Aybikä




I.



"Tor, tor inde, Aybikä
kilen, tor. Bıl ni bötmä
s
yo
qo.
Yılday töndä lä yo
qo
tuyma
s
ikän.
Qızıl
eñer
zän
yatıp yo
qlayhıñ,
qoyaş
aualağansı yo
qo
tuyma
s
bulırmı. Ana hıyır
zarıñ
ızıldaşıp toralar, haua halıp al!" -
tigän tauış
qa
Aybikä, kü
zen
asıp, hikerep tor
zo.
Unıñ yanında,
qulına
qomğan
totop, Ğäyşä tora ine. Ul, Aybikä torop
ayağına itegen keygänse, tu
qtamay
ärläne lä, tış
qa
sığıp kitep, tağı ü
zeneñ
tüşägenä inep yatıp, tämle yo
qoğa
kitte.



Aybikä äle genä, üzeneñ
alama alasahı ö
stönä
halğan tışhı
z
qara
käpränle mendärenä başın
quyıp,
alama köpöhön ö
stönä
yabınıp yo
qlarğa
yat
qaynı.
A
z
ğına serem itergä lä ölgörmäne, kön dä
irtänsäk işetä torğan är, mıcıu, tirgäü
unıñ
qolaq
töböndä yañğıray başlanı.



Ul astındağı
alasahın mendäre ö
stönä
qayırıp
qaplanı
la, bit-
qulın
yıuıp, başındağı yaulığın yünätep bäyläp,
hıyır hauırğa sığıp kitte.



Tañdıñ ärä-härähe, yünläp
aya
q
yulı la kürenmäy. Yo
qo
tuymağan, kü
zz
qabaqtarı
auırtıp, ü
zenän-üze
kire yomolalar. Tändä auırlı
q,
äyterheñ, beräü i
säñgerätä
tu
qmap
taşlağan da, şunan yañı
qalqıp
torğanhıñ. Kisä lä, unan elekke köndär
zä
lä şul u
q
tañ, şul u
q
tändeñ auırtıp talıuı, şul u
q
Ğäyşäneñ mıcıuı, şulay u
q
hıyır
zar,
zauzar,
beyälär, oso-
qırıyı
yu
q
va
q
yort eşe.



Aybikä sığıp biş hıyırzı
zauzarı
menän ey
zerep
hauıp aldı la, ike siläk höttö işek
aldındağı ölkän a
q
kelät esenä, siparat yanına ultırtıp,
hıyır
zarın
kötöügä
qıuırğa
kitte. Unan
qaytıp
zauzarın,
egerme-utı
z
başlap harı
q
qıuzı,
unan
qaytıuına
siparattan höt ütkär
ze,
samauır
quyzı,
yıl
qı
kötöüye töşöü menän, beyälär
z
qolondarın
ayır
zı,
dürt-biş köyäntä hıuğa bar
zı,
ikmäk ba
stı,
i
zändären
heper
ze,
hötön beşerep oyotto, hauıt-habaların
yıuıp, tağı
qazanğa
erket
qaynatırğa
haldı, ul arala beyälär
z
hauını yıtep, dürt beyäne hauıp aldı.



Şunan huñ ğına Ğäyşä,
yılı tüşägenän torop sığıp:



-Qana,
kilen, säyıñde ölgört. Anau
zı
uyatmay ğına esep alayı
q,
uğa yañınan samauır
quyırhıñ.
Könhılıu menän Işbuldını uyat, - tine.



Aybikä Könhılıu menän
Işbuldı yo
qlağan
bülmägä inä. Könhılıu
zıñ
ar
qahınan
tapap:



- Könhılıu, Könhılıu!
Tor, säy ultırttım, - ti.



Könhılıu irenep kenä
zen
astı la, äylänep yatıp, tağı la yo
qlap
kitte. Aybikä, äle Könhılıu
zı,
äle Işbuldını uyatıp, torğo
za
almağas, Ğäyşä yanına sığıp:



- Yıñgä, Könhılıuzarzıñ
torğoları kilmäy. Uyattım-uyattım, tağı
yo
qlay
za
kitälär, - tine.



Ğäyşä,qızıl
sıbar tışlı
zur
mendär
z
ö
stönä
aya
qtarın
bökläp ultırıp, säy yahay başlağaynı.



- Yä, yarar, yoqoları
tuymaha, yathındar, ni ular
zı
qayta-qayta
ma
zahızlayhıñ,
ataları menän bergä eser
zär,-
tine. Uğa yañğı
z
säy eseü küñelhe
zeräk
buldı, ahrı, ul Aybikägä:



- Kilen, barsäle, Kömöş
eñgäy
ze
säygä alıp ker, - tine.



Aybikä, Kömöş äbeyze
ti
z
genä ü
ze
menän bergä alıp kilep, borolop aş öyönä
sığayım tigäyne, Ğäyşä tağı la:



- Samauırıñ hıuınıp
kitte,
qana,
ti
z
genä şaulatıp alıp kil, - tine.



Aybikä şunan huñ ğına
tağı ü
z
eşenä totonop kitte.



Aş öyöndäQotloyar
qarttıñ
torouına ikense samauır
zı
quyzı,
ikmäk haldı, erket
qutarıp,
unı to
qqa
qoyop
har
qıtırğa
quyzı.
Säy
zären
yıyıp alıp, unıñ artı ikense samauır
zı
ultırtıuğa, beyälär
z
ikense hauını yıtte, ular
zı
hauıuğa, kötöü
zän
hıyır
zar
bezäkäyläp
qayta
başlanı. Ular
zı,
zauzarına
quşılmahın
ösön,
qurağa
bikläne, ular
zı
ğına urınlaştırıp äylängänse bulmay,
besänselär
z
berehe kilep yıtte. Ularğa a
zıq
ä
zerläp
birergä käräk. Hatta a
z
ğına ultırıp häl alırğa la ämäl yu
q.
Töşkö säy
zän
qalğan
samauır
zağı
yılı hıuğa ikmäk
quşıp,
tama
q
yalğarğa ğına ultırğaynı, tağı Ğäyşä
tauışı:



- Kilen, bındaqomğanıñda
hıu bötkän, şunı la
qarap
quyırğa
yaramayhıñ.
Quysı,
quysı,
hiñä äythäñ dä ber, äytmähäñ dä ber. Bıl
tiklem ärpeş bulırhıñ ikän. Tastarıñ
ä
zäm
zenä
kürhäterlek tügel, şular
zı
ta
zartıp
quyhañ
ni bula. Irtäräk yo
qonan
torhañ, barın da eşläp ölgörör ineñ.
Uyat
qandı
kötöp yo
qlayhıñ
da yatahıñ bit, ber äytägür. Kiskä
qunaqtar
sa
qırıp
alırğa käräk, öyöñdö arıu itep yıyıştırıp
al!
Qazan
buşanımı? Ike
qazanğa
la tultırıp aş halırğa käräk.
Qaynağañ
torğas, Asatayğa äytep kilerheñ: kötöüyenä
barıp, berär tu
q
totop
qaythın,
huyıp alırbı
z...



Aybikä samauır töbönän
hikerep tora.
Qomğanğa
hıu hala, usa
qtağı
ti
zäk
quzın
a
qtarıp,
qazanğa
ta
za
hıu
qoya,
tastarın ta
zartırğa
totona. Auı
zına
qapqan
ikmägen eş arahında säynäp yota, ä unıñ
yartıhı eselmäy
qalğan
şäşkehe samauır töböndä hıuınıp kötä.









II






Qotloyar
qart
- auıldıñ ya
qşı
kön itkän bayı. Ul elekkeräk zamandar
za
yıl urtahına ber nisä he
zmätse,
yä bulmaha irle-bisäle yarlı keşene tama
q
ha
qına
eşlätep tota ine. Ä hä
zer
batrak totousılarğa dogovor yaharğa,
strahovat itergä, ularğa va
qıtlı
tülärgä, keyım-halım birergä käräk, unıñ
ö
stönä
bay
za
bulıp kürenähe... Ul bına şular
zıñ
barıhınan da
qotolou
ösön "yañısa", "sovetsa" tororğa
bulıp, un biş-egerme hıyır
zı
biş-altığa, yıtmeş-hikkän harığın
egerme-utı
zga,
illeläp yıl
qını
un altığa
qaldırıp,
beyäne lä bişte genä haua. Yäyge,
qışqı
yort eşenä ü
zenä
kilen teyışle bulgan Aybikäne a
srarğa
alıp,
qır
eşe, haban, aşlı
q,
besän keüyek eştärgä va
qıtlı
yallay. Unıñ Dutov va
qıtında
a
qtar
menän Sebergä
qasıp
kitep yuğalğan Işbulattan
qala,
un tuğı
z
yäştär
zäge
qızı
menän un yıtegä sı
qqan
kese ulı Işbuldınan baş
qa
bala-sağahı yu
q.
Bılar
zan
Könhılıu - "yañğı
z
qız",
Işbuldı "kinyä bala" bulğanlı
qtan,
ikäühe lä irkä, ikäühe lä bik
qäzerlelär.



Könhılıu,qala
tehnikumında u
qıp,
ya
z
köndäre häm
qışqı
kanikuldarğa ğına auılğa
qayta.



Işbuldı bıyıl başlap
qalağa
barha la, rabfakka inä almay kire
qayttı.
Unı yäşe bäläkäy bulğanğa kürä almanılar.
Dokument yağı
qurqınıshız
ine. Unıñ "nağı
z
krä
stiän"
balahı, "eş stacı"-fäländäre
turahında
Qotloyar
qarttıñ
bacahı - selsovet räise Abdulla barıhın
da eşlägäyne.



- Yä, yarar, bıyıl yäş ikän,
kilähe yıl barır. Hä
zergä
ikense ba
sqıs
mäktäpteñ ikensehendä u
qıy.
Kilähe yıl barıber urınlaştıram min
unı.



Qotloyar
qart,
tüñäräk
qara
ha
qalın,
qızıl
biten hıypay-hıypay, aya
q
salıp ultırıp, ü
zeneñ
qorzaş-tiñdäştäre,
qozaları
menän
qımız,
bal eskändä şulay höyläşä.



Unıñ donyahı teüäl:
baylı
q
ya
qşı,
tama
q
tu
q,
ö
s
bötön, auırlı
q
kürmäy. Şunıñ ösön dä ul ö
zlökhöz
şat, ğämhe
z,
kölgändä lä, a
q
teştären bötönläy asıp, eyägeneñ
bıua
qtarın
yağahına
qısıp,
qatlau-qatlau
itep, bıuılıp, o
zaq
itep kölä. Unıñ tö
sö
lä, ü
zeneñ
yäşe altmış biştärgä tabanlaha la, äle
yäştärsä. Tik säsendä genä biş-altı
börtök a
q
bar, - unan zarar yu
q;
ul da tik ana Işbulat
qayğıhınıñ
ğına şoy
qanı.
Läkin
qayğırıp
ta fay
za
yu
q.
Donyalar äle bıl köyö genä torma
s,
inşa alla, boronğo zamandar äylänep
kilhä, bına
qaytıp
kiler unıñ o
zon
buylı, kiñ yaurınlı,
qupşı
käü
zäle,
häybät "boronğo" yäşel bu
stauzan
tekkän gimnasterkahınıñ yaurınına u
qalar
ta
qqan
Işbulatı...



Qotloyarzıñ
tatlı hıyalı, tämle ömötö şulay ine.



Tik unıñ bisähe genä
ölkän ulı turahında küberäk
qayğırta,
küberäk "balauı
z
hığa".



- Älläqayza
yöröy
zör,
ällä
qayza
tilmeräler, aslı-tu
q
yäşäy
zer,
ällä kemdär
z
zenä
qarap
qalğandır,
ällä beräy yır
zä
ülep
qaldı
mikän... - Unıñ uyında törlö hındar aşa
Işbulattıñ tormoşo käü
zälänä.
Ul, balahınıñ haulığına tip, häyır
zär
birä, "a
q
qorbandar"
sala. Tiñ-töştäre arahında, o
stabikä
menän höyläşkändä genä bulha la,
qızıldarzı
qarğay,
ular
zıñ
bötöüyen, donyanıñ boronğosa äylänep
kiteüyen teläy.



Şulqayğıların
ber a
z
buşat
qas
u
q,
qızı
Könhılıu menän ma
qtanırğa
totona. Başındağı häybät
quyı
säskäle a
q
yaulığın tö
zätä
birep, ö
stöndäge
yäşel bu
stau
käzäkeyıneñ u
qalı
salğıy
zarın
hıypaştırğılap, säy esep ultırğan va
qıtı
bulha, aşyaulı
qtıñ
siten hıpırğılap, başın kütärä birep,
Könhılıu
zı
höyläy:



- Inde bınauqalğan
ike börtögöm genä hau bulhalar ine, bötä
qarap
torğanım - şul ike
qolonsağım.
Ma
qtanıuım
tügel. Kömöş yıñgä, bına mineñ Könhılıuım
auılda berense
qız
bit. Törlö yausı yıbärep kenä teñkäbe
z
teyälär, yäşe lä yıtmägän tügel, yıtkän,
şunda la atahı, torop torayı
q
äle, ti, u
qıp,
keşe bulhın äle, ti.
Qalala
u
qıha
la, bik ä
zäple.
Ana
qayhı
beräü
zär
bar,
qalanan
u
qıp
qayttıq,
tigän bulalar
za,
sästären
qırqıp,
ir
zär
arahına, sovet
qa
qatnaşqan
bulıp, sobraniyelar yahağan bulıp mataşalar.
Ana arğı ostoñ Äpäläy
qızı
Alma
qayzı
äytäm äle:
qalanan
u
qıp
qaytqas
ta, ällä kem bulıp, şäpkä sığırğa tırışıp,
bisälärgä ba
qsa
säsergä, kartuf ultırtırğa öyrätkän
bulıp mataşa. Älege ü
zeneñ
häyırselegenä bara. Ular ni, urı
s
keüyek, yır so
qomahalar,
qalaytıp
tama
q
tuy
zırırzar,
tiheñ ällä... Mineñ Könhılıuım
qayza
ul ya
qqa.
Ulay itep böksäñläp yöröü tügel, buy
yat
qan
süpte ar
qırı
alıp halma
s.
Atahı
qarşı
tügel tügellegen: "Ni, ti, eşkä
öyräneü
zän
zıyan yu
q,
äy
zä,
yöröhön, komsomol da bulhın, zamanı
şulay", - ti
zä
ni, min äytäm: "
Quy,
ällä ni a
zıp
kiter, ana, keyäügä barğas, telähä ni
eşlär", - tiyem. Auır eşte inde unıhın
eşläter hälem yu
q.
Tuymağan tamağım yu
q
äle. Ber
zän-ber
qızımdı,
tiyem.
Qara
he
zmätkä
öyrängänme ni huñ ul. May esendäge böyör
genä keüyek bit äle ul...



Qayhı
sa
qtarza
unıñ hü
zen
yöpläp ultırıusı bulıp:



- Eyı, äytereñ barmı,qız
sa
q
ike kilmäy bit.
Qatın
buldıñ - utın buldıñ inde ul, - tip
quyhalar,
Ğäyşäneñ küñele bötä lä, Aybikägä totona.



- Bına bezz
Aybikä kilende äytäm äle, ber eş nämähe
belmäy bit, bahır
qay.
Äytä-äytä, öyrätä-öyrätä yäneñ sığa.
Häyır, ul ni kürep ü
skän
huñ. Ä
zäm
rätle donya kötöp, mal ü
sterep,
aş-hıu tärbiäläp öyränmägän bit inde
ul. Tik älege ü
zeñdeñ
yamanıñ bulğanğa, yälläp a
srayhıñ.
Ire ni, urı
s
bulıp kitkän, ti bit inde. Komunğa
ya
zılğas,
bildäle inde, urı
s
bulmay,
qayza
barhın, huñ inde. Anau yılı ana,
qızıldar
kilep inep, be
zz
Işbulattar auıldan sığıp kitkäs ni,
be
zz
öy
zöñ
a
stın-ös
kilterep, Işbulattı e
zlätte
bit. Ağahın biklätep
quyzı.
"Ulıñdı tap, äfisäreñde tap!" - ti.
Inde urı
s
bulmağanı
qayza.
Ägär
zä
ul ağay-ene ha
qın
ha
qlaha,
atahı menän ber tuğan ağahın şulay iter
ineme?
Quy
inde, ul va
qıttarzı
uylahañ, tübä sästäreñ ürä tora. Ho
zay
quşmağan
eş bulamı huñ. Işbulat
qayza
yöröy
zör,
unıhın kem belä, şunda la, ana şul
qähär
hu
qqan
Yuldıbay
qulına
töşmägänenä

qıuanam.
Atıp ülterer
zä
quyır
ine. Ireneñ şul u
sallıqtarın
uylap, Aybikäne säynäp taşlar
zay
bulam da, tağı la ho
zaylığıñdı
uylayhıñ...






III



Aybikä arıp-talıp, tön
urtahı auğas
qına,
yo
qlarğa
yattı. Ällä bik ütä arığanğamı, ällä
borsoulı uy
zar
küp bulğanğamı, ul, huñ yatıuına
qaramay,
yo
qlap
kitä almanı. Unıñ kü
z
aldınan ütkän köndär
z
kartinaları berehe artınan berehe
üttelär.



...Ana äle un dürt-un biş
yäştär
zäge
qız.
Öy
zä
qartayğan
äsähe menän
qartayğan
atahı ğına. Ular
zıñ
barlığı un ber balahı bulğan bulha la,
törlöhö törlö auırıu
zan
ülep bötöp, yañğı
z
Aybikä genä
qalğan.
Şunıñ ösön dä unı bik yaratalar. Bulğan
ğına nämälären Aybikägä birergä, unı
yünätergä, häldän kilgän tiklem bötäytergä
tırışalar.



Aybikäneñ küz
aldına ü
zzäreneñ
bäläkäy genä, solanhı
z
kirbes öy
zäre
kilep ba
stı.
Unıñ
qarındıq
zle
zräläre,
işekte as
qanda
la, yap
qanda
la ber eskä, ber tış
qa
huğılıp,
qırp-qırp
itep yırpıldap toralar. Urındı
q
ö
stönä
yäygän alama keyı
z
ö
stöndä
atahı här va
qıt
itek tegep, itek yamap, bıyma tabanlap
ultıra.
Qartlıq
menän kü
zzäreneñ
küreüye lä nasarlanğan. Şuğa kürä ul, enä
haplarğa bulha, yä enähen töşöröp
yuğaltha, ti
z
genä Aybikäne sa
qıra
la: "Balam, enämde haplap bir äle;
balam, enäm töşöp kitte, tabıp birsäle",-
ti.



Atahınıñ yanında äsähe
lä yä taramış işep, yä taramış humalalap,
qayhı
sa
qtarza
keşegä yarım-yartı ha
qqa,
yä buş
qa
u
q
sitek yollo
qlap,
yamap ultıra. Kürşe bisäläre yähät kenä
ö
stärenä
köpölären börkänep inälär
zä,
Aybikäneñ atahınan bittären yäşerä-yäşerä,
şıbırlap:



- Bibekäy yıñgä, bına
qatamdıñ
biltergenähe ayırılıp sı
qqan,
şunı et teşe tartıp
qına
tegep birsäle, - ti
zär.
Äbey ti
z
genä tegep birep yıbärä.



Aybikäneñ berzän-ber
bala, unıñ da
qız
bulıuı
qayhı
sa
qtarza
qart
menän
qarsıqtıñ
küñelen boyo
qtora.
Ular, ikäühe genä
qalıp,
şulay eşläp ultırğan sa
qtarında,
a
qrın
ğına, auır ğına hü
zzär
menän, ber-berehenä
qaramay
ğına, zarlanışıp alalar. "Ey, äbey,
äbey,
qartayğanda
kürergä
qaldı
hineñ menän miñä. Sıntimer genä hau
bulha la, hä
zer
uğa un ös yäş bulır ine bit inde. Şul u
q
ir bala
qartayğan
könömdä
qul-qamıtlıq
iter ine. Hä
zer
ni, yıtmeşkä yıtkäs, böksäñläp, eşeñ ni
zä,
ü
z
ni. Ura
q
urayım tihäñ, bil yaramay, tegenäyım
tihäñ, kü
z
kürmäy... At bulha la, ällä keşe-ma
zarğa
quşılıp
eşlär ineñ..." Äbey
qartınıñ
bıl hü
zzärenän
Aybikägä tel teyıü
zän
qurqa.
Şuğa kürä lä unıñ hü
zen
ti
zeräk
bülergä tırışa: "Nisek itäheñ, alla
ya
zğanılır
inde. Ullı la ilar, ulhı
z
za
ilar, tigändär boronğolar.
Qız
bulha la, oşo yañğı
zıbız
hau bula kürhen inde. Äle bına ike yıldan
birle öy esendäge eşte
qulıma
la teyge
zmäy
bit. Urını tura kilep, arıu ğına keşe
osraha ine inde, ällä, bälki, yar
zamı
bulır ine ..". Hü
z
bütängä borola.
Qulına
enähenme, be
zenme
sänskän babay,
qapıl
tertläp:



- Äyımm... hüz
genä bar bulhın, kü
z
bar bulğırı, - tip asıulanıp ala. - Oşo
kön bolot bulha, ber nämä kürmäyım.
Ismaham,
qırq
tartmasıhı la yörömäy bit, berär
zelderek
alır inem.



- Ana yäy könö yörögändä,
alayı
q,
tinem min hiñä.
Qıybat,
tigän buldıñ.



-Qırq
tindän töşmäne bit, kafır, unıhı la. Utı
z
biş tin bir
zem
bit sus
qağa,
birmäne.



Qart
menän
qarsıqtıñ
bötä
qışı
tigändäy şulay ütä. Ular
zı,
bütän hälle keşelär keüyek,
qunaqqa
yış sa
qırmayzar.
Halı
q
q
qubıp
könö-tönö sa
qırışhalar
za,
bılar
zı
bik hiräk kenä ağay-eneläre genä
sa
qıralar,
sönki sa
qırışıusılarzıñ
kübehe, ikense auıldan kilgän ağay-enelärenä
qunaq
kürhätep, şular menän öy hayın yöröy
zär.
Ä
qunaq
kürep tä, sa
qıra
alma
sq
keşelär sittä
qalalar.
Bılar
zıñ
ulay küp keşe sa
qırırlıq
häldäre yu
q.
Tik bik hiräk kenä, yılına ber, yä ike
tap
qır,
ura
qtan
qaytqan
sa
qtarza,
ayat u
qırğa,
doğa alırğa tip, mullanı, tağı ber nisä
qarttı
ğına,
qurzaq
qurıp,
säygä genä sa
qırıp
alalar ine.



Tışta buran
qotoronğandan-qotorona.
zräne
yartıhınan aşıu
qar
ba
sıp
kitkän. Möryä geüläy, tä
z
yarığınan yıl hı
zğıra,
qar
örä. Öy irtänge ut ya
qqandan
birle ber
zän-ber
hıuına. Bıl va
qıttarza
Aybikä haba
qta
bula. Ul mulla bisähe Fatimağa haba
qqa
yöröy. Bik satlama hıuı
q
köndär bulmağanda, ul atahınıñ beyık
tağalı itep tegep birgän
qara
itegen sılğau urap keyä lä, ösönsö yıl
tegelgän, yıñe-salğıy
zarı
qısqarıp,
uñıp bötkän
qızıl
satin köpöhönöñ tüşenä iman şartın
qıstırıp,
auıl urtahındağı mäset ergähendä torğan
mullanıñ öyönä yügerä. Öşöp, tuñıp,
quldarı
qızarıp
qaytıp
kileügä, äsähe, usa
qtağı
ti
zäk
quzın
köl arahınan
qutarıp
sığarıp, ut to
qandırırğa
ä
zerlänä.
Ti
zäk,
sıtır
zarzı
usa
qqa
hala la möryä asırğa Aybikäne kötä.



