Ausı qart

Ul sağında başqorttarzıñ tormoştarı tamam irkenlektä bulıp, qayza qarahañ, unda däülät, qayza barhañ, unda niğmät, Ural tauzarın tomalap alğan qara urman, ularğasa törlö käräkleläre ösön hisaphız küp ağastar birä; iten aşap, tirehenän qış ösön yılı keyımdär tegergä ularğa törlö-törlö keyıktär birä. Ural itägendä kiñ bolondarza ularzıñ hayuandarı kötöü-kötöü bulıp yöröyzär.

Elek zamandarza şul Ural tauzarı tirähendäräk ber başqort auılında Bikhuca isemle ber ausı qart yäşäy torğan bulğan. Unıñ bötä ğümere tip äyterlek auza ğına uzğan. Bikhuca babayzıñ keyäügä kitkän Altınbikä isemle ber qızı la bulğan. Altınbikäneñ dä Miñlegäräy isemle berzän-ber matur ulı bulğan. Bikhuca babay qızın, ä qızı üzeneñ berzän-ber ulı Gäräyze bik yarata torğan bulğandar. Berzän-ber köndö Altınbikä ulı Miñlegäräyze qulınan totop yörörgä sıqqan.

Küp yöröy torğas, ular urmanğa kerep kitkändär ikän. Şul vaqıtta ularzıñ aldına kisäktän genä bürelär kilep sıqqandar. Altınbikä üze ösön bik ük aptıramaha la, ulı Miñlegäräy ösön şaqtay qurqqan. Läkin ni eşlämäk käräk? Yäneñdän qäzerleräk bulğan balahı ösön Altınbikä lä bürelär menän huğışa başlağan. Yañğız qatın büre kötöüyenä qarşı tora alamı huñ? Älbittä, yuq! Altınbikä lä, bisara, ni saqlı ozaq köräşhä lä, ahırza bürelär unı talap bötkändär. Qalın imän tarmağına ultırıp ölgörgän Miñlegäräyze babahı kilep qotqarıp alğan. Şul vaqıttan birle Miñlegäräy babahı Bikhucala tora başlağan.

Bına yäyge ayaz köndärzeñ berehendä babay üzeneñ ğäzäte buyınsa qulına iskerep bötkän mıltığın alıp, artınan yuldaşı Aqtırnağın eyärtep, urmanğa auğa kitergä äzerlänä. Şul vaqıtta tüşäktä auırıp yata torğan Miñlegäräy urından hikerep tora la:

— Babam, yänem, nisek bulha la, miñä ber bolan balahı alıp qayt. Bik maturzı, harğıltı bulhın!— tip qala. — — Yarar, bäpkäm, yarar! Hozay boyorha, alıp qaytırmın,— tine lä Bikhuca babay üz yulına kitte. — Bikhuca babay urmanda ber kön yöröy, ike kön yöröy, läkin harğılt töslö bolan balahın haman da osrata almay. Inde qart ausı arıy başlay, läkin şulay za buş qul menän öygä qaytıp kiteüyenä küñele razi tügel. Ul: «Sabır itergä käräk. Quyı ağastar arahınan şatır-şotor itep bolan balahı sıqmay bulmas, hozay boyorha»,— tip haman yöröy zä yöröy. Üze dürt küz menän tirä-yaqqa qarana. Inde Aqtırnaq ta tamam älheräp böttö. Ausı qart häm Aqtırnaq yaqşı uq arınılar. Qart ausı yöröüyenän tuqtap ut yaqtı. Aqtırnaqtı yanına saqırıp, ular ösönsö kisen dä şul urmanda ütkärergä buldılar.

Ber zaman öyzän sıqqanğa dürt kön dä buldı tigändä kötmägändä yırzä genä qarttıñ ütker küzzärenä tanış toyaq ezzäre kürende. Bikhuca babay ezgä qarau menän ük eşte añlanı... Bınan yañıraq qına balahı menän inä bolan uzğan, bına bıl zur toyaq eze inäheneke, ä bınıhı balahınıqı, tip uylay, häm Aqtırnaqqa äylänep: «Yä äle, Aqtırnaq dus, tırışıp qara äle!»— tine.

