orsk, Verhneuralsk,
Troitsk, Şadrinsk, Siläbe öyäzzäreneñ
başqorttar küpselek halıqtı täşkil
itkän ölöştäre ingän. Kileşeü tözögändä
Başqort hökümäteneñ oşo territoriyağa
ğına däğüä itergä mömkinlege bulğan.
Şuğa
qaramastan, Başqort respublikahınıñ
territoriyahın kiñäyteü mäsälähen
Başrevkom här vaqıt iñ möhim mäsälälärzeñ
berehe tip hanağan häm şul yünäleştä
saralar kürgän. Başrevkom kürgän sarağa
Öfö, Irımbur guberniyalarınıñ vlastarı
acarlanıp qarşı sıqqan,
bıl vlastarzı üzäk Sovet hökümäte
yaqlağan.
Guberniya vlastarı üz qulındağı başqort
eren birergä telämägän. Ularzıñ köslö
höcümen yıñer kös tapmağas, Başrevkom
sittä qalğan
başqorttarğa möräcäğät itep, Başqort
respublikahına quşılıu haqında yullarğa
üzzärenä täqdim itkän. Halıq bıl täqdimgä
zur ihlaslıq menän yauap birgän, törlö
volost häm auıldarzan
ğarıznamälär yaua başlağan. Kürşe
guberniyalarzıñ
etäkseläre Başrevkomdıñ bıl qılığın
kontrrevolyutsion eş tip bahalağan. Ular
üz mänfäğätenä yauap birmägän här nämäne
kontrrevolyutsiyağa bäylärgä äzer torğan.
Öfö guberniya
başqarma komitetı 1920 yıldıñ 14
ğinuar
telegrammahında: «Başrevkom häm unıñ
komissarzarınıñ
taktikahı
haman
mulsılıq
häm
kileşhezlek tösö
alıp
tora»141-
tip beldergän. Ul başqort
eren basıp alıp hakimlek
itkän rustarzı tügel,
ä başqorttarzı basqınsılıqta
ğäyıplägän. Ä şul uq vaqıtta,
borondan
başqort
ere bulğan,
başqorttar yäşägän
Minzälä öyäzen halıqtıñ
teläge
menän bötönläy
isäpläşmäyınsä
Öfö
guberniyahınan
Tatar ASSR-ına
qırqıp
birgändä, şul uq
Öfö
vlastarı his
ber rizahızlıq beldermägän.



Täüge
Başrevkom kitkändän huñ da Başqort
respublikahınıñ
sigen
üzgärteü
mäsälähe
onotolmağan.
Eşkä ürlätelgän yanı başqort yıtäkseläreneñ
initsiativahı menän BaşTsIK respublika
territoriyahın Olo
Başqortostan däümälenä
tiklem kiñäyteü haqında VTsIK-ka
möräcäğät
itkän. 1921
yıldıñ
17
martında
ebärelgän
telegramalla: Olo Başkortostan
tözöü
Başrespublikanıñ
bötä administrativ
häm ekonomik
şartın tamırzan üzgärtäsäk, älege köndä
respublikanan
ayırılğan milliondan
artıq başqort
uğa quşılasaq, ul ere mäzäni häm
administrativ
üzäk bulıp torğan Öfönö, zur
tiker
yul häm hıu bazahın, promışlennost
häm
ekonomika yähätenä ber bötön
territoriyahına
(könbayışta
– igenselek, könsığışta

promışlennost)
esenä alasaq, şul arqala
Baş respublikanıñ
eşen
teyışle
plan buyınsa üsterep, tizzän ekonomik
harabanı bötörörgä
mömkinlek bulasaq142,

tip
äytelgän.



1921
yıldın 10 mayında BaşTsIK prezidiumı
menän
RKP(b)
ölkä komitetınıñ berläşkän ultırışı
Başqortostan halıq komissarzarı
sovetınıñ
predsedatele Mullayän Haliqov dokladı
buyınsa, Zlatoust qalahı menän Zlatoust
zavod
rayonın, Magnitlı tauzı, Irımbur qalahın,
Öfö qalahı menän bätä Öfö guberniyahın,
Minzälä öyäzeneñ Tatar respublikahına
birelgän başqort volostarın Bäläkäy
Başqortostanğa quşıu turahında qarar
qabul itkän143.
Läkin bıl qarar üzäk Sovet hökümäte
raslamayınsa zakonlı kös ala almağan.
Şunan huñ yıtäkse urındarzağı başqorttar
oşo mäsäläne ber nisä tapqır respublika
organdarınıñ ultırıştarına quyğan häm
unıñ RKP(b) Üzäk Komitetı kimälendä
quzğatılıuına ölgäşkän. Şuğa qaramastan,
RSFSR-zıñ üzäk hökümäte mäsäläne häl
itergä aşıqmağan. Tik 57 protsent başqortto
ültergäs, halıqtıñ politik aktivlığın
basqas qına, ul Başqort respublikahınıñ
territoriyahın kiñäytergä mömkin tip
tapqan. Bıl azımğa etkän töp säbäp unıñ
başqort telägen ihtiram iteüyenän
bigeräk, üz fayzahın
qarauınan bulğan, sönki territoriyahın
kiñäyteü menän Başqort respublikahı
ber bötön administrativ – territorial
berämekkä genä tügel, bötä däülätteñ
hucalıq sistemahında möhim urın totqan
ber zur ekonomik rayonğa äylänergä
teyış bulğan. Şunday fekerzän sığıp,
1922 yıldıñ 14 iyunendä VTsIK «Avtonomiyalı
Başqort Sotsialistik Sovet Respublikahınıñ
sigen kiñäyteü haqında» dekret sığarğan.
Dekret buyınsa Öfö guberniyahı bötörölöp,
uğa ingän Öfö, Börö, Bäläbäy häm Zlatoust
öyäzzäre Başqortostanğa inderelgän,
şulay uq Miäs qalahı menän Miäs öyäzeneñ
ös volosı, Magnitlı tau rayonı
Başqortostanğa birelgän,
ä Başqort respublikahınıñ Yalan kantonı
(häzerge
Kurgan
ölkähendäge
başqort rayondarı)
Siläbe guberniyahına küserelgän.
Irımbur qalahı menän Minzälä öyäzen
dekret telgä almağan, ular Başqortostandan
sittä torop qalğan144.
Şulay itep, Olo Başqortostan barlıqqa
kilgän, unıñ üzäge Öfö qalahında bulırğa
teyış
bulğan.



Bıl
dekretqa qarşı şunda uq bötä
Uraldı üz
kolonial bilämähenä hanap öyrängän
promışlennost
oyoşmaları kütärelep sıqqan.



Şularzıñ
talabı buyınsa, ike ayzan huñ VTsIK
üz
dekretın üzgärtkän häm 17 avgusta Zlatoust
Miäs
zavod rayondarın ğına tügel, ä elekke
Öfö
guberniyahınıñ zavodlı volostarın häm
hatta Bäläkäy Başqortostandıñ Tamyan–Qatay
kantonı menän Beloret qalahın Siläbe
guberniyahına küserep, yañı dekret qabul
itkän145.



Täüge
dekrettı üzgärteü başqorttarza qatı
rizahızlıq
uyatqan. 23 avgusta Ş. Hozaybirzin
etäkselegendäge
BaşTsIK prezidiumı «14
iyun dekretı
menän bildälängän Olo Başqortostan
sigen
üzgärteügä qırqa qarşılıq belderergä»146
qarar itkän. Läkin küp tapqır qarşılıq
belderhälär zä, yullahalar za, ütenhälär

üzäk hökümät täüzä bildälängän sikkä
kire qaytmağan,
Yalan kantonın Başqortostanğa birmägän.
Başqorttar Tamyan–Qatay
kantonın
ğına haqlap alıp qalğan, unda la
Beloret humınıñ, I zavodın
Ural promışlennost idarahına
buyhondorop
quyğandar. Şulay itep, Başqort
respublikahınıñ
sige Rossiyanıñ hucalıq
mänfäğätenän
sığıp hızılğan,
başqort teläge
isäpkä alınmağan,
timäk RSDRP(b)-nıñ Bötä
Rossiya
Aprel
konferentsiyahında qabul itelgän, «üz
idaralı häm avtonomiyalı ölkälärzeñ
sigen hucalıq, tormoş şarttarın häm
halıqtıñ milli sostavın isäpkä alıu
nigezendä urındağı halıq telägänsä
bildälärgä», tigän programma talabı
tupas räüyeştä bozolğan147.



Başqort
respublikahınıñ sigen bildäläü bınıñ
menän bötmägän. 30-sı yıldarzıñ urtahına
tiklem ul sik törlösä «döröslängän»
häm tuñäräkläü hıltauı menän respublikanıñ
başqort halqı yäşägän zur rayondarı
tartıp alınğan. Ahırı, bıl sik boronğo
başqort yıreneñ biştän ber ölöşön genä
esenä alğan ber räüyeşkä kilgän. Bögöngö
sik esendä Başqortostan Respublikahınıñ
territoriyahı 143600 kv.km täşkil itä.








7.
MILLI-TERRITORIAL AVTONOMIYa URININA
BIRELGÄN

MILLI-MÄZÄNI
MÖMKINLEKTÄR.



«KULTURA
REVOLYuTsIYaHI
NIÑ»
HÖZÖMTÄHE






Öfö
guberniyahın quşqas, Başqort respublikahında
yañı, berläşterelgän vlast organdarı
tözölgän. Ul
organdarğa bik hanaulı
başqort ingän: RKP(b) ölkä komitetı
prezidiumınıñ 9 ağzahınan berehe genä,
BaşTsIK prezidiumınıñ 11 ağzahınan dürtehe
genä, 11 halıq
komissarınan ösöhö genä başqorttan
quyılğan,
şul isäpkä BaşTsIK häm Başqortostan
halıq komissarzarı sovetınıñ
predsedateldäre ingän. Predsedatel
urındarı respublikanıñ iseme ösön genä
başqorttarğa birelgän, ğämäldä unıñ
ber ähämiäte lä bulmağan, sönki, berzän,
apparattıñ küpselegen rus–tatar
täşkil itkändä, ikensenän, üzäkteñ
diktaturahı bik nıq kösäygändä, ular
barıber üzeneken eşläy almağan. Aprel
konferentsiyahınıñ, «kiñ ölkä avtonomiyahı
birergä, yuğarınan küzäteüze bötörörgä»,
tigän qätği rezolyutsiyahı revolyutsiyanan
huñ şunda uq sitkä taşlanıp,
tamam onotolğan. Häzer bolşeviktar,
kiñ
avtonomiya kontrrevolyutsion sigeneş, ul
halıqtarzı doşmanlıqqa alıp bara, tip
raslay başlağan. 1921 yıldıñ martında
bulıp ütkän X sezd rezolyutsiyahında ular,
härbi häm hucalıq eşeneñ berzämlege
genä ayırım respublikalarzıñ da, bötä
federatsiyanıñ da hucalıq üseşen tämin
itä ala, tip ışandırırğa tırışqan.
Respublikalarzan tartıp alınğan üz
allı ekonomik häm politik hoquq urınına
bolşeviktar milli azatlıq haqında
yalğan feker uyatıp, tik küz buyay torğan
yarzam täqdim itkän. Sezda «böyök rus
millätenä inmägän halıqtarğa»: a) üz
milli könküreş şarttarına yaraşlı itep
sovet däülätselegen üsterergä häm
nığıtırğa; b) urındağı halıqtıñ tormoşon
häm psihologiyahın belgän üz keşelärenän
tuğan teldä eşlängän sud, administratsiya,
hucalıq häm vlast organdarı tözöp
üsterergä häm nığıtırğa; v) tuğan teldä
matbuğat, mäktäp, teatr, klub häm ğömümän
kultura-ağartıu oyoşmaları tözöp
üsterergä; g) urındağı halıqtan tizlätelgän
räüyeştä kvalifikatsiyalı eşselär, bötä
idara ölkähendä eşlärlek sovet häm
partiya eşmäkärzäre häm iñ elek mäğarif
hezmätkärzäre äzerlär ösön tuğan teldä
döyöm häm professional-tehnik belem
bireü
kurstarı häm mäktäptäre asıp, kiñ seltär
üsterergä»148
yarzam iteü burısı quyılğan. Başqortostanda
buldırılğan irekhezlek şartında sezd
quyğan bıl burıstı ğämälläştereü ösön
ber nindäy real nigez qalmağan. Läkin
tışqı
effektqa aldanğan başqorttar täqdim
itelgän saralarzı zur irekkä hanap,
totoş ütärgä mömkin tip
uylağan. Şunı ütär ösön ular başqort
telen yazıu häm
eşläü praktikahına indereü menän eş
başlap yıbärmäkse bulğan.



XX
bıuattıñ 20-se yıldar başına qäzär
başqort
tele höyläşkändä
häm halıq icadında qullanılğan. Yazıuza
başqorttar käm tigändä XII bıuattan bire
«törki» telde
yörötkän. Bıl «törki» tel 1905—1907 yıldarzan
huñ tatar telenä nıq yaqınlaşıp kitkän,
şunıñ ösön ul başqorttarzıñ milli
toyğohona teyä başlağan
häm başqort zıyalıları arahında yazıuzı
başqorttoñ üz telenä küsereü teläge
uyanğan. Läkin
başqorttarğa mäzäni häm äzäbi
donyala
östönlök alıp torğan tatar qarşılığın
eñeü zä,
küp bıuattan kilgän yazma traditsiyanı
üzgärteü zä auır bulğan. Revolyutsiya
şauqımı bıl auırlıqtı yıñergä yarzam
itkän.



RKP(b)-nıñ
X sezd qararına tayanıp, Başqort
respublikahınıñ RKP(b) ölkä komitet
plenumı 1921 yıldıñ
27 iyunendä politik (berense) sekretar
itep haylanğan Ähmäzulla Biişev
initsiativahı menän «başqort telen rus
tele menän ber qatarzan däülät tele
itep qabul itergä häm sovet hezmätkärzärenä
motlaq räüyeştä başqort tele menän
başqort tarihın öyrätergä; qıyıu räüyeştä
başqort iptäştärze häm partiyahız kiñ
qatlamdı sovet häm hucalıq toroloşona
ılıqtırırğa...» qarar sığarğan. Şunday
uq qarar plenumdan huñğı II Bötä
Başqortostan Sovet sezında la qabul
itelgän149.
Sovettar sezınıñ qararın ütäü
yözönän 1921 yıldıñ 6 iyulendä BaşTsIK häm
Başqortostan halıq komissarzarı sovetı
başqort telen ğämälläştereü haqında
qarar qabul itkän. Läkin oşo yünäleştä
başlanğan eş respublikalağı kisken häl
häm yaman aslıq
arqahında
ozaq vaqıtqa özölöp qalğan. Bıl
eş ikense
yıldıñ közöndä genä yañınan dauam itkän.



Eşte
dauam itep, başqorttar qabul itelgän
qararzarzı boyomğa atqara başlarğa
teyış bulğan. Läkin unı atqarıu anhat
bulmağan sönki başqort telen ğämälläştereü
ösön aldan bik zur eş başqarıu talap
itelgän. Şunıñ iñ möhime ğämäldäge
alfavit häm orfografiyanı
başqort telenä qulaylaştırıu, başqort
telendä däreslek häm törlö uqıu äsbäbe
äzerläü, balalarzı uqıtıu, gazeta häm
kitap basıu, eş yörötöü h.b. bik möhim
mäsäläne häl iteügä qaytıp qalğan.
Bötä bıl eşte ütär ösön Başqort
respublikahınıñ hökümäte 1922 yıldıñ
sentyabr başında Mäğarif komissariatı
yanında ğilmi märkäz oyoştorop, här eş
ölkähe buyınsa ayırım komissiya tözögän.
Hökümät kürgän saralar X sezd ruhındağı
VI Başqortostan ölkä konferentsiyahında
huplanğan.



Başqort
telen ğämälläştereü ölkähendä başqorttar
başqort teleneñ funktsiyahın eş praktikahına
taratıu
mäsälähen alğa quyğan, sönki bıl ölkä
tel ösön, bigeräk tä däülät tele ösön,

töp urındı biläy. Başqortostan şarttarında
bıl
mäsäläne häl iteü bik auırğa kilgän
häm däülät ähämiätendäge mäsälä
bulğanğa unı däülät kimälendä zakon
sığarıp qına eşläp bulğan. Şuğa kürä
Başqortostan halıq komissarzarı sovetı
unı üz qulına alıp, 1922 yıldıñ 21 sentyabrendä
mahsus qullanma sığarğan. Qullanma
sovet oyoşmalarınıñ qayhı
ber halıq komissariattarınan häm ular
boyondoroğondağı oyoşmalarzan başqahına
«başqort telen kisekmästän
yörötöügä
inderergä»,
«eşte motlaq räüyeştä rus telendä lä,
başqort telendä lä alıp barırğa»150
quşqan. Tulıhınsa RKP(b)-nıñ X sezd
qararına yaraştırıp tözölgän bıl qullanma
şunda uq sezd qararınıñ real tügel,
tormoşqa aşırırlıq tügel ikänen asıp
kürhätkän: räsmi eştärze ber ük
oyoşmala, rus milläte hakimlek itkän
ber ük
respublikala ike teldä alıp barıu mömkin
bulmağan. Başrevkom ısın başqort hökümäte
bulğanda, ul üzeneñ urındağı häm üzäktäge
räsmi oyoşmalarında başqort telendä
eş alıp bara alğan. Ul saqta Başrevkom
prezidiumındağı VTsIK väkildäre başqort
telen belmägänenä zarlanğan. Häzer inde
häldär
qapma – qarşığa üzgärgän, şuğa kürä
hökümätteñ
bayağı qullanmahı bötä idarala zur
küpselekte täşkil itkän rustarzıñ qatı
qarşılığına
osrağan. Şul qarşılıq
RKP(b)
ölkä
komitetı prezidiumınıñ, qararı räüyeşen
qalqıp
sıqqan. Prezidium ultırışı 1922
yıldıñ
17
noyabrendä, BaşTsIK
predsedatele Quşayiv
menän Sovnarkom predsedatele Haliqovtıñ
qırqa qarşı bulıuına qaramastan,
qullanmanı
yuqqa
sığarğan, tik küpselek halqı başqorttan
torğan
volostarza ğına
başqort telendä eş yörötörgä röhsät
itkän häm
qullanmanı aşığıp ütäy başlağan yauaplı
komissariat
hezmätkärzären «tärtipkä ultırtırğa»
151
qarar itkän.



Bıl
vaqıtta eş yörätöügä turanan-tura
qağılmağan başqa ölkälä zur qatmarlıq
hizelmägän. Ğilmi märkäzdeñ ğilmi –
metodik komissiyahı 1922 yıldıñ 26 sentyabrendä
täüge ultırışın ütkärgän häm bötä bulğan
mäktäp däreslegen yañı talap küzlegenän
qarap sığırğa, yañı däreslektär äzerläp
basıu sarahın kürergä qarar itkän.
Alfavit menän orfografiya reformahın
äzerläü komissiyahı la häybät eşlägän.



Ğäräp
alfavitına nigezlängän başqort
alfavitınıñ häm başqort äzäbi yazma tel
orfografiyahınıñ proyıktın eşläü 1922
yıldıñ azağına tamamlanğan. Bıl proyıkttar
ber nisä tapqır tikşerelep, tözätelep,
1924 yıldıñ ğinuarında Başqort respublikahınıñ
yauaplı hezmätkärzär käñäşmähe tarafınan
raslanğan.



Alfavit
menän orfografiyanı eşlägändä başqort
äzäbi teleneñ dialektal nigeze haqında
qızıu
bähästär
bulğan. Bıl mäsälä başqorttar ösön yañı
bulğanğa ber az qıyınlıq kiltergän.
Ämmä başqort halqınıñ
bik
üseşkän
höyläü tele häm äzäbi yaqtan yaqşı eşlängän
epik folklor
tele bulıu arqahında bıl ölkäläge töp
mäsälälär 1923 yıldın azağına häl itelep
bötkän. Başqort
äzäbi
yazma teleneñ nigezenä höyläü telen häm
epik folklor telen halıu
menän
bergä, başqorttar
nisä bıuattar
buyı
yazma
tel hezmäten ütäp, leksik,
grammatik, stilistik
normaları kamillaşıp bötkän «törki»
yazma telde lä
sitkä
quya
almağan.
«Törki»
teldäge
küp
bıuatlıq
yazıu praktikahınan, unıñ qatmarlı
feker
yöröşön sağıldırırlıq sintaksik
häm stilistik alımdarınan,
teyışle kimäldä eşlängän
terminologiyahınan
başqa şunday
qısqa vaqıt
esendä bötä
talapqa yauap birer
yazma tel buldırıu
mömkin bulmas
ine.