Aybikä, tiz
genä yügerep öy başına menep, möryä
ö
stöndäge
ölkän taştı, unıñ a
stındağı
ölkän köl to
qsayın
alıp, möryä yanına
quya
la, yışılıp bötkän bo
zlo
ba
sqıstan
şıuıp töşöp, öygä inä. Bıl va
qıtta
inde usa
q
dörläp yana başlay, bäläkäs kenä yämşek
e
z
samauırğa
qazandan
e
se
hıu
qoyop,
şaulatırğa
quz
halıp, samauır so
qalağına
quyalar.
Äsähe säy ultırta başlay. Kinder aşyaulı
q,
zamaskalar
qorşap
bötkän,
qayhıhı
tot
qahız
ös şäşkene
qara
batmus
qa
quya.
Şäkär yu
q,
qara
ğına itep tartılğan boy
zay
ikmäge, höthö
z
ülän säy. Äsähe säy yahay, atahı Aybikäneñ
habağın horaşa:



- Bögön ni uqınıñ,
qızım?



- Äbcätkä töştöm inde,
atay.



- Yarağan. Kälimäteñde
böttöñ ihä, bütän yörömä
sheñ.
Qız
keşegä şul yıtkän. Äsähe lä yöpläy:



- Eyı şul,qız
balağa ni, şul iman belep, nama
zlığın
beldenihä, yıtte inde, - ti.



Tik Aybikä ösqış
buyı öşöp-tuñıp haba
qqa
yöröhä lä, o
stabikäneñ
sıbı
q
menän hu
qtırıuı,
säs tartıu, tırna
qtarğa
huğıu
zan
baş
qa
"älepsen ä, älebasın i, äleptär ä,
älepkikösön än, älipkikasın in, älepkikötör
ön" därese ütep, "käpsen kälämasılıy,
kälimimsemä kälimätikötörörtön
kälimätön"gä genä yıtep
qaldı.



Üzzäreneñ
igen säserlek häldäre bulmağanğa kürä,
yäy
zeñ-yäy
buyı ösäüläşep ura
qqa
yöröp, yallanıp ura
q
uralar. Bäläkäyıräk sa
qta
Aybikä usma ğına hala torğaynı, tuğı
z-un
yäşkä yıtkäs, ü
ze
lä ura başlanı. Bäläkäy genä, yabı
q
qına
qızıl
hıyır
zı
kürşeläge Näğimä äbeygä
qaldırıp
kitälär
zä,
ul, yäy buyı hauıp, hötön esä, bılarğa
egerme-egerme biş
qazaqtay
may,
qırq-ille
başlap bulha la
qorot
yıyıp, ä
zerläp
quya
ine. Ura
qtan
qaytqas,
Aybikä äsähe menän başa
qqa
yöröp biş-altı bottay boy
zay
ä
zerläyzär.
Bına ular
zıñ
bötä
qış
buyına ä
zerlägän
zapas a
zıqtarı.
Ular şunıñ menän äl-yöl itep
qıştı
sığalar. Şulay
za
bıl köndär Aybikäneñ küñelendä ğümereneñ
iñ ya
qşı,
tormoştoñ iñ rähät, iñ yılı va
qıttarı
bulıp i
sendä
qalğandar.



Ä ul köndär, balalığınıñ
ğämhe
z
mäldäre, küpkä barmay. Uğa yañı un dürt
yäş tulğaynı şikelle, unı horap, kürşe
auıldan yausı kilde. O
zaq
tartışıp tormanılar, "urını ya
qşı,
ulı a
qıllı,
tip äytälär", - tip, un altı hum mähär,
tuyına ber
quy
huyıp, unı keyäügä birep tä yıbär
zelär.
Mulla nikah u
qını.
Aybikäneñ äsähe kürşe-tirälär
zän
hauıt-haba yıy
zı,
şarşau alıp kilep
qorzo.
Färhizä yıñgäneñ ölkän samauırın alıp
kilep
quyzı.
Ü
zzärenä
ağay-ene teyış bulğandar
zı
tuyğa sa
qırzılar.
Aybikäneñ tuyğa kilgän
qäynähe,
Aybikä ultırğan öygä "kilen höyörgä"
barıp, unı höyöp, irek-bähet teläne:



Quşağıña
quşılıp,
qıuışlı
bul, kilensäk,



Aq
ebäktäy işelep, uñışlı bul, kilensäk.



Auız-başıñ
ostañlap, hü
zsän
bulma, kilensäk.



zeñ-başıñ
yılmañlap, kü
zsäk
bulma, kilensäk,



Harı itegeñ şartıldap,
auı
z-başıñ
yalpıldap,



Öyzän
öygä
qızırıp,
üpsäk itmä, kilensäk.



Qalağandan
qaptırma,
tibägändän tiptermä;



Basımsaqqa
ba
qa
ayğır, mañlayıña sirttermä!






Aybikäneñ äsähe,qartın
sa
qırıp
qına:



- Äy, Aybikägä un biş yäş
tä tulmagan bit äle, nikah yaraymı ikän
huñ? - tigäyne, atahı:



- Ällä, mulla üze
beläler inde, u
qını
bit nikahtı, - tine.



Bınan tağı laqarsıqtıñ
ilau
zan
qızarıp
bötkän kü
zzärenä
yäş tuldı. Ul,
qunaqtar
aldında belgertmä
s
tırışıp, ti
z
genä kü
zen
hörttö. Ü
zzäreneñ
öyöndä ir
zär
zä
sa
q
hıyıp ultırğanğa, bisälär
ze
Näğimä äbey
z
öyönä ultırttılar. Aybikäneñ iptäş
qızzarı,
kürşe yıñgäläre, bil bıuıp, tuy at
qarıştılar.
Unıñ ö
zlökhöz
ilağan äsähen äbey
zär
yıuattı:



-Quy,
ilama, Bibekäy.
Qız
bala - keşe keşehe bit inde ul. Unı
qırq
yıl a
srahañ
da, ü
zeñä
bulmay inde.



- Eyı şul,qız
bala -
qunaq
qına
şul ul. Ata yortonda mäñge torou yu
q
şul uğa. - Läkin ü
zzäre
lä şul hü
zzäre
artınan u
q
ilap yıbärälär. Ular
zıñ
arahınan
qayhı
beräühe, bıl kü
z
yäştären taratırğa tırış
qanday
itep, moñlo tauış menän "Täftiläü"
köyönä yırlap yıbärä:



Qarluğasqay
qara,
muyını ala,



Haualarğa menep täü
yuğala,



Qız
bala tigän ğäziz bala



Üsep
etkäs kenä yuğala...



- Vä-hä-häy... Ütkän, ütkän
ğümer
zär!..



- Uy-y,qalaytahıñ,
barıbı
zzıñ
baştan kiskän şul.



Şulay itep köy kütärälär.
Ikensehe, ösönsöhö yırlay. Olora
qtarı,
aş aşağas, hurpanı, hurpa bötkäs, säy
ze
şulay yırlap esälär. Yäştär, ta
qmaq
äyteşep, beyıy
zär,
q
qubalar
ine.



Şunıñ menän Aybikä un
hige
z
sa
qrımlıq
auılğa kilen bulıp kitte. Unı o
zatqanda,
bıyıl ösäüheneñ ura
q
urıp alğan a
qsalarına
alınğan
qızıl
satin küldägen, plis käzäkeyın, beyık
tagalı
qara
itegen key
zerzelär.
Tüşenä, äsäheneñ Aybikägä tip,
qızınıñ
qara
yäşenän birle yıynaştırıp yahağan ha
qalın
halındır
zılar.
Başına säskäle
qızıl
keşmir yaulığın bäylättelär. Unıñ artınan
birep yıbärerlek baş
qa
nämähe bulmağanğa kürä, äsähe ulay
huğıldı, bılay huğıldı la ü
zeneñ
künäräk yurğanı menän ike ya
stığınıñ
berehen arbağa sığarıp haldı.



Aybikäneñ iptäşqızzarı,
kürşe yıñgäläre, bala-sağa, äbey-häbey
zär,
atahı menän äsähe, keyäü
z
arbahına ultırıp, auıldan sığıp,
qaraları
yuğalğansı
qarap
qaldılar.



Aybikäneñqolağında
äsäheneñ äytkän hü
zzäre
äle lä yañğırağan keüyek:



- Bäheteñ bulmanı bit,
balam. Keşe balaları keüyek, seltär-
qaşmau
halıp, yılän yabıp,
qızıl
şarşau kütärep, artıñdan maldar
qıuıp
o
zata
almanım... Bınan huñ bäheteñ asılhın
inde,
qolonsağım!..



Unıñ äsähe bıl hüzzärze,
Aybikäne o
zatqanda,
ar
qahınan
tapap, ilay-ilay äytkäyne.



"Bäheteñ asılhın,
bäheteñ asılhın!" - Bıl hü
zzär
Aybikäneñ başında bütän hü
zzärgä
qarağanda
la
qabat-qabat
äyländelär
zä,
unıñ artınsa "küräheñ, bähetem
asılmağandır inde" tigän ällä
qayzağı,
küñeldeñ ber sitendä
qalğan,
yöräkkä

auır hüzzär
menän
qaplandılar.






* * *






Aybikägä, keyäüz
auılı kürengäs, ällä nişläp
qızıq
hıma
q
bulıp kitte. Bıl auıl, ular
zıqı
keüyek, hıu buylap
qına
ultırmağan, öy
zär
ällä nisek hıu
zıñ
ike yağına la te
zelgändär
zä
qıyalap
tauğa taban tartılğandar. Uramdarı la,
ular
zıqı
keüyek, tö
z
genä tügel,
qıya-mıya
kitkän. Tik mäsettäre genä Aybikälär
auılını
qına
qarağanda
beyıgeräk, tübähe lä yäşelgä buyalğan.



Aybikägä alıstan
u
q
kürengän bıl auıl ällä nindäy yat, yañı
keüyek toyoldo. Undağı keşelär
zä
ällä
qalayzarzır,
Aybikä barğas, unı barıhı la hınar
zar,
höylär
zär,
kölör
zär,
kürergä kiler
zär,
tikşerer
zär
inde. Eşkä yıgärleme; atlağanda
qalay
ba
sa;
ti
z
yöröymö; ayağın höyräp ba
smaymı;
hıuğa barğanda köyäntähen ike yaurınlap
kütärmäyme; hıulı siläktär
ze
er
zän
kütärgändä sükäyıp kütäräme, ällä
belägenä alıp kütäräme; yaltanlap
qaramaymı;
ir
zär
aldınan ar
qırı
qmaymı;
qaynağalarınan
tartına beläme, - bılar
zıñ
barıhın da tikşerep torasa
qtar.
zer
inde,
qız
va
qıttağı
yalan baş yöröü urınına yaulığıñdı söyä
tart
qan
köyö yañılış
qına
işek aldına sı
qhañ
da, bötä auılğa taralır. Şunıñ ösön hä
zer
här a
zımıñdı
belep ba
sırğa,
här hü
zeñde
uylap höylärgä, mömkin tiklem
qısqırıp
kölmä
s
tırışırğa käräk. Bıl uy
zarzan
unıñ ese boşop kitte. Yanındağı keyäüye
Yuldıbay
za
yat, ös-dürt kön esendä genä küreşep
belgän keşe bit äle. Tik ul şulay
za
bıl yat auılğa, kü
z
kürmägän keşelärgä
qarağanda
ya
qınıraq
ta, höykömlöräk tä, artı
q
qırıs
ta tügel. Atın
qıua
birep, ber köy köyläp
quya,
yä Aybikägä hü
z
quşa:



- Bına bezz
auıl oşo bula inde, käläş.



Aybikägä bıl "käläş"
tigän hü
zze
lä täü başlap işeteü yat, auır keüyek
buldı. Ul, bını işetkäs,
qapıl
başın
qalqıtıp,
keyäüyenä
qaranı.
Keyäüye:



- Bäy, hin ällä yoqlap
kitkäyneñme? - tip köldö.



- Yuqsı,
yo
qlamanım...



Keyäüye, unıñ boyoğop
barğanın kürgäs, tağı äürätergä, märäkä
zzär
menän küñelen aularğa tırıştı...



Aybikä, istälektäreneñ
oşo yırenä yıtkäs, ul va
qıttağı
ü
zeneñ
balalığına yılmayıp
quyzı.
Unan huñ auır ğına itep körhöndö lä
ikense yağına äylänep yattı. Ulay
za
unıñ kü
zen
yo
qo
almanı. Uy
zar
tu
qtamanılar.
Tormoştoñ ütkän köndär i
stälege
berehe artınan ikensehe käü
zälänep
ütä tor
zolar.
Bına ul, kilen bulıp töşöp, ike yıl tor
zo.
Qaynı
- Malbay
qart
qartayğan
inde. Unıñ berehenän-berehe va
q
ällä nisä balahı bulğan bulha la, ular
zıñ
kübehe ülep bötkändär. Hä
zer
ular
zıñ
ike ulı, ber
qızı
qalıp,
iñ ölkäne Yuldıbay ine. Bıların da
ü
sterergä
bayta
q
kös käräk bulğanğa, yäy könö bisähe
menän kötöü kötkändär.
Qış
könön aslı-tu
q
u
zzırğandar.



Yuldıbay ölkänäygäs kenä,
qarttıñ
qulınan
eş töştö.
Qäynähe
Fäğilä äbey
zä,
qart
bulha la, äle nı
q,
ta
za,
qışı-yäyı
ber
zä
eşhe
z
tormay. Tire iläp, balalarına tun tegep
key
zerä,
aya
qtarına
itek tegep, yamap key
zerä
Ul arala baş
qa
keşelärgä lä eşläy. Ya
zlı-köz
harı
q,
quy,
döyä yöndäre
qırqışırğa,
käzä taraşırğa bay
zarğa
yöröy. Şular
zan
eş ha
qı
urınına alıp
qaytqan
yöndän balalarına şarftar, beyäläy
zär
bäyläp birä Aybikä öy
zäge
bötä eşte eşläy. Yäy köndäre ü
zzäreneñ
a
z-maz
igendären ti
z
genä yıyıp alalar
za,
öy
zä
äbey menän babay
zı
qaldırıp,
bötähe lä ura
qqa
yallanıp kitälär. Unan
qara
zz
qaytıp
kilmäy
zär.
Yuldıbay
qış
köndäre lä keşegä yallanıp eşläy ine.



Şulay itep, köndö köngä
yalğap, ber hıyır
zıñ
hötön, ber attıñ kösön
quşıp
kön kürep yatkanda, "girman huğışı"
sığıp kitte. Ber-ike nabor
zan
u
q
Yuldıbayğa la sirat yıtte - unı huğış
qa
qıuzılar.
Öy
zä
eş keşehe bulıp Aybikäneñ un ös yäşlek
qäyneşe
Äpteräk
qaldı.
Un altı yäştäge Sibär
ze
ü
zzäreneñ
auılına keyäügä bir
zelär.
Şul yılı u
q
Äpteräy, I
sänğol
bayğa besän taşış
qanda
hıuı
q
tey
zerep,
auırıp
qayttı
la, şul auırıuınan tora almay ber ay
yat
qas,
ülep kitte.
Qart
menän
qarsıq
Aybikägä genä
qarap
qaldılar.



Aybikäneñqaynı
menän
qäynähe
bar sa
qtağı
ğümere arıu ğına ütte.
Qaynı
tınıs,
qäynähe
bigeräk tä yomşa
q
küñelle häybät äbey ine. Ul här va
qıt
Aybikägä:



-Qarap
qalğanıbız
hin inde, balam. Bındağıları bında ülep
böttö, inde anau ut esendä yörögän
Yuldıbay
za
ni ömöt... Ällä, balki, huğıştar tu
qtap
kithä, äylänep
qaytıp
ta kiler. Batşanı
qın
belmä
sheñ,
nişläyım tihä lä, irke bar, alla küñelenä
rähimdären halma
smı,
-ti torğaynı.



Yuldıbayzan
täü
zä
hattar yış-yış
qına
kilhä lä, huñğa
qaray
bik hiräk kilä başlanı.
Qayhı
va
qıttarza
biş-altı ay hat kilmäy kitä ine. Bıl
va
qıttarza
Fäğilä äbey volos
qa
barıp
qaytqan
ber keşene dürt kü
z
menän kötä, auıldağı uldarı huğış
qa
kitkän ü
z
tiñe äbey
zärgä
barıp horaşıp, ilaşıp
qayta.
Qart,
köndöñ-könö buyı
qayğığa
kümelep, önhö
z-tınhız
äbey
z
höylägändären tıñlay
za
tärän körhönöp
quya
ine.



1917 yıldıñqar
qatış
yamğır, bo
zlauıq
yauıp torğan ıraş
qılı
ya
z
könö ine. Aybikäneñ
qäynähe:



- Kilen, köndär halqınaytıp
tora, töşkä hıuğa ğına bulha la kücä
töyöp, beşerep almahañ bulma
s,
balam, bik
qarın
astı, - tine.



Aybikä, solandağı şañdan
ber ölkän tu
staq
boy
zay
inderep, meyıs artındağı ağas kilene
sığarıp, boy
zayın
ebetep halıp, töyöp aldı. Usa
qqa
ut to
qandırıp,
qazanğa
boy
zayzı
halıp,
qaynata
başlanı.
Qaynı
möyöştä,
qıptır
tunın yabınıp, yo
qomhorap
yata,
qäynähe
nu
qta
işergä
qıl
şöykäläp ultıra ine. Işekte
qapıl
asıp, Irmät babay
qızı
Hätirä kilep inde. Äbey hi
skänep:



- Ataq,
balam, a
qrın,
- tip äytep ölgörmäne,
qız
tının alırğa la ölgörmäne, aşığa-aşığa
şatlanıp:



- Fäğilä inäy, höyönsö!
Olatay, höyönsö! höyönsö! - tip
qısqırıp
ebär
ze.



Ösäühe lä urındarınan
hikereşep tor
zolar.



- Ni bar,qızım,
ni bulğan?



- Höyönsö, Aybikä yıñgä!
Ni biräheñ höyönsöhönä, ti
z
bul, - tine Hätirä haman da hü
zen
birmäy.



- Yä, ni bar. Ber samauır
säy ü
zeñä,
ni bar, äyt.



- Yuldıbay ağayımqayttı!
Yuldıbay ağayım
qayttı,
äle genä ba
zarzan
atayıma ultırıp
qayttı.
Min täüläräk yüger
zem...



- Isınmı, balam. Uy, balam,
ısınmı?!



Ular, şulay itep älän-borhan
bulıp, yügereşep sığırğa
qataların
keyıp ölgörmänelär - Yuldıbay menän Irmät
qart
kilep tä indelär.



Yuldıbayzıñ
ö
stöndä
horo şinel, başında i
ske
beyık bürek, ayağına ölkän botinka ö
stönän
obmotka urağan. Ul, kilep ingäs ük, kölöp
ebär
ze,
esendä ber koteloktan baş
qa
ber nämä lä bulmağan to
qsayzı
urındı
q
sitenä ırğıttı la aşı
q-boşoq
barıhı menän dä küreşergä totondo.



Öy ese şatlıq
menän tuldı. Yuldıbay
zıñ
äsähe,
qıuanısınan
ber ilap, ber kölöp, kü
zzären
küldäk yıñenä hörtöp:



- Hozayım,
önömmö, töşömmö! Häbärhe
z-nihez
bit äle, ülgänder ük tigäynem bala
qayımdı,
ha
qal
ğınahı ü
sep
kitkän, - tip höylänä-höylänä, unıñ
ar
qahınan
qağıp
yarattı. Atahınıñ da
qıuanısınıñ
sige yu
q.
Ul ilamay, ä yıyırsı
qlanğan
bite, nurhı
z
ze,
teşhe
z
auı
zı
menän ber tu
qtamay
yılmaya ine...



Tirä-kürşelär yıyılıp
kittelär. Ällä kemdär ällä kemdären
horaşa. Ir
zär,
äbey
zär,
Yuldıbayğa ya
qın
ğına ultırıp, auı
zına
iner
zäy
bulıp horaşalar. Yäş haldatkalar,
urındı
qtıñ
sitenä genä ultırıp, tartınıp
qına
qäynäläreneñ
qolağına
şıbırlay
zar:



-Qäynäm,
ulımdı kürmäneme ikän, Yuldıbay
qaynağanan
hora äle...



Yuldıbayzan
ömöthö
z
häbär işetälär
zä
baştarın tübän eyälär, tama
q
töbönä töyön kilep tığıla, kü
zzärenä
yäş erkelä.
Qayhı
beräü
zär
öndäşmäy o
zaq
tekläp ultıra-ultıralar
za,
Yuldıbay
zımı,
ällä ü
zeneñ
yıldar buyı häbärhe
z
yuğalğan ya
qın
keşelären i
s
töşöröpmö, bildähe
z
räüyeştä:



- Baa-hır ğına... - tip
hu
zıp
quyalar.
Balaları
qaytmağan
äbey
zär
zä:



- Ana, hau bulğas ni, sitkä
säselgän rizı
qtarın
yıy
zı
la
qaytıp
ta kilde. Mineñ keskäyım dä şulay itep
qaytıp
kilerme ikän, ällä beräy yır
zä,
z
genähe tilmerep, ülep
qalırmı
ikän? - ti
zär
zä,
yöräktären ö
zöp
qqan
z
yäştärenä bıuılıp, hü
zzän
tu
qtayzar.
Qayhıları
yalğap alıp kitä:



- Ällä inde, yul töştäre
küräm, bögön dä töşömdä häybät yılğa
buyında ikänmen, tiyem. Häybät yı
sle
habın menän küpertep torop bitemde
yıuam, imeş. Kübege töptö bötmäy ikän,
tiyem, şulaytıp
qına
kürep yat
qanda,
Zölhizä uyatıp
quyzı.



- Ey,qalay
häybät yul töşö, hin äle. Yılğahı - yul,
habın küperege at tire bit inde.
Qaytır,
alla birhä, ulıñdıñ yulı bulır...



- Üzem
dä şulay tip yurağaynım, ni bulır inde...-
Töş tıñlausılar
zıñ
barıhı la ömöt menän yılmayalar.



Ul arala Yuldıbayzan
aldara
q
qaytqan
haldattar
za
kilep indelär.



- Yä, Yuldıbay!Qayttım,
tigen, ä? Şulaytıp batşañdı täkmästerep
qaytıp
kildek şul. Hin
qayzan,
Hamar aşa
qayttıñmı
ni? Ä, ulay bulğas, yulda osraşırğa tura
kilmägän şul. Be
z
Bayram menän Harıtau aşa kilep, Yayı
q
töşöp, şunan urap
qayttıq...



Yuldıbay yauap birä, üze
lä horaşa, bereheneñ hü
zen
ikensehe bülep, küreş-horaş, şatlı
qtar
menän öy ese geü itä. Öy ese,
qazandan
qqan
bıu, tämäke tötönö, keşe tını menän e
sep,
tınsıp kitte.