Kön börköü. Urmandıñ asıq yırzärendä qoyaştıñ qızzırıuına sızar häl yuq. Ausı qart Aqtırnaq artınan köskä ayaqtarın östöräp, yañı ğına üsep kilä torğan şırşı ärämälege arahınan bara la bara. Aqtırnaq telen halındırğan köyönsä äle unda, äle bında huğıla, üländärze, ağas töptären yıskäy. Bına ber zaman qart ausınıñ qolağına şatır-şotor itkän tauış işetelä başlay... Aqtırnaq tiz genä ülängä yata la şul kileş ülgän töslö qata la qala. Ana, inde inä bolan üze lä kürenä... Ul üze urman sitendäräk tora, üze qurqqan hımaq. Ul ausı qartqa tup-tura qaray, seräkäyzär bolot şikelle tomalap alğandar za unıñ östöndä göc kilälär. Bolan borsola, qaltıranıp-qaltıranıp quya.

Bikhuca babay bosop qına yäşerengän yırenän sığa häm esenän genä: «Yuq, tuğan, hin mine alday almashıñ»,— ti.

Bolan inde küptän ausı barın hizenä häm ber zä qurqmaysa bik tırışıp, unıñ ni eşlägänen — barın da küzätep tora.

Ausı haman bosop qına bolanğa yaqınlaşqandan-yaqınlaşa bara, esenän genä: «Ul mine balahı yanınan alıp kitergä tırışa»,— ti. Üze aqrın ğına mıltığın bolanğa tözäy. Şul arala bolan tiz genä ber nisä sacin samahı artqa sigenä lä tağı tuqtay. Bikhuca bosop qına tağı uğa taban bara başlay, ul mıltığın alıp atam tigändä genä bolan tağı sigenä. Şul kileş qart ber nisä säğät azaplana. Bolan haman unı aldap yörötä lä yörötä häm nisek bulha la, usal ausını ğäziz balahı yäşerengän urından sitkäräk alıp kitergä tırışa. Ul üzeneñ balahın şul qäzär yarata ki, unıñ ösön üze ausı qulında auır ülem menän ülergä lä riza bula. Tik unıñ ğäziz balahı ğına isän qalhın! Läkin qayza huñ inde uğa balahın isän alıp qalırğa! Bikhuca qart bögön genä bit auğa sıqmağan! Ul inde üz balahı ösön ülergä äzer torğan şäfqätle bolandarğa üz ğümerendä bik küp osrağan, häm ul bolandar za, ularzıñ matur balaları la — barıhı la berehe artınan berehe unıñ qulınan tege donyağa kitep bötkändär.

Ausı qart esenän genä bolanğa asıulana. Şunıñ menän bergä unıñ bıl batırlığına, hayuan bulıp ta üz balahın şul qäzär yaqın küreüyenä ise kitä.