Başqort
mäzäniäte, iñ
elek äzäbiäte,
başqort
yazma telen ğämälläştereü menän tatar
mäzäniäteneñ
basımınan qotolğan. Läkin bıl häl
başqortto
tatar doşmanlığıpan qotqarmağan.
Olohonan
kesehenä tiklem bötä tatar başqortto
danlı
tarihı, üz tele,
milli
üzensälege häm
milli ğorurlığı
bulğan ösön häm
ğömümän donyala yäşägän ösön
mäñge doşman
kürgän häm şul doşmanlıq his tä
bötmäy torğan
acarlı ber
üskä äylängän. Ul doşmanlıq
başqorttarzıñ baş
birmäy bıuattar buyı
tatar hakimlegenä
qarşı
tınğıhız köräş alıp barğan zamanınan
başlanğan, şunan birle tatarzar haman
başqortto käm kürep, haman buyhondororğa,
yotorğa tırışıp yatqan. Bıl tırışlıqta
tarihi häldän sığıp, tatarzar här törlö
sara
qullanğan.
Oktyabr revolyutsiyahına tiklem ular
başqort
yauzarın bastırıuza, Başqortostandı
kolonizlauza
turanan – tura qatnaşıp üz
maqsatına ireşmäk bulğan. Revolyutsiyanan
huñ tatarzar Ural – Volga ştatı, Tatar
– Başqort respublikahı tözöp, ber däülät
qorolmahı esendä başqortto säynäp
yotorğa uylağan. Ul niättäre barıp
sıqmağas, tatarzar üzzären Başqort
res­publikahınıñ töp halqı tip
propagandalay başlağan häm halıq añına
«tatar – başqort», «tatar-–başqort
tele» tigän töşönsälärze heñderep,
başqort menän tatar ayırmahın yuyırğa,
başqort tormoşonoñ här ölkähenä ütep,
mömkin tiklem bötä nämäne tatarlaştırırğa
tırışqan. Şuğa kürä lä RKP(b) ölkä komitetı
sekretarı R.A.Voskanov 1923 yıldıñ 12
dekabrendä bulğan yauaplı hezmätkärzär
käñäşmähendä: «Oşo ultırışta
«tatar-–başqort» haqındağı hüzze
bötörörgä käräk. Bezzä başqort bar,
tatar bar. Oşono istä totouığızzı
horayım, iptäştär.
Yuqha, qayza barhağız za,
här yırzä – «tatar-başqort»152,
– tip äytkän. Läkin bınıñ menän genä
«tatar – başqort» tip höyläü bötmägän.
Respublikalağı töp halıqtıñ, yäki
«tatar-başqort
milläteneñ» väkile
bulıp, tatarzar urındağı halıqtan
kadrzar
äzerläügä, yäğni «korenizatsiya»ğa,
yünältelgän partiya politikahın üz
fayzahına borğan. Ular uqıu yorttarında,
idara apparatında, administrativ
oyoşmalarza, zavod – fabrikalarza
başqorttar ösön bildälängän
urındı
totoş tigändäy üzzäre ala başlağan. Iñ
belemle, iñ aktiv halqı qızıl terror
tarafınan bötörölgän, «välidovsılıq»ta
ğäyıpläp yuq itelgän başqorttarzıñ keşe
hanı
la, höcüm käsö lä tatar menän yarışır
kimäldä
bulmağan. Turanan–tura
bötä pozitsiyanı basıp
alıuzan
tış, tatarzar başqortto älege
astırtın
yul menän dä qısırıqlağan: ular
käräk
saqta başqort yazılıp, başqort
isemenän
idara apparattarın,
uqıu yorttarın
bildägän.
Rus yıtäkselegendäge hökümät organdarı
bıl
eşkä yul birgän häm nigezzä tatar
isäbenä
«korenizatsiya» ütkärgän. 1925 yıldıñ
başında
bulğan IX Başqortostan
partiya konferentsiyahı
üzeneñ rezolyutsiyahında: «Urındağı
törki
halıqtarzı täşkil
itkän başqort menän tatarzarzıñ hucalıq
häm
mäzäni – politik üseşe törlö
kimäldä bulıu arqahında yış qına
partiyanıñ milli politika saraları tigez
ğämälläşterelmäy... Töp
başqort halqınıñ mäzäni –
politik üseşen tizläteü maqsatında
partiyanıñ bötä teyışle sarahın... tatar
halqına la,
başqort
halqına la tulıraq taratırğa käräk» 153,
— tip yazğan. Timäk, konferentsiya
ğäzelhezlekte başqorttoñ «arttalığı»
menän añlatıp,
tatarzarzıñ
agressiv eşen tuqtatırğa talap
itmägän,
ä tigezläü mäsälähen genä quyğan. Läkin
bıl da
qoro
hüz bulıp qalğan. Ğämäldä
döyöm
«tatar – başqort»
kürhätkese artına başqorttoñ
eşkä lä, uqıuğa la bik az alınğanın
yäşergändär.
Hatta
başqorttar buyınsa ayırım
mäğlümät
birgändä lä ısın häl asıqlanmağan.
Şunday uq ğäzelhezlek mäktäp eşendä
lä hököm
hörgän.



RKP(b)
ölkä komitet plenumı 1923 yıldıñ iyulendä
urındağı
başqort mäktäptäreneñ bik nasar häldä
bulğanın bildäläp, başqort uqıtıusıları
äzerläü häm başqort
telendä däreslektär tözöü käräklegen
iğtibarğa alğan. Şunday uq qararzar
artaban da qabul itelgän. Şul yünäleştäge
eş hözömtähendä 1924 – 1925 yıldarza başqort
telendä
«Älifba» häm törlö fän buyınsa 13 däreslek
basıp sığarılğan. Läkin tatar
uqıtıusıları «döyöm milli tel» tip,
başqort mäktäptärendä bötä fände tatar
telendä alıp barğan.
1927/28 uqıu yılında şunday
mäktäptär başqort başlanğıs mäktäptäreneñ
yartıhın tiyerlek täşkil itkän, 30-sı yıldar
başında la ular käm bulmağan. Tatarzar,
şul isäptän yauaplı hezmätkärzär, başqort
tele kiläsäkhez, tigän feker taratqan,
unı ğämälläştereü eşenä qulınan kilgänsä
totqarlıq yahağan. Başqort halqı kadrzar
häm bigeräk tä uqıtıusılar yıtmäü
arqahında tatar höcümen kire qağır kös
taba almağan.



Uqıtıusılar
menän tämin iteü häm balalarzı
mäktäpkä ılıqtırıu buyınsa başqorttar
Başqortostanda yäşägän halıqtarzıñ
bötähenän dä artta bulğan. Vaqıtı menän
uqıtıusı häm uqıusı hanı hatta kämep
kitkän. Mäsälän, 1923/24 uqıu yılında başqort
başlanğıs mäktäptärendä 475 uqıtıusı
häm 23461 uqıusı bulğan bulha, 1925/26 uqıu
yılında 453 uqıtıusı, 20138 uqıusı qalğan.
Şul uq vaqıtta rus häm tatar mäktäptärendä
uqıtıusı häm uqıusılar hanı bik
nıq artqan154.
Pedagogik tehnikumdarza başqort
uqıtıusıları rus menän
tatarzıqına qarağanda
2 –
3
tapqırğa
käm
äzerlängän. Revolyutsiyağa
tiklem Öfö
guberniyahında
uqıy

yaza belgän keşe
hanı buyınsa
rustarzan
östön
torğan başqorttoñ
1925
yılda 100 keşegä ös
kenä
uqıusıhı
bulğan, ä şul uq yılda
SSSR-za
bötä tönyaq häm könsığış töbäktäre
menän bergä här 100
keşegä
7,1
uqıusı
tura kilgän. 1927/28
uqıu
yılında Başqort respublikahınıñ II
baskıs (5 – 7 sinıf)
mäktäptärendä uqıusı başqorttar
11 protsent, tatarzar 19
protsent,
rustar 60
protsent
täşkil itkän155.
Başqortqa qarata asıqtan-asıq yäki
yäşeren räüyeştä tatar ğına tügel, unan
da yaman bötä rus halqı diskriminatsiya
alıp barğan.



Gracdandar
huğışı vaqıtında başqort avtonomiyahına
qarşı ayauhız köräşkän, halıqtı totoş
hıpırıp qırğan rus şovinistarı 1922 yıldan
huñ başqorttoñ milli hoquqtarın
atqarıuğa,
başqort kadrzarın äzerläü häm ürläteügä,
başqort telen ğämälläştereügä, başqort
mäktäptären üstereügä bötä kösön halıp
qarşılaşqan. Rustıñ yıtäkse eşmäkärzäre,
bezgä millät tügel, promfinplandı ütäü
käräk, tip respublika hökümäteneñ milli
politika saralarına yuramal ayaq salğan.
Rustarzıñ tatar menän berlektä başqortqa
qarşı alıp barğan aktiv eşe arqahında
respublikanıñ däülät apparatında
başqort hezmätkärzäreneñ hanı barğan
hayın kämegän: 1927 yılda
ular 7,9 protsent bulha,
1928
yılda
7,7 protsent, 1930 yılda 6,3
protsentqa
torop qalğan. 1936 yılğa tiklem BaşTsIK
menän
Başqortostan
halıq komissarzarı Sovetınıñ här
qararında başqort telen hezmät
praktikahına häm eş yörötöügä indereü
haqında äytelä kilgän, läkin rus
şovinistarı boykot beldereü säbäple,
başqort telendä eş alıp bara başlağan
hanaulı ğına volost häm auıl sovetı
la 30-sı yıldar başına tiklem totoş rus
telenä küsergä mäcbür bulğan. Rustar
eş –
hezmät ölkähendä başqort telen yörötöügä
bötönläy yul quymağan. Isın häl şulay
bulğan. X partiya sezınıñ ekonomik häm
politik hoquq urınına birgän
milli azatlıqtarı älege hoquqtıñ, yäğni
ısın azatlıqtıñ,
bulmauı arqahında ğämälgä aşmas buş
hüz bulıp qalğan. Şuğa qaramastan, 1929
yıldıñ dekabrendä VKP(b) ölkä komitetınıñ
berense
sekretar itep quyılğan yähüd Ya.B.Bıkin
häm
1931yıldıñ
ğinuarında ölkä komitetınıñ ikense
sekretarı itep
ürlätelgän
başqort A.R.Isänsurin başqort
mäsälähenä
ısın
ähämiät birä başlağan. 1931 yıldıñ 20
iyulendäge VKP(b) ölkä komitetınıñ IV
plenumında yuğarıla kürhätelgän
bötä fakt qatı tänqitlängän. Plenum
Başqortostanda rus häm tatar şovinizmınıñ
nıq kösäyıüye haqında ayırım basım menän
äytkän. Bıkin, Başqortostanda başqorttar
ğına töp millät, tip asıqlıq indereüze
talap itkän häm rus şovinistarı menän
tügel, tatarzıñ olo däülätselek
tendentsiyahı menän dä qatı köräşergä
käräk
ikänen kürhätkän. Böyök däülätselekkä
qarşı köräşep, VKP(b) ölkä komitetı töp
millätteñ hälen nığıtır ösön kös hala
başlağan, başqorttan
promışlennost kadrzarı,
sovet
häm partiya hezmätkärzäre äzerläü eşen
yäyıldergän,
ğömümän başqort yämğiäten üsterergä
tırışqan. Bıkin 1930 yılğa tiklem
başqort
arahınan yäş kadrzar äzerläü eşenä qul
da teyzerelmägänen bildäläp, şul
kadrzarzı
üsterergä kereşkän156.
Bıkin menän Isänsurindıñ tırışlığı
buşka kitmägän.
Bıl
bigeräk tä mäzäniät ölkähendä nıq
hizelgän.



20-se
yıldar başınan bötä ildä kultura
revolyutsiyahı ütkärelgän. Bıl köslö
häräkätkä başqorttar za yälep itelgän.
Läkin iske donyanı totoş qıyratıp, yanı
tormoş qororğa tigän yarhıu öndämälär
bik nasar hözömtägä, zur yuğaltıuzarğa
kiltergän.



Başqorttoñ
bik boronğo mäzäni traditsiyahı bulğanı
haqında ürzä yazıldı. Şuğa östäp äytkändä,
Oktyabr
revolyutsiyahına tiklem Başqortostandıñ
mäzräsäläre bik bay kitaphanalar totqan.
Unda dini kitaptarzan başqa, könsığış
ğalimdarınıñ
törlö fän ölkähenä qarağan bik küp
hezmäte, könsığış, şul isäptän başqort,
yazıusılarınıñ äzäbi äsärzäre haqlanğan.
Hatta matur itep tışlap eşlängän kitaptar
üze lä güzäl mäzäni qomartqı bulğan.
Başqort arahında şul kitaptarzı yaratqan,
böyök könsığış
ğalimdarınıñ
ğilmi hezmättären, grek
filosoftarınıñ
täğlimättären, ataqlı könsığış
äziptärenen
äsärzären yaqşı belgän belemle
keşelär
küp bulğan. Kultura revolyutsiyahı,
ägär
ul kisken üseş mäğänähendä käräk bulğan
ikän, bötä
yañılıqtı oşo bıuattar buyı tuplanğan
mäzäni nigezgä
qororğa, halıqtıñ ruhi
donyahın täşkil itkän baylıqqa tayanırğa
teyış ine. Läkin ulay
bulıp sıqmağan. Şaulı öndämälärzän
şaşqan nazan yäştär bötä nämäne yımergän.
Iskenän vaz kisep, ular üz ata – babahınıñ
küp bıuatlıq hezmäten, yıyğan aqılın
yuq itkän, üz
halqındağı bıuattar bäyläneşen,
bıuındarzıñ ruhi tuğanlıq yıben huğıp
özgän. Bıl vähşilek halıq yörägendäge
tarihi häterze, milli toyğono bötöröü
ösön yuramal eşlätelgän. Şul kultura
revolyutsiyahı isemenän 1927 –
1931 yıldarza ğäräp alfavitınan latinğa
küseü mäzäni mirastı ayırıp, tamam
onotouğa dusar itkän azaqqı hızıq
bulğan. Latin alfavitı, ni hätle genä
uñaylı
bulmahın, elekkegä kärtä quyğan. Yıyğan
mäzäni
hazinanı yañı belem menän bayıtıp, ısın
üseşkä barıu tügel, ä könsığış mäzäniätenän
qapıl könbayışqa hikereü, şunıñ menän
halıqtı ber nisä bıuatqa artqa taşlau
kilep sıqqan. Mäzäni mirashız qalğan
bıuın bıuattarzan kilgän icad künekmähenä
genä tayanıp, bötä nämäne ör –
yanıñan öyränä, mäzäniätte qabattan
üsterä başlağan.



Bötä
bulğan oşo qatmarlıq häm auırlıqtarğa
qaramastan, 30-sı yıldar urtahına hätle
başqorttar mäzäniät ölkähendä küzgä
kürenerzäy uñışqa ölgäşkän: mäktäp
yäşendäge bötä bala başlanğıs mäktäpkä
yälep itelgän, äzäbiät menän sänğät
küpmeler üseş alğan, kitap näşriäte,
vaqıtlı matbuğat barlıqka kilgän h.b.
Bıl uñıştar sovet vlasınıñ mäzäniätkä
birgän mömkinlektärenän genä tügel, ä
başqorttarzıñ his nämägä qaramay zur
därt häm tırışlıq menän eşläü hözömtähe
bulğan. Uñıştar
menän ilhamlanğan halıq kiläsäk köngä
ömöt menän qarağan. Ul bäläkäy genä
eñellek qänäğät bulıp, Başqort ASSR-ınıñ
menän ısın milli däülät tösön alırına
ışanğan. Qot osqos qazalarzı başınan
ütkärep, halıq irken tın alıp qalğan
häm bötä nämäne yaqtı itep kürgän. Läkin
bıl zaman ozaqqa barmağan. 1937 yıl kilep
etkän.








8.
QANLI REPRESSIYa EZEMTÄHE.



RUSLAŞTIRIU
SÄYÄSÄTENEÑ HÖCÜME






Hunğı
vaqıtta, Stalindı tänqitläü kösäygäs,
sovet publitsistarı stalinizmdı gitlerizm
menän sağıştıra başlanı. Bıl
oqşaşlıq ber zä buştan tügel, unıñ
nigezendä fanatizm yata. Fanatizmdıñ
şähes kultınan, ayauhız repressiyanan,
demokratiyanıñ bötä printsibın halıp
tapauzan başqa bulıuı la mömkin
tügel. Stalin kultı häm unıñ bötä
ezemtäläre iñ köslö, iñ qanhız ber
fanatizm törö bulğan bolşevizmdıñ
täbiği üseş hözömtähe.



Başqortostanda
repressiya NKVD
organdarı
tarafınan «iñ möhim urındarza oyalağan
halıq doşmandarınıñ –
burcuaz millätselärzeñ, trotskistarzıñ,
faşist diversanttarınıñ, şımsı häm keşe
ültereüselärzeñ...»

faş iteleüyenän başlanğan. Bıkin
etäkselegendäge VKP(b) ölkä komitetı
qotoronğan baş-baştaqlıq häm zakonhızlıqtan
nişlärgä lä belmägän. Ahırı Bıkin bıl
eşte ğäzellek menän tikşerergä ütenep,
Stalinğa hat yazğan. Öfögä Stalindıñ iñ
yaqın quştanı A.A.Cdanov kilgän, unıñ
qulında Partiya kontrol komitetı ağzahı
Sahyanovanıñ yalğan oşağı bulğan. Cdanov
şunda uq VKP(b) ölkä komitetı plenumın
yıyıp, aldan äzerlängän qararzı uqığan:
«Üzäk
Komitet Bıkin menän Isänsurindı eşenän
alırğa qarar itte...». Bıkin menän
Isänsurindı,
plenum bötkänen dä kötmäy, şul minutta
alıp ta kitkändär. (Ber nisä ay buyı
ayauhız yazalap, yauap alğandan huñ ularzı
atqandar.) Şul köndän huñ qulğa alıu,
atıu tağı la yamanıraq şaşqan. Başqort
halqına qarata bıl
repressiya
huñğı yıldarza üsep sıqqan başqort
hezmätkärzären, partiya häm däülät
eşmäkärzären yuğarınan tübängä tiklem
totoş yuq iteü, bötä başqort intelligentsiyahın
(ğilmi hezmätkär, uqıtıusı, yazıusı,
curnalist, artist häm başqaların)
qaldırmay bötöröü räüyeşen
alğan. Repressiya yabay keşelärgä lä kiñ
taratılğan.
Başqortostanda sovet vlasına qarşı
oyoşqan 60 yäşeren otryad
bar, imeş, tigän yalğan häbär nigezendä
respublikanıñ könsığış rayondarınan
3 meñdän artıq şıpa ğäyıphez
krästiände qulğa alıp ültergändär.
Oşaqsılar häm yalasılarğa bik zur irkenlek
asılğan. Tatar şovinistarına başqortto
bötöröü ösön uñaylı zamana kilgän. Ular
başqort östönän bısraq qağız yauzıra
başlağan. Ber qäbähätteñ ber yalahı
keşene totop, ayauhız tuqmap, yazalap,
«troyka» tigän nämäneñ hökömönä quyıp,
15 minut esendä yä atırğa, yä küp yıllı
katorgağa yıbärergä qarar sığarır ösön
eterlek dälil tip qaralğan. Iñ yauız
yalasılarzıñ berehe, Başqortostanda
yäşägän tatar şağirı Säyfi Qudaş:
«haulığımdıñ nasarlığına qaramastan
(häzer ul yözgä yıtep kilä), ber üzem 26
«halıq doşmanın» faş ittem», –
tip huñınan yazıusılar
soyuzınıñ ultırışında kükräk huqqan.
Qäbähät bändälärzeñ yalahınan unarlağan
meñ keşe yuq itelgän*.
Repressiyağa eläkkän
bötä başqortto «burcuaz millätse» tigän
ğäyıp tağıp, «halıq doşmanı» itkändär
«Halıq doşmandarınıñ» isemen telgä
alıu tıyılğan, telgä alğan keşeneñ üzenä
ülemesle qurqınıs kiltergän. «Halıq
doşmanı» itelgän ğalim häm
yazıusılarzıñ hezmättäre fändän,
äzäbiättän hızıp taşlanğan, basılmağan
äsärzäreneñ qulyazmahı yandırılğan.
1923 –
l924
yıldarzan
alıp is kitkes tırışlıq menän kadrzar
äzerläü, mäzäniätte üstereü ölkähendä
ireşkän bötä hezmät hözömtähe ber –
ike yıl esendä totoş yuqqa sığarılğan.
Här nämänän qurqıu häm şikläneü keşeneñ
aqılın yuyğan.



1937
– 1938 häm unan huñğı yıldarzağı repressiya
halıqtıñ qoton alıp, önhöz, ihtıyarhız
iteü ösön eşlängän.
Uylau, feker
häm hüz äyteü hoquğın
partiya yulbaşsıhınıñ ber
üzenä birep, başqa
keşegä ul äytkän hüzze
kütärep alıp, kükkä
söyöü mömkinlege genä qaldırğan.
Bıl nämä
üz näübätendä bötä kimäldäge
partiya komitetı sekretarzarınıñ qatı
diktaturahın donyağa kiltergän. Partiya
demokratiyahı häm ğömümän
sovet demokratiyahı tigän
nämäneñ äsäre
lä qalmağan. SSSR Konstitutsiyahı
häm sovet vlası organdarı partiya
sekretarzarınıñ siklänmägän diktaturahın
ışıqlau ösön genä hezmät itkän*.



Bıl
vaqiğalarzan huñ Başqort respublikahı
1920 yılda Başrevkom eş taşlap kitkändän
huñ
töşkän hälgä kire qaytqan: ber yırzä lä,
ber eştä lä başqorttar qatnaşmağan,
ular totoş bötörölgän, ä hiräk –
miräk qotolop qalğandarı isäptän töşkän,
ular milli toyğo, milli teläk belderergä
qurqqan, äz genä beldergän his burcuaz
millätselekkä, doşmanlıqqa isäplängän.



Stalin
V.I.Lenin ideyahına toğroloq haqlap,
totoş Lenin milli politikahın boyomğa
atqarğan. Şuğa kürä 1937 –
1938
yıldarzağı
repressiya rus yämğiätenä zıyan kilterhä
lä,
«burcuaz millätselek» bapağı menän
bäläkäy halıqtarzıñ aktivlığın bötönläy
basıp, rus halqınıñ hälen nığıtqan, unda
böyök däülätselek ıntılışın kösäytkän.
Böyök
däülätselek menän köräşeü bötönläy
tuqtalğan häm halıqtarzı ruslaştırıu
tendentsiyahı
üskän. Bıl tendentsiya rus telen taratıu
ösön ütkärelgäp
östämä saralarza ayırım

asıq
sağılış alğan.