Qaytıusılarzıñ
kübehe zäğif.
Qayhıhınıñ
ber
qulı
yu
q,
qayhıhınıñ
ayağı a
qhaq,
qay
beräü
zäreneñ
barmağı tupıs,
qayhıları
yütkerä, hälhe
z,
läkin yö
zzärendä
ö
zlökhöz
şatlı
q,
yılmayıu
zar...



Törlö vaqıttar,
törlö va
qiğalar,
huğış
qa
ineü
zär,
yaralanıu
zar,
bolnitsala yatıu
zar,
plenğa töşöü
zärze
höyläp kilälär
zä
barıhınan da yañı, barıhınan da
qızıq
bulğan batşanı töşöröü, huğış tu
qtau,
qaytırğa,
tigände işetkän sa
qtağı
şatlı
qtarğa
tu
qtayzar.



Petrogradtanqaytqan
Hösäyın ü
zeneñ
qızıqtarın
höyläy:- Şunan, malay, Lenin zagranitsanan
qayta,
tigände işetkäs tä, vokzalğa unı
qarşı
alırğa kittek.
Qara
qorom
keüyek, eşselär, haldattar yıyılıp
kitkänbe
z,
matrostar
za
bar. Lenin bronabikka ba
sıp
torop höyläp yıbär
ze,
äy. Prämä inde
qıuanısıñdan
yat ta ül. "Zavod - eşselärgä, yır
krä
stiändärgä
bulhın. Batşa töştö, irek alındı, yäşähen
sotsialistik revolyutsiya!" - ti. Be
z,
malay, käpästär
ze
hauağa ırğıtıp, "ura"
qısqırabız.
Undağı şatlı
qtarzı,
quyhañsı
inde. Hatta Leninğa barıp ällä ni
zär
höyläge kilä.



- Hin Lenindı üz
kürgänheñ ikän, ulay bulğas.



- Äy, küreüze
äytäheñ, yanına ğına, ya
qın
ğına barıp
qarap
tor
zom,
küp bulha, bına minän alıp ana Malbay
olatayım tiklem genä bulır arabı
z.



Barıhı laqızığıp
yabırılalar.



- Yä, yä, nindäyıräk keşe,
q
käü
zäleler
inde ul.



- Voyınnıyzır
inde ul hiñä, Lenin bulhın da.



- Yuq,
tügel, voyınnıy
za
tügel, artı
q
q
la tügel. Urta käü
zäle,
ya
sı
mañlaylı, ölkän başlı ber

keşe. Östöndä
lä paltä genä, başındağı kipkähen alıp,
qulına
qıs
la höyläy
zä
başlanı. Äytäm bit,
qäzemge
ber keşe.



-Quysı,
ısınmı?



Ularzıñ
zzärendä
şatlı
q
qatış
aptıraş tıu
zı.
Qayhıları
estän genä: "Ni ısın bulhın, Hösäyın
kürgände höyläy, tiheñme şul", - tip
uylanı.



Bisälär üz-ara
höyläşälär.



- Unıhı kem huñ ul,
höylägändäre? Küpte belä torğan Häbbi
qarsıq
yauap birä:



- Bına oşo huğıştı samay
tu
qtatıusı
keşe, ti, ul. Batşağa
qarşı
sığıp, unı töşörtöüse lä şul bulğan, ti
bit. Haldattarğa huğışmağı
z
za-nitmägez
zä,
qaytığız
za
kitege
z,
he
z
ber nämä lä bulma
s,
tip äytkän, ti.



Barıhı la aptıraşta
qaldı.
Qayhıları
a
qrın
ğına:



- Beräy izge bändäler
ul. Batşa tiklem batşağa
qarşı
tel äytä alırlı
q
bulgas, buş keşe bulma
s
inde ul,- tip hö
zömtäläp
quyalar.



Ikhez-sikhez
yañı häbär
zär...



Aybikäneñ şul köndäge
esenä hıymağan şatlığı i
senä
kilep töştö. Yuldıbay
qaytıp
töşöü menän, äyterheñ, ös-dürt yıl kürgän
nuca,
qayğı-häsrättäre
ber yulı alıp taşlandı. Tağı la şatlıklı
köndär başlandı



Yuldıbay, ike tapqır
yaralanıp, bolnitsağa ingän, şulay
za
zäğiflänep
qalmağan.
Tik ütä yabı
qqan
da hälhe
zlängäyne.
Ul auılğa sovettar haylarğa, bay
zarzıñ
er
zären,
maldarın yarlılarğa alırğa, tağı ällä
ni
zär,
ällä ni
zär
eşlärgä tip, ber tu
qtamay
totonop kitte. Ul
qayhı
sa
qtarza
aşap-esergä lä
qaytmay
torğaynı.



Aybikä unıñ höylägändäreneñ
qayhıhın
añlay,
qayhıhın
añlamay. "Inde huğış bötkäs, tik kenä
yatha ni bula ikän", - tip uylay ine. Ul
şul uyın ber nisä tap
qır
Yuldıbayğa äytep
qaraha
la, ul, kölä birep:



- Äy, bisä, bisä, ul ulay
ğına bulmay şul. Hä
zer
bına hörriät, donya ü
zebez
qaldı,
şuğa kürä be
z
eşlärgä, donyanı ü
zebez
qororğa
käräk. O
zaqlamay
bına yarlılar
zıñ
bötähenä lä yır
ze
tige
zläp
bülep birergä itälär, şunıñ ösön eş
başında bay
zar
ultırmahın, yarlılar ü
zzäre
ultırhın, - tip ällä ni tiklem höyläy
ine. Aybikä yır
zär,
yarlılar, bay
zar
tigändärenä töşönhä lä, Yuldıbay
zıñ
"eşselär, zavodtar, Lenin, Kerenskiy,
bolşevik, menşevik" tigändären
añlap bötä almay ine. Ğümer
zä
kürmägän, işetmägän nämälär bulğanğa,
töştä kürgän keüyek kenä bulıp, kü
z
aldına kilep ölgörmä
s
boron taralıp
qalalar
ine.



Läkin bıl tınıs vaqıttar
o
zaqqa
hu
zılmanı.
Yuldıbay
qaytıp
ber yılday
za
tormanı,
Qızıl
gvardiyağa ya
zılıp,
tağı la huğış
qa
kitte.



Atahı menän äsäheneñ:



-Quy,
balam, yörömä inde.
Qart
könöbö
zzä
be
zze
taşlap,
qayza
barahıñ? Huğıştan tuymanıñmı,
qaytıp
sa
q
zebez
kürendeñ dä, tağı kitäheñ! Bına kilen
dä nisä yıl köttö. Ul bahırğa la rähmät
inde.
Qartayğan
könöbö
zzä
be
zze
taşlamay, haman
qarap
tor
zo.
Yörömä inde!- tip
qabat-qabat
inälep
qarahalar
za,
Yuldıbay ularğa
qaramanı,
yañınan kitte.



- Äy, äsäy, yuqqa
ilaşmağı
z
inde. O
zaqqa
kitmäyım bit min. Küp bulha, ike ay, u
za
barha, ös ay yörörmön dä, bına kürege
z
zä
toroğo
z,
ti
z
ük
qaytıp
kilermen. Hä
zer
huğışmay bulmay şul. Bına bit işetep
torahığı
z,
yarlılarğa yır biräbe
z,
fälän, tip aldanılar
za,
ber nämä lä birmäy, eş başında bay
zar
ultıra birälär. Batşahın töşörgäs,
bıları ni nämä ul, - tip öy
zägelärze
äürätte.



Unı tağı ilaşıp ozattılar.
Aybikä ul va
qıtta
"Ti
z
qayt,
yäme"nän baş
qa
z
äytä almanı. Unıñ kü
z
yäştäre äyter hü
zzären
äytergä irek birmänelär.



- Ul kitkäs, öy, ülek
qqan
keüyek, buşap,
qarañğı
bulıp
qaldı.
Äbey, haman höylänep, ilau
zan
tu
qtamanı.



- Irekle başın irekhez
itep, ä
zäm
ü
z
ihtıyarı menän ut esenä ıntılır ikän...
Bıl nitkän bala buldı bıl, ho
zayım...



Yuldıbayzı
ti
z
qaytır
tip, dürt kü
z
menän köthälär
zä,
ul ti
z
genä
qayta
almanı. Tik un tuğı
zınsı
yıldıñ a
zaqtarında
ul ü
zeneñ
otryadı menän bik
qabalan
ğına ü
zzäreneñ
auılına teyıp kitte. Ul va
qıtta
ular
qasıp
barğan a
qtarzı,
şular esendä
Qotloyar
qarttıñ
balahı - Işbulat ofitser
zı
ba
smalatıp
qıuıp
baralar ine. Ular irtä menän kildelär
zä,
kön buyı
qasqan-bosqandarzı
e
zläp,
Qotloyarzıñ
öy
zären,
haray, kelättären tentep, mulla balahı
Allabir
zene
qulğa
alıp, kiskä
qaray
auıldan sığıp ta kittelär. Aybikägä bıl
kön şatlı
q
töş kenä keüyek bulıp
qalğaynı.
Ul köndö Yuldıbay
zıñ
ü
zzärendä
ultırıp ike şäşke säy esergä lä va
qıtı
bulmanı.



Fäğilä äbey menän Aybikä
ti
z
genä a
zıq-mazar
yünläp, bauırha
q
beşerep, to
qsayğa
tultırıp, Yuldıbayğa bir
zelär.
Ul:



- Yuqqa
mäşä
qätlänähegez,
- tine. Unı la almanı. Äsähe, uğa
qaramay,
to
qsayzı
yäşel brezent toğona halıp yıbär
ze.



Yuldıbayzıñ
şul köndän bik küp ütkäs kenä ber hatı
kilde. "Bötä polkıbı
z
menän Petrograd
qa
kittek" tip ya
zğaynı.
Şunan birle hatı la, häbäre lä yu
q.
Ällä üle, ällä tere. "Ü
ze
bulha, ällä bılaytıp yörömä
s
tä inem..." Aybikäneñ kü
zzärenän
ere-ere yäş börsöktäre tägäräp töştölär.
Aslı
q
yılda ülep
qalgan
qaynı
menän
qäynähe
z
aldına kilde. Turı at menän
qızıl
hıyır
zı
la huyıp aşanılar. Läkin kelättä ber
täpän zapas yıyıp ha
qlarlıq
baylı
q
bulmağas,
qara
zzän
ük asığıp,
qış
urtahına ya
qın
ülep
qaldılar.



Aybikä lä asığıp, küzzäre
şeşende. Ul et tä, besäy
zä,
tabılğanda alabuta la aşanı, yäş keşe,
şulay
za
zze.
Ul arala inde Sovet stolovoy asıp, şunıñ
menän tama
q
yalğanıp kitte. Stolovoy
zı
Qotloyarzıñ
öyöndä astılar. Ul va
qıtta
auıl Sovetı predsedatele - arğı ostoñ
Hösäyıne,
Qotloyarzıñ
ya
qın
keşehe ine. Ular
zıñ
quldarınan
qqandarı
ğına tama. Ü
zzäre,
ber öyköm genä ağay-ene, bergäläp eş
kürälär. Botlap-botlap a
q
on, kakao, dögölär
ze
büleşep alıp aşay
zar.
Bisäläre bıl a
zıqtarzı
a
z-azlap
keyım-halım, kömöş täñkälärgä almaştırıp
keyınälär. Ular
zıñ
här berehendä ber-ike
qazaq
onğa yäki ber
qazaq
itkä almaşıp alınğan törlö
zurlıqtağı
samauır
zar,
ölkän-ölkän ya
sqtar
menän kelättäre tulıp yata. Bını beräy
keşe hi
zep,
ularğa hü
z
äytä ikän, stolovoy
za
aşatmau menän
qurqıtalar
ine.



Ana şul vaqıtta,
yort
qa
öyrä, ikmäk beşertergä keşe käräk bulğas,
Qotloyar
bay
zıñ
bisähe Ğäyşä, Aybikäne ü
zenä
sa
qırıp
alıp:



- Aybikä kilen, bılaytıp
asığıp yörömä. Stolovoy
zan
alıp aşağan menän... Öyöñä yağırğa utınıñ
yu
q,
hıuı
q
öy
zä
yañğı
z
ultırğansı, be
z
kil. Miñä arlı-birle eşläşerheñ. Hä
zer
kemgä äythäm, şul kilä. Tik hine ü
zebezzeke
tip kenä äytäm, - tine.



Şul vaqıttan
birle Aybikä
Qotloyar
bay
za
tora. Şunan birle könö-tönö eştän buşamay,
şul köndän birle yünläp yo
qoho
tuyğanı, rähätlänep yal itkäne yu
q.
Şunan birle ärlänä-tirgälä ine.



Aybikä uyzarınıñ
şul yırenä yıtkändä, töpkö öy
zöñ
işege asılğan tauış işetelde. Ul urınınan
hikerep tor
zo.
Işektän Ğäyşä kürende:



- Ästäğfirulla. Yañı torop
kiläheñme? Hay-hay, yo
qlayhıñ
da inde.
Qızıl
eñer
zän
yatıp,
qoyaş
qqansı...-
tip höylänä-höylänä,
qulına
qomğan
totop, tış
qa
sığıp kitte.



Tik äleqoyaş
sığıu tügel, tañ yağı yañı allana başlağaynı.






IV






Kön buyınsa nurı, yılıhı
menän tängä yılılı
q,
rähätlek birgän
qoyaş,
inde bayırğa ya
qınlaşıp,
tau bitendäge urman artına yäşerende.
Unıñ nurınıñ
qızıl
uttarı, urmandıñ tige
zhez
ağastarı arahına te
zep
quyğan
höñgölär hıma
q,
u
zalı-qazalı
yış-yış bulıp te
zelep
toralar.



Aybikä tiz
genä beyälären ağıttı la, huñğa
qalıuzan
qurqıp,
qabalan-qabalan
tübänge os
qa
hıyır kötöüyenä
qarşı
kitte.



Ul şulay aşığıpqına
barğanda, yulda uğa u
qıtıusı
zisä
menän Alma
qay
osranılar.



- Aybikä yıñgä! Tuqta
äle, tu
qta!
Be
z
hiñä kitep bara inek äle, yaray, ü
z
tap buldıñ. Aybikä tu
qtağıhı
kilmäy genä:



- Yä, ni? - tine.



zisä,
uğa ya
qınıraq
kilep:



- Ay, aşığırzay
bulğanhıñ ikän dä baha! Tu
qta,
höyläşäyık äle. - Şulay tigäs, Aybikä
bötönläy tu
qtanı.
Ul äle harı säsle, kük kü
zle,
ö
stönä
a
q
kofta menän
qara
yubka keygän, başına
qızıl
yaulı
q
art
qa
qayırıp
bäylägän, ayağına başaltay menän sandal
keygän ası
q
z
zisägä,
äle
qırqqan
qara
säsle, yanıp torğan
qara
zle,
ya
zğı
elgä tutlap ölgörgän
qara-tura
Alma
qayğa
almaşlap
qaray-qaray,
yılmayıp:



- Yä, ni bar? Tiz
genä höyläge
z
zä,
ana hıyır
zarım
etep kilä, - tine.



Qızzar,
bereheneñ hü
zen
ikensehe bülep, aşığa-aşığa:



- Yıñgä, hin bögön klubqa
bar. Unda sobraniye, şunan huñ uyın bula.
Bik
qızıq
bula, barırhıñ, yäme, - tinelär.



Aybikä, bını işetkäs,
hi
skänep
kitte:



- Ataq,
quyığız,
hılıu
zarım,
klub
qa
barırğa
qayza
ul... Unda barıu tügel, he
zze
kürep höyläşkände işethälär
zä
ärlär
zär
äle. Eşem dä bik küp, hatta borolorğa la
va
qıtım
yu
q.
Ğäyşä yıñgäm işetep
qalha...
- tip urınınan
quzğala
başlanı.



Läkin Häzisä
menän Alma
qay
unıñ ay-vayına
quymanılar.
Unı
qulınan
totop tu
qtattılar.



- Yuq
läpeldäp torma! Ni Ğäyşänän
qotoñ
osa huñ? Hıyır
zarı
käräk bulha, ü
ze
barıp alır.



- Eşem küp, tigän bula,
klub
qa
barıu eş tügelder şul! Ğäyşäneñ hindä
ni eşe bar? Ärlähälär, tot ta be
z
kil, - tinelär.



Aybikä, uylanıp:



- Şulayza...
- tine.



- Berzä
unıñ şulay
za-mulay
zahı
yu
q.
Barahıñ tigäs barahıñ. Anau köndö lä ni
e
zlänek,
barmağan buldıñ, inde barmahañ, üpkäläybe
z.
"Eñgä" tip tä äytmäyım, - tine
Alma
qay.
zisähe
elep alıp kitte.



- Bikqızıq
oşo yıñgäm. Keyık keüyek hırt birep,
qasa
la yöröy. Unda ällä ber hinme? Bötä
bisälär
zä
bara.



Aybikä ber az
ıñğaylandı,
qızzarğa
qarap,
yomşa
q
qına
köldö:



- Älläse... Tegelärz
kiske tama
qtarına
la aşatmağanmın, eşemde bötörä alham,
uylap
qararmın.



- Bötörörhöñ, eşeñde lä
bötörörhöñ. Äle sobraniye hige
zzä
genä başlana.



Aybikä kölömhöräp yulına
kitte. Alma
qay,
unıñ ar
qahına
eñel genä şayartıp huğıp:



-Qara,
eñgä, hü
zebezze
qma,
- tip
qaldı.



Qızzar
höyläşä-höyläşä klub ıñğayına boroldolar.



Aqqondoz
yılğahı aryağındağı tiphänlek buylap,
qara
bolot hıma
q
küsep, hıyır, harı
q
kötöüye töşöp kilä ine. Aybikä küper
töbönä kilep yıtkändä, kötöügä
qarşı
qqan
qızzar,
qatındar,
äbey
zär,
malay
zar,
erkeleşep, kötöü
z
kilep yıtkänen kötöp toralar ine. Ular
zıñ
qayhıhı
ü
z-ara
höyläşä,
qayhıları
kölöşä; bala-sağa, berehen berehe etep
yığıp, yılkälärenä törtöp şayarışalar;
qızzar,
sästären hıypap, küldäktären tö
zätep,
yılmayışıp, kölöşöp,
qupşılanıp,
quldarındağı
sıbı
qtarın
uynata-uynata, ü
z-ara
äñgämäläşälär.



Kötöü bıuağa kilep
tığıldı. Ular
zıñ
qayhıhı
hıu esä, hıyır
zar,
harı
qtar
aralaşıp, butalıp, bärästär tezeldäşep
ba
qırışalar,
hıyır
zar
möñräşälär,

bärästären
yuğaltıp, harı
qtar
ba
qırışalar
za,
tabıp alğas, yı
skäp,
qırlayzar.
Şul arala
qayhı
beräü
zärz
bäylänep ölgörmägän bı
zauzarı
kötöügä
qarşı
sabıp kilälär
zä,
inälären tabıp alıp,
qabalana-qabalana
imergä yäbeşälär.
Qatındar
arahında sır-sıu, tauış kütärelä.



-Qarluğas
eñgä! Ana, ti
z
bul, hıyırıña bı
zauıñ
quşıldı,
hırta
q
hıyırıñdıñ bı
zauı,
yüger, ana, äle genä
quşıldı,
ti
z
bul! - tip
qısqıralar.



Bını kürepqalğan
Qarluğas,
qabalanıp,
ahıldap yügerep barıp, bı
zauınıñ
tomşoğon inäheneñ yılenenän helkä tartıp
ala la, itägenä yäbeşep, eşkä oronso
qlağan
ike-ös yäşlek balahın da, bı
zauın
da, hıyırın da ärläy başlay:



- Uy, allanıñqähäre
hu
qqırı,
törtöngän bı
zau,
häş! Aramğa at
qırı
hıyır, häykä! Uy,
qoroğoro,
hötömdö genä äräm itte lä baha. Bına ber
balahı la borolorğa irek birmäy bit,
rähmät töşkörö nämä. Äy
zä,
atla,
qıu
zauzı.
Ana, sıbı
q
alıp
qıu.



Bala äsäheneñ hüzen
tıñlay. Yul buyında yat
qan
sıbı
q
alıp, tanauın mış-mış tarta-tarta, hula
qay
qulı
menän töşöp barğan
qısqa
bala
q
ıştanınıñ börmähenän kütärä-kütärä,
zauzı
qıua.
Bını tıñlamaha, bıl sıbı
qtıñ
ü
zenä
elägeren hi
zä,
şüğa kürä bara torğas hörönöp yığılıp
kithä lä, tauışın sığarmay ğına ilay.
Ul arala äsähe tağı
qısqıra:



- Şäberäk atla, suqınğan.
Kilmä, tinem min hiñä; ni nämägä ilayhıñ
tağı, kü
z
şämärep. Tım hä
zer,
z
qqırı!



Qayhı
ber äbey
zär,
ü
ze
keüyek ük umşırayğan
qart
hıyır
zıñ
ar
qahınan
tapap höyä-höyä höylänep, tatıu ğına
bergä
qaytalar.
Malay
zarğa
etä
qala:
ular hıyır
zarzıñ
qoyroğona
yäbeşälär
zä,
sıbı
q
menän ber-ikene hı
zıra
tartıp, tuyğan hıyır
zı
bıhıldatıp, höt menän tulğan yılendären
say
qatıp,
berehen berehe u
zarmandan
saptırıp, öy
zärenä
alıp
qaytalar.
Bını kürgän äsäläre yarhıp
qarşı
baralar:



- Ay, yın botağı! Nisä
tap
qır
äyttem min hiñä, tuyğan hıyır
zı
şäp
qıumay
ğına alıp
qayt,
tip?
Qabalanıp,
atañ başına barahıñmı, kafır, - tip
qızıp-tuzıp,
unan-bınan heltäp
qalalar.
Malay
zar
bını
qolağına
la elmäy
zär,
äsäläre huğırğa ğına tip ıntılğanda,
qultıq
a
starınan
sığıp
qasalar.



Ul arala bıuanıñ tübän
yağındağı taş kiseü
zän
yıl
qı
kötöüye hıu aryağına, yalanğa, sığa başlay.
Ular
zıñ
da
qolondarı
sır
qıray,
beyäläre keşnäy, ayğır
zar
tibeşä, sır-sıu, sañ-toman kütärelä.



Aybikä, şul sır-sıu tauış,
qısqırıştar
arahında
Qotloyarzıñ
harı
qtarın,
hıyır
zarın,
käzälären ayırıp alıp, uram buylap
qıuıp
qaytıp
kitte.



Yulda säkän uynap yörögän
malay
zarzıñ
uyındarın bo
zop,
ha
qı
uynağandarınıñ aşı
q,
tupay
zarın
tägärätep, kötöü auılğa taraldı.






* * *






Aybikä, hucaların
tama
qlandırıp,
eşen bötör
zö
lä ularğa belgertmäy genä klub
qa
barırga sı
qtı.



Yulda keşe kürmähä yarar
ine, keşe osraha, ällä ni tip uylar. Unda
barğas,
qalaytıp
ultırırmın ikän.
Qaynağa
teyış keşelär
zä
bar
zır
inde, tip şiklänä-şiklänä bar
zı.



