Asaba yırgä ırıs östäp

Gäräy ırıuı başqort­tarınıñ asaba yırendä, Neftekama – Öfö avtomobil yulı buyında urınlaşqan Yañı Aqtanışbaş – rayondıñ zur, tözök häm matur auıldarınıñ berehe. Uzğan bıuattıñ ikense yartıhında ul, igenselek häm malsılıq buyınsa gelän aldınğı safta barıp, respublikala bildäle «1 May» kolhozınıñ töp brigadahı bulğan. Şul däüyerzä nığınğan tormoştoñ hözömtähen tatıy bögön auıl halqı: zaman hınauzarına bireşmäyınsä donya kötä, danlı ütkändäre menän haqlı ğorurlana, kiläsäkkä ışanıs menän bağa.

Yanğından huñ yöz genä öy qalğan

Kürenekle ğalim Änüär Äsfändiärov «Başqortostan auıldarı tarihı» tigän kitabında yazıuınsa, Yañı Aqta­nışbaş ayırım töyäk bularaq 1844 yıldan bildäle. 1859 yılda bındağı 93 yortta 588 başqort kön kürgän. Artaban halıq hanı arta barğan, mäsä­län, 1905 yılda 242 hucalıqta 657 ir-at häm 640 qatın-qız terkälgän. Auılda ös hıu tir­mäne, dürt kibet, ike mäset bulğan. 1920 yılda ihä yorttar 232-gä qalha, halıq hanı 1 619-ğa yıtkän. Dürt yıldan zur yanğın sığıp, 100 tirähe genä öy imen qalğan. Östäüyenä ut ike mäsette lä yuq itkän.

1961 yılda donya kürgän «Başqort ASSR-ınıñ adminis­trativ-territorial büleneşe» isemle beleşmä-kitapta şul yıldıñ 1 ğinuarına auılda 1 124 başqort yäşäy tip kür­hätelgän. Sovet osoronda halıq hanı urtasa şul samala haq­lanıp kilgän. Küpselekte kümäk hucalıqtıñ igense-malsıları, 50-se yıldar azağında neft häm gaz sığarıuğa totonğan qe­üätle ike idaralıq hezmät­kärzäre täşkil itkän.

Bıuat azağında ihä bildäle säbäptär arqahında kemdärzer yaqındağı qalalarğa, bäğzelär sit taraftarğa yullanğan. 2010 yılda auılda ir-at häm qatın-qız ber tigez tiyerlek qalıp, döyöm halıq hanı 735 bulha, äle 345 yort-hucalıqta 719 keşe terkälgän. Mäktäptä 75 uqıusı belem ala, balalar baqsahında 35 sabıy tärbiälänä. Auılda şulay uq feldşer-akuşerlıq punktı, mäzäniät yorto, kitaphana eşläy, mäset, magazindar bar.

Qaharmandar töbäge

Ilebezzeñ azatlığı ösön köräşkändärze, Böyök Vatan huğışında häläk bulğandarzı, här yırzägesä, qäzerläp iskä alalar bında. Ularzıñ hörmätenä obelisk quyılıp, batırzarzıñ isem-şärife märmär taşqa uyıp yazılğan. Mäktäptä, kitaphanala, mäzäniät yortonda yau­girzär haqında bay mäğlümätle albomdar tözölgän, yökmätkele stendtar elengän. Ölkän bıuın millättäştärebezzeñ danlı-şanlı yulı yäştärzä hoqlanıu uyata, ularzıñ küñelendä ğorurlıq, ilhöyärlek toyğoları tärbiäläügä bulışlıq itä. Yıl da Böyök Yıñeü könön bildä­lägändä bıl ayırıusa asıq kürenä.

Auıldan huğışta 258 ir-uza­man qatnaşqan. Ular arahında III däräcä Dan ordenı kavaler­zarı Mäğäsüm Zakiryänov, Qänäf Şäymırzin, Rähim Hucin, II dä­räcä Dan ordenı kavalerı Fäherleğayan Fähräziyiv, ös tapqır Qızıl Yondoz ordenına layıq bulğan Zahit Äyüpov, oşonday uq ike orden alğan Hämzä Ğilayiv, Qızıl Yondoz ordenı kava­lerzarı Sälih Sa­diqov, Zäkäriä Mortazin, Ğümär Yalalov, Zäy­nulla Häliullin, başqa orden-mizaldar menän büläklängän Ramazan Samatov, Säyıtgäräy Ähmätovtar bar.

Afğan huğışında härbi burısın namıs menän ütägän Rişat Kiramov, Kamil Miñdullin (Häyrullin), Hälil Nuretdinov, Fänis Soltanov, Artur Räcet­dinov, Ilnaz Talipov ta zur ihtiram-hörmätkä layıq. Batır­zarsa häläk bulıp, ülgändän huñ Qızıl Yondoz ordenı menän nagradlanğan Älfis Mazmayiv­tıñ tıuğan yortona istälekle taqtataş quyılğan.