1924
yılda uq rus tele başqort mäktäptäreneñ
programmahına motlaq fän itep inderelgän
häm batşa hökümäte ütkän bıuattıñ
urtalarınan bire ireşä almağan nämäne
revolyutsiya iseme menän anhat qına
zakonlaştırıp quyğandar. 1925 yılda rus
kommunistarı yıtäkselegendä ütkän IX
Başqortostan partiya konferentsiyahı
mäktäptärzä rus telen uqıtıuzı mäcbüri
nığıtqan.



Rus
telen milli mäktäptärgä indereü eşendä
N.K.Krupskaya la aktiv qatnaşqan häm şul
mäsälä buyınsa mahsus mäqälä yazıp
sıqqan. («Belem» curnalı, 1925, № 7 – 8.)
Läkin
oşo yünäleştäge iñ qızıu eş repressiya
kösäygän saqta başlanğan. Äz bulha la
milli kadrzar äzerläügä yarzam itkän
«korenizatsiya» politikahı la
şul vaqıtta bötörölgän. Mäktäptärzä
rus tele küptän
uqıtılha la, 1938 yıldıñ 13 martında VKP(b)
Üzäk Komitetı menän SSSR Halıq
Komissarzarı Sovetınıñ «Milli respublika
häm ölkä mäktäptärendä
rus telen motlaq öyräneü haqında» östämä
qararı sıqqan.
Qararza bıl motlaqlıq, rus telen beleü
SSSR halıqtarınıñ köslö aralaşıu sarahı
bulasak, tip dälillägän.



Bıl
dälil ütkän bıuattıñ 70-se yıldarıñdağı
batşa çinovniktarınıñ hüzenän his tä
ayırılmağan. Mäsälän, general-gubernator
Kaufman 1876 yıldıñ 1 martında halıq
mäğarifı ministrına: «Inorodtarzı
bezzeñ däülät telenä öyräneügä yälep
itergä häm şunıñ menän törlö halıqtı
berläştereü sarahı kürergä käräk», –
tip yazğan. Berläştereü tigändä
ul rus halqı menän berläştereüze, yäğni
ruslaştırıuzı küzzä
totqan. Revolyutsiyanan huñ, izelgän
halıqtarğa
«üzbildäläneş hoquğı» birelgäs,
revolyutsion lozungılarğa törölgän bıl
politika bik nıqlı programma tösön
alğan.



Partiya
häm hökümät qararı, rus telen beleü
ğilmi häm tehnik
belem ölkähendäge milli kadrzarzı
artaban
kamillaştırıuğa yarzam itä, tip ikense
dälil kiltergän. Bıl dälil üze ük, bäläkäy
halıqtarzıñ urta häm yuğarı uqıu
yorttarında üz telendä uqıtıp, kadr
äzerläü hoquğın yuqqa sığarğan häm bıl
halıqtarzı totoş rus tele boyondoroğona
quyğan.



Başqort
mäktäptärenä rus tele küptän mäcbüri
fän itep inderelgän
bulha la, Başqort ASSR-ınıñ Mäğarif
komissariatı bayağı qararzıñ talabına
yaraştırıp, mäktäp ppogpamahına
yañı üzgäreştär indergän, rus telenä
tağı la nığıraq iğtibarzı kösäytkän.
Şul vaqıttan rus tele başlanğıs mäktäpteñ
ikense sinıfınan uqıtıla başlağan.



Ruslaştırıuğa
yünäleş alıp, SSSR-zıñ hökümät
organdarı
revolyutsiyağa
tiklemge olo çinovniktarzan şul eşte
ğämälläştereü yulın da üzläştergän. Ürzä
äytelgän general-gubernator Kaufman,
missioner Ilminskiy hımaq uq, rus telen
taratıu ösön
iñ ışanıslı yul «könsığış
teldäreneñ» yazmahın
rus alfavitına küseüzän
ğibärät, tip hanağan. Irımbur uqıu –
uqıtıu okrugınıñ näzire Lavrovskiy
1876 yıldıñ 4 martında,
Kaufmandı
huplap, üzeneñ hatında:
«Alfavittı küsereüzeñ
bik tärän politik ähämiäte
bar,
ul halıqtarzı ber däülät alfavitı
menän
häm unıñ aşa ber däülät tele menän
berläşterä», –
tip yazğan. Batşa çinovniktarı
«könsığış
teldärzeñ» alfavitın üzgärteü niäten
batşalıqtıñ huñğı
köndärenä tiklem taşlamağan, läkin ni
hätle tırışhalar za
ul
niätte ğämälgä aşıra almağan. Unı
bolşeviktar ğämälgä aşırğan. Ular rus
alfavitına küseü fekeren halıqtarzıñ
repressiyanan qurqıp, bötä ihtıyarın,
milli
aktivlığın yuğaltqan mäldä täqdim itkän.
Respublikalarzıñ
etäkseläre yuğarınan kilgän kürhätmäne
telähä-telämähä lä kütärep alğan häm
yabay halıqtıñ üz teläge itep şaulatqan.
Şunan aşığıs räüyeştä rus alfavitına
küseü kampaniyahı başlanğan. Rus alfavitı
fayzahına kilterelgän dälil haman da
şul elekke ruslaştırıusılarzıqı hımaq
bulğan: rus telen öyräneüze yıñelläştereü.



Başqort
ASSR-ınıñ VKP(b) ölkä komitet byurohı
1939 yıldıñ 21 aprelendä alfavit buyınsa
bildälängän saralarzı boyomğa
aşırıu ösön komissiya tözögän. Ölkä
komitet sekretarı G.Rastegin, rus keşehe,
bötä eşkä yıtäselek itkän.
Başqorttarzıñ
qatnaşlığı isem ösön genä bulğan. 1939
yıldıñ 23 noyabrendä BASSR Verhovnıy
Sovetı yañı alfavitqa küseü haqında
qarar sığarğan. Ul qarar: «Başqort
eşsändäreneñ telägen
ütäp...» - tip başlanğan, ä şul saqta
başqort
eşsändäre his ber
unday teläk beldermägän, halıqtı tıñlar
ösön tip yıyılğan yıyılıştarza aldan
qurqıtıp äzerlängän keşelär, hatta rus
keşeläre höylägän, häm bıl yıyılıştar
hökümät politikahın formal räüyeştä
aqlar ösön genä hezmät itkän.



Könsığış
halıqtarınıñ
yazmahın
rus
alfavitına küsereü menän ularzı rus
millätenän ayırıp torğan zur ber kärtä
emerelgän häm ruslaştırıu eşe yıñeläygän.



Bıl
yıldarza
halıqtıñ tormoşo auırlaşqan.
Halıq
küñelen auır toyğo basıp yatqan, kiläsäk
könö şomlo, borsoulı bulğan.
Şunday
auır
mäldä
donya kürmägän yaman
huğış başlanğan,
halıq
başına tağı qot osqos bälä töşkän.
Läkin
hatta is kitkes auır huğış yıldarında
la halıq
muyınınan
başkisärzärzeñ
qanlı baltahı alınmağan. Huğış
buyına
häm unıñ azağına repressiv
saralar
yomşamağan, kirehensä, kösäygän. Partiya
häm imenlek
organdarı başqort intelligentsiyahınan
isän
qalğan
beräm
– häräm keşeneñ tın alışın qatı
küzäteü astında
totqan häm «burcuaz millätselekteñ»
bäläkäy
genä
här «sağılışın» kisergä
äzer torğan.
Şul ruhta yäğni ayauhız kiseü ruhında,
1945 yıldıñ 25 ğinuarında «VKP(b) Üzäk
Komitetınıñ
Başqortostan partiya oyoşmahındağı
agitatsion-propaganda eşen yaqşırtıu
saraları
haqında»
qararı sıqqan. Qararzıñ proyıktın
A.A.Cdanov
eşlägän bulğan. Bıl
qarar
Başqort
ASSR-ında eşlägän ayırım tarihsı
häm
äzäbiätselärzeñ
başqort tarihın yaqtırtıuında
«etdi
ideologik hatalar» tapqan. Üzäk Komitet
başqort tarihın obektiv itep yazğan
rus tarihsıların
da ğäyıplägän häm döröslök
talap
iteü hıltauı menän bötä tarihtı
kolonizatorzar
küzlegenän sığıp qabat bahalarğa,
rustarzıñ başqort halqına elek häm
häzer kiltergän
bötä nämähen yaltıratıp, maqtap kürhätergä
yünäleş birgän. Üzäk Komitet başqort
halqın azatlıq köräşenä kütärgän tarihi
batırzar turahındağı epik äsärzärze
tıyğan. Tıyıu artınsa, şul äsärzärze
bastırıp sığarğan halıq säsäne Möhämätşa
Buranğolovtı qatı yazağa tarttırıp,
törmägä yapqan. Üzäk
Komitet
repressiya
arqahında bötönläy äzäbiäthez tiyerlek
qalğan başqorttarzı tulıhınsa rus
äzäbiäte menän mäzäniäten üzläştereü
yulına küsergän.



Şul
qararzan huñ, başqort tarihın dörös
itep
yazıu bötkän, unıñ urınına başqorttoñ
azatlıq yauzarın qaralağan, rus
kolonizatorzarın yaqşılıqlı, izge itep
kürhätkän, rus
menän
başqorttoñ boron –
borondan kilgän duslığın
maqtağan yalğan eştär yazıla başlağan.
Mäzäni
tormoş yünäleşe lä kisken räüyeştä
üzgärtelgän.
Başqortostan kitap näşriäte totoş
rus
yazıusılarınıñ tärcemä äsärzären basıuğa
küskän, bötä näşriät planın
rus yazıusıları
biläp alğan. Mäktäptäge başqort
äzäbiäteneñ
programmahında küpselek urın rus
yazıusılarına
birelgän, şuğa östäp
tağı rus
äzäbiäte uqıtılğan. Şunan tış,
repressiyağa
eläkkän
başqort
yazıusılarınıñ
urını
tatar yazıusıları
menän
tultırılğan. Ular arahında
bigeräk
tä yalası Säyfi Qudaştı
kütärgändär.
Başqort äzäbiäteneñ väkile itep
unı
kiñ donyağa tanıtqandar, zur hörmät
menän
uratqandar*.



VKP(b)
Üzäk Komitetınıñ häm täüge
partiya
organdarınıñ asıqtan
– asıq ruslaştırıuğa yünältelgän
qararzarı häm saraları Başqort
respublikahına Rossiyanıñ könbayış häm
1 üzäk
ölkälärenän rustarzı yañınan küpläp
sereü,
rus elementın kübäyteü menän nığıtılğan.
Bıl osorzağı iñ zur küskenselär tulqını
huğış
başlanğas kilgän, ul incener – tehnik
hezmätkärzärzän, eşselärzän häm yabay
qasqındarzan torğan.
Kilgän halıqtıñ küpselege
Başqortostandıñ
qalalarına urınlaşqan häm
totoş
tiyerlek kire kitmäy şul köyö torop
qalğan.
Şunday uq halıqtıñ ağımı huğış bötkäs

tuqtamağan. Mäsälän, 1949 –
1955 yıldarza
Başqortostanğa,
eşselärze genä isäplägändä lä,
70
meñ eşse kilgän. Bögöngö köndä lä bıl
köslö ağım
dauam itä... Şunan tış, 50-se yıldarzağı
sizäm asıu kampaniyahı vaqıtında auıl
erzärenä
küskense krästiändär bik küp kilgän.
Bıl
küskenselek batşa zamanındağı krästiändär
kolonizatsiyahınan käm bulmağan, tik
ul zamanda
kolonizatorzar başqortto äzme
– küpme
isäpkä
alıp, üzzäreneñ basqınsı ikänen
belgän
bulha, häzergeläre his isäpkä almağan,
üz
erenä
kilgän
keüyek kilep
ultırğan.



Başqorttoñ
milli aktivlığın tamam bıuğan
repressiya häm ezärläüzär rustarğa irken
eş itergä şart buldırıu menän bergä,
tatarzarğa
la Başqortostanda bik kösäyıp, nıqlı
östönlök
alırğa mömkinlek birgän.
Tatarzar
başqort
«burcuaz millätselegen» bötöröüzä
aktiv
qatnaşıp, üzenä yul tazartqan häm
vlastar
yarzamında arqa teräp, respublikala
aldınğı
milli kös bulıp kitkän.
Respublikanıñ milli väkile bulıp,
tatarzar ictimaği-politik
häm mäzäni
tormoşta bötä eşte üz
qulına alğan
häm rustarzıñ şovinistik politikahı
menän
bergä üz politikahın
ütkärgän. Bıuattar
buyı başqortto tapap, üzeneñ östönlögön
nığıtırğa
tırışqan
tatar halqı Başqortostanda
tulı irekkä ölgäşkän, üzzären
huca itep
totorğa mömkinlek alğan. Häzerge
köndä
ular asıqtan-asıq: «Başqortostan
üzebezzeke!»
— tip mahaya*.
Başqort iseme
menän atalğan
respublikala başqort halqınıñ häle
häläkät
sigenä kilep yıtkän.



9.
BAŞQORT HALQIN
QISIU
HÄM
IZEÜ
YÜNÄLEŞENDÄGE
EŞMÄKÄRLEK






Bälki
promışlennosı köslö bulğan Başqortostanda
milli eşse sinıfı häm
milli
tehnik intelligentsiya yıterlek bulha,
başqorttoñ häle nığıraq bulır ine. Läkin
başqorttar
olo qırğın osoronda promışlennost
kadrzarı
äzerläü ölkähendä lä 30-sı yıldarzıñ
urtahında
ölgäşkän uñışın totoş yuğaltqan häm ul
kimälgä qabat yıtä almağan. 1933 yılda ere
promışlennost ölkähendä başqorttar
eşselärzeñ 14,4 protsentın täşkil itkän,
yäğni ularzıñ nisbäte sama menän 1970
yıldağı hımaq bulğan. 1933 yıldan 1936 yılğa
tiklem promışlennostı üstereü häm halıq
hucalığı yañırtıu
barışında
eşse başqorttarzıñ hanı
6 tapqırğa artqan.
Başqortostandağı bütän halıqta
unday
kisken üseş bulmağan. Şulay
itep, 1936 yılda
respublikalağı eşselärzeñ
başqort
ölöşö
şul hätle üskän, hatta unday
ölöş bögöngö
köndä lä yuq. Ul vaqıtta başqort
incenerzarı,
tehniktarı, hezmätkärzäreneñ
hanı la
kübäygän. Ularzıñ respublikalağı
döyöm
handan
10
protsentı
başqort
bulğan,
Şunday uq kimälgä, 10,2 protsent kimälenä,
başqorttar 1979 yılda saq yañınan kilep
etkän. Timäk, başqorttoñ promışlennosta
qatnaşıu kimäle şul ike aralağı 40 yıl
esendä artmağan, kirehensä bik nıq kämeü
osoron kisergän. Respublikanıñ töp
halqına köslö eşse sinıfı ğına tügel,
döyöm halıq esendäge üz nisbätenä
tura kilerlek qäzär eşse üstrergä

mömkinlek birmägändär. Şul uq vaqıtta
Başqortostandağı tatarzar,
revolyutsiyağa tiklem eşselär hanı buyınsa
başqorttan östän tügel, ä bälki, tübän
bulha la, promışlennost kadrzarı
äzerläü ösön tulı mömkinlek alğan. Bıl
eşkä, bötä bulğan başqa säbäptän tış,
yañı promışlennost predpriyatiyelarınıñ
etäkselektä ultırğan tatarzar irke
menän gel Başqortostandıñ üzäk
häm tönyaq –
könbayış rayondarında, küpselek
tatar
halqı yäşägän
yaqta,
tözölöüye
nıq
yarzam itkän.
Respublikanıñ küpselek halqın başqorttar
täşkil itkän könsığış
häm könyaq rayondarında promışlennost
predpriyateları tözölmägän häm bıl yaqtıñ
elekke promışlennost danı hünderelgän.
Törlösä kärtä quyıu arqahında
promışlennost ölkähendä başqorttarzıñ
qatnaşlığı äz
bulıp
qalğan häm oşo häl ularzıñ şovinistar
höcümenä qarşı torou häläten nıq
kämetkän.



Huñğı
vaqıtta başqort eşseläre şulay za kübäyä
başlanı, läkin ular, batşa zamanındağı
keüyek ük,
auır

tarmaqtarına
ılıqtırıla.
Mäsälän, 1979 yılğı isäp materialdarına
qarağanda, urman qırqıu eşendä
eşselärzeñ
47 protsentı, mäğdän sığarıu promışlennosında
29 protsentı,
tözölöştä 23 protsentı
başqorttan tora, bütän tarmaqtarza
ularzıñ hanı 12 – 16 protsenttan artmay.
Tözölöşkä küberäk
qalağa
tartıla
başlağan yäştär
kilä. Bıl yäştär qala yırendä
toror
urını häm
propiskahı bulmağanlıqtan,
yataqtan
urın alır
ösön tözölöştäge
törlö
yarzamsı eşkä inä
häm
üzen ğümerlek yataq
tormoşona, yanğızlıqqa
dusar itä. Läkin
qalala
propiskahı yuqlıqtan ğına bulmay
bıl
häl. Tözölöştän başqa predpriyatiyelarzıñ
etäkselegendä
ultırğan rustar
häm
tatarzar
başqorttarğa
ğäzättä eş birmäy,
yäğni ularzı
asıqtan asıq sitlätä. Sitläteü,
kämheteü, mısqıllau
qalalağı başqortto
här
erzä
ezärläp
yöröy. Şulay za qalalağı
başqorttarzı tügel, ä auıldağı başqorttarzı
qısırıqlau bötä başqort halqının yazmışın
häläkät aldına quya.



Auıl
hucalığında, keüyek
ük, Başqortostandıñ küpselek tatar
yäşägän tönyak – könbayış rayondarın
üstereü maqsat itep quyılğan. Tönyaq –
könbayış rayondar kapital halımı, töp
sredstvo häm auıl hucalığı
tehnikahı
menän tämin iteü yähätenän yuğarı urın
alıp tora. Şuğa kürä unda häzerge talapqa
yauap birgän malsılıq fermaları häm
başka obekttar küp tözölä, igenselek,
malsılıq, yäşelsäselek, baqsasılıq häm
başqa tarmaqta teyışle nisbättä üstereü
hözömtähendä bötä eşteñ intensivlığına
ölgäşelä. Bıl ihä kolhoz häm sovhozdarza
eş kösönöñ fayzalanışın häm eş haqın
kütärergä mömkinselek birä.



Könsıgğış
häm könyak rayondarza bötönläy ikense
häl. Auıl hucalığı obekttarın tözöügä
unda kapital halım bik äz bülenä, töp
sredstvo häm auıl hucalığı tehnikahı
menän
tämin iteü tönyaq könbayışqa qarağanda
bik küpkä tübän. Elek küberäk malsılıq
menän şöğöllängän bıl rayondarza häzer
igenselekkä östönlök birelgän, malsılıq
qısqartılğan. Şul säbäple keşene eş
menän tämin
iteü
mömkinlege bik bäläkäy, yıllıq eş haqı
nıq tübän, krästiändärzeñ könküreşe
nasar. Krästiändärgä eş yıtmäü, bütän
eşlär urın bulmau arqahında bıl
rayondarzağı halıqtıñ küp ölöşö Başqort
respublikahınan sitkä kitergä mäcbür
bula. Bıl protsess barğan hayın
kösäyä. Şul arqala 1979 yılğı isäp buyınsa
Başqort ASSR-ındağı halıqtıñ 24,3 protsentı
başqort bulha, 1989 yılda ular 21,9 protsent
bulıp qalğan.



60-sı
yıldarza auıldarzı ereläteü planı
buyınsa küp başqort auılı bötörölöp,
kolhoz – sovhoz üzäktärenä, yäğni rus
yäki tatar auıldarına, küserelde.
Taşlandıq başqort auıldarınıñ halqı,
bigeräk tä yäştär, eş yuqlıqtan küp vaqıt
üz teläge menän dä kolhoz- –sovhoz
üzägenä küsergä mäcbür bula. Üzäk
auıldarza äzselek bulğan başqort köslök
menän assimilyatsiyağa dusar itelä.



Auıl
başqorttarın sitnäteü häm kämheteü
bötä başqort halqı ösön häläkätkä
äylänä, sönki halıqtıñ absolyut küpselege
auılda bulğas, diskriminatsiyağa la şul
küpselek elägä. 1979 yılğı isäp buyınsa,
Başqort ASSR-ındağı başqorttarzıñ 71,9
protsentı auılda, 28,1 protsentı qalala
yäşägän, şul uq vaqıtta bötä respublika
halqınıñ urtasa 56,8 protsentı qalala
bulğan. Oşo uq mäğlümättär buyınsa,
eşlägän rustarzıñ 7,6 protsentı ğına,
tatarzarzıñ 19 protsentı auıl hucalığı
menän şöğöllänä. Timäk, sotsial
differentsiatsiya nigezzä millätselär
sigenän ütkärelä.



Tormoş
şartı häm diskriminatsiya arqahında
başqorttarzıñ ruhi üseş sığanaqtarı –
kitaphana, kultura yorto, kinoteatr
menän häm könküreş uñaylıqtarı – gaz,
üzäk yılıtqıs, hıu ütkärges menän
fayzalanıu mömkinlege bütän halıqtarğa
qarağanda bik küpkä bäläkäy. Bıl da zur
ähämiätkä eyä. Elektr, televideniye,
transport barıp yıtmägän başqort auıldarı
küp, ä telefon turahında äytähe lä yuq.
Bıl häl başqortto tağı nığıraq ränyıtä,
kultura häm tormoş kimäleneñ üseşenä
totqarlıq yahay.



Başqort
auıldarınıñ halqı meditsina hezmäte
menän dä nasar tämin itelgän. Küpselek
başqort auıldarında meditsina punktı
yuq bulğan häldä
lä bik kübehe vraçhız, daualau eşe
menän
şäfqät tutaştarı ğına şöğöllänä. Unday
auıldarzıñ başqorttarı nıq auırıp
kitkändä lä, vraçqa kürener ösön 20 –
30 km
ergä barırğa
mäcbür bula.