Ul barıp ingändä, yıyılış
başlanğaynı. Ul tağı la
qauşañqırap
tuphanan ütergäme, ällä borolop kitergäme,
tip ikelänep torğanda, aldağı rätteñ
birge başında ultırğan Alma
qay,
unı kürep
qalıp,
urınınan torop, aya
q
oslap
qına
qarşı
kilde. Aybikäne
qulınan
etäkläp alıp barıp, ü
z
yanına ultırttı la unıñ
qolağına:



- Bına, yıñgä tihäk, bulası.
Äytkän hü
zeñdä
tor
zoñ,
- tip şıbırlanı. Dokladtı
qış
könö
Qotloyarzıñ
bacahı Abdullanı töşöröp taşlağandan
huñ unıñ urınına haylanğan batrak Siray
höyläy ine.



- ...Inde, iptäştär, bıl
mäsäläne sobraniye hayın
quyıp,
qayta-qayta
qoro
z
genä höyläp tora torğanı yu
q.
Bına äle
qalanan
kilgän şef iptäştär
zä
be
z
bıl eştä yar
zam
itergä hü
z
birälär. Igen
qoramaldarın
narkomzemdan o
zaq
srokka kötörgä alıp bula.



Kooperatsiyağa kilhäk,
bında la
qış
urtahınan birle ya
qşı
ğına ü
zgäreştär
bar. Şulay bulğas, mineñsä, bında ber
zä
kötöp tora torğanı yu
q,
totabı
z
za,
yañı auılğa küsep ultırıp, artel bulıp
eşläy başlaybı
z.
Şunan kolhozğa küsergä lä uñaylı bula.
Mineñ äytä torğan hü
zem
şul, iptäştär, - tine.



Qarşı
sığıp höyläüselär küp buldı, här kem,
ü
zensä
sığıp, törlöhö törlö uy
zarın
äytte.
Qarağolaqtar
töbägendäge Hösäyın dä tor
zo:



- Hin,qustım
Siray, ulay yıñel genä höyläyheñ dä bit,
eş unıñ menän genä barıp sığır mikän.
Bına hineñ ya
qşı,
ber nämäñ dä yu
q.
"Ber at ta ber
qamsı"
tigändäy, tu
qalaq
öyöñ dä bisäñ, kütärendeñ dä kitteñ. Ä
bına be
zzeñ,
a
z
bulha la, donya, kärtä-
qura,
bala-sağa bar. Unda küsep, bilemde
böksäñlätep yörögänse, min bılay
za
ike at, ös hıyırım menän ü
z
ğailämde bik häybät tuy
zırıp
tora alam, donyam da tu
zmas.
Unda küskäs, öy
zö
bo
zorğa,
yañınan halırğa, kärtä-
quralarzı
küserergä käräk, ä bığa be
zz
bötä malıbı
z
za
etmä
s.



Fazlıyzar
ultırğan töpköldäge tüñäräktän:



- Eyı, Hösäyın ağay dörösön
äytä, dörö
sön,
- tip şaulaşa başlanılar.



Läkin bıl ozaqqa
barmanı, törlö ya
qtan
z
alıusılar ularğa
qarşı
töştölär.



-Quy
äle, Hösäyın ağay. Yu
q
bısıldayhıñ. Be
z
bıl turala ütkän sobraniyela u
q
ya
qşılap
käñäştek inde. Hin ul sobraniyeğa kilmäneñ,
şuğa kürä yañğırayhıñ.



Unan huñ Ğäbizä
eñgä
qalqtı:



- Hin, Hösäyınqäyneş,
bında
Qotloyar
zen
höyläp torma äle. Ütkän sobraniyeğa ni
eşläp kilmäneñ? Hin ul köndö
Qotloyarza
bal esep, hıylanıp yattıñ, be
z
belmäy tiheñme ällä? Şuğa kürä unıñ
yırın yırlap ultırahıñ. Küsmähäñ ni
ällä, atamdan arı! Beräü
ze
lä kösläp küsergän keşe yu
q,
teläy ikänheñ, küsäheñ, telämäy ikänheñ,
tağı la ana tora.



Hösäyın bığa asıulandı:



- Hez,
bisälär, inde
qırınğa
haplau
zı
keşenän horama
shığız.
Sobraniye bulğas, äytergä yaramaymı ällä?
Min bit "küsmäyım" timäyım, bında
zz
ayışı käräk. - Ul tağı ni
zer
äytergä samalap torha la, äytmäy, urınına
ultır
zı.



- Töşöndök, ayışına la
töşöndök, - tip
qısqırıştılar.



Ğäbizä
eñgä tağı yabırıldı:



- Bisälär ni äle? Hineñ
ir bulıuıñ
qorohon,
bürkeñ a
stında
bisälär a
qılınday
za
a
qılıñ
bulmağas!



-Quyığız
äle, ni ireşergä totondoğo
z
tağı.



Räis tauışqa
quyzı.
Unlap keşenän baş
qaları
"küsergä" tigän
qararğa
qul
kütär
zelär.



Almaqay
unıñ artınan hü
z
alıp,
qatın-qızzarzıñ
arttalığı, na
zanlığı,
bala-sağa, yort eşe menän
qañğırıp,
bütände eşlärgä va
qıttarı
yu
qlığı,
şunıñ ösön bıl arteldeñ nindäy fay
zaları
bulasağı turahında höyläne. Bıl eştä
u
qıuzan
kanikulğa
qaytıusı
yäştär
z
q
yar
zam
itergä teyışlege menän bötör
zö.



Aybikä bıl höylägändärz
barıhın ısın küñel menän tıñlanı. Ul
höyläüselär
z
artınan, ü
ze
lä abaylamayınsa, halı
qqa
quşılıp,
qul
saptı. A
zaq,
qararzar
sığarıp, tauış
qa
quyğanda
la, iñ täü
zä
ü
ze
qul
kütär
ze.
Unıñ yulda kilgändäge şikläneü
zäre
ällä
qayza
yuğaldılar. "Isınlap ta, min ni nämähenän
qurqıp
toram huñ äle", - tip uylanı.



Yängä yağımlı, küñelgä
ya
qın
bulğan bıl hü
zzärzän
ul batırlanıp kitkän keüyek buldı.
Borolop, sobraniyelağı halı
qqa
z
töşör
zö.
Auıldıñ bötä yäştäre tigändäy kilgändär.
Qayhıları
z
töbönä te
zelgändär.
Siray
zıñ
bisähe imsäk balahın kütärep kilgän.
Alma
qayzıñ
eñgähe menän, olo bulıuına
qaramay,
äsähe lä kilgän. Tağı ällä kemdär, ällä
kemdär. Ana alda, dürtense rättä, mäzin
ulı Fazlıy menän Abdulla bay
zıñ
malayı ü
z-ara
a
qrın
ğına höyläşälär
zä,
yandarında ultırğan Hösäyındeñ
qolağına
ni
zer
şıbırlap, bisälär ultırğan ya
qqa
qarap,
sqıl
itep auı
zzarın
qıyşaytıp
kölälär. Ular bisälären dä alıp
kilmägändär.



Aybikä, kisteñ huñ
bulıuına
qaramay,
ü
zendä
arığanlı
q
hi
zmäne.
Unıñ menän Alma
qayzar,
zisälär
ber ya
qqa
qayttılar.
Yulda Alma
qayzıñ
eñgähe Hösnöy unıñ menän
qatar
qayta
ine.



- Aybikä ähirät, hin dä
kilgänheñ bit äle. Ber
zä
kürenmäy torğaynıñ. Şulay käräk şul,
be
z
bına bötä öy esebe
z
menän kildek äle, - tip köldö.



Almaqay,
bılar
zı
qıuıp
etep, yıñgäläreneñ hü
zen
bülde



-Quy,
eñgä, Aybikä yıñgämdeñ kileüyenä ho
qlanıp,
z
teyge
zep
quyırhıñ.
Qıu
süp hındırıp
qına
höyläş, - tip köldö.



Bılarzan
aldara
q
Alma
qayzıñ
ağahı Tayma
s,
tağı ber nisä keşe komsomol sobraniyehınıñ,
spektakldeñ
qalay
üteüye turahında höyläşep baralar ine.
Qayhı
ber
qatındar:



- Häzisä
tuğanım, hin o
stabikä
bulıp bigeräk kileşterep höyläyheñ dä
inde, - ti
zär.



- Anau Ähäyze
äyt äle hin, äyterheñ,
qoyop
qoyğan
Qotloyar
inde. Şunıñ hıma
q
qorhağın
da küpertep
quyğan
bit äle, ällä mendär tı
qqan
inde.



Ular şulay şaulaşa-kölöşä
öy
zärenä
taraldılar.



Aybikä oşo köndän huñ
yıyılıştar
zan
qalmay
başlanı. Yañı auılğa küseüselär rätenä
lä ya
zıldı.
Unıñ yañğı
zlığı,
yarlılığı, kämheteleü
zäre
onotolğan keüyek bulıp kittelär.



Qotloyar
bıl aralar
za
gel asıulanıp
qayta,
äle bisähen, äle balaların, bigeräk
Aybikäne ärläy. Säy esergä ultırğanda
la
qabağı
ya
zılmay.
Qunaqta
bulğanda la, elekke kölöp, kinänep höyläü
urınına,
qızıp-tuzıp
bütändär menän hü
z
köräşterä:



- Küshendär, kithendär
ana auıldan! Yä, şunan ni sığa tip
uylayhığı
z?
Imeş, kümäkläşep igen säsälär, kümäkläşep
yäşäy
zär.
Bik şäp inde. Alla birmägände, kümäkläşeü
menän bula, ti
zär
inde! Täü
zä
igen säser
zär,
unan bergä tora başlar
zar,
şunan bisäläre lä urta
q
bula inde.



Öy artında yıyılışıp,
höyläşep ultırğanda la yañı auılğa
küseüselär isemlegenä ya
zılğan
keşelärgä kü
zzären
kertäytep, mı
sqıl
itep kölöp, sänsep, törtöp höyläy:



- Anau yörögän dinhezzärze
äytmäyım dä inde. Ularğa beşte ni, töştö
ni. Ular
zıñ
şulay itep
qaynaşmay
häldäre lä yu
q.
Bına hine äytäm äle, Höyärğol ağay.
Qart
başıñ menän, "at a
zğını
tayğa eyärä" tigändäy, şul malayıñ
komsomol buldı tip, niñä inde şular
artınan sabahıñ. Şökör tigän könöñ bar,
beräü bulha la atıñ, ike hıyırıñ bar,
ana başmağıñ bauır kütärgän. Tınıs
başıñdı tınıshı
z
itep yörögänse, öy
zä
genä, nama
z
qartı
bulıp
qına
yathañ, bulmaymı?



Höyärğolqart,
elkähen hıypap, başındağı keyı
z
qalpağın
zätkeläp,
a
q
ha
qalın
hıypay
za,
ber a
z
uylanıp torğandan huñ, a
qrın,
läkin küñelgä heñderä torğan nı
q,
tınıs tauış menän yauap birä:



- Inde,Qotloyar
kürşe, min kürmägän nuca
qalmağandır.
Unıhın ü
z
dä kürä kiläheñ
quy.
"A
qıl
yäştä tügel, başta" tigändäy, äle şul
mineñ malayım, yäş bulıuına
qaramay,
qartayğan
könömdä kü
zemde
astı. Ul ber at, ike hıyır
zı
min nisämä yıl ho
zayzan
teläp alğanım yu
q
ine, ana şul Sovettıñ, nalogtan
qotqarıp,
yarlılarğa yar
zam
iteüye ar
qahında
yahaldılar. Al kilep, "Sisengän hıu
zan
tayma
s"
tigän

qäl
dä bar,
Qotloyar
qustı.
Be
z
inde kilähe ya
zzan
başlap ü
zebezz
yañı auılğa küsep ultırabı
z.
Ismaham,
qartayğanda
ber rähät kön kürep bulma
smı,
- tine.



- He... yaray, kürerbez
äle. Barıp sı
qha,
yaray
za.



Ular şunan huñ rätläp
höyläşmänelär.



Bıl vaqıttarza
Aybikägä tınıslı
q
bötönläy böttö. Unıñ yıyılıştarğa yöröp,
küseüselär isemlegenä ya
zılğanın
belgäs, könö-tönö ärläy başlanılar.
Qotloyar,
uramda hü
z
köräşterep, yıñä almay
qaytqas,
ber könö Aybikägä totondo:



- Aybikä kilen, hin mineñ
zemde
tıñla äle. Ni tigän eş bıl. Imeş, bisä
başıñ menän sobraniyeğa yöröü, sobraniyelar
za
torop hü
z
höyläp, ul ğına yıtmähä, yañı auılğa küsäm,
tigän bulıp, şul yılğıuar
zar
artınan eyär. Tuymay barğan tamağıñ
barmı, ö
stöñ
yalanğasmı? Ä
zeräk
keşenän oyalırğa, allanan
qurqırğa,
his yuğı, nisä yıl a
srap
torğandıñ
qäzeren
belergä käräk ine. Yamanmı, ya
qşımı,
qaynıñ
menän ber tuğan
qaynağañmın,
miñä käñäş itergä, bäläkäy genä a
qıllaşırğa
käräk ine.



Ireneñ tauışı azıraq
ba
sılğas,
Ğäyşä totondo:



- Yöröy şunda tırtañlağan
zisälär,
Alma
qayzar
artınan. Ya
qşı
qatın
bulha, ire lä taşlap kitmä
s
ine. Ireñ ana urı
s
bulıp kitkän, ti bit inde. Hineñ märyä
bulğıñ kiläler şul. Alma
qayzar
artınan, Alma
qay
bulam, tip säseñde lä
qırqtır
inde, täübä ästäğfirulla. Ular ya
qşılıqqa
öyrätä, tiheñder inde, bayğoş. Ir-at
arahında
qortlañlap
yörörgä öyräter
zär
şunda...



Ularğa bıyılqış
tehnikumdan
qıuılıp
qaytqan
Könhılıu
quşıldı.
Ul, kü
zeneñ
qırı
menän genä Aybikägä
qarap,
auı
zın
qıyşaytıp:



- Kakcı, kommunistka bula
ul! - tine. Bığa tiklem häl yıyıp alğan
Qotloyar
tağı hü
z
başlanı:



- Bılay itep bezze
ä
zäm
kölköhönä
qaldırıp
yöröy torğan bulhañ, ber kön dä torma.
"Et himerhä, eyähen teşläy" ti. Ana
tora yulıñ! Mineñ
Qotloyar
isememde bısratıp yörögänse, sı
q
ta kit.



Bığa tiklem öndäşmäy
torğan Aybikä, "sığıp kit" tigän
zze
işetkäs, tü
zmäne:
- Sığıp kiteü
ze
min he
zzän
horamayım, he
z
äytmähäge
z
zä,
küptän ä
zerlängänmen.
Mineñ aya
q-qulım
hau bulha,
qayza
la eş tabıla, hineñ
qaynağa
bulıuıñ bögön genä i
señä
töştömö ni? Ber tuğan ağañ astan ülgändä,
qayza
ineñ? Biş yıl torop, ö
stömä
ber
qat
keyım alıp bir
zegezme?
Haman he
zz
qaldıq-bostoq
alamağı
zzı
keyıp yöröyöm. Min ni eşläp he
zzän
käñäş horayım ti? Käñäş käräk bulha, ana
tora Sovet. Ul mine as
qa
ültermä
s
äle. He
zze
sud
qa
biräm ikän, bögön ük baş-ayağığı
zzı
äyländerep, eş ha
qımdı
tüläter
zär.
Äle
qıuıp
qurqıtmaq
bulahığı
z
ikän, - tine.



Qotloyar,
Aybikäneñ bıl
qıyıulığın
kürep, täü
zä
aptırap
qaldı.
Ul biş yıl buyı auı
z
asıp hü
z
äytmägän Aybikänän bını kötmägäyne.
Unıñ bılay añ-tañ bulıuı ber minut
qa
ğına hu
zıldı.
Ul Aybikäneñ hü
zzärenän
ü
zen-üze
tota alma
sq
bulıp
qızıp
kitte:



-Qara
hin unı! Bına käräk bulha, ni höyläp
torğan bula. Häyırse, kilep, tama
q
tuy
zırıp
torğanıñdıñ hıyın biräheñ ikän. Bik
ya
qşı
eş eşläyım, tiheñder inde. Imeş, sud
qa
birä. Bir! Sudıñdan kem
qurqa
huñ hineñ, ahma
q.
It izgelek, köt yauızlı
q
- şul inde bına! - Ul, ike
qulın
art
qa
quyıp,
asıuına sı
zay
almay, bülmäneñ ber başınan ikense
başına şäp-şäp atlap yöröy başlanı.
Aybikä, unıñ ärläp bötkänen kötmäy, aş
öyönä sığıp kitkäs, tauışlanıp körhöndö
lä: - He. Vät hin unı! Ay, donya... - tip
hu
zıp
quyzı.



Aybikä şul könö kis menän
bötä va
q-töyäk
nämähen yıy
zı
la Alma
qayzarğa
kitte.



Ul barıp ingändä,
Alma
qayzıñ
ağahı menän yıñgähe öy
zä
yu
q,
Alma
qay
za
ällä
qayza
sığıp kitkäyne. Öy
zä
ular
zıñ
äsähe Gölyımeş äbey genä usa
q
yanında ni
zer
mıştırlay ine. Aybikä kilep ingäs, ul
başın
qalqıtıp
qaranı
la:



- Bäy, Aybikä balam, hin
ikänheñ, haumıhıñ? Äy
zä,
ultır, ni eşläp ulaytıp aya
q
ö
s
ba
sıp
torahıñ? Tayma
s
menän kilen at
qa
berär arba ğına besän sabıp alıp kilergä
tip kitkäynelär. Alma
qay
zisä
yanına kitteme ikän, ul da hä
zer
qaytır,
äy
zä
ultır, - tine.



Aybikä ber töyönsök
nämähen hike sitenä haldı la, ü
ze
unıñ yanına ultırıp,
qıymay
ğına:



- Inäy, min hez
bötönläy kildem, - tine.



Äbey bıl hüz
aptıramanı, ul bını elektän belä ine:



- Yä, yarar. Bik häybät
bulğan. Ul
qarundarğa
säseñ menän yır heperhäñ dä, rähmät
işetmä
sheñ.
Yaray, arıu bulğan, - tine.



Ul arala kölöşä-kölöşä
Alma
qay
menän Hä
zisä
kilep indelär. Ular, Aybikäne kürgäs,
ikäühe lä bergä şatlandılar:



- Ä, Aybikä yıñgä. Kildeñme?
Bına şäp bulğan. Ällä
qasan
äyttek bit.
Qana,
sisen, ni köptäyıp, käzäkey keyıp
ultırahıñ ü
zeñ,
- tip unı ö
zä-yolqa
şayartıp, sisenderep taşlanılar.



- Sellälä beräü tuñıp
ülgän, ti ine, şul hinder äle.



Aybikä ularğa bögöngö
Qotloyarzıñ
zzären,
ü
zeneñ
ni tip yauap birgänen höyläne. Alma
qay
za,
zisä
lä kinändelär genä:



- Ämmä yaqşı
itkänheñ, üsem dä
qandı.



- Häybät itkänheñ, äyzä,
belep torhon,
qıuıp
sığar
zım,
tip mahayıp yörömä
s.
Tege ğarizanı bögön irtä menän genä
sudyağa yıbär
zek,
zer,
bala
qas,
Qotloyarzıñ
art
qı
haba
qtarın
u
qıtabız
inde.






V



Bäläkäyıräk berqalanıñ
zur
uramdarınan hanalğan ike uramınıñ
quşılğan
möyöşö. Unda - urtasa
zurlıqtağı
totoş yäşelgä buyalğan ike
qatlı
ağas yort. Unıñ ö
s
qatındağı
zrälärenä
z
töşörhäñ dä, ber nämä lä kürep bulmay.
Olo uramğa
qarağan
bıl ere-ere biş tä
zräneñ
möyöşläp, tüñäräkläp, törlö formalar
za
maturlap eşlängän ere ramdarı ber ile
qalınlıq
bıyalalar menän kü
zlängän,
unıñ ö
stönä
estän ap-a
q
seltär
qorğandar
qorolğan.



Tik yäy köndäre genä bıl
uramdan teatr
zan,
kinonan
qaytıusılar
yäki bütän töngä
qalıp
yöröüselär genä bıl ölkän matur
zrälärz
asıp
quyılğandarı
aşa işetelep torğan pianino tauışın
tıñlap ütälär. Unda russa la, tatarsa
la, baş
qortsa
la matur köy
zär
uynala. Küp va
qıtta
qatın-qızzarzıñ
kömöş tauış menän kölgändäre işetelä,
qorğandar
aşa beyık-beyık fikus göldäre arahında
zal buylap
qupşı
käü
zälärz
parlaşıp därtle valstar a
stında
äyläneü
zäre
kürenä.



Räysä hanım, oşo ölkän
uramğa
qarağan
zrälärz
bereheneñ
qorğanın
asıp, uramdıñ yuğarğı ya
q
başınan kilä torğan trotuarğa
qaranı.
Qışqı
selläneñ äse hıuığı tä
zräneñ
tış
qı
qatlauın
qırautıp,
va
q
qına
urmandar, şırşı ağastarı, yondo
z
bi
zäktäre,
kül
qamıştarı,
aşlı
q
başa
qtarı,
tağı ällä nindäy matur bi
zäktär
menän bi
zäkläp
alıuı uğa uramdı kürergä irek birmäne.
Tik ütep barıusı avtobus tägärmästäreneñ
döñgörläü
zäre
genä Räysä hanımdıñ
qolağına
tono
q
tauıştarı menän bäreldelär. Ul şuğa
ğärlängän hıma
q
sırayın hıttı la, "fu" tip kire
äylänep, ölkän stena kö
zgöhö
aldındağı yomşa
q
kresloğa ultırıp, bäläkäy genä tu
sray
quldarı
menän küperenke sästären tö
zätkeläne.
z
aldında yat
qan
zamşa kündän eşlängän kükhel
qul
sumkahınan bäläkäy genä pudra hauıtın
alıp, ti
z-tiz
genä bitenä pudra hörttö. Ikense ber
o
zonsa
timer hauıttıñ başınan ğına
qızıl
pomada sığarıp, ha
qq
menän genä irendärenä tey
zerep,
barma
q
ostarı menän şımarttı la biten, sikälären,
eyäktären äyländerä-äyländerä kö
zgögä
qaranı.
Ul arala yo
qo
bülmähenän sığıp kilgän bala
qarausı
Zäkiägä borolop
qaramay
ğına:



- Yoqlattıñmı?
- tine.



- Yoqlattım,
Räysä apay.



- Östönä
ya
qşıraq
yabırğa käräk, bögön öy hal
qın.



- Yaptım, kük yıbäk yurğanın
yaptım, - tine lä, Räysäneñ bütän hü
ze
bulmağanın kürgäs, Zäkiä ikense bülmägä
sığıp kitte.



Ul arala paradnıyzan
zvonok tauışı işetelde.



Räysä urınınan tiz
genä tor
zo
la, ö
stöndäge
kiñ yıñle a
qhıl
kük tö
stäge
flanel küldägen yanbaştarı buylap
zätä-tözätä:



- Zäkiä, bar, işekte as.
Işektä keşe bar, - tine. Zäkiä, kuhnya
yağınan sığıp, zal aşa yügerep, koridorğa
ütte. Räysä:



- Işetep torahıñ, ä şunı
äytmäyınsä asırğa yaramayhıñ,- tip
hu
qrana-huqrana,
aş aşay torğan bülmäneñ işegenän başın
tığıp
qaranı
la: - Nu, oşo Sälimäne. Tärilkälären,
pribor
zarın
quyğan,
ä salfetkalar
zı,
nisä äythäñ dä, onota. Fu, billähi,
tärbiähe
zzär
zä
inde, oşolar menän başıñ
qatıp
bötä, - tip höylänä-höylänä bufet
tartmahınan ber nisä salfetka alıp,
ö
stälgä
haldı.