Çernobıl atom elektr stan­tsiyahındağı häläkät ezemtälären bötöröüzä, Tönyaq Kavkazdağı härbi operatsiyalarza qatnaşqan qaharmandarğa la auıldaştarı yılı hüz-qaraşın yällämäy.

Starostanıñ «yögö» yıñelme?

Yañı Aqtanışbaşta auıl starostahı Rim Zakiryänov qarşı aldı. Bıl yauaplı vazifağa unı haqlı yalğa sıq­qandan huñ haylağandar. Yıtense tistähen vaqlağan ir-uzamandıñ hezmät kenägähendä ber genä yazıu: qırq yılğa yaqın «Arlanneft» neft häm gaz sığarıu idaralığında elektr­monterı bulğan, namıslı eşe ösön Başqortostan Respub­likahınıñ Maqtau gramotahın alğan. Şulay uq dürt tistä yıl ğümeren yäş bıuındı tärbiäläügä arnağan, mäktäptä yıtäkse vazifalarzı la uñışlı başqarğan qatını Färizä Timeryän qızı menän ös bala üsterep, üzallı tormoş yulına sığarğandar. Äle altı yıyän-eyänsären höyöp, ber-berehen yartı hüzzän añlap, mal-tıuar asrap, hoqlandırıp yäşäüyen dauam itä hezmät veterandarı. Zakiryänovtarzıñ öyönä «Ölgölö yort-ihata» tigän taqta yuqqa ğına berketelmägän.

Starosta urındağı häldär, bergäläp başqarğan eştär turahında bäyän itte. Mäsälän, zıyarattı tärtipkä kiltereüzä, unıñ ozonloğo ös yöz metrlıq qoymahın yañırtıuza auıldaştar ihlas qatnaşqan, döyöm hezmättän ergä-tiräläge halıq ta sittä qalmağan. Kötöü oyoştorou, uramdarzı yaqtırtıu, yıl äylänähenä yuldarzı tärtiptä totou, qarzan vaqıtında tazar­tıu, artezian hıu başnya­larınıñ totoroqlo eşen tämin iteü – oşo häm başqa burıstar yökmätelgän Rim Mäğäsüm ulınıñ iñenä. Şuşnur auılı hakimiäte başlığı Färizä Ğäniyiva, täcribäle yıtäkse bularaq, qulı astındağı barlıq starostalarzıñ uy-telägen belep tora, hälenän kilgänsä yarzam itä.

Rayon hakimiäte lä halıqtıñ yäşäyışen iğtibarzan ayırmay. Bıl yähättän «Berzäm Räsäy» partiyahınıñ töbäk büleksähe tarafınan tormoşqa aşı­rılğan «Real eştär» proyıktın ayırım bildälärgä käräk. Ul Yañı Aqtanışbaş halqına la zur qıuanıs alıp kilde: şişmä häm unıñ ergähendäge mayzansıq tözökländerelde. Ineşkä zamansa materialdarzan yapma, kärtä eşlände, ağıp sıqqan urınına qapqaslı torba quyıldı. Bığa şatlanıp bötä almağan auıl halqı «Real eştär» proyıktınıñ dauam iteläsägen quşqullap hup­lay.

«Kölöp» tora bında baqsahı la!

Küp urında balalar baqsahı bötönläy bulmağan, qayhı ber­zäre keskäyzär yuqlıqtan yabıl­ğan osorza Yañı Aqtanışbaş halqınıñ üzzärendäge mäk­täpkäsä uçrecdeniye menän haqlı ğorurlanıuı ğäcäp tügel. Alıs 1978 yılda barlıq talaptarğa yauap birgän baqsanıñ asılıuı la küp auıldarğa tätemägänder. Ul osorza «1 May» kolhozı räyıse bulğan arzaqlı ir-uzaman Indus Bähtiyivteñ: «Respublikala hucalıq isäbenä halınğan täüge balalar baqsahı näq bezzeke ine», – tip zur ğorurlıq menän hätergä alıuı ber zä yuqqa tügel. Yıtäkse bıl izge eşe ösön ber nisä bıuın auıldaştarınan rähmät işetä.

– Keskäyzärze yäş yarımdan qabul itäbez, – ti mödir Elvira Ğiläcetdinova. – Ular ös yäş­käsä – berense, artaban ikense törkömdä tärbiälänä. Bınday uçrecdeniye yäş äsälärgä hezmät urının haqlap qalıu, sa­bıy­zarı haqında borsolmayınsa yaratqan eşen dauam iteü ösön yaylı.