Başqort
mäktäptäre bik nasar häldä. Auıldarzı
ereläteü planın boyomğa atqarğanda,
başqort mäktäptäreneñ hanı nıq kämene.
1967 – 1968 yıldarza, Başqort ASSR-ındağı
mäktäptärzeñ döyöm hanı 6,2 protsentqa
kämegändä, başqort
mäktäptäreneñ hanı 37,5
protsentqa
kämene. Şul uq vaqıtta tatar mäktäptäre
kämemäne, ä rus mäktäptäre 9 protsentqa
arttı. Oşo protsess häzer zä dauam itä.
Küp başqort auıldarında mäktäp yabıla
yäki un yıllıq mäktäptär higez yıllıqqa
küserelä, balalar kürşe auıl mäktäptärenä
berketelä. Milli yaqtan qatnaş halıqlı
urındarza balalar berketelgän mäktäp
rus yäki tatar mäktäbe bulıp sığa. Unday
mäktäptä balalar başqort telendä uqıuzan
ğına tügel, tuğan telde öyräneüzän dä
mährüm itelä. Bıl nämä yänä ber assimilyatsiya
qoralına äylänä.



Älbittä,
respublikala başqort mäktäbe tip atalğan
mäktäptär zä bar, läkin ular rus häm
tatar mäktäptäre kürgän iğtibarzı
kürmäy, şul uq diskriminatsiyağa elägä.
Başqort mäktäptäre
ösön
yañı, qulaylı binalar äz halına, ularzıñ
kübehe iske, yartılaş yımerek yorttarza
urınlaşqan. Küp mäktäptä yılıtıu
sistemahı nasar eşlängän. Qış könö ul
mäktäptärzä tüzep
torğohoz
hıuıq. Qışqı sellä hıuığında
ozaq vaqıtqa
yabılıp torğan mäktäptär küp.



Başqort
mäktäptäreneñ material – tehnik bazahı
bik yarlı: yıhazlandırılğan kabinettar,
tehnik saralar, kürgäzmä äsbäptär,
hezmät masterskoyzarı, sport zaldarı
h.b. nämälär yuq.



Başqort
mäktäptäre uqıtıusılar menän, bigeräk
tä yuğarı belemle uqıtıusılar menän,
küpkä nasar tämin itelgän. 1970 yılda
respublikalağı yuğarı belemle uqıtıusılarzıñ
16,1 protsentı başqort mäktäptärenä, 20
pro­tsentı tatar mäktäptärenä, 57
protsentı rus mäktäptärenä tura kilgän,
şunan birle ber zä häl yaqşırmağan,
kirehensä, nasarlanğan. Başqort
mäktäptärendäge uqıtıusılarzıñ yartıhınan
kübehe yuğarı belemgä eyä tügel. Östäüyenä,
başqort mäktäptäre ğömümän uqıtıusığa
zur qıtlıq kiserä. Uqıtıusı yıtmäü säbäple
küp mäktäptä uqıtıu programmahı yartılaş
ütälmäy, uqıusılar käräkle belem ala
almay.



Bötä
bulğan oşo säbäp arqahında uqıusılarzıñ
äzerlek kimäle tübän bula häm yuğarı
uqıu yortona ineü auırlaşa, ä bıl, üz
näübätendä, yañı uqıtıusı kadrzar äzerläü
eşen nıq totqarlay. Şulay itep, ber
kärtänän ikense kärtä barlıqqa kilä,
unı anhat qına ütep bulmay.
Mäsäläne häl iteü ösön başqort
mäktäptärenä ayırım iğtibar birergä,
ular haqında hörän halırğa käräk. Läkin
beräü
zä ulay itä almay, sönki başqort
mäktäptären yäki ğömümän
başqort hälen äz genä ayırım alıp
hästärlägän
ösön şunda uq «başqort şovinizmı»nda
ğäyıplärgä äzerzär. Başqort
respublikahınıñ
töp halqı bulmağan rus
menän tatarğa unday
ğäyıp yağılmay häm ular
ber nizän qurqmay,
başqort mäktäptären qısıp, üz
mäktäptä­ren üsterä.
Timäk, milli
respublika tep millätteñ
hoquğın
arttırmay, ä kirehensä, kisä,
häm şul
millätkä qarşı torğan köstärgä
irkenlek
birä.








10.
BAŞQORTTOÑ HÄLÄKÄTLE HÄLE.



YaÑI
MILLI SÄYÄSÄTTEÑ YaLĞANLIĞI






Tışqı
effekt uyatqan nämälär aşa milli politikanı
kürhätep, KPSS här vaqıt «berzäm häm
bülenmäs» Rossiyanı haqlauğa häm rus
bulmağan halıqtarzı totoş ruslaştırıuğa
yünältelgän töp maqsatın ışıqlap kilde.
Ruslaştırıu politikahı vaqıtı-vaqıtı
menän yañı höcüm räüyeşen ala. 20-se häm
30-sı yıldarzıñ azağında ruslaştırıu
politikahın kösäyteü hözömtähendä
Başqort ASSR-ında başqort tele eş häm
eş yörötöü ölkähenän qısırıqlap sığarıla,
bötä yıyılış häm ictimaği
saralar, ber genä rus keşehe qatnaşqan
yäki qatnaşmağan häldä lä, rus telendä
genä ütkärelä başlay, başqort mäktäptärendä
rus telen uqıtıu bik küpkä kösäytelä,
qala häm qatnaş millätle auıldarza rus
tele başqorttarzıñ öy esenä ütep inä.
Bığa, keşeneñ
kön itkän möhitenän tış, başqort
mäktäbeneñ häm balalar baqsahınıñ
yuqlığı nıq yarzam itä. Şunday şarttarza,
50-se yıldarzıñ urtalarınan alıp, KPSS
yañınan bik köslö ruslaştırıu eşe başlay.



Tizeräk
ruslaştırıuğa yünäleş alğan partiya häm
hökümät organdarı XVIII bıuattan birle
ütkärelep, sovet osoronda nıq kösäytelgän
ışanıslı saranı Başqortostanda rus
elementın kübäytep, başqorttarzı başqa
erzärgä taratıu sarahın boyomğa aşıra
başlay.
Halıqtı aralaştırıp, bolğatıp bötör
ösön yıtäkse organdar respublikanıñ eş
kösönä bulğan yañınan-yañı ihtıyacın
eske resurstarzı fayzalanıu häm urındağı
halıqtan kadrzar äzerläü isäbenä tügel,
ä Rossiyanıñ üzäk häm başqa ölkälärenän
rus halqın kiltereü isäbenä qänäğätländerä.
Ular hatta auıl hucalığına la sittän
küpläp
keşe küserä häm urındağı
kvalifikatsiyalı eşsändärze eşhez qaldıra.
Bildäle maqsat menän başqarılğan şunday
eş hözömtähendä küskenselär qala
halqınıñ üseşen artığı menän tämin
itä häm auıl yırenän,
iñ elek könsığış rayondarzan, eşkä
hälätle başqort
yäştären qısırıqlay.
Eş tabıu häm donya kötöü mömkinlegenän
mährüm itelgän başqorttar Başqortostandan
sitkä kitep, moron törtör urın ezlärgä
mäcbür bula. Başqorttarzıñ «üz-üzlegenän»
barlıqqa kilgän migratsiyahı başlana häm
ul is
kitkes zur küläm ala. 1959 –
1965 yıldar
esendä genä könsığış rayondarzıñ
başqorttarı 97 – 100 meñ keşegä kämey,
kitkän keşelärzeñ hanı ul rayondarza
25 protsenttan arta häm kitkän halıq hanın
täbiği üseş qaplay almay. Bıl protsess
haman kösäyä. Mäsälän, älege mäldä ber
Häybulla rayonınan ğına başqa ölkälärgä
yıl hayın 800 samahı ğailä kitä. Huñğı 20
– 30 yıl esendä Başqortostandan kitkän
başqorttoñ döyöm hanı 400 meñgä yıtä. Sit
halıqtıñ küpläp
kilep, töp halıqtıñ kiteüyenän ğibrät
bulğan migratsiya Başqortostanda kürşe
ölkälärgä qarağanda küp
tapqırğa köslöräk. Şuğa kürä hatta
Mäskäü etnograftarı la, 1926 yıl menän
sağıştırğanda territorial kompaktlıq
bötähenän dä nığıraq başqorttarza
kämegän häm bıl fakt ularzıñ bik küp
ölöşö BASSR-zan sitkä küskänen kürhätä,
tip yaza157.



Migratsiya
häm başqorttarzıñ, iñ elek yäştärzeñ,
küpläp sitkä kiteüye arqahında
Başqortostandıñ auıl yırendä halıqtıñ
täbiği üseşe barğan hayın nığıraq kämey.
Ul üseş häzer küpselek halqı rus menän
tatarzan torğan qala yırenä qarağanda
baytaqqa tübän. Auıldarza yäş ğailä häm
balalar hanı bik küpkä äzäyze. 1959 – 1965
yıldarza uq auıl yırendä öyläneşkän
qatın-qız hanı 43 protsentqa (qala yırendä
– 18), tıuğan bala hanı 30 protsentqa, halıq
hanın tultırıu koeffitsiyentı 24 protsentqa
kämegän. Şunan huñ
ütkän 25 yıl esen­dä yäş ğailä häm
tıuğan balalar hanınıñ kämeü tendentsiyahı
tağı la nığıraq kösäyze.



Başqorttarzı
taratıu häm başqa millät menän aralaştırıu
qatnaş ğailä hanınıñ bik tiz artıuına
kilterä. 1978 yılda qatnaş ğailälärzeñ
döyöm hanı esendä
qatnaş başqort ğailäläreneñ ölöşö 61
protsent bulğan. Timäk, respublikalağı
başqa millät väkildäre bötähe
bergä başqorttarğa qarağanda bik kupkä
äzeräk qatnaş ğailä qora. Bıl yähättän
başqort kürhätkese bötä Soyuz
kürhätkestärenän sağıştırğıhız kimäldä
yuğarı. Qatnaş ğailä tözögän başqorttar,
üze bulmaha –
motlaq unıñ balaları, milläten yuğalta,
küpselek vaqıt ruslaşa. Şunıñ ösön dä
partiya häm hökümät organdarı
internatsionalizm häm halıqtar duslığınıñ
käüzäläneşe tigän bulıp, qatnaş
ğailälärzeñ kübäyıüyen bik huplay häm
nıq täbrikläy.



Partiya
etäkselege här vaqıt, millättärze
aralaştırıp, bolğatıuzan başqa, şunday
uq köslö ruslaştırıu sarahına hanap,
mäktäp aşa turanan-tura balalarğa täsir
iteü sarahın qullana kilde. Yuğarıla
äyteleüyensä, rus politikahı ösön bıl
nämä yañı tügel. 1912 yılda halıq mäğarifı
buyınsa ütkärelgän käñäşmälä Irımbur
uqıu-uqıtıu okrugınıñ näzire Vladimirov
äytkän: «Inorod mäktäptäreneñ burısı
inorodtarzıñ mäzäniäten üstereü häm
kamillaştırıuzan ğibärät tügel, ä ularzı
mäzäni yähättän yuğarı torğan häm ildeñ
töp hucahı bulğan rus halqınıñ
ruslaştırıuınan ğibärät. Şul maqsatqa
ireşelmäy ikän, halıq aqsahın tügeüzän
mäğänä yuq», – tigän. Lenin hızğan KPSS
politikahı revolyutsiya tiklemge
ruslaştırıusılar amanatına toğrolok
haqlap, baştan uq bötä eşen şul amanattı
boyomğa aşırıuğa yünältte.



50-se
yıldar azağında ruslaştırıu politikahın
yañınan kösäytep, üzäk hökümät rus telen
uqıtıuzı yaqşırtıu hıltauı menän milli
mäktäptärze rus telendä uqıtıuğa küsereü
haqında urındağı
organdarğa astırtın kurhätmä birze.
Şul mäsälä buyınsa respublikalarzıñ
tar dairä mäğarif türäläre qatnaşlığında
regional käñäşmälär ütkärelep, Mäskäügä
käräkle qararzar qabul itelde. Qabul
itelgän qararzar nigezendä BASSR mäğarif
ministerstvohı rus telenän yañı programma
sığarzı. Yañı programma buyınsa, rus
telen uqıtıu 1 sinıftıñ ikense yartı
yıllığınan inderelgän, rus tele menän
rus äzäbiäten aznalıq däres 8 säğät itep
kübäytelde. Bıl sara mäktäprtärze rus
telendä uqıtıuğa täüge äzerlek basqısı
buldı.



Qıyıuıraq
ikense basqısqa KPSS-tıñ XXII sezı
başlanğıs haldı. Ul sezda halıqtarzı
quşıu haqındağı Lenin tezisı alğa
sığarıldı. KPSS Üzäk Komitetı General
sekretarı N.S.Hruşyiv KPSS programmahı
turahındağı dokladında: «Kommunistar
milli üzensälek häm ayırmalıqtarzı
mäñgeläştereügä, nığıtıuğa qarşı, ular
milli ayırımlıqtarzıñ yuğalğanı häm
bötkäne ösön boşona almay»158,
- tine. Oşonan huñ partiya häm hökümät
organdarınıñ bötä eşe ayırmalıqtarzı
mömkin tiklem tizeräk bötöröügä
yünältelde häm milli mäktäptär bik
qıyıu räüyeştä rus telendä uqıtıuğa
küserelä başlanı. Bıl eş halıqqa
belgertmäy, unıñ fekere menän telägen
horamay, teyışle instantsiyalarzıñ talabı
buyınsa eşlände.




elek boronğo başqort yırendä, läkin häzer
Başqort respublikahınan sittä (Kurgan,
Siläbe, Sverdlovsk, Perm, Irımbur,
Kuybışev, Saratov ölkälärendä) yäşägän
başqorttarzıñ mäktäptäre his ber
mäşäqäthez rus te­lendä uqıtıuğa
küserelde. Unda bıl sara turanan – tura
administrativ boyoroq menän ütkärelep,
1964 – 1965 yıldarza totoş tamamlandı häm
başqort mäktäptäre rus mäktäptäreneñ
uqıu planı buyınsa uqıy başlanı, yäğni
ğäzättäge rus mäktäbenä äylände. Başqort
tele menän başqort äzäbiäten uqıtıu
ularza bötöröldö. Siläbe ölkäheneñ ber
nisä mäktäbendä genä halıqtıñ bik nıq
yullauı arqahında ber – ike säğät başqort
telen programmanan tış fakultativ
däres räüyeşendä qaldırırğa röhsät
itkändär.



Başqort
ASSR-ınıñ üzendä partiya kürhätmähen
teyışensä ütäügä bik zur tırışlıq
halındı. 60-sı yıldar başınan uq respublikala
bik küp mäktäp ruslaştırıldı. Ber ıñğay
başqort
telendä sıqqan rayon gazetalarınıñ
bötähe lä rus gazetalarınıñ tärcemälängän
dublyacına äyländerelde. «Sovet
Başqortostanı» gazetahı Öföläge
curnalist häm intelligentsiya kollektivınıñ
ber ölöşö qarşı sıqqan ösön genä ul
yazmıştan qotolop qaldı. Başqort teleneñ,
üz aldına qullanılışın mömkin tiklem
nığıraq siklär ösön bötä sara kürelde.
Şulay bulha la, BASSR-zağı eşteñ barışı,
mäktäptärze ruslaştırıu tizlege partiya
häm hökümät organdarın qänäğätländermäy
ine. Şuğa kürä ,1972 yıldıñ mayında KPSS
ölkä komitetı BASSR mäğarif ministerstvohı
hezmätkärzären, yuğarı uqıu yorttarınıñ
väkildären käñäşmägä yıyıp, milli
mäktäptärzeñ bötähen dä motlaq rus
telendä uqıtıuğa küsereü, 1975 yılğa
tiklem şul eşte tamamlau haqında
turanan-tura qatı kürhätmä birze. Ölkä
komitetı Başqortostan kitap näşriätenä
1972 yıldan başqort telendä däreslektär
sığarıuzı tuqtatırğa quştı. Ölkä
komitetınıñ quşqanın kitap näşriäte
şunda uq ütärgä aşıqtı. Ölkä komitetı
rayon mäğarif bülektärenä basım yahap,
mäktäptärze rus telendä uqıtıuğa küsereü
eşen
tizlätergä boyorzo. Şunday uq talap häm
qatı boyoroq, üz näübätendä, ölkä
komitetına üzäktän kilä ine.



1972
yıldıñ iyun – iyul ayzarında KPSS ölkä
komitetınıñ sotsiologik laboratoriyahı
oşo mäsälä buyınsa halıqtan haylatma
hopay
aldı.
Horauzıñ hözömtähe horalğan keşelärzen
75 protsentı (şunıñ 37 protsentı – 4 sinıftı
bötkänsä genä bulha la) milli mäktäptärze
haqlarğa telägänen kürhätte. Läkin ölkä
komitetı halıqtıñ hatta mahsus räüyeştä
haylap alınğan törkömdäre küpselek
tauış menän milli mäktäpte yaqlağanın
isäpkä almanı. Ölkä komitetı raslağan
plan buyınsa, 1973/74 uqıu yılında başqort
mäktäptäreneñ
2/3 ölöşö ruslaştırıldı. Täüge mäldä
urınına häm şartına qarap, rus telenä
küseü törlö mäktäptä törlösä atqarıldı:
berense, ikense, bişense, higezense
sinıftan. Şunıñ menän bergä başqort
tele därese isem ösön genä uqıu fändäreneñ
berehe itep qaldırıldı. BASSR mäğarif
ministerstvohı üzäk organdarğa, 1975
yılda milli mäktäptärzeñ bötähe lä rus
telenä küserelä, tip doklad yıbärze. Ölkä
komitetınıñ häm başqa organdarzıñ bıl
sarahında başqort halqı qatnaşmanı.
Etäkse organdar halıqqa, tuğan tel menän
ber qayza la barıp bulmay, balalarğa iñ
elek rus telen belergä käräk, tip
heñderergä tırıştı. Halıq oşo hüzzeñ
partiya eşmäkärlege menän qorolğan
donyala raslanğanın kurep, mäktäptärzeñ
ruslaştırılıuına sarahızzan yul quyzı.
Milli mäktäpte yaqlap mataşqan keşelärze
millätselektä ğäyıpläp, bik nıq qurqıtıp
quyzılar. Şul yul menän halıqtı ıñğaylatıp,
partiya häm mäğarif türäläre zur irkenlek
aldı. Partiya organdarı, 1939—1940 yıldarza
rus alfavitına küsergändäge keüyek ük,
his oyalmay halıq telägenä hıltandı,
halıq isemenän halıqqa qarşı eştär
eşläne. BASSR-zıñ 1978 yılğı VII uqıtıusılar
sezında KPSS ölkä komitetınıñ berense
sekretarı M.3.Şakirov üzeneñ sığışında:
«Respublika halqınıñ qaynar telägen
isäpkä
alıp, huñğı yıldarza planlı räueştä
töp fändärze
rus telendä uqıtıuğa küsereü
eşe başqarıla»159,
-tine.
Ä ğämäldä halıq oşo beldereüzän huñ
mäktäpte ruslaştırıuzıñ plandı alıp
barılğanın belde.



«Töp
fändärze rus telendä uqıtıuğa küsereü»
sarahı
70-se yıldarzıñ urtahında uq siktän sığıp
kitte. Başqort mäktäptäre 1 sinıftan uq
rus mäktäptäreneñ uqıu planı buyınsa
uqıy başlanı, qayhı ber mäktäptärzä
genä tuğan tel
menän tuğan äzäbiät fakultativ däres
itep qaldırıldı. Unday mäktäptär başqort
balaların uqıtqan
häm başqort telenän däres bulğan ösön
genä haman başqort mäktäbe tip isäplände.
Läkin başqort därestärenä ul mäktäptärzä
tik isem ösön, kürgäzmälek ösön genä
urın birelde. Rus
telenän aznahına 8 – 10 säğät däres
bulğanda, başqort tele menän äzäbiätenä
2 – 3 säğät birelep, uları la raspisaniyenan
tış östämä däres itep kenä ütkärelä
başlanı. Motlaq
hanalmağan östämä däres artıq yök bulıp,
balalarzı bizzerep
böttö. Şuğa kürä unday «milli» mäktäptärzä
fakultativ
tuğan tel däresenä här sinıftan 4—5
balanan artıq yöröüse qalmanı. Mäktäptärzä
tuğan telde uqıtıuğa şart buldırıu
haqında hästärlek onotoldo: ul därestärze
ütkäreü ösön mahsus bülmä, däreslek häm
uqıu äsbäptäre, äzerlekle uqıtıusı h.b.
nämä käräk ikänen uylau ğäzättän sıqtı.
Bötä eş üz telen häm eşen yaratqan hiräk
entuziastar qaramağında torop qaldı.



Mäktäptärze
ruslaştırıu barışında ularzı ereläteü
eşe lä alıp barıldı. Äz komplektlı mäktäp
tip, yözärlägän başqort mäktäben
yaptılar. Başqort auıldarınıñ balaların
kolhoz –
sovhozdarzıñ üzägendäge tatar yäki rus
mäktäptärenä berketep, telenän yazzırzılar.