Ul, höyläneüyenän tuqtap,
ba
sqıs
buylap kütärelgän aya
q
tauıştarına
qolaq
halıp, kötä başlanı. Ul, unda ber keşeneñ
genä aya
q
tauışı bulmağanın işetep, esenän genä
şatlanıp, kilä ikän, tip uylanı. Yähät
kenä kö
zgögä
äylänep, tağı ber
qabat
biten, başın, käü
zähen
qarap
q
la, zalğa kilep ineüselärgä yılmayıp,
qarşı
atlanı.



- Abau, Yuliçka, hin bik
o
zaq
inde. Zanyatiye bötöügä yartı säğät ütte
bit inde, - tip irkälänep, unıñ kü
zzärenä
qaranı.
Tik ul arala Yuldıbay artınan inep kilgän
yabay keyımle krä
stiände
kürep, ü
zeneñ
ömötö yu
qqa
qqanın
belep, sırayı hıtıldı,
qaştarı
emerelde, hömörö
qoyoldo.



Yuldıbay yomşaq
kreslolar artındağı, ular menän ber
s
ük yäşel bärhät menän
qaplanğan
tüñäräk ö
stälgä
portfelen haldı la, sisenä-sisenä:



- Yıyılış buldı, Räysük,
min aldan sığıp kitermen, tip uylağaynım
da bit. Unda mineñ
quyğan
mäsäläm
qaraldı,
şuğa kürä taşlap sığıu uñayhı
z
buldı. Bına aş
qa
qunaq
alıp
qayttım,
ul - mineñ bala va
qıttağı
iptäşem, auıldaşım, tanış, Räysük, - tip,
işek töböndä tunın sisep, bıymaların
qağıp
mataş
qan
Häybullinğa: - Äy
zä,
äy
zä,
u
z,
Tayma
s.
Bına mineñ käläş, tanışığı
z,
- tip kölöp ö
stäne.



Räysä, telär-telämäs
kenä
qulın
hu
zıp:
"Räysä", - tip küreşte. Artı
q
iğtibar itmäy genä tağı Yuldıbayğa
äylände:



- Ä Hämit äfändeqayza?



- Ä, ısın äytkändäy, min
unı sa
qırğaynım
da, ul bögön bara almayım, eştärem bar,
tine. Irtägä, bälki, inep sığır.



Yuldıbay şat ine. Yaqın
du
sın
küreü unıñ küñelen kütärgäyne, hıuı
qtan
qızarıp
bötkän biten, tanau
zarın
qulyaulıq
menän hörtä-hörtä:



- Ay-ay, bögöngö hıuıq
ötä genä. 30 gradustan artı
qtır.



- Äytmä inde, yulda ul,
bigeräk tä timer yulğa tiklem sanala
kilgändä, tü
z
genä inde. Auıl hayın tu
qtap,
yılına-yılına ike köndän artı
q
kildek. - Ular, yul äñgämälären höyläşep,
kölöşä başlanılar. Räysäneñ küñelhe
zlege
tağı la arttı. Ul,
qapıl
ğına borolop:



- Aş ultırtqan,
- tine lä aş bülmähenä inep kitte. Yuldıbay,
Häybullindı aş bülmähenä alıp inep, uğa
ö
stäl
yanındağı ultırğıstar
zıñ
beräühenän urın kürhätep, ü
ze
Räysä yanındağı ultırğıs
qa
ultır
zı.



Beşekse Sälimä aq
şeşä hauıt menän aş inderep ultırttı.
Räysä unı öndäşmäy genä tärilkälärgä
bülep haldı la, ü
zeneñ
ğä
zättä
qunaqtarğa
äytä
torğan
"rähim itege
z"
tigän hü
zzären
dä äytmäyınsä, başın ba
sıp
aşarğa totondo. Kön buyı ese boşou
zarı
ö
stönä,
Tereğulov Hämitteñ, obed
qa
sa
qırılıp
ta, kilmäüye unıñ asıuın tağı la
qabarttı.
Yuldıbay menän ber uçrecdeniyela eşläüse,
ya
qşı
tantsevat iteüse,
qatın-qızzar
yanında ütä bögölöp-hığılıp, anekdottar
menän köldöröp este
qatıra
torğan buhgalter urınına Yuldıbay
zıñ,
bınauı yol
qoş,
ällä nindäy tärbiä kürmägän ber "muciktı"
alıp
qaytıuı
ösön asıuınan, ğärlegenän ilağıhı kilde.



Aş tauış-tınhız
ğına aşaldı.



Yuldıbay menän Taymas,
ber nisä tap
qır
z
başlap
qarahalar
za,
irkenläp, yäyılep höyläşep kitä almanılar,
zzär
ällä nisek kenä tel osona kilälär
zä,
şunan ütep sığa almağan keüyek, kire ällä
qayza
kitep yuğalalar ine.



Yuldıbay küptän birle
küreşmägän, ü
ze
ösön
qäzerle
bulğan bıl iptäşen Räysä röhsätenän
baş
qa
qunaqqa
alıp
qaytqanı
ösön ü
zen
ğäyıple keşe keüyek hi
zä.
Qunaq
kitkäs, Räysä ni tip äyter ikän, hä
zer
beräy nämä äytep ıs
qındırıp,
bitemde
qızartmaha
yarar ine, tigän uy
zar
menän hi
skänep,
qıpıldap
ultıra.



Häybullin da üzen
ällä nindäy ber kü
z
kürmägän,
qolaq
işetmägän urınğa kilep ingän dä, sığıp
kitergä yul taba almay a
zaşıp
yöröy torğan keşe keüyek kürep,
qısılıp,
tartınıp ultıra. Ul bınday va
qıttarzı
boronğo zamanda zemskiy naçalnik
qarşıhında,
german huğışında haldatta yörögändä
ofitser
zar
yanında ğına hi
zä
torğaynı.



Kilep ingäs, bındağı
zur-zur
zgölärz
möhabätlegenä, ultırğıs, kreslolar
zıñ
ya
qşılığına,
ere tä
zrälärze
qaplağan
a
q
qorğandarğa,
a
zaq
kilep, Yuldıbay
zıñ
biten a
qqa,
irenen
qızılğa
buyağan zifa buylı, matur kü
zle
bisähenä beräm-beräm kü
z
yörötkändän huñ, ü
zeneñ
arzanlı tauar
zan
tegelgän, terhäktärenä yamau halınğan
qısqa
qara
käzäkeyınän oyalğanday, oyalğanday
za
tügel, asıuı kilgändäy buldı. Ayağındağı
ölkän bıymanıñ
qarı
irep, harı buyaulı i
zände
sıbarlağanğa la ul täü
zä
tartınğan hıma
q
bulha la, hä
zer
Räysäneñ,
qalaq
barma
qtarınıñ
oso menän genä totop, auı
zın
oslaytıp aşauına estän asıuı kilde.
Unıñ tırna
qtarındağı
qızıl
yaltır laktan yıränep kitte. "Bat
qaq
va
qıt
bulhın tağı, bınau yäyılgän bala
s
ö
stönän
itek menän bısratıp üter inem", - tip
uylanı. Ul bında ü
zen
genä tügel, Yuldıbay
zı
la
qunaqqa
ğına, aş aşarğa ğına kilgän keşe keüyek
toy
zo.
Yuldıbayğa bıl bisäneñ "Yuliçka" tip
z
quşıuı,
Yuldıbay
zıñ
uğa
qarşı
"Räysük" tip yauap bireüye uğa bigeräk
tä kölkö bulıp kürende.



Hurpa esep bötöügä,
Sälimä kilep inep, tärilkälär
ze,
miski
zı
yıyıp alıp, ular urınına yo
qa
tärilkälär
quyzı
la ikense ber o
zonsa
taştaba
q
menän
qaz
ite, kartuf inderep ultırttı. Unı aşap
bötöügä, kompot kilterep öläşte.



Aş aşap bötkäs, Yuldıbay:



- Räysä, min gosplanğa
zasedaniyeğa baram, unan, bälki, säğät
undarhı
z
qayta
almam, - tine.



Räysä aptırap,qaştarın
kütärep, Yuldıbayğa
qaranı:



- Hin bögön operağa
barırğa ikänen onottoñmo ällä? Ber
zasedaniye
qalğandan
donya yımerelmä
s
äle, hinän baş
qa
la üter, - tine.



Yuldıbay esenän: "Ay,
zer
başlay inde", - tip uylanı. Şulay
za
s
birmäne:



- Yuq,
yaramay, Räysük, unda bögön bik möhim
mäsälä - kolhozdar
zı
bötä yıl buyınsa igen
qoramaldarı
menän tämin iteü turahında yıllı
q
plan
qarala,
- tine.



Räysä uğaqarşı
bürtenep kitte, urınınan
qapıl
tor
zo,
ultırğısın şaltıratıp ö
stäl
yanına şıldır
zı
la:



- Hineñ zasedaniyeñ da,
planıñ da bötmä
s
inde. Barmahañ, barma, min ü
zemä
iptäş tabırmın äle... - tine, ti
z
genä yo
qo
bülmähenä inep kitte. Unıñ artınan ingän
Yuldıbay unı äürätep
qaraha
la, buldıra almanı, ahrı, bülmänän
qomharışıp
q
la, ti
z
genä keyınep, işek töböndä kötöp torğan
Häybullinğa:



- Äyzä,
kittek, - tine.



Ikäüläp sığıp kittelär.
Zäkiä, ular artınan sığıp, işek bikläp
qaldı.



Tışqa
qqas,
bitkä bärelgän saf hauanıñ hıuığına
ular ikäühe lä irkenläp tın aldılar.
Ber talay öndäşmäy barğandan huñ,
Häybullin:



- Yuldıbay, hineñ bala-sağañ
yu
q
ällä, ni eşläp kürenmäy
zär?
- tip horanı.



- Ike malay bar ine, ölkäne
ülde. Ikensehe bäläkäy äle, yañı altı ay
tuldı.



Häybullin bını hüz
başı itep kenä horanı, ahrı. Unıñ Yuldıbay
menän irkenläp höyläşkehe, boronğosa
serläşkehe kilä ine. Ular, ber auılda
tıuıp, ikehe lä bergä huğış
qa
kitkäynelär.
Qızıl
gvardiyağa küñelle bulıp ya
zılıp
kitkändä lä, ikehe bergä kithälär
zä,
bergäläp o
zaq
yöröy almanılar. Tayma
s,
ayağınan yaralanıp, bolnitsala yatıp
qaldı.
Unı, tö
zälgäs
tä ayağı ber a
z
a
qhap
qalğanğa
kürä, huğış
qa
yaramay, tip, kire
qaytarıp
ebär
zelär.
Şunan birle bıl ike du
s
küreşä alğandarı yu
q
ine. Şuğa kürä lä Tayma
s,
Yuldıbay
zı
bögön zanyatiyela osratıp kürgäs ük, unıñ:



- Taymas,
bögön hin miñä bar äle, yäme, - tiyeüyenä:



- Bula ul, - tip uğa eyärep
ük kitkäyne. Unıñ irkenläp ultırıp,
ütkändär
ze
äñgämäläşep, hä
zergelärze
höyläşep, Yuldıbay
za
qunıp
ta kitergä samahı bar ine.



Läkin eş ul uylağansa
bulıp sı
qmanı.
Ular tağı la a
zıraq
öndäşmäy bar
zılar.
Tayma
s
tağı la:



- Tura äytkän - tuğanına
yaramağan, ti
zär,
şunda la hin asıulanma: başıñ yuğalğan
ikän, du
s,
- tine.



Yuldıbay Taymastıñ
bıl hü
zzärenän
bik nı
q
qızarzı.
Şulay
za,
belgertmä
s
tırışıp:



- Niñä? - tip horanı. Läkin
ul Tayma
s
zeneñ
ni turala ikänen ya
qşı
töşönä ine.



- Niñä tip, nihen horayhıñ
inde... Ü
z
be
z
qarağanda
donyanı küp kür
z
quy.
Mäskäü
zä
lä u
qınıñ,
Kavkazda la buldıñ, hineñ komandañ
a
stındağı
qızıl
gvardiya Petrogradtı kontr
zarzan
qorğağan
iñ aldınğı köräşselär
z
berehe hanaldı. Hin hä
zerge
eşeñdä lä be
zz
ösön iñ käräkle urındahıñ. Selhozsnabceniye
- ul kolhozdıñ ike ayağı, ike
qulı
tigän hü
z.
Inde kilep, ü
z
be
zz
şunday käräkle,
qäzerle
keşe bula torop ta, hineñ öygä kilep
inhäñ, ällä nindäy burcuy
zıñ
öyönä kilep ingän keüyek bulahıñ. Hineñ
i
señdäler,
Petrogradtı Yudeniçtan
qorğağan
mäldär
zä,
baş
qort
brigadahındağı
qızılgvardeetstar,
burcuy
zarzıñ
öy
zärenä
yöröp, biran-taran kiltergän va
qıttar?
Unday
qılıqtarzı
ular ğına tügel, ü
zebez
zä
bik küp
qıldıq
inde. Ä hä
zer
şul tormoş
qa
ü
z
inep kitkänheñ. Min bisäñdeñ unday
elbä
zäk
halı
qtan
ikänen belhäm, ike ayağımdıñ berehen
ba
smağan
bulır inem, yu
q.



-Quy,
Tayma
s,
hin bik tärängä inep kitäheñ. Mineñsä,
ü
zeñdeñ
yulıñ tura bulha, bisä menän genä ällä
ni donya ü
zgärep
kitmäy inde. Ul miñä
qatnaşmay...



- Hin, Yuldıbay, miñä
fälän-fäsmätän tigän bulıp, ö
stän
hıypauıñdı
quy
äle. Boronğo va
qıtta
äle, "ir - baş,
qatın
- muyın", ti torğaynılar. Hä
zer
inde ir
zä,
qatın
da baş bulırğa teyış. Bigeräk tä hineñ
bıl bisäñ, belmäyım, muyın ğına bulıp
qala
mikän?



Yuldıbay yıñelsä köldö:



-Quysı
äle, Tayma
s,
hin ni äle şul, bisäñ dä bisäñ, tip
qıştıñ
da
qaldıñ,
ü
ze.
Bına... Tayma
s
unı bülde:



- Nıqışa
tip, nı
qışam
şul. Ni eşläp hin şul
qatındı
aldıñ, äyt äle? Ul hını-hıpatı menän hiñä
qul
keşe tügel.



Yuldıbay tübän tauış
menän yauap bir
ze:



- Äy, Taymas,
ul nämäne hiñä höylähäñ, bik o
zonğa
kitä inde. Şunda la hinän tana torğanı
yu
q
inde unıñ - min bik nı
q
yañılıştım, malay.
Qayza
yığılırımdı
qayzan
beläyım, halam tüşäp
quyır
inem tigändäy buldı inde bıl. Ikense
ber irken va
qıtta
hiñä barıhın da höylärmen äle. Hä
zer
bıl mäsäläne
quyayıq.
Hin bına unı äyt tä, bını
quy,
miñä auıldağı ü
zgäreştärze,
yañı häbär
zärze
höylä!



Taymas
du
sın
artı
q
zätmäne.
Riza buldı:



- Yaray, hineñsä bulhın.
Auıl häbäre tip, ul un biş minutta ğına
höyläp bötörörlök tügel, iñ glavnıyı -
totoş auılıbı
z
menän kolhoz buldı
q.
Bötä häbär
z
başı, iñ
qızığı
ana şunan başlana inde...



Ular şulay aqrın
ğına boronğolar
zı,
uğa yalğap hä
zergelärze
höyläşä-höyläşä kittelär. Tayma
stıñ
a
qrın,
halma
q,
a
qıllı
itep höyläüye Yuldıbay
zıñ
ütkän köndäre i
stälektären,
berämläp a
qtarıp
qarağan
kitaptağı hürättär keüyek, berehe artınan
ikensehen kü
z
aldına kilter
ze.



Ni tiklem därt, ni tiklem
tırışlı
q
menän eşlängän ul va
qıttarza...
Meñlägän
qızılgvardeeñtarzıñ
qurqıu
belmä
s
yöräktäre, yö
zzärenä
qqan
batırlı
qtarı
menän Petrograd, Kavkazdağı huğıştarı
artta
qalğandar...
zer
undağı bergä yörögän, uynağan, kölgän,
bergä huğış
qan,
qan
tükkän iptäştär
z
qayhıhı
qayza
taralıp bötkän inde...



Yuldıbayzıñ
i
stälektäre
arahında ällä nisek kenä onotolop ta,
kümelep tä barğan ber va
qiğa,
yäki töş keüyek bulıp
qalğan
Aybikä, unıñ menän ütkärgän
qısqa,
läkin küñelle genä ike yıl yarım samahı
ğümer unıñ kü
z
aldına tağı kilep ba
stı.
Ul Aybikä turahında horaşırğa uylaha
la, tağı la ütker, tağı la äseräk, läkin
tura bulğan Tayma
stıñ
zzärenän
tartındı. Onotolorğa teyış bulğan,
onotop ta bötä ya
zğan
bıl ğümer
ze
Tayma
s
aldında
quzğatıu
ällä niñä uñayhı
z
toyoldo. Unan huñ Yuldıbay
zıñ
uyında Aybikä ällä
qasan
keyäügä kitkän, ällä nisä balahı bar
zır
hıma
q
bulıp urınlaş
qaynı
inde. Ul şuga kürä lä bıl turala auı
z
asmanı, hü
z
quzğatmasqa
buldı.



Taymas
auıldı, kolhoz tö
zölöştären,
kulaktar
zı
höröü, igen
qoramaldarınıñ
küpmehe bar, küpmehe yıteşmäy, tağı ällä
ni
zär
turahında höyläy-höyläy kilep, hü
z
arahında Yuldıbay
zıñ
bıl eske serenä, auır yarahına la
qağıldı:



- ...Auılda bezz
kolhozdıñ predsedatele Höyärğol ağay
zıñ
ulı Altınbay, urınba
sarı
itep Aybikäne haylanı
q,
- tine.



Yuldıbayzıñ
"
qayhı
Aybikä ul" tip horağıhı kilde. Läkin
unıñ bisähe Aybikä ikänlegendä şige
qalmanı.
Tayma
s
köttörmäne, hü
zen
bülmäyınsä ük:



- Yuldıbay, hiñä Aybikäne
zer
kürergä käräk ine, tanıma
shıñ
da, brat. Yıgerme altınsı yıldıñ kö
zöndä
partiyağa aldı
q.
Ul, tege, hineñ bıl nä
zek
sira
q
Räysäñde sirtep kenä yığa. Ütkän
qış
kantonda asılğan traktorsılar kursın
bötöröp, hä
zer
ü
zebezz
kolhozdıñ traktorsıhı bulıp aldı. Ir
zär
menän ber
zäy
hörä. Arıu
zı
belmäy, talıu
zı
belmäy, ütkän yäy ni, ya
zzan
alıp
qara
z
säyın ikense smenala eşläne.



Yuldıbay bığaqarşı
ni tip yauap birergä, ni tip hü
z
quşılırğa
aptırağas:



- Niñä, ul irgä kitmäneme
ni? - tip horanı. Häybullin, bıl hü
z
kölä birep:



- Kakoy uğa ir. Ul häzer
ü
ze
ir
zäreñde
öyrätä. Äle bına yañälep sı
qqan
mäldä lä, ul be
zz
barıbı
zzan
da täülä Hä
zisä
u
qıtıusınan
öyränä halıp aldı la be
zz
baytağıbı
zzı
öyräteşte. Bik ziräk bit ul ü
ze,
bahır
qay.
Hin unı yu
qqa
äräm taşlap
quyzıñ,
ni ber hat ya
zmanıñ.
Nisä yıl buyı köttö bit. Bik

küp ızalar
sikte, aslı
q
yıldan başlap
Qotloyarza
tor
zo.
Ul ber tinhe
z
eşlätep, aslı-tu
q
a
srap,
unıñ yılkähen kimer
ze.
Nu, huñınan
Qotloyarzıñ
da kärägen bir
zek
tä huñ... 1926 yıl ya
z
Aybikäne unan ot
qop
sığarıp aldı
q
ta ya
qşılap
torop
Qotloyarzı
sud
qa
bir
zek.
Sud unan Aybikäneñ dürt yıl torğan ha
qın
sıtırlatıp alıp tülätte. Şunıñ ö
stönä,
Aybikä sı
qqan
yıl unıñ meñ bot
qa
ya
qın
kümgän igenen tabıp, ü
zen
biklätep
quyzıq.
Igen ä
zerläü
kampaniyalarındağı äkämättär
ze
höyläp tä bötörörlök tügel inde. Bıyıl
ğına
Qotloyarzıñ
dürt ağay-enehen dä, unan kilep Hämit
mullanıñ da bötä nämälären konfiskovat
itep alıp, auıldan hör
zök.



- Dürt ağay-enehe, kemdär
eläkte?



-Qotloyar
ü
ze,
Abdulla, Kürgäşbay, Sıbar Şärip semyaları
menän. Äytäm bit, hä
zer
auılğa
qaythañ,
ğälämät
qızıq,
eş tä eş,
qaynaşıp
qına
sığabı
z.



- Eyı, küp vaqıt
bit inde. Mineñ auıldan huñğı tap
qır
sığıp kiteügä un ber yıl tula, äytergä
genä yıñel. Bik
qaytıp
kürge kilä. Ällä ni ber
zä
tura kilmäy bit äle. Täüläräk u
qıuzı
bötörörgä tırıştım. Ü
z
beläheñ, yäştän u
qıu
kürmägäs, bik nı
q
tırışırğa tura kilde. Otpuskı va
qıttarımdı
la u
qıp
ütkär
zem.
Ä hä
zer
bına, küräheñ, ber ay otpuskını la
tultırırğa va
qıt
yu
q.
Äle anau eşte, äle bınau eşte bötöröp
taşlağı kilä.



Ular Yuldıbayzıñ
zasedaniyeğa kilä torğan yorto yanına
kilep yıttelär. Ular
zıñ
zzäre
bötöü tügel, başlanmağan da keüyek bulıp,
urtalay ö
zöldö.
Işek töböndäge elektr ya
qtıhında
tu
qtap
haulaştılar. Yuldıbay säğätenä
qaranı:



- Vaqıt
etkän ikän. Äytkändäy, hin Krä
stiän
yortondamı äle? Irtän tağı küreşep,
höyläşerbe
z
äle.



- Eyı, şundamın. Tik irtän
höyläşep ultırırğa va
qıt
bulma
s
inde. Min, hineñ yanıña inep, tege traktor
turahında tağı beleşäm dä, säğät ikelä
poyızğa töşäm.



- Şulayqabalanahıñmı
ni?



-Qabalanam,
iptäş. Miñä bit, ü
z
beläheñ, säseü kampaniyahınıñ başına
qaytıp
ölgörörgä käräk. Yort-baş
qarmala
dürt kü
z
menän kötälär
zer.



- Unıhı şulay şul. Yä,
yaray, huş inde, ulay bulha. Barıhına la
säläm äyt!



- Yaray, hau bul.