Kollektivtıñ köndälek eşmäkärlege mäğarif ölkä­hendäge federal standarttarğa nigezlängän qätği talaptarğa yaraşlı oyoştorola, yäş bıuındı bäläkäyzän ilhöyärlek ruhında tärbiäläügä küp kös halına. Bında här kem hezmäten namıs menän häm küñel birep başqara. Hözömtälä uçrecdeniye rayon kimälendä gel maqtap telgä alına, kollektiv yañı uqıu yılına äzerlek yähätenän ütkärelgän konkurstarza här saq prizlı urın yaulay.

Oşonday şäp balalar baq­sahına kürşe Şuşnur, Yañı Nuğay auıldarında yäşägän ata-äsä lä sabıyzarın zur teläk menän yörötä. Äyteüzärensä, bäläkästär tärbiäseläre yanına atlığıp tora, ütkärelgän här sarala äüzem qatnaşa, “ikense öy”zäge küñelle tormoşo haqın­da höyläp tuymay ikän.

Etäkse törlö yıldarza eşlä­gän hezmätkärzärze, bögöngö kollegaların zur ihtiram menän telgä aldı. Elvira Nail qızı üze yäş bıuındı tärbiäläügä ös tistä yılğa yaqın ğümeren bağışlağan, şunıñ 18-e yıtäkse vazifahında ütkän. Yämäğät tormoşonoñ da üzägendä qaynay ul, urındağı Sovet deputatı bularaq, haylausılarınıñ ışanısın aqlauğa küp kös hala. Ire Röstäm menän ike ul üsterälär.

Ilhöyärlek orloqtarı şıta

Yäş bıuındı üzallı tor­moşqa äzerläü, ularğa töplö belem, yaqşı tärbiä bireü yähä­tenän tınğıhız eşen layıqlı dauam itä urındağı mäktäp uqıtıusıları. Uçrec­deniyenıñ tarih başı 1924 yılğa barıp totaşa: 1 sentyabrzä auıl balaları täüge tapqır şähsi yortta urınlaşqan belem usağına bara. Artaban ul – yıte, bıuat urta­hınan – higez, ä 1973 yıldan urta mäktäpkä äüyerelä.

Tuğız tistä yıldan aşıu däüyerzä meñdän küberäk uqıusığa attestat tapşırılğan. Ular arahında ilebezzeñ genä tügel, donyanıñ törlö qitğahında bildälelek yaulağandar bihisap. Şul uq vaqıtta tıuğan töyägenä yıregep, kolhoz qırzarında, malsılıq tarmağında dan-şöhrät qazanğandar za az tügel. Lenin, Oktyabr revolyutsiyahı häm Hezmät Qızıl Bayraq ordendarı kavalerı, Başqort­ostandıñ atqazanğan mehanizatorı, rayondıñ poçetlı gracdanı Mullähmät Yaqupov, Lenin ordenına layıq bulğan hauınsı Änisä Ähmätğäliyiva, «Poçet Bildähe» ordenı kavalerı, Başqortostandıñ atqazanğan auıl hucalığı hezmätkäre Ğäüis Ähmärov, Başqortostandıñ atqazanğan mehanizatorı Rämzit Mannapov häm başqa uñğandar haqında bögöngö uqıusılar za yaqşı belä.

Pedagogtar halqıbızzıñ bay tarihı, danlı ul-qızzarı ölgöhöndä yäştär küñelendä ilhöyärlek toyğoho tärbiäläüze töp burıstarınıñ berehe itep alğan. Bıl yünäleştä ezmä-ezlekle häm nıqışmalı eş alıp bara ular. Kollektivtıñ tırışlığı menän balalarzıñ, üsmerzärzeñ yämäğät oyoşmaların tergezeü, ularzıñ eşmä­kärlegen äüzemläştereü zä ıñğay hözömtä birä.

Yañı Aqtanışbaş mäktäbe belem häm tärbiä bireü yähätenän genä tügel, ä klastan tış saralarzı oyoştorou, törlö bäyge-konkurstarzağı, sport yarıştarındağı qazanıştar buyınsa la rayonda aldınğılar rätendä kilä. Qısqahı, bındağı mäğarif uçrecdeniyelarında kiläsäk haqında nıqlı hästärlek kürelä. Hözömtäneñ ıñğay bulırına şik yuq.

Därräü alqıştarzan därt alıp

Halqıbızzıñ yır-moñğa, uyın-beyıügä mahirlığın Yañı Aqtanışbaş häüäskärzäre misalında asıq kürergä mömkin. Bıl hälät bıuından bıuınğa küsep kilä. Ölkändärzeñ hätirä­lärenän küreneüyensä, auılda klub 1936 yılda eşläy başlağan. Älege mäzäniät yorto ihä 11 yıl elek asılğan.