Qala
häm qatnaş millätle auıldarza faciğäle
häl barlıqqa kilde. Balalar baqsahında
häm mäktäptä bötä tärbiä häm uqıtıu eşe
rus telendä genä alıp barılğanğa, huñğı
30—35 yıl esendä üz
milläteneñ telen bötönläy belmägän ike
bıuın başqort balaları üsep yıtte.
Mäktäptärze rus telendä uqıtıuğa küsereü
häm rus teleneñ kultın nığıtıu arqahında
tel yazmışı
başqort auıldarında la häüyefkä qaldı.
Tap-taza başqort kollektivtarında
bötä ictimaği eşte (yıyılıştı, bayramdı
h.b.) rus telendä alıp barıu kiñ taraldı.
Balalar
üz telendä uqıuzı taşlanı, ololarzıñ
küpselege başqort telendä sıqqan kitap,
curnal, gazetanı uqımay başlanı. Şul
säbäptän bıl
basmalarzıñ tiracı
bik äzäyze. Başqort kitaptarınıñ tiracın
kämeteügä oşoğa qäzär tatar häm rustar
etäkselek itkän
kitap
näşriäte menän kitap sauzahınıñ
politikahı la zur säbäp buldı .Ular
halıqtıñ ruhi häm mäzäni ihtıyacın
qanäğätländereü ösön bik käräk
bulğan başqort nämälären
basıu häm taratıuğa mömkin tiklem kärtä
quyzı. Şunday politika arqahında
kitaptarzıñ basılğan hätleme lä teyışle
keşegä barıp yıtmäy, magazin häm skladtarzın
eüyeş podvaldarında serey. Başqort
kitaptarı mäktäp kitaphanalarında
bötönläy tiyerlek yuq. 1988 yıldıñ, oktyabrendä
başqort respublika gazetahınıñ
hezmätkärzäre tarafınan ütkärelgän
tikşereü hözömtähendä rayon, auıl häm
mäktäp kitaphanalarına kilgän här 200 –
300 kitaptıñ berehe genä başqort kitabı
bulğanı asıqlandı. Kitaphanasılar bıl
hälde rayondarzağı kitaphana
kollektorzarına hıltay, ä kitaphana
kollektorzarı ğömümän Başqortostanda
başqort halqınıñ, başqort äzäbiäteneñ
barlığın inkar itä. Mäsälän, redaktsiya
hezmätkärzäre ber rayondağı üzäk balalar
kitaphanahınıñ 20 meñlek fondında 18 genä
iske başqort kitabı barlığın bildälägän160.



Häzerge
zamanda zur ähämiät totqan radio häm
televideniye tapşırıuzarın oyoştorouza
la eş bik nasar. Huñğı yıgerme yıl esendä
ber täülektäge başqort tapşırıuzarınıñ
vaqıtı Mäskäü tarafınan 40 – 50 minutqa
qısqartıldı. Şunıñ menän bergä tuğan
teldä sığıp höyläy alğan spetsialistar
bik äz bulıu säbäple urındağı tapşırıuzar
komitetı hatta bülengän vaqıttı la
qayhı berzä totoş fayzalana almay.
Partiyanıñ «internatsional» politikahı
arqahında milli kadrzarzıñ küpselege
üz telendä ike hüzze
lä bäyläp yaza yäki höyläy belmäy. Şulay
bulğas, başqorttarğa häzer başqort
telendä lektsiya häm dokladtar uqılmay
tip, başqort telendäge radio häm
televideniye tapşırıuzarın tıñlarğa
telägän başqorttar haman äzäyä
tip, başqort artistarınıñ Başqortostan
qalalarına häm rayon üzäktärenä
barıp quyğan kontsert häm spektakldären
olo yäştäge keşelär genä qaray tip,
sähnä tamaşaları yıldan – yıl milli
tösön yuğalta bara tip, his tä aptırar
urın qalmay.



Yäştärgä
internatsional tärbiä bireü häm ularzıñ
döyöm belem kimälen kütäreü ösön tip
başqarılğan
ruslaştırıu politikahı,
bigeräk tä auıl yırendä, bötönläy kire
hözömtägä kilterze. Añlayışhız yat teldä
däreste tuqıu
balalarzıñ zihenen kipterze, ularzı
belem
alırğa
tügel, belmägän köyö yatlarğa öyrätte,
ä yatlap uqıu feker iteü häläten bötörzö,
yämğiät fändärenän dä, täbiğät fändärenän
da belem kimäldären nıq tübänäytte.
Yuğarı uqıu yorttarınıñ uqıtıusıları,
hatta
yaqşı tip hanalğan başqort mäktäptärenän
dä rus telendä uqıtıu başlanğanı bire
tübän äzerlekle balalar sığa başlanı,
tip zarlana. Şunıñ ösön häzer yuğarı uqıu
yorttarına ingän başqorttar hanı
elekkegä qarağanda la kämene.



Yäştärzeñ
(hatta yäştärzeñ genä lä tügel) başqort
tarihın, äzäbiäten, mäzäniäten belmäüye
nıq äsenderä. Başqorttarzıñ üz tarihın
belmäüye elektän kilä, sönki sovet
osoronda ul bötönläy uqıtılmanı. Uqıu
planı buyınsa, başqort balaları boronğo
Gretsiya häm Rim tarihın, Yivropa ildäreneñ
boronğo häm häzerge tarihın,
motlaq räüyeştä iñ borondan başlap rus
tarihın öyränä, ämmä läkin üz halqınıñ
tarihın öyränmäy. Balalar rus häm
sit il yazıusılarınıñ icadın ütä, ä
başqort
yazıusılarınıñ icadı menän fakultativ
räüyeştä genä tanışa, unda la här mäktäp,
här
uqıusı tügel. Şuğa kürä başqorttarzıñ
kübehe üz äzäbiäte häm mäzäniäte haqında
ber nämä lä belmäy. Bıl yähättän Mäläüyez
qala sovetı başqarma komitetı
hezmätkärzäreneñ, 1988 yıldıñ başında
qala mäktäptäreneñ berehen tikşereüye
bik asıq hözömtä birgän. Tikşereügä
mäktäpteñ 7–10 sinıftarınan 389 uqıusı
ılıqtırılğan, şularzan 75 uqıusı başqort
bulğan (timäk mäktäp qatnaş). Şul başqort
balalarınıñ yartıhınan kübehe başqort
telen bötönläy
belmäy, qalğandarınıñ kübehe başqortsa
höylägände äz –
mäz genä añlay bulıp sıqqan, bik äz
genähe ata –
äsäheneñ telendä
ike
hüz yalğap äytä alğan. Tikşereügä
ılıqtırılğan başqort balaları Salauat
Yulayiv turahında nizer işethä lä, ber
nämä lä höyläy almağan. Ular ber genä
başqort yazıusıhın da, kompozitorın da
atap äytä almağan, äsärzären inde küptän
belmägän161.



Üz
halqınıñ tarihın, mäzäniäten belmäü
yäştärzeñ belem dairähen genä siklämäy,
ä bik zur ruhi zıyan kilterä. Tıuğan
tuprağınan ayırılğan yäş bıuın üz
halqınıñ yazmışına bitaraf bulıp, donyanıñ
qızığın yuğaltıp, vayımhız, moñhoz ber
yat bauırğa äylänä. Rus telendä
uqıtıu häm tärbiäläü ularğa rus milli
ruhı la birmägän, ä zat –
ırıuhız, milläthez, ilhez mählükkä
äyländergän. Başqort mäktäptärendä
russa uqıtıu başlanıp,
tuğan telde yän köskä qısırıqlağandan
bire milli kadrzar sığanağı qorono. Yäş
kadrzarğa mäktäp,
radio, matbuğat, näşriät, teatr häm
başqalar zur mohtaclıq kiserä. Ğilmi
institut häm yuğarı uqıu yorttarına bığa
tiklem dä başqort kadrzarı bik äz kilgän
bulha, häzer bötönläy tiyerlek kilmäy
başlanı. Başqort icadi intelligentsiyahınıñ
urtasa yäşe
50 yäştän yuğarı kütärelde. Milli mäzäniätteñ
olo bıuın eşmäkärzäre saftan sığa,
ularğa almaş yuq, bulır tigän
ömöt tä bik
bäläkäy, sönki mäğarif ölkähendäge baş
– baştaqlıq
dauam itä äle, küp saf başqort auılında
haman bötä fände rus telendä uqıtıu
haqlana. Östäüyenä, KPSS Üzäk Komitetı,
Lenindıñ revolyutsiyağa tiklemge mäğarif
türälärenän alğan ideyahın yañırtıp,
balalarzı qatnaş millätle mäktäptärzä
uqıtırğa
quştı. Parallel başqort klaslı unday
mäktäptärzä milli printsip teyışensä
haqlanmay. Başqort klastarı nasar
ölgäşkän balalar isäbenä oyoştorola,
şunıñ ösön kämhetelgän, mesken ber häldä
torop hala. Unday qatnaş mäktäptär
balalarzı tizeräk ruslaştırıu urını
ğına bulıp tora.



Başqort
uqıtıusıları häm mäğarif eşmäkärzäre
häzerge häldä başqort balalarına başqort
telen uqıtıu eşen yünläp yulğa hala
almay. Tistälägän yıl buyı alıp barılğan
ruslaştırıu politikahı arqahında häzer
täbiğät häm
yämğiät fändären başqort telendä
uqıtırlıq uqıtıusılar bötkän, hatta
başqort tele menän äzäbiäten
kärägensä uqıtırlıq belemle keşe yıtmäy.
Räsmi mäğlümätkä qarağanda, yuğarı
belemle başqort tele uqıtıusıları menän
Başqortostan mäktäptäre 82 protsentqa
ğına
tämin itelgän, ä töp başqort halqı
yäşägän
kürşe ölkälärzä ular bötönläy tiyerlek
qalmağan. Kadrzar äzerläü tizlege
elegesä barha, oloğayıp kitkän uqıtıusılar
urının yäştär ber vaqıtta la tultıra
alasaq tü­gel, tuğan tel uqıtıusılarına
barğan hayın qıtlıq kösäyäsäk.
Başqort
telendä başqa fändärze alıp barırlıq
uqıtıusılar turahında höyläü zä fayzahız:
ular küptän bötkän, häzer zä ularzı
äzerlämäyzär, qasan bulırı la bildähez.



Başqort
telendä uqıtılğan mäktäp, sinıf, törkömdär
ösön, bigeräk tä qala häm qatnaş auıldarza,
uqıusı yıyıuı la anhat tügel. Bıl
eşkä,
ber yaqtan, başqort tele däreseneñ töp
därestär
isäbenä
inderelmäüye, motlaq hanalmauı, döyöm
ölgäşte
bahalağanda isäpkä alınmauı qamasaulaha,
ikense yaqtan, oşoğasa
rus telendä genä uqıp yäki aralaşıp, üz
milläteneñ telenä tuğanlıq toyğohon
yuğaltqan balalarzıñ östälmä yök alırğa
telämäüye kärtä quya. Şunday uq mäktäp
ütep, milli nigilizm
ruhında tärbiälängän ata – äsälärzeñ
dä kübehe üz balalarınıñ başqort telendä
uqıuına, başqort telen öyräneüyenä qarşı
kilä yäki vayımhız qaray. Şunday uq
qaraş balalar baqsahı oyoştorou ölkähendä
lä küzätelä, hözömtälä hatta 98 protsent
halqı başqorttarzan torğan rayondarza
la tärbiä eşe rus telendä alıp barıla.
Şulay itep, milli tuprağınan ayırılğan
yäştärzeñ balaları la üz halqınıñ tarihi
häm mäzäni mirasın qabul iterlek bulıp
üsmäy, üz milläteneñ ısın ulı bula almay.



Başqort
mäktäptäreneñ üseşenä, yuğarıla
äytelgändärzän tış, mahsus urta häm
yuğarı uqıu
yorttarınıñ
başqort telendä uqıtmauı zur kärtä
bulıp tora. Şunday häldä üz balaların
belemle keşe itergä telägän ata-äsälär
rus telendä uqıtıuzı östön kürergä
mäcbür bula*.



Başqort
teleneñ qullanış dairähen kiñäyteügä,
halıqtıñ mäzäni tormoşon yänländereügä
yünältelgän ıntılıştar za zur qarşılıqtarğa
tap bula. Başqort teleneñ ictimaği
donyala qullanılışı bik tar.
Rayondarzağı radio tapşırıuzarı rus
telendä
genä alıp barıla. Rayon gazetaları
kupselek rayonda, hatta başqorttar küp
bulğan qayhı ber rayondarza la, rus
telendä sığa. Bigeräk tä kürşe ölkälärzäge
töp başqort halqı basılıp yäşäy. Ularzıñ
Başqort respublikahındağı başqorttarzıñ
mäzäni tormoşonda qatnaşırğa, başqort
kitabı tabırğa, başqort radio-televideniyehı
tapşırıuzarın qararğa mömkinlektäre
yuq. Respublikalağı başqorttarğa
qarağanda ruslaştırıu
politikahınıñ basımın
ular nığıraq kisergän.
Ular arahında
üz
telendä
uqıy belgän
häm uqırğa telägän,
başqort gazeta
aldırğan keşe äzäygän. Bıl
yähättän, mäzäniät
eşmäkärzäreneñ huñğı
vaqıtta nıq tırışıuına
qaramastan, Başqortostandıñ
üzendä lä
küzgä kürenerlek üzgäreş yuq.



Şunday
häldä
başqort intelligentsiyahı
milli telde häm
millätte qotqarır sara ezläp,
ike tellelekkä yäbeşä,
ike tellelekte
iñ yaqşı yul, telde qotqarıu
asqısı tip
propagandalarğa totona.



Ike
tellelek haqındağı kürhätmä KPSS-tıñ
ruslaştırıu politikahı nıq "kösäygän
saqta birelde. Şul
fakt üze ük ike tellelekteñ
ruslaştırıu politikahına qarşı kilmägänen
kürhätä. KPSS yıtäkselege elekke yünäleşte
huplap, Üzäk Komitettıñ fevral (1988 yıl)
plenumında: «Milli rus ike tellelegen
aktiv räüyeştä üsterergä», –tip qarar
qabul itte.
Demokratik hulış menän därtlängän yabay
halıq bıl iske
hüzze
yañısa añlap, ike tellelekte
teldär tiñlegen tormoşqa aşırıu
sarahı
tip qabul itte. Keşelär tuğan telde
häläkättän
qotqarıuza
ike tellelekteñ sihri kösönä
ömöt
bäyläne. Läkin
ike tellelek milli teldärze
qotqarmay. Rus
däülät
tele bötä
ictimaği donyala
sik
kärtähez hakimlek itkän
saqta ike
tellelek milli teldärzeñ tiñlegen häm
tereklegen tämin
itmäy, ul ber tellelekkä, yäğni
milli teldärzeñ
bötöüyenä, rus
bulmağan halıqtarzıñ totoş
ruslaşıuına kitep barğan
yuldağı ber aralıq
qına bula. Ägär
häzergesä barha, başqorttarğa
bıl huñğı köngä yıter
ösön
ozaq qalmağan.



Bında
yazıp ütkän
bötä
nämä Mäskäü tarafınan birelgän mömkinlek
häm irek kärtähendä barlıqqa kilgän
auırlıqtarzı sağıldıra.
Auırlıqtıñ säbäbe ällä nizän tügel, ä
başqorttarzıñ
iñ töp,
iñ möhim şartqa üz milli territoriyahına,
üz milli tormoşona, üz milli donyahın
üzensä qorou hoquğına eyä bula
almauınan kilä. Oşoğa
tiklem başqort halqınıñ yazmışın başqalar
häl itä, oşoğa tiklem halıq hakimdärzeñ
kolonial boyondoroğonda yäşäy. Ayauhız
kösläü häm izeü yulı menän qorolğan
bögöngö başqort tormoşo to­toş kiregä
tartqanda, tuğan telde öyräneü, mäzäniätte
üstereü eşen öndämälär menän genä,
patriotik
toyğolarzı uyatıu menän
genä başkarıp bulmay. Sotsial – ekonomik
nigez bulmaha, millätteñ töp etnik
bildälären täşkil itkän tel
menän mäzäniät üz – üzlegenän genä
mäñge tereklek itä almay. Berzäm hucalıq
kompleksı tözölöp, halıqtıñ üz allı
politik häm ekonomik tormoşo bötörölgän,
millät siktären yuyıp, halıqtarzı totoş
aralaştırğan Räsäyzä
rus
däülät tele başqa teldärze bötä ictimaği
tormoş dairähenän, iñ elek hezmät
ölkähenän, ayauhız qısırıqlay häm ülemgä
dusar
itä.
Bıl
häldän
sığıu ösön üzäk hökümät birgän yalğan
eñellektärgä ışanırğa yäki teräk
tayauhız köyö
milli
tel menän mäzäniätte qotqarıp mataşırğa
tügel, ä millätte ısınlap ta qotqara
torğan
töp mäsäläne häl itergä käräk.
Töp
mäsälä boyondoroqhoz, üz allı milli
däülät
tözöüzän
ğibärät. Millätte qotqarır bütän
yul yuq,
bulıuı la mömkin tügel.



Şul
häqiqätte añlap häm, unan da bigeräk,
obektiv milli üseş qanundarınıñ köslö
talabına buyhonop, azatlıq köräşenä
quzğalğan halıqtar SSSR-zağı soyuzdaş
respublikalarzıñ üz aldına ayırılıp,
milli däülät tözöüyenä ölgäşte, ele
yañıraq qına «berzäm häm qaqşamas» tip
hanalğan SSSR qapıl tarqaldı. Oşo hälde
ayırım rus eşmäkärzäre elekke böyök
imperiyanıñ his yuğında töp ölöşön haqlap
alıp qalır ösön RSFSR-zıñ däülät
suverenitetı turahında deklaratsiya
qabul itte, yäğni üz imperiyahında nisämä
bıuatlıq üz hakimlegenän üze azatlıq
aldı. Şunıñ menän bergä yañı yıtäkselek
Rossiya Federatsiyahı tip atalğan qırqındı
imperiya esendäge avtonomiyalı
respublikalarzıñ üz allıq hoquğın
tulıhınsa inqar iteü yulına bastı, 1990
yıldıñ 11 oktyabrendä BASSR Yuğarğı Sovetı
qabul itkän däülät suverenitetı haqındağı
deklaratsiyanı buş qağızğa tiyerlek
torğozop qaldırzı, Başqortostan
hökümäten, başqa küpselek respublika
menän berlektä, «berzäm häm bülenmäs»
Rossiyanı tanıu turahındağı Beldereügä
häm kolonial Federativ dogovorğa qul
quyırğa mäcbür itte. Läkin Başqortostan
hökümäteneñ bıl tübänselekle qılığına
yuğarınan yahalğan qatı basım ğına tügel,
ä respublika esendäge şarttar
za säbäpse buldı. Respublika halqınıñ
78 protsentı
kilmeşäktärzän torop, şularzıñ absolyut
küpselege başqort milli däülätselegenä,
Rossiyanan ayırılıuğa nıq qarşı bulğanda,
älbittä, hökümätteñ üz irkenä eş iteü
mömkinlege
bik qısıla.



Rossiya
etäkseläre milli däülät qorolmahına
yul birergä telämäy, uğa yul birhä, oşoğa
tiklem ölgäşkän bötä kolonizatsiya
hözömtähe yuqqa sığır, vlastı haqlarğa,
ruslaştırıu eşen dauam itergä garantiya
qalmas tip qurqa.
Älege hakimlekte haqlarğa tırışqanın
ul häzer bik häyläle yañı kontseptsiya menän
ışıqlap mataşa. Yañı kontseptsiya buyınsa,
yänähe, «keşe hoquğı millät hoquğınan
östän tora», här gracdanin bögön yäşägän
üz urınında tigez häm tulı hoquq menän
fayzalanırğa teyış. Bıl kontseptsiya 1948
yılda Berläşkän Millättär Oyoşmahı
qabul itkän «Keşe hoquğı haqındağı
döyöm deklaratsiya»ğa toğroloq haqlau
hıltauı menän oyathız räüyeştä şul uq
deklaratsiyanı boza. Ni ösön tigändä, ul
deklaratsiyanı
ütäü iñ elek küp bıuatlıq kolonial
politikanıñ hözömtälären totoş yuq iteü
häm här halıqtıñ
üzenä boyondoroqhoz, suverenlı milli
däülät tözörgä mömkinlek bireü şartına
bäyle. Şul şarttı ütämägändä, Rossiya
etäkselege quyğan kontseptsiya elektän
basıp alğan kolonial bilämäne häm
elektän kilgän kolonial tärtipte
nığıtıuğa ğına hezmät itä, boyondoroqlo
halıqtarğa ul kontseptsiya irek tä, tigezlek
tä kiltermäy. Şuğa kürä K. Marks: «Ayırım
şähes azatlıq alğandan, totoş millät
azat bulıp kitä almay162»,
— tigän. Ul ğına tügel, ayırım şähes

gracdanlıq hoquğın tigezläüzän tulı
azatlıq
ala almay, sönki, 1960 yıldıñ 14
dekabrendä qabul itelgän «Berläşkän
Millättär
oyoşmahı
General Assambleyahınıñ
kolonial
il häm halıqtarğa boyondoroqhozloq
bireü haqındağı
deklaratsiyahı»nda äyteleüyensä,
millättärzeñ
tulı boyondoroqhozloğo häm
suverenitetı
ğına iñ möhim keşe hoquqtarın
tämin itä
ala163.
Keşeläge kämselek häm
tübänselek
toyğoho
tik unıñ milläte azatlıq alğas
qına
yuyıla.
Timäk, «keşe hoquğınıñ östönlögö»
tügel,
ä millät hoquğınıñ östönlögö, millättär
azatlığına yul asıp, keşeneñ iñ töp,
möhim hoquqtarın
ğämälgä
aşırıuğa
mömkinlek
birä.