Yuldıbay portfelen hulaqay
qultığınan
uñ ya
q
qultığına
almaştırıp
qıstırzı
la beyık ba
sqıs
buylap ürgä menep kitte. Tayma
s,
qarzı
şağırlata-şağırlata, olo uramğa sığa
torğan tar tı
qqtıñ
qarañğılığına
inep yuğaldı.






***






Yuldıbay menän Taymas
sığıp kitkäs, Räysä asıuınan arı huğıldı,
bire huğıldı, yo
qohonan
uyanıp, ü
zenä
ıntılğan balahına la
qırın
ğına kü
zen
töşör
zö
lä:



- Zäkiä, al balanı, - tip
qısqırzı.



Zäkiä malayzı
kütärep zalğa alıp sı
qqansı
öndäşmäy
qarap
ultır
zı
la, i
senä
ber nämä kilep töşkän hıma
q,
qapıl
urınınan torop, zaldağı telefondı barıp
şaltırattı. Ul unda yö
z
un hige
zze
horağaynı, yañılış işetepter ahrı, yö
z
un yıtene totaştır
zılar.
Nindäy
zer
mäktäp kantselyariyahı bulıp sı
qtı.
Räysä ti
z
genä trubkanı elde lä, tağı nığıra
q
borop, asıu menän:



- Bıl nindäy bezobraziye!
Min yö
z
un hige
zze
horanım, ä he
z
z
un yıtene birähege
z!



Uğa yañınan dörösläp
totaştırğas
qına,
tınıslanğan tauış menän:



- Tereğulov äfändeneñ
fatirımı? Unı telefonğa sa
qırığız
äle, - tine.



Telefondan unıñ
qaytmağanlığın
äyttelär. Şunıñ ösön ul ö
zönöp-yolqonop,
asıulana-asıulana komod tartmaların,
garderob işektären şart-şort asıp
taşlap, keyınä başlanı. Ul, küldäktärenän
äle berehen, äle ikensehen keyıp, uların
kileştermäy, ösönsöhön keyıp, kö
zgögä
qarap
a
zaplanğanda,
paradnıy
zan
zvonok tauışı işetelde. Räysä ti
z-tiz
nämälären yıya haldı la, kö
zgölä
arlı-birle tö
zätengeläp,
işektän ineüsene kötä başlanı. Unıñ
küñelenä, Tereğulov
qaytışlay
inä torğandır, tigän uy kilde.



Işektän Räysäneñ
gimnaziyala bergä u
qığan
iptäşe Nailä kilep inde.



Ular übeşep küreştelär.
Räysäneñ yö
zö
asılıp, küñele kütärelep kitte. Ul,
qaştarın
ya
zıp,
Nailäneñ kü
zzärenä
qarap,
quldarın
o
zaq
totop küreşte. Şatlığınan ber yılmayıp,
ber kölöp:



- Bına nindäy yaqşı
va
qıtta
kildeñ, Nailäkäy. Mineñ esem boşop, ni
eşlärgä belmäy yöröy inem äle. Küptän
birle küreşkänebe
z
yu
q
bit. Nu, nihäl! Käyıftär nisek? - tip
höylänä-höylänä, Nailäneñ paltohın,
eşläpähen sisterep alıp, elgeskä elep
quyzı
la, ü
zen
qultıqlap
alıp barıp, zaldağı divanğa ultırtıp,
ü
ze
unıñ ergähenä ultır
zı.
Ular ber-berehenän haulı
qtar,
käyıftäre turahında horaşıp bötkäs,
Räysä üpkäläñkerägän tauış menän:



- Berzä
rätläp kürenmägän bulahıñ, Nailä. Min
inde bala-fälän tip sığa almayım, - tine.



- Höylämä inde, Räysäkäy.
Bıl arala be
zz
nindäy mäşä
qät,
qayğılar
ütkärgände belmäyheñ bit äle. Ana
qay
auırıp aldı, atay
zıñ
da käyıfe yu
q.
Be
zz
bit galantereya magazinın yap
qandan
huñ, nalogka tip, bötä öy
zäge
nämälär
ze
ya
zıp
alğaynılar. Kisä narkomfin agentı kilep,
zur
zgönö,
komod, bufet, etacerka, yomşa
q
mebeldär
ze
teyätep alıp kitte. Ike kön esendä tüläp
ölgörä almanı
q.
Ös
qatlı
taş yortobo
zzo
la gorkomhozğa aldılar...



Ul hüzzären
äytep bötörä almay, kü
zendäge
yäşen hörtör ösön, başın sitkä bor
zo.



Räysä ütäqızğanıulı
qaraş
menän Nailägä
qaranı.
Unıñ yaurınına
qulın
halıp, ber a
z
uylanıp tor
zo
la äürätergä totondo:



- Ilama, Nailäkäy. Min
he
zz
xäldär
ze
belmäy tiheñme ni? Barın da işettem. Ul
turala Yuliçkağa äytep
qarağaynım,
teyışle keşelär menän höyläşep
qarahañ
bulmaymı, tigäynem dä bit, ul tuñ muciktan
ni sığa huñ. "Auı
zıñdı
la asma. Inde mine
qala
nepmandarınıñ zaşitnigı itergä
uylayhıñmı? Unıhı bulma
s!"
- tigän bulıp a
qıra.
Şunıñ ösön äle bına ös kön yünläp
höyläşkänebe
z
zä
yu
q.



Ular ber az
tın ğına tor
zolar.



Nailä,qul
sumkahınan al batist yaulığın alıp,
zzäreneñ
yäşen hörttö.



- Älbittä, artıq
i
s
kitä torğanı yu
q.
Be
zz
äle ul nämälärgä genä
qarap
qalğan
kön yu
q,
zapas bar. Şulay
za,
ällä niñä asıu kilä inde. Tege va
qıtta
zagranitsağa kitep barmay äräm
qaldıq
şul. Ana
qayzıñ
kirelegenän buldı bit... Bında zapasıñdı
qayza
quyırğa
la
qurqınıs...



Räysä Nailäneñqulına
yomşa
q
qına
itep tey
ze.
ze
menän işekkä kürhätte:



- Aqrın,
qızzar
işetmähen...



Nailä tauışın häm tösön
ü
zgärtte.
zönä
küñellelek sığarırğa tırışıp, Räysägä
yılmay
zı.
Unıñ yäşe utı
zzarğa
ya
qınlauına
qaramastan,
äle bulha balalarsa alhıu bite, ası
q
kük kü
zzäre
nurlanıp kittelär. Eş kürmägän bäläkäy
genä a
q,
yomşa
q
quldarı
menän küpergän harı sästären tö
zätkeläne.



- Üzeñdä
ni häldär bar, Räysäkäy? Ällä ni eşläp
hineñ dä tö
söñ
yu
q.



- Äyterlek ällä nizär
yu
q,
Nailäkäy. Bögön ällä niñä berehe artı
berehe es boşorğos va
qiğalar
menän başım äylänep böttö. Irtä menän
tege yıbäk küldägemä primerkağa barğaynım,
portniha bötönläy bo
zğan
da
quyğan.
Min uğa itägen plisse yaharğa
quştım,
ä ul tot
qan
da gofrirovka yahagan. Ul nindäy portniha
inde, plisse menän gofrirovkanı la
ayırmağas. Şuğa kön buyı käyıfem
qırılğanı
etmägän, Yuldıbay ällä nindäy ber häşärät
mucik eyärtkän dä
qaytqan.
Min töşkö aş
qa
Hämit äfändene alıp kilergä
qqaynım,
ul kilä almay, va
qıtı
yu
q,
tigän bula. Sa
qırmağandır
za
äle, ul unı yaratmay bit. Min unıñ menän
he
zz
turala höyläşmäkse inem, ismaham, ul
beräy sarahın kürhen ine...



- Kilä almauı döröstör
unıñ. Hä
zer,
beläheñ, apparattı ta
zartıu
aldı bara. Ul şuğa kürä sobraniye,
krucoktar
zan
qalmay
yörögän bulalır inde.



- Küräheñ, şulayzır
inde. Tege auıldan kilgän keşenän yıränep
ülä ya
zzım.
Hämit äfände kilä tip, obedtı la ya
qşı
ğına ä
zerlätkäynem,
bulmanı. "Mineñ iptäşem, kolhozdan
kilgän", tigän bula. Şul da iptäş
bulğan, imeş. Ö
stöndä
-
qatıp
bötkän tire tun, ayağında - ölkän bıyma,
başında -
qolaq
bürek. Şul sa
qlım
asıuım kilde, - Räysä, sırayın hıtıp,
urınınan torop kitte.



- Yä, yuqqa
i
s
kitkän ikän, Räysä. Hä
zerge
zamandıñ ü
zensä
"kulturnıy" hal
qı
şular bit inde. Ber ni
zä
eşlär häl yu
q.



- Höylämä inde. Tökörör
inem min ular
zıñ
kulturahına! Yıyın yol
qoş,
şalopay. Be
zz
Yuldıbay
za
şul uk inde, yö
z
hikhän hum calovaniye alğan bula, ber
nämägä yıtmäy. Aş beşereüsegä, nyanyağa
tülärgä käräk. Eşläpäm dä ana bit,
küräheñ, un ös humlı
q
qına.
Bıyıl bice tö
slönän
palto tektergäynem, unıñ yağahına la
sobol mehı alırmın, tip ala almanım,
obezyan yağa ğına
quyzırttım.
Unan,
qırq
biş humğa alğan batisımdıñ tö
sön
yaratmağas, paltam tö
sö
keüyekte alayım, tihäm, Yuldıbay tora la
asıulana: "Ä
zeräk
prostoyıra
q
keyınergä öyränergä käräk. Burcuaznıy
za
fälän", - tip totona. Mineñ inde, anau
Fäğilä hıma
q,
qara
bıyma keyıp yörör hälem yu
q.
Ü
ze
narkom bisähe bulıp, bıyma keyıp, şäl
yabınıp yöröy.



-Qayhı,
tege A
qbulatov
bisähen äytäheñme? Unıñ iseme Fäğiläme
ni?



- Şul. Şunı äytäm. Ber kön
ire menän teatrğa barğan bulğandar,
ayağında - prostoy tufli, ö
stöndä
- ällä nindäy vkushı
z
tegelgän küldäk, ismaham, säsen dä a
zıraq
zrälätmägän.
Ire ü
ze
- u
qığan
ğına keşe, ü
ze,
narkom bula torop, şul bisä menän nisek
ğärlänmäy tora ikän?



- Unıñ bisähen bit äle
delegat
qa
ti
zär.



- Äy,quysı.
Şular
zıñ
delegatkalığı la inde. Isem kütärep
yöröy
zär
şunda. Urı
ssa
ber nämä lä belmäy
zär.
Ular ni belä tiheñ, ni tärbiä kürgändär?
Yuldıbay
za
mine şular hıma
q
itep yörötörgä tırışa la, buldıra almay.
Ber kön şulay, calovaniye alğas, mineñ
"lakovıy birsätkä alam" tigände
işetep
qaldı
la:



- Niñä ul ike-ös birsätkä?
Tegeläreñ ör-yañı, burıs ta küp, bına
a
srauzarıñdıñ
strahovoy a
qsahın
tülä. Ös ay tülägäneñ yu
q
ta fälän, tip totonop kitkäyne, min
eñderämme huñ! "Hin telähäñ ni eşlä,
burıstarıñda la mineñ eşem yu
q,
ä
zäm
rätle keyınderä lä almağas, ni tip miñä
öyländeñ.." - tinem. A
zıq
alırğa tip birgän altmış biş hum a
qsahına
qtım
da lakovıy birsätkä, fildipiros oyo
qtar,
odekolon, huşbuy, pudra alıp indem.
Küräheñme, ana komod ö
stöndä
"Sadayakko" isemle odekolon. - Ul,
urınınan torop,
qıuanıp
yılmay
zı.
Komod ö
stöndäge
odekolondarın, huşbuy
zarın
Nailägä hörttör
zö.
- Häybät bit?



Nailä maqtanı.



Räysä hüzen
dauam itte:



- Aşarına bulmağas,
älbittä, taptı.
Qayzandır
tağı la ille hum a
qsa
alıp
qaytıp
bir
ze.
Ir
zärze
ul şulay itep yıñmähäñ, bulmay ul. -
Höylänä-höylänä bütän alğan nämälären
dä kürhätte. Ul arala zalğa ingän Sälimägä
säy ultırtırğa
quştı
la, garderob tartmaların asıp, undağı
bötä küldäktären, koftaların, yubkaların,
bütän va
q-töyäktären
kürhätep: - Bılar barıhı

la mineñ starinnıy
nämälärem bit? Bıl zapastar bulmaha,
ällä
qasan
yalanğas yörör inem inde. Hä
zer
ni, kooperativtarında süp tä yu
q
bit, häyırse!



-Quy
inde, höylämä, Räysük! Hineñ i
señdäme,
be
zz
atay
zarzıñ
kampanion va
qıttarındağı
tege
zur
a
q
magazin? Undağı ä
zer
keyımdär, altın-kömöş nämälär, ul
zagraniçnıy yıbäktär!..



- Ey, is
bulmağan
qayza
ul! Bögöngöläy häteremdä: mineñ atay
menän hineñ ölkän ağayıñ Mäskäügä barğan
sa
qtarında
zagraniçnıy
qara
ebäktän ikebe
z
par küldäk kiltergäynelär.



- Eyı, eyı, bez,
ul küldäktär
ze
keyıp, Hämit äfändelär yahağan tansa
kisähenä kittek. Ul va
qıtta
äle ul yäş kenä yıget ine. Be
zze
par attar menän yıbärep aldır
zılar...



- Ih, ul vaqıttar!..
Qayza
inde ul...



Ular ikäühe lä almaşlap
körhöndölär, höyläşä-höyläşä säy eskänse,
säğät yarım va
qıt
ütep kitte. Säğätkä
qaranılar
za,
bi
zänep-tözänep,
teatrğa barırğa sığıp kittelär.






VI






Utızınsı
yıldıñ täüge ayı ine. Aybikä
qalala
berense tap
qır
sa
qırılğan
kolhozsı
qatın-qızzar
käñäşmähenä delegatka bulıp kilde.
Berense ultırış kis säğät biştä asıldı.
Bında nisä-nisä kolhozdar
zan
kilgän delegatkalar ğına tügel, eşselär
töbägenän dä, törlö uçrecdeniyelar
zıñ
qatın-qız
bülektärenän dä ällä ni hätle keşelär
bar ine.



Prezidium haylandı.
Ultırıştı ölkä
qatın-qızzar
yulbaşsıhı Yulamanova iptäş astı.



Täüzä
torop metall zavodınan kilgän eşse
qatın
täbrik itte. Unıñ yaulı
q
a
stınan
kürengän yıyırsı
q
bite, so
qorayğan
zzäre
yılmaya. Tö
söndä
ya
qınlıq,
du
sq,
şatlanğanlı
q
kürenep tora.



- ...Bez,
qatın-qızzar,
barıbı
z
za
Sovet vlasınıñ birgän irken ho
quğı
ar
qahında
oşonday şatlı
q
köndärgä kilep yıttek. Be
z
bıl irekte, ho
quq
qulıbızza
q
ha
qlau
ösön, aralağı elemtäneñ tağı la nığıra
q
ya
qınayıuına
ğına tügel, hä
zer
inde şul nı
q
elemtä menän sotsializmğa, sotsializm
yarışınıñ uñışlı hö
zömtälär
bireüyenä tırışabı
z.
- Ul o
zaq
itep, a
qıllı
itep höyläy. Unıñ här ber hü
zenä
Aybikäneñ: "Eyı şul, eyı, dörö
s",
- tip äytkehe kilä ine.



Unıñ artınsaqızıl
yaulı
qlı,
tulı bitle, köläs yö
z
komsomolka höyläne. Ul russa höylägängä
kürä, Aybikä töşönmäy ultırha la, unıñ
höylägändären ikense ber harı säsle
komsomolka baş
qortsağa
äyländerep birgäs, bınıhın da añlanı.
Ul rayon komsomoldar oyoşmahı isemenän
täbrik itkän ikän. Ular
zan
a
zaq
tağı la berehe artlı ikensehe täbrik
itep, berense ultırıştı yaptılar.



Kiske ultırıştı asıusı
räis:



- Kön tärtibendä "Qızıl
tıu" kolhozınan kilgän Timerbulatova
iptäşteñ dokladı häm VKPb-nıñ
qala
komitetınan yıbärelgän iptäş Yuldıbay
A
znabayivtıñ
bıyılğı säseü kampaniyahı häm unda
qatın-qızzarzıñ
role turahında dokladı bulasa
q.
Bığa
qarşı
keşelär yu
qmı?



- Yuq,
yu
q
..



Bıl ikense dokladsınıñ
isem-familiyahın işetkäs, Aybikäneñ
ö
stönä
e
se
hıu
qoyolğan
hıma
q
bulıp kitte. "Şulmı ikän, tügelme
ikän?.." tigän ütker horau, unıñ yöräge
menän
quşa
tipkän keüyek, yış
qabatlana,
unıñ ar
qahı
buylap hıu yügergän hıma
q
bula ine.



Qalağa
barıp
qaytqan
Häybullin Tayma
stan
ul Yuldıbay turahında bayta
q
häbär
zär
işetkäyne. Unıñ ike yıldan birle oşo
qalala
bisähe menän torğanlığın, balahı
barlığın,
qayza
eşlägänlegen dä Tayma
s
höylägäyne. Aybikä, bıl häbär
zärze
işetkäs, Yuldıbay
zı
kötöüyenä bötönläy
qul
heltäp, ömötön ö
zöp,
qalağa
kilgändä lä, unıñ menän osraşıu
zıñ
käräge yu
q,
tip uylap
quyğaynı.
Inde ısınlap ta bıl isem-familiya unı
qı
bula torğan bulha, Yuldıbay menän ber
zä
kötmägändä genä osraşıu bulasa
q.
Bınıñ şulay kötmägändä kilep sığıuı
Aybikä ösön şatlı
q
la, uñayıra
q
ta, namı
s
ösön dä yıñel bulır keüyek toyoldo.



Timerbulatovanıñ säğät
yarım höylägän dokladı Aybikä ösön hanhı
z
ğümer hıma
q
toyoldo. Ul ü
zzäreneñ
kolhozı
qalay
zölöüye,
zölgän
va
qıttağı
auırlı
qtar,
ular
zan
nisek
qotolouzarı,
kulaktar menän köräş, kolhozsı
qatın-qızzarzıñ
tormoştarı turahında höyläy ine. Aybikä,
küñele tul
qınlanıuına
qaramayınsa,
dokladtı iğtibar menän ihlas itep
tıñlanı. "
Qızıl
tıu" kolhozın tö
zöüzä
kisergän mäşä
qättär,
eştär, köräştär, yıñeü
zärz
kübehe Aybikälär kolhozında bulğan,
bulıp ütkän va
qiğalar
menän ber tö
s
tip äyterlek. Timerbulatova, höyläp
kilep-kilep, ber iñ
qıyın
urınğa yıtkändä, Aybikä: "Tu
qta,
ular bında ni eşlänelär ikän?" tigän
horau menän tın da almay kötä. Baş
qalar
za
şulay u
q
tınıs
qına
tıñlay
zar.
Zalda seben osha la işetelerlek.



Bına Timerbulatova hüzen
bötör
zö,
uğa şaulaşıp
qul
saptılar. Törlö ya
qtan
ya
zıp
ta, hü
z
menän dä horau
zar
başlandı.



Ber azzan
yıyılış räise, a
qrın
ğına urınınan
qalqıp,
qıñğırau
şıltırattı.



- Iptäştär!Qararzar
huñınan bulasa
q.
Ikense dokladsı iptäş A
znabayiv
kilep yıtmägän. Hä
zergä
un minut
qa
tänäfes, - tine.



Halıqtıñ
kübeheneñ sı
qqıhı
kilmäne. Ultırğan urındarında ğına,
ü
z-ara
berläşep, höyläşä başlanılar, sı
qqandarı
la o
zaqlamay
kire indelär.



Aybikä lä, yanındağı bisä
menän doklad turahında ber nisä hü
z
höyläşep, sığırğamı, yu
qmı,
tip torğanda, zvonok ta buldı.



Räis sähnä artınan inä
torğan işekkä borolop
qaranı.
Unan hıuı
qqa
öşöp
qızarğan
bite lä ağarıp yıtmägän Yuldıbay kilep
inde.



Aybikäneñ bite yandı. Küz
aldı
qarañğılandı.
Unıñ başında yäşen ti
zlege
menän: "Şul, şul ü
ze..."
- tigän uy, unıñ artınsa: "
Qalay
ü
zgärgän
dä inde!" - tigän aptıraş uy
zar
qabatlandılar.
Ul, ü
ze
lä hi
zmäy,
yaurınına halğan
qalın
kük şälen, ti
z
genä tartıp töşöröp,
qulına
aldı. Kerpegen dä
qaqmay,
Yuldıbayğa
qarap
qattı.
A
qrın
ğına zvonok tauışı.



Yuldıbay höyläy başlanı.



- Iptäştär! Hez
miñä, mineñ dokladımdan täü
zä,
he
zze
bıl berense tap
qır
yıyılğan kolhozsı
qatın-qızzar
käñäşmähe häm hä
zerge
sotsializm tö
zölöşönöñ
qızıu
osoronda eşselär häm eşse
qatın-qızzar
menän
qatarlaşıp
barıusı köräşselär bulıuığı
z
menän täbrik itergä röhsät itege
z!



Uğa geüläşepqul
saptılar. Aybikä lä kümäk iptäştäre
ıñğayına ular
zıñ
ber
zäm
qul
sabıu
zarına
quşıldı.



Dokladsı, kesähenän
bäläkäy genä
quyın
däftäre alıp, ö
stän
genä kü
z
töşör
zö.
Eñelsä genä tama
q
qırzı
la a
qrın,
halma
q
itep höyläp kitte.



Zaldağı tınlıq,
dokladsınıñ hal
qın
tauışı menän Aybikä lä tınıslanıp kitte.
Unıñ bitendäge burlat hıma
q
qızıllıq,
eñel-eñel a
q
stär
menän aralaşa barıp, ü
zeneñ
ğä
zäti
hälenä äylände. Ul inde hal
qın
qan
menän genä Yuldıbay
zıñ
ni turala höylägänen tıñlay başlanı.



- ...Krästiän
qatını
kolhozda ü
zeneñ
kösö menän dörö
s
häm kärägensä fay
zalana
alasa
q.
Ul undağı asılğan yaslelär, aşhanalar
ar
qahında
ü
zeneñ
öy esendäge ber ö
zlökhöz
so
qsonop
eşlänä torğan bala tärbiähe, usa
q
tirähenän
qotola
alasa
q.
Unıñ u
qırğa
la, belem arttırırğa la, baş
qa
obşestvennıy eştärgä
qatnaşırğa
la va
qıtı
arta. Bına oşo eştär
ze,
qoro
teldä genä höylämäyınsä, ısınlap tormoş
qa
ütkärhäk, be
zzäge
kolhozsı
qatın-qızzarzan
kadr
zar
etkereü mäsälähen dä yıñel ütärgä mömkin
bulır ine. Kadr
zar
tip be
zz
zölöş
ösön iñ käräk bulğan eştär
ze
at
qarıusı
belgestärgä äytälär. Ä bıl belgestär
z
qatın-qızzarzan
ä
zerläneüye
bik käräk nämä ikänen he
zz
här
qayhığız
belä. Bıl turala kolhozsı
qatın-qızzar
sezınıñ
qararında
bına oşolay tip kürhätelä: "Kolhozsı
qatın-qızzarzan
traktorsılar, maşinasılar, agronomdar,
idara räistäre, hayuan a
srau
eşen beleüselär häm baş
qalarzı
eteştereü eşenä kereşäyık..." Aybikäneñ
z
aldında Yuldıbay tügel, baş
qa
ber ällä kem, bögön genä başlap kürgän
ber keşe ba
sıp
höyläp torğan keüyek bulıp kitte.