Inde kis yaqınlaşa. Bisara hayuan menän ausı haman äle berehen-berehe aldarğa tırışalar ine. Aqtırnaq külägä töslö qart artınan qalmay yöröy. Ber vaqıt bolan qarttıñ küzenän yuğaldı. Läkin arttan kilä torğan Aqtırnaq şul vaqıt qarttıñ ayağına törttö. Qart artına äylänep qaraha, ni küze menän kürhen: ös köndän birle azaplanıp ezläp yörögän harğılt töslö yäş bolan balahı qarttan ber nisä genä azımda, ağas astında tora. Ul äle yäş, ber-ike aznalıq qına bulır. Bikhuca babay unıñ näzek kenä ozon ayaqtarına, üz aldına, höykömlö başına, unıñ näzek kenä muyının huzıp ağas yaprağın eläkterergä azaplanıuına ber az qarap tora. Bına ber zaman ausı qart mıltığın rätläp tözärgä başlay, läkin unıñ yöräge bıl vaqıt ni ösöndör döp-döp kilä başlay. Bına inde atıp bolan balahın tägärätäyım tigändä genä, qarttıñ küñelenä qılt itep balanıñ äsähe, unıñ balahına bulğan sikhez möhäbbäte töşä. Şunıñ artınan uq ul üzeneñ märhümä qızın, unıñ yıtem qalğan ulın häterläy. Qart irekhez moñhoulanıp uylana başlay. Uylağan hayın unıñ küñele yomşara bara. Inde ul aqrın ğına mıltığın yırgä quya. Ä bolan balahı ber nämä lä hizmäysä haman arlı-birle yörönä, yapraqtarğa huzıla häm, ber-ber nämä qıymıldağandı işethä, ozaq tekläp tora.

Bikhuca babay tora la bik qatı hızğırıp yıbärä. Bolan balahı, yäşen şikelle, qıuaqtar arahına kerep küzzän yuğala, Qart ul kitkän yaqqa bik ozaq uylanıp qarap tora häm üze nämägäler yılmaya. «Ällä-lä-lä, malayıñ! Tiz ikän häyır! Qara hin unı, şayandı, uq şikelle küzzän yuq buldı la quyzı», — ti. Üze haman mıyıq astınan ğına yılmaya.

Ikense köndö öygä qaytıp kereügä Miñlegäräy unan:

— Huñ, babay, min äytkän buldımı? Bolan balahı alıp qayta aldıñmı?— tigän söäl menän qarşı ala.— Min inde hine kötä-kötä integep böttöm,— ti. Uğa qarşı qart yomşaq qına tauış menän:

— Yuq bit, Gäräy, bulmanı... Küreüyen kürzem dä...

— Nindäy ine, babay, harğıltmı?

— Eyı, bötä yıre harğılt, tik auızı menän toyaqtarı ğına qara ine. Şunday matur ine inde, kürhäñ iseñ dä, aqılıñ da kiter ine!.. Üze şulay ağas astında yörönä, üze ağas yapraqtarın semsengän bula... Min şulay mıltığımdı tözänem dä... — — Teyzerzeñme huñ? — — Yuq, Gäräy, teyıüzä eş tügel. Min üzem atmanım: yäş hayuan qızğanıs toyoldo... Inähen qızğandım... Şulay, hızğırıp torop yıbärgäynem, keskenä bolandı hin kür zä, min kür. Küz yomop asqansı yuq buldı... Şulay itep kitte şul. — Ausı qart bik ozaq ulına üzeneñ nisek itep ös kön rättän bolan balahı ezläp yörögänen, üze hızğırıp torop yıbärgäs, bolan balahınıñ nisek itep qasqanın höyläy-höyläy, «malayıñdan yıldär iste!» — ti.

Miñlegäräy unı ällä nindäy därt menän tıñlay häm qart menän bergä käyıflänep kölä ine. Ul yoqlarğa yatqandan huñ qarttan ber nisä märtäbä:

— Şulay itep, küzzän yuq buldı, tiñ, ä, babay? — ti. — — Eyı, yäşen töslö tiz genä qıuaqtar arahına kerep kitte. — — Ä üze nindäy ine? Harğılt ineme? — — Harğılt ine, tik auızı menän toyaqtarı ğına qara... — Gäräy şul kileş yoqoğa kitte häm töndöñ tön buyı yoqohonda bolan balahı menän hataşıp sıqtı. Ul harğılt töslö bolan balahınıñ inähe menän ärämälektä rähätlänep ülän aşap yörögänen kürgän töslö bula ine.

Bıl vaqıt Bikhuca babay meyıs başında yoqlağan ine. Ul da Gäräy töslö, yoqo arahında üzenä yılmaya ine.

Click or select a word or words to search the definition