Milli
suverenitettı ğämälgä aşırmay torop,
başqort teleneñ Başqortostan esendä
däülät
tele bulıp yöröüye lä mömkin tügel.
Baş­qort telen Başqortostanda däülät
tele tip iğlan
iteü täcribähe, yuğarıla äytelgänsä,
1921 yılda ber
tapqır buldı. Ämmä bıl iğlan iteu ber
nämägä lä kiltermäne häm kilterä lä
almanı. Sönki ber däülät
qorolmahı esendä, yäğni
Başqortostan respublikahında, olo
däülätle millätteñ tele bötä bulğan
yämğiät, hezmät, hucalıq ölkähendä häm
eş yörötöü qağızzarında hakimlek itkän
saqta başqa däülät telenä
urın qalmay. Ike teldeñ berehe ürzä
kürhätelgän bötä ölkälä tulı hoquq alıp
yörömäy
ikän, ul tel däülät tele bulıp ta kitä
almay. Şuğa kürä Başqort respublikahı
haman
Rossiya esendä bulıp, milli suverenitet
boyomğa aşırılmay qala
ikän,
başqort tele
ber
vaqıtta la respublikala däülät tele
hezmäten ütäy almayasaq.



***



Başqort
halqı yıte bıuat yarım buyı sit basqınsılarzıñ,
täüzä tatarzarzıñ, şunan huñ
rustarzıñ
ayauhız izgenlegenä qarşı azatlıq yaulap,
milli suverenitet yaulap köräşkän.
Bıl
köräş
is kitkes qanlı, qot osqos faciğäle
bulğan. Izge köräştä halıq ikhez –
sikhez mihnät kürgän, yöz – yöz meñlägän
iñ asıl ir
egetteñ yäne qıyılğan. Halıqtıñ irekkä
ıntılışı şul hätle köslö bulğan, hatta
unı isäphez qorban da, his ber ğazap ta
basa almağan. Şul ıntılış häm teläk
zalimdarğa qarşı
köräştä
halıqqa qeüät birgän, milli berzämlekte
nığıtqan.
Halıq şunıñ menän yäşägän
häm
ber vaqıtta la azatlıq ömötön yuğaltmağan.
Halıqtıñ
bıuattar buyı haqlağan nıqlığın,
qaqşamas
ruhın mäker
häm totalitar recim menän bolşeviktar
ğına hındırğan. Ular, ber yaqtan, tigezlek
häm azatlıq haqında şaulı deklaratsiyalar
sığarıp, yalqınlı telmärzär höyläp, halıq
yörägendä yaqtı ömöt, zur
ışanıs uyatqan, ikense yaqtan, şul väğäzä
itkän azatlıqtıñ äz genä ölöşönän
fayzalanırğa telägän ösön
qatı ezärlägän, ayauhız yazalağan.
Başqorttarzıñ qan tügep, yafa sigep alğan
territorial avtonomiyahın qoro hüzgä
äyländerep, unıñ urınına ular qatı
diktat qısımındağı somtor ğına milli

mäzäni avtonomiya hımaq ber nämä qaldırğan.
Ular qanhız kolonizatorzarğa
häm başkisärzärgä
tulı irek
birep, başqort halqın yırtqıtstarsa
qırzırğan häm talatqan, halıqtı üz
yözönän, üz telägenän yazzırır ösön
bötähen eşlägän. Köslök
häm
aldıq menän halıqqa ular üz ideologiyahın,
üz politikahın iñ yuğarı, iñ bähäshez
häqiqät
itep taqqan.
Ular
halıqtıñ yıre
häm hıuına,
tormoşo häm
bulmışına, uyı
häm
zenä,
yäne häm tänenä totoş hakim
bulıp
alğan.
Şunıñ
bötähen dä ular
aldanğan häm
talanğan
halıqtıñ, yänähe, üz mänfäğäte,
üz
bähete
ösön
tip eşlägän.



V.I.Lenindıñ
toğro eyärsendäre ul
hızğan yuldan
arı kitte. Azatlıq kiltereüselär
bitlegen
keyıp, başqort halqına üzallılıq
birelde
tigän bulıp, ular ğämäldä halıqtı belergä
lä telämäne. Ular başqort yırendä
elekke kolonizatorzarğa
qarağanda la yamanıraq
yırtqıslıq,
baş – baştaqlıq qılırğa
totondo.
Başqorttoñ üzen qan qaqşatqan keüyek,
eren

ğazaplay
başlanı. Ular täbiğät baylıqtarın
talarğa yöz tapqır nığıraq yäbeşte,
urmandarzı
qırıp böttö, yılğa
küldärze qorotto yäki ularzı bıuıp,
hasığan üle hıu
yatqılığına
äyländerze. Ular uñdırışlı
tupraqtı
kölgä qaldırıp, himikattar menän
tultırzı,
säseülek
mayzanın kiñäyter ösön
tauzarzı,
bolondarzı
höröp, fayzahız buşlıq
yahanı,
şaulap torğan tereklek donyahın
bötörzö. Ular
kolonial Başqortostanda täbiğätte
yuq
itä
torğan
iñ zararlı isäphez
zavod tözöp,
hauanı,
hıuzı ağıulanı,
tirä

yaqtı qıuğa äyländerze.
Baylıqtı
ayauhız talau, täbiğätte
qorotou
isäbenä eşlängän bötä oşo eşte
ular
Başqortostandıñ ekonomikahın üstereü
tip
şaulata,
ä ğämäldä bıl üstereü» Başqortostan
häm başqort mänfäğätenä
tügel,
tik hoquğı
häm mömkinlegenän totoş mährüm
bulğan,
ul haman äüälgesä kolonial izgenlekkä
dusar
itelgän. Halıq ruslaşıp bötäü aldında
tora.
Ul rus telen genä tügel, rus tsivilizatsiyahınıñ
eskelek häm ähläqhezlek tigän qazanıştarın
bik yaqşı
üzläşterep
böt!p bara.



Partiya
häm hökümät eşmäkärzäreneñ iñ gäzel,
iñ keşelekle tip kükkä
kütärgän
Lenin milli politikahı ğämäldä iñ
ike
yözlö, iñ häyläle böyök däülätselek
politikahı bulıp
tora.
Ul yämğiätteñ töp obektiv
zakonına
totoş qarşı kilä. Obektiv
zakon
här bäläkäy
häm
zur halıqtıñ üz allı, boyondoroqhoz ber
milli däülätkä oyoşouın, millätteñ
eske
yökmätkehe menän oyoşou
formahı
arahında tulı yaraşlıq
bulıuın talap itä. Här
törlö
başqa ictimaği
küreneştäge keüyek,
estälek menäñ
formanıñ yaraşlığı halıqtıñ ısın
mäğänäle tereklege
ösön motlaq ber
şart
bulıp hezmät
itä. Suverenlı, boyondoroqhoz üz
däüläten
tözögäs kenä halıq millätkä äylänep,
irken üseş
yulına
sığa, şunhız ul ber
milli toyğo yörötkän
tarqau yal
bulıp qala
häm ahır
siktä
bötöügä
dusar bula. Şuğa kürä başqort halqı,
ägär ul azatlıq
köräşendä
tükkän bötä qanı buşqa bulmahın tihä,
artaban da
yäşärgä
telähä, yalğan väğäzä häm yınellektärgä
tügel,
ä yıte
bıuat
yarım elek qıyratqan milli
däüläten
qabattan
tergezergä
teyış.








Akmanov
I.G
.
Başkirskoyı
vosstaniye
1704

1711
gg. V sb.: «Iz istorii Başkirii».
Ufa,
1968.



Akmanov
I.G.

Başkirskoyı
vosstaniye
1735

1736
gg



Akmanov
I.
G.
Başkirskiye vosstaniya XVII

per­oy
treti XVIII
vv. Ufa, 1978.



Amin
al

Holi.
Svyazi mecdu Nilom i Volgoy. M.,
1962



Amirov
D
.G.
Başkirı.
«Trudı nauçnogo obşestva po izuçeniyu
bıta, istorii i
kulturı başkir
pri Narkomprose BSSR». Vıp. 2. Sterlitamak,
1922.



Andruşenko
A.
I.

Krestyanskaya voypa 1773

1775
gg
M., 1969



Asfandiyarov
A.
3.

Vvedeniye kantonpnoy sistemı upravleniya
v Başkirii. V sb.: «Iz istorii Başkirii».
Ufa, 1968



Asfandiyarov
A.3.

Başkiriya
v
period kantonnogo
upravleniya. Avtoreferat. M., 1969.



Başkirskiye
şecere. Ufa, 1900.



Bulatov
A
.B.
Vostoçnıe srednevekovıe avtorı
o başkirah.

V sb.: «Arheologiya
i
etnografiya Başkirii»,
IV.
Ufa, 1971.



Vilgelm
de
Rubruk.

Puteşestviye
v vostoçnıe stranı.
SPb., 1911



Gvozdikova
I.M.
Novıe dokumentı ob
areste
Salavata
Yulayiva curnal «Istoriya
SSSR»,
1978,№ 5.



Gvozdikova
I.M.

Salavat
Yulayiv. Ufa, 1982.



GrekovB.D.
KalininN.F.
Bulgarskoyı gosudarstvo do mongolskogo
zavoyivaniya. Otd. ottisk iz kn.: «Istoriya
Tatarii».



Grekov
B. D., Yakubovskiy A. Yu.

Zolotaya
Orda i yıe padeniye. M.

L,
1950.



Zakirov
S
.
Diplomatiçeskiye otnoşeniya Zolotoy Or
s Yıgiptom. M., 1966.



Ignatyiv
R.
Karasakal
lcehan Başkirii.
«Tru
nauçnogo obşestva po
izuçeniyu bıta, istorii i
kulturı
başkir pri
Narkomprose BSSR». Vıp. 2.
Sterlitamak, 1922.



Ioann
de Plano Karpini.

Istoriya
Mongolov. SPb.,1911.



Istoriçeskaya
zapiska o
mestnosti precney Ufimskoy
provintsii, gde bıl
tsentr drevney Başkirii. SPb.,
1867.



Kargalov
V. V.

Mongolo
tatarskoyı
naşestviye na Rus.
M., 1966.



Koblov
A.
D.
O
tatarizatsii inorodtsev Privolcskogo
kraya. Kazan, 1910.



Kovalevskiy
A. P.

Kniga
Ahmeda Ibn
Fadlana
o yıgo puteşestvii na Volgu v 921
922
gg.
Harkov, 1956.



Kozin
S. A.

Sokrovennoyı
skazaniye. M.
L.,
1941. Kratkaya istoriya SSSR, ç. 1. M.—L.,
1983.



Kuzeyiv
R.
G.
Proishocdeniye
başkirskogo naroda. M.,
1974.



Kulbahtin
N. M.

Uçastiye
başkirskogo naroda v
Krestyanskoy
voyne 1773
1775
gg. Ufa, 193



Limonov
Yu. A. i dr.

Pugaçev
i pugaçevtsı. L,
1974»



Mostovenko
P.

O
bolşih oşibkah v «maloy» Başkirii.
Curnal «Proletarskaya revolyutsiya», 1928,
5/76.



Murtazin
M.
L.
Başkiriya i başkirskiye
voyska
v
gracdanskuyu voynu. M., 1927.



Nikolskiy
D.P.

Başkirı.
SPb.,
1899.



Oçerki
po istorii Başkirskoy
ASSR, t. 1, ç.1 Ufa,
1956; t. 1, ç. 2. Ufa, 1959.



Ömötbayiv
M.

Yädkär. Öfö, 1984.



Raşid-ad-din.
Sbornik
letopisey, t.
1, kn. 1 i kn. 2 M.
L.,
1952; t.
2.
M.
L.,
I960.



Remezov
N. V.

Oçerki iz
cizni dikoy
Başkirii. M. 1889.



Rudenko
S.
II.
Başkirı. M.
L.,
1955.



Rıçkov
P.
II.
Istoriya Orenburgskaya (1730

1750).
Orenburg,
1896.



Rıçkov
P. I.

Topografiya
Orenburgskoy gubernii.
Orenburg,
1887.



Safargaliyiv
M. G
.
Raspad
Zolotoy Ordı.
Saransk, 1960.



Smirnov
A. P.

Volcskiye
bulgarı. M., 1951.



Usmanov
A. N.

Prisoyıdineniye
Başkirii k
Russkomu gosudarstvu.
Ufa, 1960.



Usmanov
X.F.
Razvitiye
kapitalizma v selskom hozyaystve
Başkirii v poreformennıy period.
M., 1981.



Uspenskiy
G.

Ot
Orenburga do Ufı. Çkalov (Orenburg),
1955.



Ustyugov
N.V.
Başkirskoyı
vosstaniye 1662

1664
gg.
«Istoriçeskiye zapiski». 1947, t. 24.



Ustyugov
N. V.

Başkirskoyı
vosstaniye 1737

1739
gg.
M.
L.,
1950.



Harisov
Ä.

Başqort
halqınıñ äzäbi
mirası. Öfö,
1965.



Çuloşnikov
A. P.

Vosstaniye
1755
g. v
Başkirii. M.
L., 1940.



Äsfändiärov
Ä.

«Ruda
auırıuı» yotqan keşelär».
Curnal
«Ağizel», 1980, № 11.



Yuldaşbayiv
B.
X.
Istoriya formirovaniya
başkir­skoy
natsii.Ufa,
1972.



Yuldaşbayiv
B.
X.
Sotsialistiçeskaya
natsiya başkir.Ufa,
1981.








YÖKMÄTKEHE



Ineş
hüz



I.
Başkorttoñ 1917 yılğa tiklemge tarihı
häm köräşe



1.
Boronğo başqort ile. Tatar -
mongol yauı



2.Rus
däülätenä quşılğandan huñğı häldär



3.Täüge
başqort yauzarı



4.Kolonizatsiya
höcüme. 1704
1711
yıldarzağı yau



5.Yañı
kolonial höcüm. 1735
1740 yıldarzağı ülemesle yauzar



6.Qatı
bölgönlök häm qısım. 1755 yıldağı yau



7.Er
talauzıñ kösäyıüye. 1773 –1775
yıldarzağı yau



8.Bölgönlöktöñ
sige. Kanton idaralığı



9.Başqortto
erhezländereü säyäsäte. Başqort bolaları



10.Kolonial
köslök ezemtähe. Halıqtıñ hınmas azatlıq
ruhı



II.Başqorttoñ
1917 yıldan huñğı köräşe häm yazmışı



1.Başqort
avtonomiyahı ösön köräş
başı.
Avtonomiyanıñ
III Bötä Başqortostan qoroltayı
tarafınan
raslanıuı



2.Başqort
hökümäteneñ aqtar yağındağı sağı. Qızıldar
terrorı



3.Başqort
hökümäteneñ qızıldar yağına sığıp. Üzäk
menän avtonomiya haqında kileşeüye. Ayauhız
terror dauamı



4.Başrevkomdıñ
avtonomiyanı eşendäge tırışlığı. Üzäk
häm urındağı vlastarzıñ qatı qarşılığı



5.Avtonomiya
haqındağı kileşeüzen yuqqa sığıuı. Terror
häm aslıq qazahı



6
.Asabalıq hoquğınıñ bötörölöüye. BASSR
sigeneñ kiñäyteleüye



7.Milli-territorial
avtonomiya urınına birelgän milli-mäzäni
mömkinlektär. «Kultura revolyutsiyahı»nıñ
hözömtähe



8.Qanlı
repressiya ezemtähe. Ruslaştırıu
säyäsäteneñ höcüme



9.Başqort
halqın qısıu häm izeü yünäleşendäge
eşmäkärlek



10.Başqorttoñ
häläkätle häle. Yañı milli säylsätteñ
yalğanlığı



«Fayzalanılğan
töp tarihi hezmättär








1
Rudenko S.I. Başkirı.
M.-L., 1955, 351-se
bit.




2
Bulatov
A.B. Vostoçnıe srednevekovıe avtorı o
başkirah. – “Arheologiya i etnografiya
Başkirii”, IV.
Ufa, 1971, 323-sö
bit;
Garkavi A.Ya. Skazaniya musulmanskih
pisateley o slavyanah i rusah. SPb., 1870,
II,
126-sı
bit.




3
Kovalevskiy
A.P. Kniga Ahmeda Ibn-Fadlana o yıgo
puteşestvii na Volgu v 921-922
gg. Harkov, 1956, 130-131-se bittär.




4
Kovalevskiy
A.P. Atalğan kitap, 131-se
bit.




5
Ömötbayiv
M. Yädkär. Öfö, 1984, 196-sı bit.




*
Qayhı ber handarzıñ iseme äle lä bildäle.
Mäsälän, “Zayatüläk menän Hıuhılıu”
eposında Sämär han, “Babsaq menän
Küsäk”tä Mäsem han, şäcärälärzä Tora
han, Küsem han turahında äytelä.
M.Ömötbayiv, “boyondoroqhoz” huñğı
başqort handarınıñ berehe Aqtaş tauında
yäşägän Yalman bey bulğan", ti.




6
Ömötbayiv
M. Atalğan kitap, 195-196, 199-200, 235, 239-240- sı
bittär.




7
Bulatov
A.B. Atalğan mäqälä, 324-se bit.




*
Qızıq
ösön başqorttoñ iñ boronğo eposı “Ural
batır”zağı “Tomboyoqtar yaprayıp tik
ağastay säskä atqan” tigän hüzzärze
alayıq. “Tik” ağası – Hindostanda üsä
torğan ere aq säskäle ağas. Timäk,
başqorttar şul boronğo zamanda uq
Hindostanğa barıp yörögän, “tik”
ağasın kürep belgän.




8
Kovalevskiy
A.P. Atalğan kitap, 130-sı
bit.




*
Başqort tele, törki teldärgä qaraha
la, halıqtıñ törki donyanan bik irtä
ayırılıuı säbäple şul saqta uq zur
üzensälektärgä eyä bulğan. Bıl haqta
M.Qaşğari hüzlegendä äytelä.




**
Bıl
sireüzä bolğarzar ölöşö zur bulmağan
bulırğa teyış, sönki, berensenän, ike
yaq qarşı osraşqan Yayıq yılğahı Bolğar
sigenän alıs bulğan; ikensenän,
bolğarzarzıñ bilägän yıre bäläkäy
bulğan, şuğa kürä han yağınan da ularzıñ
küp bulıuı mömkin tügel; ösönsönän,
ular, nigezzä, igenselek häm sauza menän
şöğöllängän, timäk bik ük yausıl halıq
bulmağan. Rustarzıñ Lavrentiy
yılyazmahındağı 1229 yılğa
qarağan bülektä: “… storoceve bolgarskıi
iribogoşa, bena ot tatar bliz reki, yıy
ce imya Yaik”, - tiyelgän (Poln. sobr. russk.
letopisey, 1897).
Küräheñ, 1236 yılda la soyuzdaş Başqort
sireüyendä bolğarzarzıñ bağauıldarı
(storocevıe) ğına bulğan. 1229 yılda,
tatarzar üzzäre yıñelgän saqta, tuqmalıp
qasıuzarı bolğarzarzıñ yausıl bulmağanın
raslay. Timäk, dürt yöz meñlek sireüzeñ
töp ölöşö yausıl, här mäldä qoral totop
därräü qalqırğa hälätle başqort
yaugirzärenän torğan. Oşonan sığıp,
başqort halqınıñ hanı ike milliondan
da käm bulmağan tip faraz itergä mömkin,
sönki tarihsılar äyteüyensä, ul zamanda
başqort hımaq halıqtarza här biş keşeneñ
berehe yaugir bulğan. Başqorttoñ tatar
yauına tiklemge hanı turahında oşoğa
oqşaş feker elektän äytelä kilä.




9
Raşid-ad-din.
Sbornik letopisey, t. 2.
M.-L., 1960, 37-se bit.




*
Qayhı
ber Könsığış tarihsıları bolğarzarzı
şulay atağan.




10
Räşid-äd-din.
Atalğan kitap, 45-se
bit.




**
Räşid-äd-din bıl huğıştıñ bulğan vaqıtın
dörös kürhätmägän; ul 1241 yıl tügel, ä
1242yıldıñ yäyındä, Batıy han Vengriyanan
Volgağa kire äylängäs, bulğan. Oşo
vaqiğanıñ artınsa uq mongoldarğa kilgän
Plano Karpini şulay yaza: “Räsäy häm
qoman (qıpsaq) ilenän bayağı yıtäkselär
alğa kitep vengrzar häm polyaktar menän
huğıştı; tatarzarzan küp keşe Polşa
menän Vengriyala ülterelde... Unan kire
äylänep, ular mäcüsi marzıualar yırenä
kilde häm huğışıp ularzı yıñde. Unan
bilärzärgä, yäğni böyök Bolgariyağa,
qarşı quzğalıp, ular unı la tamam
bölgönlökkä qaldırzı. Unan tağı
tönyaqqaraq başqortqa, yäğni böyök
Vengriyağa, qarşı quzğalıp, ular unı la
eñde”. (Ioan de Plano Karpini. Istoriya
Mongolov. SPb., 1911, 25-se bit).




*
Ular bını şulay eşlägän: zur sireü menän
bik kiñ yırze qamap, estäge halıqtı
qırıp, qoton alıp, urtağa öyörgän dä
isän qalğandarınıñ barıhın, sabıy
balalarına hätlem, üz yaugirzärenä
taratıp birgän, şunan här yaugir üz
ölöşönä teygän keşelärze bäyläp,
yözönöklätep tezep, qılıs menän
beräm-beräm baştarın sabıp özgän.




11
Ömötbayiv
M. Atalğan kitap, 240-sı
bit.




12
Ramzi
M. Talfik al-ahbar... t. I,
Orenburg, 1907, 328-se bit.




13
Tizengauzen
V. Sbornik materialov, otnosyaşihsya k
istorii Zolotoy Ordı, t. I.
SPb., 1884, 503-sö
bit.




*
Böryän (börcän) hüzendäge – i yalğauı
(“soyon”, “kidan” tigändäge keüyek)
mongol teleneke. Bıl urında ul “oğlı”
hüzenä tura kilä. Beybars üz yazmalarında
şul uq hüz menän yahalğan “qanğuoğlı”,
“ancoğlı”, “qarabaroğlı” tigän ırıu
atamaların kilterä (Tizengauzen V.
Atalğan kitap, 540-541-se bittär). Oşo köngä
tiklem şul forma bezzeñ “bayulı”
ırıuınıñ isemendä haqlanğan. Bälki,
“äyle”, “meñle” ırıuzarınıñ isemdäre
lä “äyulı”, “meñulı” tigändän kilep
sıqqandır.