- Ul Aybikäneñ un dürtense
yıl ilap haldat
qa
o
zatqan
qara
köpölö, yäşel yağalı, ayağına a
q
sarı
q,
başına a
q
kinder
qalpaq
keygän, şıma
qara,
yıuantı
q
o
zon
buylı, tura nı
q
käü
zäle
Yuldıbayğa la, un yıtense yıl alama şinel,
beyık kükhel bürek, ölkän botinka keyıp,
bilenä kotelok tağıp
qaytqan
yabı
q
Yuldıbayğa la, hatta un tuğı
zınsı
yıldıñ kö
zöndä
ber genä kön kürenep kitkän Yuldıbayğa
la o
qşamay.
Ul kö
z
qaytqan
Yuldıbay bigeräk u
sal
qiäfättä
ine: ayağında beyık tağalı
qupşı
itektär, kün tucurkahı ö
stönän
yaurın aşa töşöröp, bilen
qısıp
bıuğan
qayışına
revolver ta
qqan,
ü
ze
keüyek tere, ba
sqan
urınınan uttar sığara torğan
qara
kük at
qa
atlanğan...



zerge
Yuldıbay bötönläy baş
qa.



Elekke vaqıtta
bürek a
stınan
zrälänep,
su
qlanıp
ü
z
aldına ü
ze
z
töşöp yö
zätä
torğan şomort
qara
sästären art
qa
qayırıp
taşlağanğamı, mañlayı boronğonan
kiñeräk, bite ağarıñ
qırağan,
quldarı
la boronğo köslö, ya
sı,
qara
quldarğa
qarağanda
bütän. Ular ağıra
q
ta, nä
zegeräk
tä, bayta
q
yomşa
q
ta hıma
q.
Qara
tucurka menän
qara
salbar, yağahı sigeüle kükhel küldäk,
ayağındağı harı botinkaları salbar
balağınan a
z
ğına kürenep toralar.



Tağı ällä nindäy genä
ü
zgäreş
bar keüyek?..



Aybikä, az
ğına uylağandan huñ, unı la taptı. Ber
a
z
yabı
qqan
da elekke acar mıyı
q
urınına barma
q
ba
sımı
tiklem genä itep mıyı
q
qaldırğan.



Bıl biş minutlıq
tikşereü ar
qahında
Aybikä ü
ze
menän Yuldıbay arahındağı aralı
qtıñ
bik alı
sayıp
kitkänen häterläne. Unıñ turahındağı
bığa tiklem "üleme, tereme?" tigän
borsoulı horau
zarı,
eş arahında la, yörögän-torğanda la
"bälki,
qaytır
äle" tigän bäläkäy genä ömöt os
qono
la Tayma
s
qalanan
unıñ häbären alıp
qaytqas
u
q
hüngäyne inde.



Aybikäneñ, un ber yıldar
ütkäs, küñeleneñ bögön genä kilep kü
z
aldına ba
sqan
bıl ya
qın
keşehen küreü menän
quzğalğan
sire,
yörägeneñ bolo
qhouı,
kül ö
stönän
ütkän
qoyon
şoy
qanı
şikelle yıyırsı
qlanıp-hırlanıp
yahalğan tul
qın
qayzalır
alı
sqa
taralıp tige
zlänep
böttö. Unıñ urınında - elekkesä ük tınlı
q.
Qoyaş
ya
qtıhına
qarşı
yaltırap yata torğan tono
q,
tärän kül hıuı tınıslığı ğına
qaldı.



Yuldıbay dokladın bötörzö.
Törlö ya
qtan
horau
zar,
va
q
qına
qağızğa
ya
zılğan
ya
zıuzar
prezidium ö
stäle
tirähenä yaua başlanı. Yuldıbay berämläp
yauap bir
ze.
Ber a
zzan
räis urınınan
quzğalıp:



- Iptäştär, un minutqa
pererıv, unan huñ preniyelar başlana, -
tine.



Ultırğıstarzıñ,
eskämyälär
z
dağır-doğor iteü
zäre,
utı
z-qırqlap
keşeneñ äle genä ber yulı höyläşä
başlau
zarı,
şau-şıu
zar
arahında
qaynaşıp,
Aybikä lä koridorğa sı
qtı.



Ul sıqqanda,
zaldıñ tege işegenän prezidiumdağı
keşelär menän aralaşıp, auı
zındağı
papirosın to
qandıra-toqandıra
Yuldıbay sığıp kilä ine. Aybikä, a
z
ğına ikelänep torğandan huñ, nı
q
qına
a
zımdar
menän uğa
qarşı
barıp:



- Haumıhıñ,
Yuldıbay iptäş?
- tine lä küreşergä
qulın
hu
zzı.
Yuldıbay, bütän tanıştarı menän osraş
qandağı
hıma
q,
qapıl
ğına şırpıhın ke
sähenä
tığıp, ü
ze
lä uylap ölgörmä
s
boron:



- Haumıhığız?
- tine lä, başın
qalqıtıp,
Aybikägä
qaranı.
Ul aptırap
qaştarın
yıyır
zı.
Ber nisä sekund
qına
uylap torğan keüyek bulğandan huñ:



- Bäy, Aybikä, hin dä baha!
- tine. Ul ü
zeneñ
qapıl
qauşauınan
ni tip hü
z
äytergä aptıranı, şulay
za
Aybikäneñ küreşergä hu
zğan
qulına
qarşı
qul
bir
ze.



- Min şul. Niñä, tanımay
za
torahıñmı ni äle?



- Yuq,
tanıyım, ni eşläp tanımay ti?



- Tanıhañ, yarayza.
Bına äle hineñ dokladıñdı tıñlanım da,
küreşäyım, tip sı
qtım.



Ular, başqa
z
taba almağanğa, bayta
q
qına
tın tor
zolar.
Bıl tınlı
q
başlap Yuldıbay ö
zzö.



- Yaray. Hin oşo kolhozsı
qatın-qızzar
käñäşmähenä kildeñme ni?



- Eyı. Oşo käñäşmägä
haylap yıbär
zelär.



- Hin mine kürgäs tä
tanınıñmı? Aybikä kölömhöräne. Läkin
üpkäle tauış menän yauap bir
ze:



- Ataq,
hin - tamğalı
qarağayzı
tanımay ni. Hin onotop kitkäs tä ällä,
be
z
onot
qanıbız
yu
qsı...



- Hin onotqas
ta, tip ni, min dä onot
qanım
yu
q.
.



Läkin Yuldıbayğa bıl
yauabı urınhı
z-keüyek
buldı. Ul, ü
zeneñ
onotmağanlığın dörö
slärlek
ber genä lä dälil yu
q
ikänlegen häterläp, uñayhı
zlandı.



- Bına unıñ yanında torğan,
häylähe
z
qara
zle,
z
genä
qaşlı,
qara-tura
şıma bitle, yabay ğına keyımle, şıraulanıp
bötkän
qullı,
qasandır
ü
zeneñ
bisähe bulğan bıl keşeneñ aldında ü
zen
ğäyıple hanau toyğoho bıl minutta
Yuldıbay
zı
bötä kösö menän
qaplanı.
Unıñ Aybikägä nindäy
zer
yılı hü
z
äytkehe, ni ösöndör unan ğäfü ütengehe,
unıñ aldında ü
zeneñ
bik
zur
ğäyıple ikänen höylägehe kilde.



Läkin bıl hüzzärgä
urın yu
q
ine. Aybikäneñ ber
zä
qauşamağan,
tartınmağan tö
sö,
z
tura
qarauı,
"dokladıñdı tıñlanım da, küreşäyım,
tip sı
qtım"
tigän tınıs tauışı, eşmäkär hü
zzäre
Yuldıbay
zı
tige
zlek
hälenä
qaytarzılar.
Ul:



- Aybikä, hin bik küp
ü
zgärgänheñ,
- tine. Aybikä bında la a
z
ğına kölömhöräne:



- Tormoş üzgärä
lä, ü
zgärtä
lä inde ul. Ä ü
z
huñ, ber
zä
ü
zgärmägänheñme
ni?



- Mindä lä barzır
inde...



Ul arala zvonok buldı.
Yañınan zalğa indelär. Yuldıbay prezidium
ö
stäle
yanındağı urındı
qtarzıñ
beräühenä ultır
zı.



Aybikä estän genä üzen-üze
hal
qın
tota alıuına
qıuandı.
"Bınan ber ös-dürt yıl täü
zä
genä kürhäm dä, bälki, ilamay tü
zs
inem",-- tip uylanı.



Ultırış yañınan göcläne.
Yañınan zvonok buldı. Tağı tınıslandılar.
Timerbulatovanıñ dokladı buyınsa feker
alışıu
zar
başlandı. Bik küp
qatındar
torop höyläne. Aybikä lä ü
z
fekeren äytte:



- Bına Aznabayiv
iptäş äytä: "Be
zz
kolhozdar
za
auıl hucalığı maşinalarına, bigeräk tä
traktorğa, mohtaclı
q
zur.
Ular
zıñ
qayhı
beräü
zären
sit ildän alırğa tura kilä. Şunıñ ösön
burıs
qa
alıu häm tüläü mäsäläläre bik auırğa
töşä", - tine. Min bıl turala şunı äyter
inem: bına be
zz
auıldar
za
baş
qort
qatın-qızzarında
äle eşkä aştırılmay yat
qan
i
ske
täñkälär, ha
qaldar,
seltär
zär,
qaşmauzar,
sästäñkälär, tağı şunıñ keüyek bik küp
baylı
q
yata. Bına şul baylı
qtı,
qoro
buş
qa
äräm yat
qırğansı,
totorğa la traktorğa zadatka itep
birergä käräk. Hä
zerge
be
zz
yañı tormoş ösön ular
zıñ
ni käräge bar? Ul - i
ske
tormoş
qaldığı,
bay
zar
yolahı ikänen be
z
barıbı
z
za
beläbe
z
bit inde. Bına be
zz
kolhozdağı bisälär, ü
zzäreneñ
döyöm yıyılıştarında
qarar
sığarıp, barlığı 873 humlı
q
a
qsa
häm bütän kömöş nämälär yıynap bir
zelär.
Baş
qa
kolhozdar
zan
kilgän iptäştär
zä,
oşonan ölgö alıp, şulay eşlähälär,
hökümätkä lä, ü
zebez
lä bik küp fay
za
iter inek.



Aybikä urınına kire
ultır
zı,
höylägändä
qızarğan
biten uñ
qulı
menän hıpırıp
quyzı.
Unıñ hü
zen
ya
qlap
bayta
q
bisälär höyläne. A
zaq
ber auı
zzan
bıl a
qıldı
qabul
ittelär.



Aybikä höylägändä,
Yuldıbay
za
zen
almay
qarap
ultır
zı.
Aybikäneñ
qalın
qara
köpöhö,
qızıl
keşmir yaulığı, hatta
qulına
tot
qan
harı
q
yönönän bäylängän şäle lä unıñ köslölögön,
qlığın,
unıñ hü
zzäreneñ
ışanısın tağı la arttırğanday bulalar.



Yuldıbay uğa hoqlandı:
"
Qayhı
arala,
qayzan
bıl tiklem öyrängän! Uğa
qayzan
bıl tiklem
qıyıulıq
kilgän?" - tip uylanı.



Qızıu-qızıu
höyläşeü
zär,
añlaşıu
zarzan
huñ,
qararzar
sığarılıp, ultırış yabıldı.



Aybikä, bisälär menän
qaynaşıp,
koridorğa sı
qtı.
Qulındağı
şälen başına yabınıp torğanda, kürşe
kolhozdan ü
ze
menän bergä kilgän Mästürä kilep, unı
qultıqlap
aldı.



- Äyzä,
qayttıqmı,
Aybikä? - tine Ular ikäüläşep ultırış
turahında höyläşä-höyläşä yartı kvartaldan
ğına kitkäynelär, arttarınan Yuldıbay
kilep yıtep öndäşte:



- Aybikä, hez
zä
şul ya
qqa
qaytahığız
ni?



- Eyı, şul yaqqa,
Krä
stiän
yortona
qaytabız



- Ä, ulay bulha, yul ıñğayı
ikän, mineñ fatir
za
şul ya
qta.



Ular ösäüheqatarlaşıp
trotuar buylap höyläşä-höyläşä kittelär.
Mästürä Yuldıbay
zan
ü
zeneñ
töşönmägän
qayhı
ber mäsäläläre turahında horaştı,
Yuldıbay yauap birä bar
zı.
Aybikä lä hü
z
qatnaştı.



Tik Yuldıbay, üz
fatirına borolorğa ber kvartal samahı
qalğas,
ber a
z
öndäşmäy barğandan huñ:



- Aybikä, hin miñä
asıulanahıñdır inde? - tine.



- Yuq.
Ni eşläp min hiñä asıulanayım?



- Asıulanhañ da, urını
bar inde.



- Ällä, min asıulanırğa
uylağanım da yu
qsı.



Ular Yuldıbayzıñ
borola torğan urınına yıttelär. Yuldıbay
bılar
zıñ
ikäühe menän dä
qul
birep küreşte. Aybikägä tağı ni
zer
äytergä teläp tu
qtalha
la, bütän hü
z
taba almağan hıma
q,
kitep bar
zı.



Bılarzıñ
ni turahında höyläşkändären añlamay
barğan Mästürä:



- Ni nämä höyläyhegez
ü
ze?
Bıl keşe hiñä tanışmı ni? - tip horanı.



Aybikä tärän genä körhöndö
lä, ber a
z
öndäşmäy barğandan huñ:



- Bıl keşe mineñ irem
ine, - tine. Mästürä haman añlap bötä
almanı:



- Aha, aha, irem, tise...
Bıl huñ
qalalağı
ber he
zmätkär
zä
baha?



- Ataq,
qalalağı
he
zmätkär
bulha ni? Boron mineñ irem ine, hä
zer
oşonda eşläy.



- Yä, hin şunan ayırıldıñmı?



- Yä, tip ni, şul inde.
Ayırılğanım da, ayırılmağanım da yu
q.
- Ul yıñelsä köldö. - Ul huğış
qa
kitkändän
qaytmanı,
min auılda tor
zom.
Unıñ hä
zer
bında bisähe bar, balahı bar. Bına şul
barlığı.



Ularqaytıp
bülmälärendä ikehe ike karauat
qa
yattılar. Aybikäneñ bıl turala artı
q
höyläşkehe, bütänsä hü
z
quzğatqıhı
kilmähä lä, Mästürä höyläneü
zän
tu
qtamanı:



- Bına hin äle! Äytäm yırle
hin dä A
znabayiva,
ul da A
znabayiv.
Ä hin şunda ni eşläp asıulanmayınsa
zäheñ?
Min bulham, ällä niñä lä bılay
qaldırmas
inem. Sikähenä ber
ze
yaltıratıp alır inem. Bıl ir
zär
zä
et bulalar
za
huñ!



- Et, tip inde, Mästürä,
unı ni eşlätäheñ? Şulay tura kilgänder,
küräheñ. Unıñ sikähenä hu
qtıñ
ni, hu
qmanıñ
ni, bulğan eş bulğan inde. Bisähe bik
matur, ti. U
qığan
da bulğas, küreşkändär
zer
zä
osraş
qandarzır.



-Quysı,
quy,
Aybikä, taş yöräk ikänheñ! Min bulham,
äytäm bit, öyönä barıp torop, şul
mişşänkäheneñ säsen börtökläp yol
qop
sığır inem. Şulay tura kilgänder, tigän
bulahıñ. Ul mişşänkälär
z
yuhalanıuına eyärgäs ni, şulay tura kilä
şul! Ularmı, ular yılandar, min tegeläy,
min bılay, mineñ tärbiäm yıteşmägän, mine
yañısa, proletarsa, tärbiä iterheñ, tigän
bulıp
qoyroq
bolğap, kommunistarğa keyäügä baralar
za
äy
zä
şunan huñ ular
zı
ü
z
qurayına
beyıtergä totonalar. Min, ös-dürt yıl
qalala
keşelär
zä
a
sraulıqta
torop, unday
zarzı
küp kürgänmen inde.



Aybikä bik ozaq
tıñlap yattı. Mästüräneñ bıl hü
zzäreneñ
dörö
slögöndä
unıñ şige yu
q
ine.



- Yä,qızma
inde,
quy.
Yuldıbay
za
a
qılhız
keşe tügel äle. Ni eşlägänen ü
ze
belä torğandır. Ü
zägenä
üteñkerähä,
qul
heltäp taşlar
za
kiter. Sästären yol
qa
torğan unan
zurıraq,
unan
qurqınısıraq
doşmandar
za
küp äle. Ana şuların yıñep alğas, unıñ
hıma
q
öy tauıktarı ü
zzenän
bötä ul.



- Min dä Yuldıbayzı
a
qılhızzır
tip uylamayım. Baya, ana doklad höylägänendä
lä, tıñlap tuya almay ho
qlanıp
qarap
ultır
zım.
Be
zz
kolhoz mäsälälären şul hätlem belep,
ü
zägenä
inep höyläy. Unıñ şul i
senä
töşör
zä,
huñ bulır.



- Irtän bezz
yöröy torğan yır
zär
küp, Mästürä, äy
zä
yo
qlaybız.
Qısır
köyökkä köyöp yatma!



- Şulay şul, irtän bit
äle ta
qta
yarıu zavodına, metall zavodına,
narkomzemdıñ auıl hucalığı maşinaları
skladına, kis menän kinoğamı, teatrğamı
alıp baralar şikelle.



- "Dvorets truda"ğa
barabı
z.
Teatr bula.



- Ber kötöü bulıp yöröyböz
ikän. Barlığı nisäübe
z
äle, utı
z
dürtme?



- Eyı, utız
dürt. - Ular, şulay höyläşep yata-yata, tön
urtahı auğas
qına
yo
qlap
kittelär.






***






Yuldıbay bik ozaq
şaltırat
qas
qına
işek astılar. Aş aşay torğan bülmälä
höyläşkän, kölöşkän, yırlaş
qan
tauıştar işetelä ine. Ul, ö
stö-başın
sisenep, aş bülmähenä inde. Unda Tereğulov
Hämit, Nailä, tağı Yuldıbayğa tanış
bulmağan, ya
qşı
keyımdäge
qara
säsle bisä menän ber häyläkär
qısıq
zle,
as yaña
qlı,
oslo tanaulı, a
q
yağalı, a
q
mancetlı ber ir keşe, ryumkaların
tökäşterä-tökäşterä, konyak esep
ultıralar, barıhı la
qızmasa
ine.



Räysä lä ber az
i
sergän,
bit urtaları yana, kü
zzäre
zölä.
Ular, Yuldıbay
zı
kürgäs, barıhı la ber yulı şaulaşıp
qarşı
aldılar.



- Bına üze
qayttı,
haumıhığı
z,
Yuldıbay iptäş?



- Yuldıbay Malbayiviç, hez
bik o
zaq!
Räysä lä
quşıldı:



- A, Yuliçka! Hin bigeräk
o
zaq
inde!
Qunaqtar
hine kötä-kötä arıp böttölär. Bına tanış.
Mineñ podrugam - Sara hanım. Bına bınıhı
- unıñ iptäşe Räfğät äfände Kärimov.
Yuliçka, aşağıñ kiläme, bına min hiñä
zer
aş halıp biräm.



- Yuq,
yu
q,
Räysä hanım, iñ elek he
z
uğa berär ryumka konyak halıp birege
z,
unan huñ aş aşatırhığı
z.



Yuldıbayqunaqtar
menän hal
qın
ğına küreşte lä, ü
zeneñ
esmägänen äytep, aşarğa ultır
zı.



Qunaqtar,
unıñ ihtıyarına
quymay,
sıuıldaşıp
qıstay
başlanılar:



- Yuq
inde, Yuldıbay äfände, yaramay!



- Ul nindäy eş ul, huca
esmäy,
qunaqtar
esep ultırhındar!



- Az
ğına esege
z
inde. Äy
zägez,
bına Räysä hanımdıñ haulığına.



Yuldıbay sabır ğına tös
menän tağı la
qabatlanı:



- Rähmät, mineqıstamağız.
Mineñ eskänem yu
q.
Räysä, sikähen Yuldıbay
zıñ
uñ belägenä höykäp, irkälängän kü
zzäre
menän uğa
qaranı.



- Mineñ Yuliçka ğümerendä
lä eskäne yu
q.
Ällä, yänem,
qunaqtar
hörmätenä genä berär ryumka äsäheñme?
Min horağas, älbittä, äsäheñ bit, eyı
bit?



Ul, tauıştarın
zegäytkändän-näzegäytep,
qulına






totqan
ryumkahın Yuldıbay
zıñ
auı
zına
ya
qın
kilter
ze.



Räysäneñ yılan küzzäre
keüyek yaltır kü
zzäre,
hılıu
qaştarınıñ
qara
hölök keüyek borğolanıuı, auı
zınan
qıp
qqan
konyak yı
se
Yuldıbay
zıñ
qapıl
asıuın
qabarttılar.
Ul, kü
zzären
tultırıp, Räysägä
qaranı.



- Bıl ni eşläüyeñ hineñ,
Räysä? Mineñ esmägände belä torop, niñä
qışahıñ?
Ber äyttem bit, buldı!



Yuldıbayzıñ
qırqa
äytkän hü
ze,
qatıraq
tauışı
qunaqtarzıñ
da, Räysäneñ dä käyıftären ber
zän
bo
zop
ebär
ze.
Ular şım ğına ber-berehenä
qaraşıp
yılmayıştılar
za
zzän
tu
qtanılar.
Şulay
za
Räysäneñ
qunaqtar
aldında ser birgehe kilmäne:



- Unıñ şul azıraq
irkäläneü ğä
zäte
bar inde, - tine lä,
qısqırıp
kölöp,
qunaqtarğa
qaranı.
Tik bıl yahalma hü
zzäre,
yahalma kölöüye unhı
z
za
i
serek
bulğan Räysäneñ auı
zınan
bütän va
qıttarzağı
hıma
q
täbiği bulıp kileşep sı
qmanılar.



Yuldıbay arlı-birle, genä
aşanı la yo
qo
bülmähenä inep kitte. Unıñ artınan Räysä
lä inep, asıulanırğa, üpkälärgä totondo:



- Abau, hin bigeräk grubıy
inde! Imeş,
qunaqtar
menän şunday obraşeniye bulamı? Ü
z
ällä
qayza
doklad tigän bulıp kitkän bulahıñ da...



- Bar, bar,qunaqtarıñ
yanına kit! Min bögön bılay
za
arıp
qaytqanmın.
Yal itergä bir.



Räysä, tağı nizer
äytergä uylap auı
zın
asha la, äytmäy, işekte şart yabıp sığıp
kitte. Yuldıbay işek tauışına susıp
uyanğan malayın barıp höy
zö
lä unıñ säñgeldägen a
qrın
ğına helketep yo
qlattı.