**
Räşid-äd-din, Batıy sireüzäre ikense
tapqır başqortqa höcüm itkändä, “ularğa
qarşı sireü menän Barz quzğaldı, ular
unı qıyrattı”, tip yaza (Räşid-äd-din.
Atalğan kitap, 40se bit). Bälki, bıl Barz
şul Beybars bulğandır. Unıñ iseme “bey”
häm “bars” tigän ike ölöştän tora,
täügehe – töp isemgä quşılğan däräcä
atamahı. Hüzzeñ mäğänähen belmägän
ğäräptä “bey” tigäne keşe isemenä
totaşıp kiteüye mömkin.




14
Amin
al-Holi. Svyazi mecdu Nilom i Volgoy. M.,
1962, 31-32-se bittär.




*
Ägär bıl isemdeñ esenä ingän hüz başqa
törki teldärzäge keüyek “buğa” tip
äytelgän bulha (mäsälän, Altın Urza
handarınıñ Tulabuğa, Saşibuğa tigän
isemdärendägesä), ğäräp telendä
“uau”härefe menän yazılır ine; başqort
telendäge “boğa” hüze genä ğäräpsä,
teyışle härefe bulmağanğa kürä, “älif”
menän yazılırğa mömkin (“oğlı” tigändäge
keüyek).




15
Tizengauzen
V. Atalğan kitap, 503-sö bit.




16
Raşid-ad-din.
Sbornik letopisey, t. I,
kn. 1. M.-L., 1952, 103-sö
bit.




17
Räşid-äd-din.
Atalğan kitap, 101-103-sö bittär.




18
Vilgelm
de Rubruk. Puteşestviye v vostoçnıe
stranı. SPb., 1911,
92-se
bit.




19
Räşid-äd-din.
Atalğan kitap, 106-107se bittär.




*
Batıy sireüyeneñ hanı turahında başqa
mäğlümättär zä bar, läkin ular yau
başlanğan vaqıtqa qaramay.




20
Räşid-äd-din.
Sbornik letopisey, t.
I,
kn. 1.
M.-L., 1952, 106-sı bit.




21
Tizenguzen
V. Atalğan kitap, 231-se
bit.




22
Grekov
B.D., Yakubovskiy A.Yu. Zolotaya Orda i yıe
padeniye. M.-L., 1950, 360-361-se
bittär.




*
300
yıllıq tatar izgenlegendä başqort
halqınıñ un tapqırğa kämeüyen qayhı ber
Amerika ildärendäge töp halıqtıñ şul
uq häldä kämeüye menän sağıştırıp bula.




23
Rıçkov
P.I. Tipografiya Orenburgskoy gubernii.
Orenburg, 1887,
58-se bit.




24
Başkirskiye
şecere. Ufa, 1960, 76-sı bit.




*
1736
yıldıñ 11 fevralendä sığarılğan batşa
ukazı menän başqort yıyındarı tıyılğan,
şunıñ menän başqorttoñ 1557 yılğı
Gramotahında qaralğan eske üzidarahı
bötörölgän.




**
Boronğolar hüzenä qarağanda, Yusa qalahı
şul uq isemdäge boronğo başqort qalahı
urınına halınğan. Şulay bulğas, başqa
qalalarzıñ da başqort qalaları urınına
halınğan bulıuı bik ihtimal.




25
Materialı
po istorii Başkirskoy ASSR (Artaban:
Materialı...), ç.I.
M..-L., 1939, 82-se bit




*
Kermeşäktär
arahında Qazan tatarzarı, sıuaştar,
marizar, udmurttar, marzıualar häm
hatta yırenän yazğan başqorttar bulğan.
Ularzıñ mosolman tatar krästiändärenän
torğan ber törkömö “tiptär” tip
yörötölgän. Başqa kermeşäktär etnik
sığıştarın haqlağanda, tiptärzär
tatarzan ayırılıp, üzenä ber törlö
etnik törköm yahağan bulğan. Häzerge
köndä tiptärzärzeñ bötähe lä tigändäy
qabattan tatar bulıp kitte, tik ber az
ğınahı başqort bulıp yazıla başlanı.
Başqort yauzarı zamanında kermeşäktär,
şul isäptän tiptärzär, rus kolonizatorzarı
yaqlı bulıp bik aktiv sığış yahağan.




26
Materialı...,
ç. I.
M.-L., 1936, 69. 73-sö
bittär.




27
Istoriçeskaya
zapiska o mestnosti precney Ufimskoy
provintsii, gd bıl tsentr drevney Başkirii
(Artaban: Istoriçeskaya spravka…). SPb.,
1867, 1-se bit.




*
Şunıñ
ösön 1920
yılda
Tatar ASSR-ı tözölgängä tiklem Altın
Urza qul astındağı törlö yırgä taralğan
tatarzarzıñ ğämäldä üz milli territoriyahı
bulmağan. Tatar ASSR-ı territorial
avtonomiya ösön köräşeüze belmägän
tatarzarzıñ üz talabı buyınsa tözölmägän,
ä bik tırışıp ta Tatar-Başqort
respublikahın ğämälgä aşıra almağan
ösön genä, başqort eşmäkärzärenenñ
horauı buyınsa ğına tözölgän. Tatar
avtonomiyahına territoriya bildälägändä
isäpkä alınğan berzän-ber şart bulğan:
huñğı tatar hanlıqtarınan Qazan hanlığı
iñ köslö bulğan, Qazan qalahı tatar
arahında Ivan IV ğäskärzärenä nıq qarşı
torouı menän dan alğan häm artaban ul
bötä tatatrzıñ küñelen tartqan ber
üzäk bulıp kitkän.




28
Materialı...,
ç. I.
M.-L., 1936, 171-se bit.




*
Starşinalar
başqortto olostarında yıtäkse administrativ
vazifa ütägän, yahaq yıyıuza qatnaşqan,
batşa hökümäte aldındağı yöklämälärzeñ,
törlö boyoroqtarzıñ ütäleşen tämin
itkän. Ular ğäzättä tarhandar arahınan
haylanğandar. Tarhan iseme yuğarğı
feodal qatlamınıñ iñ tanıqlı väkildärenä,
qayhı berzä batırzarğa härbi hezmättä
kürhätkän zur hezmäte ösön birelgän.
Tarhandar yahaq tüläüzän häm tamocnya
halımınan buşatılğan, unıñ urınına
härbi hezmät başqarğan. Rus däüläte
tarhandarzı, biräk tä starşinalarzı,
üzenä teräk itergä mataşıp törlö
östönlök birgän. Läkin ular kolonizatorzarzıñ
ışanısın aqlamağan. Starşina häm
tarhandar başqort yauzarın oyoştorousı,
halıqtıñ azatlıq köräşenä yıtäkselek
iteüse bulğan. Şunıñ ösön 1735 yılğı
Irımbur ekspeditsiyahınıñ başlığı
I.I.Kirillov tarhandar turahında: “...
Ular burlıqqa (yäğni kolonizatorzarğa
qarşı köräşkä) hezmät itä, ä bezzeñ
ukazğa tügel, şunıñ ösön ularzıñ bıl
çinı kiläsäktä käräkmäy”, - tip yazğan.
Solovyiv S.M. Istoriya Rossii s drevnih
vremen, izd. 3, kn. 4, 136-sı bit). 1735-1740
yıldarzağı yauzarzan huñ şunda qatnaşqan
tarhandar tarhanlıqtan töşörölä. XIX
bıuat urtahında tarhanlıq ğömümän
bötörölä.




29
Materialı...,
ç.
I.
M.-L., 1936,185-se bit.




30
Oçerki
po istorii Başkirskoy ASSR (Artaban:
Oçerki...), t. I,
ç. I.
Ufa, 956, 106-sı bit.




31
Tsentralnıy
gos. arhiv drevnih aktov (Artaban:
TsGADA), f. 248,
kn. 132, l. 38 ob.




*
Mişärzär
(russa: meşeryaki) –turanan-tura Altın
Urza tatarzarınan kilä. Ularzıñ iseme
Meşeralağı “Meşerskiy gorodok” tigän
qalanan alınğan. Bıl qalanı Vasiliy
III 1452 yılda toğro hezmät itkändäre ösön
Olo Möhämätteñ Qasim menän Yaqup tigän
ulandarına birgän. Qasim menän Yaqup
1446 yılda üz sireüzäre menän Qazan hanı
Mähmütektän qasıp, Mäskäü kenäzlegenä
kilgän bulğan. Huñınan şul «meşeryak»
tigän döyöi isem menän Altın Urza häm
undağı olo sıualıştar zamanında Mäskäü
kenäzlegenä barıp eläkkän häm Qazan
menän Ästrhan qolağandan huñ Urta
Volganıñ uñ yağına sıqqan nuğayzar za
(şul uq Altın Urza tatarzarı) atalıp
yöröy başlağan. Mişärzär (“meşeryaktar”)
hezmätse tatar sifatında Başqortostanğa
XVII bıuatta (8 auıl) häm XVIII bıuatta
(127 auıl, här auılda 21-22 öy) küsä başlağan.
XVIII bıuat başında mişärzärzeñ barıhı
la härbi hezmätkä ılıqtırılıp, halım
tüläüzän qotqarılğan (1747 yılğa tiklem)
häm ular başqort yauzarın bastırıuza,
başqorttarzı buyhondorouza batşa
hökümäteneñ toğro yarzamsıhı bulıp
kitkän. Ular başqort yauzarınıñ bik küp
etäksehen, şul isäptän Salauattı, totop
birgän.




32
Materialı,
ç. I.
M.-L., 1936, 119-sı bit.




33
TsGADA,
f.
248, kn. 101, l. 588;
şunda uq, f.
199, № 140, ç. 16, d. 7, l. 9 ob.




34
TsGADA,
f.
9, op. 2, otd. 1, kn. 18, t. 1, s. 241 ob.




35
Istoriçeskaya zapiska...
SPb., 1867, 6-7, 8-se bit.




36
Rıçkov P.I. Istoriya
Oregburgskaya (1708-1750).
Orenburg, 196, 4-se bit.




37
Ustyugov N.V. Başkirskoyı
vosstaniye 1737-1739 gg. M.-L.,
1955, 19-sı bit.




*
Halqın
ülterep bötkäs, bıl auılğa rus krästiändäre
kilep ultırıp, yırgä huca bulğan. “Verhnee
Suyanovo” häm “Nicnee Suyanovo” tigän
rus auıldarı älege köndä lä bar.




38
Rıçkov
P.I. Istoriya Orenurgskaya (1730-1750).
Orenburg, 1896, 20-se bit.




*
Rustar
mişär menän tatarzı här vaqıt şımsı
itep fayzalanğan.




39
TsGADA.
Dela Pravit. Senata po Kabinetu (Artaban:
Po Kabinetu), kn. 106/1183,
92-se bit.




*
Ätämbäy
(russa: bobıli) tip başqort yıren ber
nindäy şarthız fayzalanğan kilmeşäktärzeñ
rustarzanbaşqahı atalğan.




40
Çuloşnikov
A.P. Vosstaniye 1755
g. v Başkirii. M.-L., 1940, 22-se bit.




41
Materialı
po istoriiRossii, izdannıe A.I.Dobromıslovım.
Orenburg, 1900,
t. 2, 200-sö
bit.




*
1986 yıldıñ 29 aprelendä Bötä Soyuz
televediniyehı V.N.Tatişyivtıñ tıuıuına
300 yıl tulıu ayqanlı “Vatan ulı” tigän
dokumental film kürhätte. Akademik
B.A.Rıbakovtıñ ineş hüzendä häm filmdıñ
üzendä Tatişyivtı Rus däüläteneñ
kolonial politikahın tormoşqa aşırıuğa
zur tırışlıq kürhätkäne häm “tarihi
äsärzäre” ösön üz vatanınıñ ısın ulı
tip bik zurlanılar. Tatişyivtıñ 1735-1740
yıldarzağı başqort yauın bastırıuza
qatnaşqanın, yänähe, ul yamanlıq eşlägän
rus administratorzarın yauapqa tarttırğan,
başqorttarğa yaqşılıq kürhätkän, tip
ber nisä hüz menän maqtap äytep kittelär,
ä unıñ başqorttarzı qatın-qız,
bala-sağahına tiklem totop qırğanı, yau
etäkselären ayauhız yazalağanı turahında
ber hüz zä öndäşmänelär. Ägär filmda
Tatişyivtıñ ısınğa tap kileüye bik şikle
bulğan tarihi hızmaların ber qazanış
tip kürhätkän häldä lä, Başqortostanda
qılğan qanlı eştären obektiv räüyeştä
bahalağan bulhalar, unı qan eskes palaç
tip belgän başqort halqına, bälki, ul
hätle äse bulmas ine. Läkin häzerge rus
tarihsıları böyök russılıq ruhına
iserep, rus bulmağan halıqtarzıñ toyğoho
menän isäpläşmäy, buyhondorolğan
halıqtarzıñ höyägenän “Böyök Rossiya”
nigezen halğan üz keşeläreneñ bötähen
dä aqlay häm zurlay.




42
Po Kabinetu, kn. 56/1133,
l. 423.




43
Po Kabinetu, kn. 87/1164,
l. 384.




44
TsGADA. Dela i prigovorı
Pravit. Senata po Orenburgskoy gubernii,
kn.8/139, l. 16.




45
Po Kabinetu, kn. 87/1164, l.
72 ob.




46
Po Kabinetu, kn. 87/1164,
l. 1017.




47
Po Kabinetu, kn.
90/1167, 409-409 ob.




48
Nauçnıy arhiv Başkirskogo
nauçnogo tsenra Uralskogo otd. AN SSSR,
f. 3, op. 12, d. 46, ll. 1466-1468.




49
Po Kabinetu, kn. 106/1183,
ll. 235-236, ob 242-242 ob.




*
Tatişyiv
Bäpänäyze iñ ğazaplı yazağa – tägärmäskä
halıp, imgätep ülterergä – hököm itkän;
Tatişyivtıñ üz ämere buyınsa häm üz küze
aldında Kösäp batır asıp ülterelgän.




*
Unıñ iseme Yulay ulı Mindeğol, Qarahaqal
– quşamatı, Soltangäräy iseme menän
han tip iğlan itelgän.




50
Ignatyiv
R. Karasakal – lcehan Başkirii. – Trudı
nauçn. obş. Pri Narkomprose BASSR, vıp.
2.
Sterlitamak, 1922, 62-se bit.




51
Rıçkov
P.I. Topografiya Orenburgskoy gubernii.
Orenburg, 1887,
64-se bit.




52
Ignatyiv
R. Atalğan mäqälä, 59-sı
bit.




53
Çuloşnikov
A.P. Atalğan kitap, 18-se
bit.




54
Istoriçeskaya
zapiska..., 17-18-se
bittär.




55
Tam
ce, 4-se
bit.




*
Mişärzärgä
1747 yılda ğına yahaq halınğan.




*
Çuloşnikov
A.P. Atalğan kitap, 53-sö
bit.




56
Şunda
uq, 73-sö bit.




57
Istoriçeskaya
zapiska..., 9-10-sı bittär.




*
Sağıştırıu ösön: Yıkaterina II-neñ 1775
yılğı 19 fevral ukazı yauza qatnaşqan
başqorttarzan ştraf atı alırğa quşqan,
at birergä häle bulmağan keşenän ber
at urınına yıgerme biş täñkä aqsa alınırğa
teyış bulğan.




*
Bıl
er başqorttarğa kire äylänep qaytmağan.
44 yıldan huñ unı Şığanayzıñ starşina
bulıp alğan ulı zavodsı I.I.Beketovqa
hatqan, häzer zä ul Başqortostan esenä
inmäy.




58
Gvozikova
I.M., Salavat Yulayiv. Ufa, 1982, 183-184-se
bittär.




*
Golştin
gertsogı, imperatritsa Yılizaveta
Petrovnanıñ varis itep bildälängän
tuğanı Petr III 1761 yıldıñ 25 dekabrendä
tähetkä ultırğan, läkin 1762 yıldıñ 28
iyunendä ük gvardiya tarafınan qolatılıp,
Ropşin harayına biklängän häm şunda
ülterelgän. Rus däüläteneñ tähetenä
Ekaterina II iseme menän unıñ qatını,
nemets printsessahı ultırğan.





*
Mäsälän,
Yugov zavodında oyoştorolğan karatel
otryadı Qoltay tigän başqort auılınıñ
bötä malın, igenen talağan. Taşıp alınğan
biş yöz äüyendän un meñ bot igen töşörörgä
isäp totqandar. (Andruşenko A.I.
Krestyanskaya voyna 1773-1775
gg. M., 1969, 284-se bit).




59
Kratkaya istoriya SSSR.
M., 1983, 197-se bit.




60
Yudin
P.L. Sud i kazn Salavata. – Istoriçeskaya
vestnik, 1898,
kn. 8, 579-580-se bittär.




*
A.V.Suvorovtıñ
başqorttarğa qarşı karatel operatsiyalarza
qatnaşqanı haqında häzerge tarihsılar
läm-mim öndäşmäy. Ğämäldä, yıñeleü belmäs
böyök rus polkovodetsı tip bögön danlanğan
Suvorov ğümer buyına Rossiya imperiyahınıñ
agressivlıq häm candarmlıq politikahın
boyomğa aşırğan, rus batşalığınıñ
küsäge bulıp hezmät itkän; ul ber qasan
da, ber yırzä lä ğäzel eş ösön huğışmağan.




*
Batırzarzıñ
istälegen hurlap, başqort halqın
mısqıllap, şul urınğa “tarihi-başqort
duslığına” arnalğan monument quyıldı.




61
Pugaçevşina, t. III.
M.-L., 1931, 411-se bit.




62
TsGADA, f. Paninıh-Bludovıh,
d. 199, 341-se
bit.




63
Materialı...,
t. V.,
1960, 542-se bit.




64
Şunda
uq, 549-sı
bit.




65
TsGADA.
Gos. arhiv, razryad XVI,
d. 932, 28-se bit.




66
Arhiv Gos. Soveta, t. I.
SPb., 1869, 836-sı bit.




67
Materialı..,
t. V.
M., 1960, 567, 568-se bittär.




68
Tsentr. Gos. Voyınno-ist.
Arhiv, f. 36, op. 7/850. D. 22,
ll. 1-1 ob., 81.




69
Oçerki.., t. I,
ç. 2. Ufa, 1959, 47-se bit.




70
Oçerki.., t. I,
ç. 2. Ufa, 1959, 51-se bit.




71
K.Marks i F.Engels. Soç.,
t. 9, 228-se bit.




72
Oçerki.., t. I,
ç. 2. Ufa, 1959, 56-sı bit.




73
Oçerki.., t. I,
ç. 2. Ufa, 1959, 56-sı bit.




74
Oçerki.., t. I,
ç. 2. Ufa, 1959, 37-se
bit.




*
1832
yıldıñ 10 aprel ukazı yän başına qırq
disätinä bildälägän ine.




75
Remezov N.V. Oçerki iz
cizni dikoy Başkirii. M., 1889,
88-se bit.




76
Remezov
N.V. Atalğan kitap, 5-se
bit.




77
V.I.Lenin,
Poln. sobr. soç., t. 7,
153-sö
bit.




78
Sabaneyiv
L. Oçerki Zauralya i stepnoyı hozyaystvo
na başkirskih zemlyah. M., 1873,
123-sö
bit.




79
Nikolskiy
D.P. Başkirı. Spb., 1899,
101-se bit.




80
Vestnik Yivropı, 1874,
t. 6, kn. 12, 739-740-sı bittär.




81
Oçerki, t. I,
ç. 1. Ufa, 1956, 97-se bit.




82
Tizengauzen
V. Atalğan kitap, 233-sö
bit.




83
Materialı.., ç. I,
M.-L., 1936, 204-se bit.




84
Materialı, ç. III.
M.-L., 1949, 487-se bit.




85
Rudenko S.I. Başkirı,
M.-L., 1955, 136-sı bit.




86
K.Marks i F.Engels. Soç.,
t. 22, 24-se bit.




87
V.I.Lenin. Poln. sobr.
soç., t. 48, 12-se bit.




*
Bezzeñ
auılda qartatayım Abdulla asqan yädid
mäzräsähen ike tapqır qıyratıp, üzen
tuqmağandar. Ahırı, 1911 yılda mäzräsäne
bötöröp, üzen biş balahı menän ikense
volosqa hörgändär.




88
Rıbakov S.G. Muzıka i
pesni
uralskih musulman. SPb., 1897,
15-se bit.




89
KPSS v rezolyutsiyah i
reşeniyah sezdov, konferentsiy i plenumov
TsK (Artaban:
KPSS v rezolyutsiyah ...) izd. 8, t. 1, 448-se
bit.





Irımbur,Perm
guberniyalarına ul vaqıtta huñğaraq
oyoştorolğan Siläbe häm Yıkaterinburg
guberniyaları ingän bulğan.




90
Obrazovaniye Başkirskoy
Avtonomnoy Sovetskoy Sotsialistiçeskoy
Respubliki . Sbornik dokumentov i
materialov (Artaban; Obrazovaniye ...)
Ufa 1959, 84- se bit




91
Obrazovaniye..., 121-se bit.





92
Obrazovaniye...,
96,107,113-114- se bittär.






93
V.I.Lenin.
Poln.
sobr. soç., t. 50, 259-sı bit.





94
Tsentr,
gos. arhiv BASSR, f. 1107, op.
1,
d.75







95
Partarhiv
Orenburg, obkoma KPSS, f.
1, op.
1,
d.
3, l. 12; d. 2, ll. 6—7.






96
Obrazovaniye...,
227—232-sö bittär.





97
Obrazovaniye...,
235-se bit.







98
Obrazovaniye...,
248—251-sö bittär.





99
Obrazovaniye
..., 386-sı bit.





100
Obrazovaniye...,
323-sö bit.





101
«Sovet
Başqortostanı»
1988 yıl, 29 mart.





102
Obrazovaniye
..., 395-se bit







103
TsGA
BASSR, f.1107, op. 1, d.75






104
Obrazovaniye...,
457-sö bit.





105Samoylov
F. Malaya Başkiriya v 1918—1920 gg. M., 1933,
23—26-sı bittär.







106
Obrazovaniye
..., 341-342 bittär.





107
Obrazovaniye...,
450—455-se bittär.





*
XVIII—XIX
bıuattarza tatarzar yırgä asaba hoquq
alır ösön başqort bulıp yazılğan bulha,
oşo Şämiğolovtan başlap ular başgkort
isemenän yıtäkse häm başqa urndarğa
ürläp, başkortto estän qıyratır ösön
başqort bulıp yazıla.







108
Obrazovaniye
..., 433-435- se bit




109
Obrazovaniye 435-436- sı
bittär




110
Obrazovaniye...,
440-sı bit.





111Obrazovaniye...,
438-se bit.





112
Obrazovaniye...,
437—438-se bittär.




113
Obrazovaniye.,.,
439-sı bit.





114113
Obrazovaniye...,
442-se bit.





115
Obrazovaniye...,
442-se bit.





116
TsGA
BASSR, f. 1107, op. 1, d. 122, l. 25.



*Şunday
sara Üzäk tarafınan abruylı milli
eşmäkärzärze urındağı milli organdarzıñ
eşenän ayırırğa, sitläşterergä käräk
bulğanda här respublikala qullanılğan.







117
Obrazovaniye...,
464—465-sö bittär.







118Obrazovaniye
..., 448,449,459-sı bittär







119
Obrazovaniye..,
487—488-se
bittär.





120
Obrazovaniye...,492-se
bit.







121
Obrazovaniye..,
478-481-se bittär.








122
Murtazin
M.L., Başkiriya i başkirskiye
voyska v gracdanskuyu
voynu. M., 1927, 187-se bit,








123
Obrazovaniye...,
502-se bit.





124
Obrazovaniye...,
503-sö bit.






125
Obrazovaniye...,
504—506-sı bittär.




126
Obrazovaniye...,
531—541-se bittär.





127Mostovenko
P. O bolşih oşibkah v «Maloy» Başkirii.
— Curi. «Proletarskaya revolyutsiya», №
5/7 1926, 109—110-sı bittär.







128
Mostovenko
P.
Atalğan mäqälä, 17-se
bit.







129
Obrazovaniye....
554—555-se bittär.







130
Obrazovaniye...,
559—562-se bittär.






131
Obrazovaniye
..., 565 – 566- sı bittär




132
Obrazovaniye ..., 572-se bit.




133
Obrazovaniye...,
601
—606-sı bittär.





134
Obrazovaniye...,
624-se bit.









*
*
RKP(b)
Üzäk Komitetı Ähmät-Zäki Välidovtı
1917—1920 yıldarzağı başqort häräkäteneñ
ideya yıtäksehe tip hanağan. His hüzhez,
Välidov başqort halqınıñ milli azatlıq
köräşenä toğro hezmät itkän hälätle
keşe bularaq, zur abruy menän fayzalanğan
häm başqorttarğa unıñ täsire köslö
bulğan. Läkin bıl täsir milli häräkätkä
tulıhınsa yünäleş birmägän.
Välidov
başqort milli häräkätendä turanan-tura
qatnaşıu menän bergä üz küñelendä unan
kiñeräk plan yörötkän.
Başrevkomdıñ törlö
vaqıtta Başqort Qırğız respublikahı,
Başqort-Qırğız
ğäskäre tözöü haqında quyğan täqdimdäre
Törköstan turahındağı hästärlektäre
ğämäldä Välidovtan sıqqan, unıñ planın
cağıldırğan.
Välidov Mosolman
Şäreğendä tiñ hoquqlı törlö
törki
halıqtarzıñ demokratik federativ
respublikahın tözöü haqında hıyallanğan
(bıl respublikağa üz milli territoriyahı
bulmağan köyö bötä mosolmanğa baş
bulırğa tırışqan tatarzı ul indermägän).
P.M.Mostovenko äytmeşläy, Başrevkomdağı
başqa başqorttarzı berläştergän ideyanıñ
Välidov ideyahı menän urtaqlığı bulmağan.
Başqorttoñ bütän politik eşmäkärzäre
başqort milli mänfäğäte, başqort
avtonomiyahı ösön genä köräşkän (P.
Mostovenko. Atalğan mäqälä, 113-sö bit).
Şul säbäple Başrevkom häm RKP(b) ölkä
komitetı ağzaları eş taşlap kitkäs,
Välidovtıñ Könsığışqa taralıp, Törköstan
halıq häräkätenä quşılırğa tigän
täqdime bulha la, Başqortostandan
kitmägän (ber nisä yaqın iptäşenän
başqahı) häm ber az vaqıttan kire
qaytqan. Ul zamandağı başqort eşmäkärzären
«välidovsı» tip atau häm «välidovsılıqqa»
bäyläü dörös tügel, ular başqorttoñ üz
milli eşmäkärzäre bulğan. Başqorttoñ
üz milli mänfäğäte häm ideyahı ösön
köräşkän.






135
Obrazovaniye ..., 660-sı bit.




136
Obrazovaniye ..., 668-sı bit.




137
Obrazovaniye ..., 612-sı bit.




138
Obrazovaniye ..., 624-sı bit.





139
Obrazovaniye...,
661—667-se bittär.






140
Obrazovaniye...,
671—673-sö bittär




141
Obrazovaniye ..., 365-se bit.




142
Obrazovaniye ..., 230 –sı
bit




143
Obrazovaniye...,
731-se bit.




144
Obrazovaniye ..., 738 – 739-sı
bittär.





145
Obrazovaniye...,
766—767-se bittär.





146
Obrazovaniye...,
767—769-sı bittär.





147
KPSS
v rezolyutsiyah... Izd. 8, t. 1, 448—449-sı bpttär.






148
KPSS v rezolyutsiyah ... Izd.
8,t. 2, 252-se bit.




149
Obrazovaniye...,
611, 613-sö bittär.




150
Obrazovaniye...,
708—711-se bittär.




151
Obrazovaniye ..., 711-712-se
bittär.





152
Partarhpv
Başobkoma KPSS, f. 122, op. 2, d. 128, ll. 17—24.









153
Rezolyutsiya oblastnıh
konferentsiy Başkirskoy partiynoy
organizatsii i plenumov obkoma KPSS.
Ufa , 1959, 238-240-sı bittär.





154
TsGA
BASSR, f. R—798, op. 1, d. 1576, ll. 12, 13.







155tsga
BASSR, f. R—798, op. 1, d. 1840, l. 8.







156
Gaz.
«Sovetskaya
Başkiriya», 28 fevralya 1988- g.







*
30—40-sı
yıldar
esendä yalğan ğäyıp tağıp
samasa 57
meñ
başqortto
yuq itkändär.






*
Häzer zä bıl säyäsätteñ «demokratiya»
bayrağı astında dauam iteleüyenä baytaq
misaldar kilterergä mömkin. Äytäyık ,
Rossiyanıñ bögöngö yıtäkseläre Başqortostan,
Tatarstan, Yaqutstan yäki Çeçnya keüyek
elekke avtonomiyalarzıñ hoquqtarınıñ
äüälge SSSR yıtäkseläre keüyek uq qısa
, bütän millätärze urıslaştırıu ideyahınıñ
da baş tartırğa yıyınmay





*
KPSS
etäkselege üzeneñ «ğäzel» milli
politikahın kürhäter ösön här
respublikanıñ ber yazıusıhın häm
yır-beyıü ansamblen kütäreü yulına
basqan. Şul maqsatta kütärelgän yazıusı
häm ansambl üzeneñ iseme, sığışı menän
bötä donyağa milli politikanıñ
SSSR-za
uñışlı häl itelgänen kürhätergä teyış
bulğan. Şunday uq küz buyau menän häzer
zä şöğöllänälär.







*
Tatarzarzñ
Başqortostanda baş bulırğa
tırışıuı
üzzäreneñ boronğo vaqıtınan yır
yuğaltqandan häm elek ük bulğan
gegemoniyahın kösäytergä» mataşqandan
yıldan kilä
(«Pismo TsK RKP(b) vsem partiynım
komitetam
i
politotdelam o rabote sredi narodov
Vostoka». 21 fevralya,
1920 g.). Elekke gegemoniyahın qaytarırğa
tırışıu
häm siktän tış mahayıu menän bergä,
tatarzar
şul
uq vaqıtta üz tarihınan baş tartıp,
bötönläy ikense halıq tarihına qul
huza. Ular elektän üz
tarihına
vayımhız bulğan yäki unı yaratmağan.
Bıl haqta 1852 yılda I.N.Berezin, 1912 yılda
N.F.Natanov
äytkän. Üz tarihına bulğan şunday
mönäsäbät yuğalğan qeüät, bötkän hakimlek
ösön nıq äsengändän kilep sıqqan. Şulay
bulha la, üzzäreneñ Batıy han
tatarzarı
ikänen ular äle inqar itmägän. Mäsälän,
tatar
deputatı S.Mäqsüdov III Däülät dumahınıñ
sessiyahında «Rossiyanıñ Yivropa ölöşöndä
yäşägäp mosolmandar (tatarzar )Altın
Urzanan qalğan halıq»,— tip höylägän.
1917 yılğı revolyutsiyanan huñ elekke
hakimlekte
qaytarıu ömötö menän yarhıp kitkän tatar
şağirı
Säyfi Qudaş 1918 yıl sığarğan «Tatar
teläge» tigän kitabında: «Sünmägän ul,
çın kaharman, çın dahi, köçle Batu...
Ülmägän,
haman da bar bit, ul räis
Çiñgız
babam!» «Ey tatar!.. Sin ber zamanda han
ideñ,
soltan
ideñ; Teträtep donya yözen, şäükät belän
torgan
ideñ... Kurkıtıp, dähşät salıp sin,
barçasın kırgan
ideñ»; «Donya üze kilep säcdä kılsın,
onıtma sin
babañ
Çiñgıznı» h.b., h.b., — tip yazğan. Tatarzar
1944 yıldıñ
9 avgusında sıqqan «VKP(b) Üzäk Komitetınıñ
Tatarstan partiya oyoşmahında massa-politik
häm
ideologik
eşteñ toroşo häm unı yaqşırtıu saraları
haqındağı
qararında» ayırım tarihsı häm
äzäbiätselär
Altın Urzanı maqtauza ğäyıplängändän
huñ
ğına
üz tarihınan
qırqa baş tartqan. Häzer
tatarzar bögöngö
tatar
halqınıñ
basqınsı tatarzarğa
qatnaşı
barlığın bötönläy kire qağıp, unı
turanan-tura Volga bulgarzarına, yäğni
X bıuattan alta tatar-mongol yauına
tiklem
Sulman tamağında bulğan Bolğar däüläteneñ
töp halqına, bäyläy. Bolğar uyzırmahın
ular bötä yaqtan kiñ propagandalay, şul
propagandanı tatar intelligentsiyahı –
tarihsılar, telselär, äzäbiätselär,
yazıusılar,
mäzäniät
häm sänğät eşmäkärzäre, partiya häm
hökümät hezmätkärzäre bik köslö alıp
bara. Tatarzı bolğarzan sıqqan tip
yäntäslim tırışıu menän bergä, ular
häzerge tatar halqına bolğar menän his
ber bäyläneşe bulmağan Ästrhan, Tomän,
Baraba, Tom, Çulım tatarzarın häm
millätärzärze lä inderä. Uyzırmalarındağı
yäbeşmägän nämäne yäbeşterer ösön ular
azım hayın oyathız räüyeştä tarihtı häm
fände bozou, yalğanlau yulına basa.



Isınında
tatarzarzıñ Volga bolğarzarına ber
qatnaşı la yuq. Batıy ğäskärzäre Bolğar
däüläten qıyratqas, bolğarzar qanlı
qırğından qurqıp, üz ilenän qasqan.
Qasıp taralğan halıq äkrenläp elektän
tanış
bulğan
ber tınısıraq urınğa. Sviyaga menän Sura
yılğaları arahında, yıyılğan häm üzeneñ
topop
ere
itep yañı territoriyanı üzläştergän.
Elekke urında islam dinen qabul itkän
ere feodaldarzıñ häm yuğarı din äheldäreneñ
bäläkäy törkömö genö qalğan. Ular qasıp
üz däräcähen töşörörgä, baylığın
yuğaltırğa telämägän häm basqınsılarzıñ
hökömön qabul itkän. Yañı yırgä yıyılğan
bolğarzar äüäldän köslö, üz
yaylı
bulıp tanılğan suvaz ırıuı tirähendä
tuplanğan. Däülät
tarqalğas, bıl
ırıu aldınğı urın alıp, baş
bulıp
kitkän.
Şul
ırıu tirähenä tuplanğan bolğarzarzan
häzerge sıuaş
halqı kilep sıqqan. Ular
üzeneñ telen

şul
köyö
haqlağan.



Häzerge
tatar halqınıñ etnik nigezen täüzä
Seberzän Batıy han ğäskäre menän,
azaqtan basıp alınğan yañı yırzärgä
ğäskär artınan küsep kilgän tatarzar
täşkil itkän. Bıl osorza borondan
bildäle, küp hanlı tatar halkı totoş
tiyerlek köpsığıştan könbayışqa küsengän
Könsığış Yivropala buyhondorolğan
yivropeoidtarzıñ qatın qızın bik küpläp
känizäk häm qatın
iteü
säbäple tatarzar fizik tösön bik nıq
üzgärtkän. Könbayış Seberzä unday häl
bulmağan.



Tatarzıñ
üzenän başka,
häzerge tatar halqın barlıqqa
kiltereüze, küräheñ,
buyhondorolğan qıpsaqtarzıñ ber
az ölöşö qatnaşqandır,
läkin ul ölöş bäläkäy
bulğan. Qıpsaqtan
nigezzä häzerge kazaq, qarağalpaq
häm başqa qıpsaq
telle halıqtar kilep sıqqan»



Häzerge
tatarza
bolğar elementınıñ, qatnaşlığı
bik
az
bulğan, ul älege
ere feodaldarzan ğına
torğan häm tar
ğına urın
menän siklängän, şuğa
kürä unı isäpkä lä almasqa
mömkin.



XV—XVI
bıuattarza, Qazan, Ästrhan, Qırım, Seber
hanlıqtarı bulğan zamanda, ayırım-ayırım
törköm bulıp, Qazan,
Ästrhan,
Qırım, Tömän, Tubıl-Irtış tatarzarı
häm mişärzär
barlıqqa kilgän.







157
Bromley Yu. V. Etnografiçeskoyı izuçeniye
sovremennıh natsionalnıh protsessov v
SSSR. — «Sovetskaya
etnografiya»,
1983, № 2,
9-sı bit.





158
Hruşyiv
N.S. O programme KPSS. M., 1961, 192-se
bit.






159
«Başkortostan
uqıtıusıhı», 1978, № 6, 8-se
bit




160
«Sovet
Başqortostanı», 1988 yıl 27 oktyabr.




161
«Sovetskaya Başkiriya»,
10 aprelya, 1988 g.





*
Balalarzı
başqort telendä uqıtıu üzeneñ tuğan
telen öyräteü haqında hüz cıqqanda
üzenän
başka ber mäsälä bulıp torğan
tönyaq-könbayış başqorttarınıñ häle
bulmay. Bıl yaqtıñ başqorttarı, şul
isäpän Minzälä häm Perm yağı,
kolonizatorzarzıñ berense ayauhız
höcümenä dusar bulğan. Ular berense
başlap, ayauhız XVI bıuattıñ 70-se yıldarınan
uq, başqort yırzären basıp
alıuğa qarşı köräş asqan. Şulay uq XVII—
XVIII
bıuattarzağı
başqort yauzarınıñ kübehen
ular başlap,
bik nıq qatnaşlıq itkän. Azatlıq
köräşendä ular arahınan danlıqlı
etäkselär sıqqan.
Bötä başqort
halqı aldında olo şöhrät häm hörmät
qazanğan şunday yıtäkselärzän 1681—1684
yıldarzağı yauza
Tüläkäy,
1704 –
1711 yıldarzağı yauza Tüläkäyzeñ
ulı
Küsem, Dümäy, Ismäğil mulla, 1735 –1740
yıldarzağı
yauza
Küsemdeñ ulı Aqay, Aqayzıñ ulı Abdulla,
1755
yılğı yauza Surağol mulla, 1773 –
1775 yıldarzağı yauza Batırqay, Äbdey,
Äzel häm başqa bik küptär bulğan.
Batşa
karateldäre yıtäkselärzeñ häm halıq
batırzarınıñ
bötähen dä
qatı
yazalağan. Bıl yaq başqorttarı
artaban da, XIX –
XX bıuattarza, kolonial izgenlekkä»
qarşı köräşeüyen dauam itkän. Ularzı,
başqort
azatlıq köräşeneñ här vaqıt alğı safında
torğan
başqorttarzı,
rus kolonizatorzarı bıuattar buyı
ayauhız qırğan
häm talağan. Oşo qanlı eştä rustarğa
här
saq tatarzar
nıq yarzam itkän. Qırıp yuq
itelgän
töp halıq
keşeläreneñ yırenä XVIII bıuattıñ
urtalarınan
köslö
ağım bulıp Qazan provintsiyahınıñ
tatarzarı yabırılğan häm tulır –
tulmas yöz yıl esendä, XIX
bıuattıñ
urtalarına tiklem, tatarzar
bıl
rayondarzı
han
yağınan da, hucalıq
yağınan
da östönlök itkän. Tatarzar taşqını
basıp, bik küp qatnaş auıldar kilep,
agressiv täbiğätle,
bik hälle
tatar
krästiändäreneñ
häm ruhanizarınıñ ekonomik
häm
ruhi yaqtan
nıq izelgän, bölgän başqorttarğa
tatarlaştırıu maqsatı menän köslö
täsir yahauı arqahında, bıl yaqta yaylap
tatar kulturahı häm tatar tele hakimlek
itä başlağan.
XIX
bıuat azağına, tönyaq häm tönyaq
-könbayış başqorttarınıñ tele küp yağı
menän tatar telenä oqşap qalğan. Şuğa
qaramastan, bıl başqorttar üzzäreneñ
milli toyğohon yuğaltmağan, ular oşo
köngä tiklem, bez başqort, tip nıq tora.



20-se
yıldarza Başqort ASSR-ınıñ mäktäptärenä
elekke «törki» urınına başqort tele
inderelep, här ayırım mäktäp ösön uqıtıu
tele bildälängän saqta, respublikanıñ
mäğarif organdarı tatarğa yaqın telde»
höyläşkän tönyaq häm tönyaq-könbayış
başqorttarınıñ
balaları tatar telendä uqırğa teyış
tip tapqan
Başqort
respublikahında yäşägän başqort
balalarına tatar tele menän tatar
äzäbiäten öyrätep, Qazanda sıqqan
däreslektär buyınsa, «bezneñ tugan il
Tatarstan, bezneñ baş şähär Kazan», tip
tılqıy başlağandar.
Sovet osorona qäzär tönyaq häm tönyaq
– könbayış başqorttarınıñ assimiliyatsiyahı
tatarzar basımı
menän genä atqarılğan bulha, häzer
assimilyatsiya
räsmi räüyeştä zakonlaştırılğan.
Başqorttarzı mäktäp yäşenän ük köslök
menän üzzäreneñ tıuğan tuprağınan
ayıra başlağandar. Yartı bıuatlıq şunday
eştän huñ, 80-se yıldarzıñ başında, KPSS
ölkä komitetınıñ
berense sekretarı M.
3.Şakirov
initsiativahı menän BASSR-zıñ
tönyaq
häm tönyaq-könbayış mäktäptärenä
başqort tele menän başqort äzäbiäten
däres itep inderälär, läkin bıl eşte
atqarğanda mäktäptä
uqığan balalarzıñ başqortmo, tatarmı
ikänen
ayırıp
tormayzar. Oşo hata tatarzar ösön zur
yäbeşkegä äylänä häm, ildä demokratik
hulış hizelä
başlağas,
ular, tatarzarğa kösläp başqort telen
uqıtalar, tip KPSS Üzäk Komitetına hat
yazalar, tatarzar
isäbenä,
älbittä, şul rayondarzıñ töp başqorttarın
da
inderälär. KPSS Üzäk Komitetı bıl yalıuzı
isäpkä
alıp,
elekke tärtipte kire qaytara, häm
1988/89
uqıu yılınan
tönyaq häm tönyaq-könbayış rayondarınıñ
mäktäptäre,
yänä balalarzıñ milläten
isäpkä almayınsa,
totoş qabattan tatar tele menän tatar
äzäbiäten
öyräneügä häm tatar telendä uqıuğa
qayta
(«Bezneñ
tugan il Tatarstan, beznets başşähär
Kazan»). Şulay
itep, başqort halqınıñ östän ber
ölöşö yañınan
üz milläteneñ telen öyräneüzän mährüm
itelä. Başqorttarzı
kösläü dauam itä.



Läkin
tatarzarğa bıl ğına az. Ular tönyaq häm
tönyaq – könbayış başqorttarın yotou
menän gena siklänmäy. Häzer
ular
başqort halqına qarşı tağı nığıraq
höcüm astı. Yañıraq tözölgän irekle
oyoşmalar gegemonik ıntılıştarın
tergezep, tağı tatar menän başqortto
quşırğa, Tatar – Başqort respublikahı
tözörgä yarhıy başlanı.






162
K.
Marks i F. Engels Soç., t.1. 419-sı bit.




163
«Pravda»,
1960 yıldıñ 18 dekabre.



Click or select a word or words to search the definition