Unıñ bögön Räysäne
kürgehe kilmäüye, unan bötönläy bi
zeüye
sigenän aştı. Unıñ menän höyläşeü tügel,
sönä
qarağıhı
kilmäy ine. Räysäneñ könö-tönö mıcıuı,
irkäläneüye, ilauı, üpkäläüye, köndän-kön
arttıra barğan yu
q
nämälär
ze
taptırıuı Yuldıbay
zıñ
nervıların bötönläy
qaqşattılar.
Etmähä, unıñ bıl aralar
za
kön dä kis hayın ällä kemdär menän
qayzalır
qunaqta
bulıp, esep, kärt uynap yöröü
zärenän
ul bigeräk tä tuy
zı,
ü
zeneñ
Räysä menän täü başlap küreşkän, tanış
qan
köndärenä asıuı kilde.



Egerme dürtense yıldıñ
z
köndäre ine. Yuldıbay, ü
zzäreneñ
u
qıu
yortonan haylanıp,
qala
komissiyahına kilgäyne. Ul şunda unı
osrattı. Räysä ü
zeneñ
ber incener
qızı
ikänen, revolyutsiyağa tiklem gimnaziya
bötöröp, ütkän yıl natsmen isemenän
medfakka ineüyen, ağahın, bolşevik
bulğan ösön, a
qtar
ültergänen, tağı ällä ni
zär
höyläne. Yuldıbay
za
ü
z
tormoşo,
qayza
u
qıuı
turahında höylägäyne. Ular, şul tanışıu
zan
huñ osraşa, höyläşä, küreşä barıp, bergä
lä tora başlanılar.



Yuldıbay bıl vaqıttarza
ü
zen
bähetle hanay ine. Bığa tiklem intekterep
kilgän na
zanlığı
- belem menän, i
skesä
genä
qorolğan
ğailähe yañı kulturnıy semya menän
almaşına. Bına Räysä doktor bulıp sığır
za,
kiläsäktä ni tiklem eştär
ze
be
z
ikäüläp eşlärbe
z,
tip uylanı. Läkin Räysä, Yuldıbay menän
tora başlauına hige
z
ay tigändä,
qan
a
zlığı
hıltauı menän u
qıuın
bötönläy taşlanı. Bötä tormoşon yort-er
yıyıuğa, keyımgä, hılıulanıuğa,
qunaqqa
la teatrğa yöröügä äyländer
ze.
Unıñ incener tigän atahı la ällä
qayza,
Törköstan
qalalarınıñ
berehendä ere sau
zagär,
a
qtar
ülter
ze
tigän ağahı la huğış va
qıtında
qızıldar
qulğa
alıp at
qan
a
q
ofitser bulıp sı
qtı.



Yuldıbay baştaraq
zur
ömöttär menän
qorolğan
bıl tormoştoñ bılay itep ul uylağandar
zıñ
kirehenä äylänep kiteüyenä ükenhä lä,
Räysä, bälki, fay
zalı
ber keşe bulıp kiter, beleme bar, ütken,
ya
qşı
ğına tärbiä birergä käräk, tip uylanı.
Bara torgas, ul unıñ käzäläneü
zärenä
lä küngän keüyek bulıp kitte.



Tik bına partiyanı tazartıu
va
qıtında
Yuldıbayğa taşlanğan ğäyıptär, unıñ sit
elementtar menän bäyläneşe, ü
z
uçrecdeniyehınan a
qsalata
alğan baytak
qına
burısı, tağı la şunıñ hıma
q
ü
ze
lä abaylamağanda eşlänep kitkän eştär
z
kilep sığıuı unı
qapıl
i
senä
kilter
zelär.
Ya
qşılap
uylap
qarağandan
huñ, bılar
zıñ
barıhı la Räysä ar
qahında,
unıñ teläüye, horauı,
quşıuzarı
aşa eşlängänlektären ul hä
zer
ası
q
töşöndö. Unı partiyanan sığarırğa tigän
mäsäläne
quyhalar
za,
yarlı ğailänän sı
qqan,
staclı kommunist, gracdandar huğışınıñ
ya
qşı
komandirı, äle lä ya
qşı
he
zmätkär
bulıuın iğtibarğa alıp, şeltä menän
genä
qaldırzılar.



Unan huñ Yuldıbay Taymastıñ
höylägän hü
zzären,
a
zaq,
bögön genä kürgän Aybikäne i
senä
töşör
zö.
Aybikägä bulğan ya
qınlıq,
unıñ ällä nisek kenä tuğandarsa ya
qın
bulıuı Yuldıbay
zıñ
yörägen hı
zlattı.
Ni eşläp unıñ yörägendä Räysä şunday
toyğono ber va
qıtta
la uyat
qanı
yu
q?
Ul bınday horau
zıñ
bögön genä uyına kileüyenä gäcäplände.
"Bahır Aybikä, asıulanmanı la bit,
ismaham", - tip uylanı.



Ul, berehe artınan
ikensehen to
qandırıp,
ällä nisä papiros tarttı. Ä tege bülmäläge
kärt uynağan,
qısqırışqan,
kölöşkän tauıştar şul sa
q
käräkhe
z,
artı
q
bulıp
qolaqqa
kilep inälär, meyıgä sänselälär. Zaldağı
stena säğäte irtänge bişte hu
qtı.



Tağı ber azzan
huñ ular
zıñ
quzğalışqan,
übeşep küreşkän, haulaş
qan,
sığıp kitkän tauıştarı işetelde. Unda
zer
Räysäneñ genä aya
q
tauışı. Ul
qunaqtarın
o
zattı
la yo
qo
bülmähenä inde. Yuldıbay
zıñ
äle bulha yo
qlamay
yat
qanın
kürep:



- Arınım tip,qunaqtar
menän ultırmanıñ. Ä ü
z
haman yo
qlamay
yatahıñ! Bülmäne tötön menän tultırğanhın,
fu, bezobraziye! -tine.



Yuldıbay öndäşmäy yatıp
qaraha
la, Räysä ber tu
qtamay
möñköldägäs:



-- Yä, yat inde, höylänep
torma! - tine.



Unıñ öndäşkänen genä
kötkän Räysä, tağı la
qısqırınqırap:



- Yuq,
min yatmayım! Hin, matur yıget, äyt äle,
bögön tön urtahına tiklem kem menän,
qayza
yörönöñ? Yä, äyt äle! - tip yıkerende.



Yuldıbay halqın
qanlılıq
ha
qlarğa
tırıştı:



- Räysä, hin berzä
yu
qqa,
käräkmägängä hü
z
quzğatıp
säbälänmä, hin i
sergänheñ,
yatıp yo
qla,
miñä lä yal itergä irek bir.



- Min berzä
säbälänmäyım, hin ü
z
säbälänäheñ! Niñä hin miñä
qayza
yörögäneñde äytmäyheñ?



- Niñä yöz
qayta
horaşırğa käräk inde? Baya la äyttem, äle
lä äytäm: kolhoznitsalar käñäşmähendä
doklad yahanım.



- Bötmäs
inde hineñ kolhoz-malhozdarıñ! Öy ese
tulı
qunaq,
mineñ iñ ya
qın
keşelärem kilgändär, ä hin şular menän
ä
zäm
rätle höyläşep tä ultıra belmäneñ!
Qunaq
bar
za,
ismaham, şul käñäşmä-ma
zarzarıñdı
taşlap: toror ineñ. Ber-ike säğättän
donya yımerelmä
s
ine äle!



Yuldıbayzıñ
asıuı kösäygändän-kösäy
ze:



- Yuq
inde, Räysäkäy! Hin ü
z
genä ular
zı
qunaq
it. Min hiñä ular
zı
bında kilterep yörötmä, tip nisä tap
qır
äyttem bit inde. Mineñ ul halı
q
menän hu
qır
tinlek eşem yu
q.
Hineñ ällä nindäy mişşändäreñ ösön min
sobraniyenan, soveşaniyelar
zan
tu
qtap
tora almayım, ğäfü it!



- Ular mişşän bulha, hin
- mucik! -tine lä Räysä ilarğa totondo.



- Räysä, hineñ bütän
bo
zoqloqtarıñ
ğına yıtmägändäy, kön hayın bılay itep
ı
zğışa,
talaşa torğan bulhañ, be
z
artı
q
bergä tororğa tura kilmä
s.



Räysä, haman ilauınan
tu
qtamay,
bu
sığa-busığa,
borsa
q
hipkän keüyek, hü
zzären
şıtırlattı:



- Tormahañ, tormashıñ?
Hineñ bıl yort
qa
beteñ dä kermägän! Bötä mebeldär ü
z
artımdan kilgän, atam malı! Mine alğan
sağıñda, hineñ ber yurğanıñdan baş
qa
ni nämäñ bar ine?!



Yuldıbay, mısqıl
itep, kölöp yıbär
ze.



- Äy, şul yıtkän, hineñ
mebeldäreñdeñ miñä yıgerme boto - ber
tin. Niñä käräk ular miñä?



Räysä, unı tıñlap tormay,
haman
qızzı:



- Tiz
genä ayırılışıp
qotola
alma
shıñ
äle, balañ bar sa
qta.
Aliment tülägeñ kilmähä, ällä
qayza
kitä alma
shıñ
äle...



Yuldıbayzıñ
başı äylänä,
qolaqtarı
sıñlay başlanı. Ul asıu menän urınınan
hikerep tor
zo.
Ütker,
qatı
zzärze,
hal
qın
taştar keüyek itep, Räysägä attı:



- Inde, Räysä, hin äytep
tä töşönmäneñ, töşönörgä lä telämäneñ,
hinän ber arıu keşe sığırmı, tip kötkäynem,
bılay bulğas, bulmanı inde. Ana tora
bötä mebeldäreñ, keyımdäreñ, süp-sar
zarıñ.
Ü
zeñä
genä häyırle bulhın! Irtägä zags
qa
barabı
z
za,
hin ü
z
yulıñdı
qara,
min - ü
z
yulımdı. Ä balanı min hindä
qaldırmayım,
imsäk balalar yortona biräm, hineñ
tärbiäñde ul kürmä
s!-tine
lä, yo
qo
bülmähenän sığıp, zaldağı divanğa, ike
qulın
baş a
stına
quyıp,
sal
qan
töşöp yattı.



Räysä, ilauınan da,
zenän
dä tu
qtap,
ü
z
aldına
qarap
qattı.
Ul Yuldıbay
zıñ
bınday
qırqa
zzärenän
aptırap
qaldı.
Unıñ irendäre,
quldarı
belener-belenmä
s
kenä
qaltırayzar
ine. Ul, şulay bayta
q
ba
sıp
torğandan huñ, Yuldıbay artınan zalğa
sığıp, ul yat
qan
divandıñ sitenä ultır
zı.
sönä
ası
qq
sığarırğa tırışıp, unı irkäläy başlanı:



- Yä, asıulanma inde,
Yuliçka! Min bılay ğına bit, asıulanmayhıñmı,
eyı bit?



Läkin Yuldıbay, başqa
va
qıttarza
üpkäläşep yaraş
qandağı
keüyek, kölöp yauap birmäne.
Qatı
ğına:



- Kit, yuhalanma! -tine.



Yuldıbayzıñ
bıl ike hü
zenän
Räysä, enä sänskändäge keüyek,
qapıl
hikerep tor
zo.
Ul yurıy äytmäyme ikän tigän uy menän
Yuldıbay
zıñ
sönän
yauap e
zläne.
Läkin Yuldıbay
zıñ
sö
bo
z
keüyek hal
qın,
qomharğan,
ber nöktägä
qarağan
quzğalışhız
zzäreneñ
kerpektäre
qağılmay
ine.



Räysäneñ başqasa
tel
quzğatıp,
z
äytergä batırlığı yıtmäne. Ba
sqan
erenän a
qrın
ğına
quzğalıp,
bülmähenä inep kitte. Ul ingäs, işek
töböndä tağı ni
zer
kötkän hıma
q
ber nisä minut ba
sıp
tor
zo.
Yauap bulmanı. Ul, a
qqqı
ömötön ö
zöp,
karauatta
qabarıp
yat
qan
a
q
mendär
zär
ö
stönä
z
tübän au
zı...






VII






Yazğı
köndöñ irtänge yılı
qoyaşı,
dımlı yır ö
stönä
kütärelgän kükhel bıu
zarzan
ütä töşöp, ular
zı
yäşelle-kükle, yula
q-yulaq
törlö tö
stäge
matur nur
zarğa
äyländer
ze.



Şoñqar
auılınıñ tirä-ya
q
tige
zlegenän
zäklänep
barıp beyıgäyıp kitkän
qırlas
tau
zar,
unar sa
qrımdarğa
hu
zılıp
alı
sayalar
za,
Irämäldeñ nä
zek
zıqtar
şikelle genä kürengän
qayalarına
barıp totaşalar. Unan da u
zğas,
Irämäl tübäheneñ
qayhı
ber urındarında ala
qarmı
yäki beyık tau
zıñ
biten hıypap ütep barğan bolottarmı
ikäne lä ayırılmay torğan
qayhıları
a
q,
qayhıları
qara
nöktälär genä kürenälär.



- Aqqondoz
yılğahınıñ aryağındağı susa
q
tau
zıñ
itägen
qaplap
ü
skän
şırşı,
qarağayzar,
yäşel bota
qtarın
ya
zğı
qar
hıuına manıp alğan hıma
q,
tağı la matur, tağı la yäşeleräk bulıp
asılğandar. Ular menän aralaş
qayın
sau
qaları
la, va
q
qına
bulıp şıtıp kilgän böröläreneñ morondarın
kürhätep, ya
zğı
yılı yılgä yılberläşep ultıralar.



Şoñqar
auılınıñ, bınan ös-dürt yıldar elek
bülenep sığıp, yañı auıl yahap ultırğan
keşeläre yıgerme hige
zense
yılda u
q
kolhozğa küskäynelär. Bıyıl
qış
tağı la i
ske
auılda
qalğan
bötä yarlı, urta hälleläre, ularğa
quşılıp,
z
un ös hucalı
qtan
torğan "Olo ü
zän"
kolhozın

zönölär.



Auıldıñ "Urta bıua"
töbäge tip atalğan bay
zar
törkömönöñ bötä
qaraltıları,
öy
zäre,
maldarı "Olo ü
zän"
kolhozına
qaray.



Oşolar arahındağı
Qotloyarzıñ
yort-
qaraltıları,
öy
zäre
tirähenä kolhozdıñ bülenmäy torğan
nämäläre tuplanğan. Unıñ äylänähe yartı
sa
qrımdan
er
zän
bılay uratıp alınğan kärtäläre, tübähe
a
q
ta
qta
menän yap
qan
lapa
starı
esendä "Olo ü
zän"
kolhozınıñ igen maşinaları tultırılğan.



Bögön irtänän birle
säseügä sığırğa ä
zerlängängä
kürä, kolhozsılar
zıñ
kübehe oşo lapa
star
tirähendä, maşinalar ergähendä
qaynaşalar.



Qızıl
timer tübäle beyık haray
zıñ
törlö möyöşöndäge, bıyıl
qış
eşse rayondar
zan
kilgän brigada tö
zätep
kitkän haban, tırmalar, säskestär,
lobogreykalar - barıhı la tağı ber
qabat
eşmäkär hucalar
zıñ
zenän
ütkärelde.



Kümägeneñ arahında,
eñdären hı
zğanıp,
qara
tirgä töşöp, kolhozdıñ räise Altınbay
yöröy.



-Qotloähmät
ağay, bar äle, Mır
zaqay
ni eşläp o
zaqlap
qaldı
ikän? Benzin kötöp, töşkä
qalıp
barabı
z!



Unıñ hüze
bötör-bötmä
s,
ul,
qart
bulıuına
qaramay
yöltäñläp, kooperativ skladı yağına
qaray
atlay. Altınbay här kemgä ü
z
eşe turahında boyoro
qtar
birä:



- Äübäker ağay, ana hin
ü
z
törkömöñdö al da, säskestärgä attar
zı
egä başlarğa käräk. Äytkändäy, Däülät
menän Ay
zarzıñ
i
stärenä
töşörörgä onot
qanmın
ikän: timer tırmağa ike körän attı yıgep,
smenağa
qola
beyä menän burıldı yıkhendär. Atıu ana
qara
qqanıñ
ällä ni art
qı
ayağınıñ uñı hıltıñ
qırap
tora.



Ölkän işek aldınıñ tap
urtahında
qatarlap
quyılğan
ike "Internatsional" traktorı
tirähendä Aybikä menän Ähäy,
qaştarın
yıyıp, yıtdi tö
s
menän ular
zıñ
bötä ki
säktären
tikşerep, barlap, maylap, benzin
qoyop,
hod
qa
ebärep yöröy
zär.
Ular tirähendä kolhozdıñ
qart
babay
zarı
la häldärenän kilgän tiklem yar
zamlaşıp
mataşalar.



Qotloyarzıñ
beyık yäşel tübäle ağas öyönöñ uramğa
sığa torğan solanı ö
stönä
"Olo ü
zän"
kolhozınıñ idarahı" tip ya
zılıp
quyılğan.
Unıñ menän
qatar
qızıl
tübäle harı yort işegeneñ ür yağında
"Berense ba
sqıs
eş mäktäbe" tigän ya
zıu
kürenä. Unda, ya
zğı
kanikul va
qıtı
bulıuına
qaramay,
balalar, ü
zzäreneñ
u
qıtıusıları
menän mäktäptän
qaytmay,
ya
zğı
eştär ö
stöndä
qaynaşalar.
Mäktäp yanında säselä torğan ba
qsa
urının yomşartıp, orlo
q
şıttırıp,
q
oyaları yahap yöröy
zär.



Bıl öyzöñ
işek aldı irken, kelättäre ölkän bulğanğa
kürä, unıñ kelättärenä kolhozdıñ
siparattarın urınlaştırğandar. Unda
la höttären siparattar
zan
ütkärgän bisälär hauıt-habalar
zı
yıuıştırıp mäc kilä. Bılar törkömönöñ
başlığı Ğäbi
zä
eñgäy, itäktären
qıstırıp,
eñdären hı
zğanıp,
ya
sı
qara
yıltır biten yıñdäre menän hıpırıp,
boyoro
qtar
birep yöröy:



- Kilendär!Qanağız,
bınau siparattar
zı
ağas kelättän taş kelätkä küseräyık.
zer
köndän-kön
qoyaş
qızzıra
bara, höt äsey başlar.



- Ölgörörböz
äle.



- Tuqta
inde, Ğäbi
zä
eñgä, säseüselär
ze
genä
qırğa
o
zatayıq.



- Tuqta
tip ni, hä
zer
bına töşkö hauınğa kötöü töşä, şuğa
tiklem ä
zer
bulhın. Äy
zä,
äy
zä,
Hösnöy kilen, Batıy, äy
zägez!



Ul aralaqırğa
kiteüselär, ä
zerlänep
bötöp, här kem ü
z
urınına urınlaştı. Iñ täü
zä
geü-geü, dır-dır itep Aybikä ultırğan
traktor, unıñ artlı Ähäy
z
traktorı
quzğaldılar.
Ular artınan börkölöp sı
qqan
tötön, sır-sıu bulıp
qaynaşqan
halı
q
aralap, bötä işek aldına yäyılde.
Traktorsılar
zñ
ö
stöndä
- maylı keyımdär,
quldarında
zur
kün beyäläy
zär,
hörgän va
qıtta
keyä torğan ölkän tüñäräk kü
zle
zelderektären
ular mañlay
zarına
kütärep
quyğandar.



Bılarzıñ
quzğalğan
tauıştarın işetkän bisälär, bındağı
eştärgä
qalıusılar,
mäktäptän sı
qqan
balalar - barıhı la säseüselär
ze
o
zatırğa
yıyıldılar.



Traktorzar,
qırsın
tüşälgän işek aldın i
zep,
yırıp, arttarına tağılğan dürt habandı
höyräp,
qapqanan
sığıp kittelär. Ular
zıñ
aldındağı bäläkäy genä
qızıl
flagtar,
qoyaş
ya
qtıhında
tağı la
qızılıraq
bulıp, yılberläp baralar.



Traktorzar
artınsa ikeşär at yıgelgän ike säskes
maşina, unıñ artı timer tırmalarğa
egelgän attar, yanındağı smenağa tigän
par
zarı
menän
qatarlaşıp,
qapqanan
qaqlığa-huqlığa
qtılar.
Ular artı orlo
qtar
teyälgän, a
zıqtar
halınğan, keşelär ultırğan ber nisä
arba, ular menän
qatar
hıbay
zar,
şular arahında agronom menän Altınbay
attarın ayañlatıp baralar. Traktor
geüyeldäüye, yıgelgän attar
zıñ
bış
qırıuı,
bisälär, bala-sağalar
zıñ
sır-sıu
zarı,
qısqırış-kölöştäre
menän säseüselär
ze
auıldan o
zatıp
ebär
zelär.



Säseüselär kitkäs, bında
qalğandar
här
qayhıhı
ü
zenä
bildälängän eşenä totonop kitte. Kötöü
töşöp kilgänen kürgän bisälär ti
z
genä hıyır haua torğan harayğa
ıñğaylanılar. Balalar, mäktäp yanına
kilep, ü
zzäreneñ
ba
qsa
ultırtırğa tip ä
zerlängän
er
zären
yomşartırğa totondolar.
Qayhı
beräü
zäre
säsergä tigän orlo
qtarın,
kartuftar
zı
agronom
quşıp
kitkänsä ä
zerlärgä,
ta
zartırğa
kereştelär.



Auıldan sığıp kiñ yalandıñ
tige
z
yulına töşkäs, Aybikä, kiter aldınan ğına
kilgän poçtanan alıp, aşığıs
qına
u
qığan
Yuldıbay
zıñ
hatın, tağı ber
qabat
u
qırğa
uylap, ke
sähenän
sığar
zı.
Hat
qısqa
ğına ya
zılğaynı,
şulay
za,
traktor
zıñ
hıñar
qulğa
ğına bireşmäy, yuldan sitkä sığıuı,
qulın
helketeüye menän, unı u
qıy
almanı. Ul traktorın yañınan yulğa töşöröp
ebär
ze
lä, hatın bökläp, ke
sähenä
haldı. Hattağı "säseü kampaniyahınan
qaytqan
Hösäyınov iptäş urınına he
zz
kolhozğa baram" tigän şatlı
q
zzär
başınan sı
qmanılar.



Unıñ yanına, atın yurttıra
birep, Altınbay kilep yıtte:



- Aybikä! Turanan sığıp
bulma
s,
hulğa bor. Taş
qın
artınan tuğay kibep bötmägän, urau bulha
la, bınau ubanı äylänep barıp sığayı
q,
- tine.



Ubanı äylänep,qalqıuğa
kütärelgäs, Aybikäneñ kü
zzäre
ige-sige bulmağan ba
sıu
qırzarına
töştö. Ular
zıñ
qayhıhı
hörölgän,
qayhıhında
z
säsep
qaldırğan
arış
qurpıhı,
yäm-yäşel keläm bulıp, yäyılep yata. Anau,
uñ ya
qtanıraq
kürenep yat
qan,
bıltır hörölöp bötölmägän yır
ze
ul höräsäk ine. Unıñ traktorı, tağı la
dıhır-dıhır itep, kiñ yalanğa kük tötönön
hirpep yıbär
ze.
Aybikä, irken tın alıp, tärän itep
körhönöp
quyzı.
Unıñ şatlı
q
menän yılmayğan yö
zö,
a
z
ğına asılğan teştäre
qoyaş
nur
zarında
sağıla ine.