– Bezzä tuğız üzeşmäkär kollektiv uñışlı eşläy, – ti mödir Dinara Arslangäräyiva. – Ularza sänğätte mökibbän yaratqan törlö bıuın väkildäre zur teläk menän şöğöllänä. Här berehe täü siratta auıldaş­tarınıñ yalın küñelle itergä, ularzı maturlıqqa äyzärgä ıntıla, şul uq vaqıtta şöğölönän üze lä zur qänäğätlek ala.

«Tamaşa» teatr tüñäräge, «Ihlas» yır häm veterandarzıñ «Nau­ruz» ansambldäre, balalar­zıñ «Şatlıq» beyıü häm «Qursaq­qay» teatr kollektivtarı, «Naz­göl» törkömönöñ sığıştarın tamaşasılar bik yılı qabul itä. Ayırım başqarıusılarzı, törlö muzıka qoralında osta uynausılarzı la halıq här saq därräü qul sabıp qarşı ala, qat-qat sähnägä saqırıp sığara.

Mäzäniät yorto hezmätkärzäre törlö temağa kisälärze daimi ütkärä, milli bayramdarğa, uyın-bäygelärgä keşelärze mömkin tiklem küberäk yälep itergä tırışa. Här sara kitaphanasılar, uqıtıusılar, balalar menän berlektä oyoştorola. Yıl da rayonda uzğarılğan «Auılım huqmaqtarı» festival-bäygehendä, habantuyza uñışlı sığış yahay üzeşmäkärzär. Küptärgä ölgö kürhätep, sağıu mil­li keyımdäre menän hoq­landırıp, başqalarğa därt-darman östäp, yır-moñdan, beyıüzän bötmäs şatlıq-qıuanıs tabıp yäşäyzär. Kiläsäktä lä üzzären icad qomarı taşlamahın.

Isın huca

Yañı Aqtanışbaştıñ elekke häm häzerge hälenä turanan-tura qatnaşı bulğan, urındağı tormoşqa nıqlı nigez qorğan şähes – Halıqtar Duslığı ordenı kavalerı, Başqor­tos­tandıñ atqazanğan auıl hucalığı hezmätkäre, rayondıñ poçetlı gracdanı Indus Mäğä­für ulı Bähtiyiv 1974 – 2002 yıldarza oşondağı kolhozğa yıtäkselek itkän. Iseme respublikala bildäle unıñ. Higezense tistähen teüälläügä yaqınlaşqan hezmät veteranı – gäräy ırıuınıñ hörmätle aqhaqalı.

Indus ağay menän auıldıñ barlıq uramdarın tiyerlek äylä­nep sıqtıq. Asfalt tüşälgän yuldar, gaz häm hıu ütkärgestär, sotsial obekttar başlısa unıñ başlanğısı menän safqa inderelgänlektän, här bereheneñ tarihı haqında bäynä-bäynä höyläne. Qayhı berzäreneñ yazmışın häl iteü ösön respublika yıtäkselegenä tiklem barıp yıtergä mäcbür bulğan.

Indus Mäğäfür ulınıñ bala sağı qähärle huğış osorona tura kilä. Atahı Başqort kavaleriya diviziyahı safında köräşä, 1943 yıldıñ közöndä Voroşilovgrad ölkähen faşistarzan azat iteü ösön barğan qatı alıştarzıñ berehendä batırzarsa häläk bula.

Eget ul däüyerzeñ bötä auır­lıqtarın üz iñendä tatıp üsä. Täbiğättän birelgän tırışlıq, hezmät höyöüsänlek, yauaplılıq keüyek sifattar unı ğümer buyı ozata kilä. Üsmer sağınan sport menän nıqlı şöğöllänä: yügerä, sañğıla yöröy, voleybol uynay, beyık­lekkä hikereüzä aldın­ğılıqtı birmäy, haban­tuy­zarzıñ köräş mayzanınan büläkhez qaytmay.

Ergä beregep, bäläkäyzän mal-tıuar qarap üskän Indus, urta belemle bulğas, ös yıl mäktäptä laborant vazifahın başqara la Öföläge auıl hucalığı institutına uqırğa yullana. Student tormoşonoñ urtahında qaynap yäşäü menän ber rättän tırışıp uqıy, sporttı la taşlamay. Yıñel atletika, sañğı, voleybol häm atıu buyınsa institutta uğa tiñläşeüse bulmay tiyerlek. Yıyılma komanda menän respublika yarıştarında uñışlı sığış yahay, küp tapqır çempion isemen ala.

Sport Indus Mäğäfür ulınıñ ğümerlek dusına äüyerelä: ul här saq sälämät tormoş alıp bara, tämäke tartmay, isertkes esem­lektärze qulına almay. Hözöm­tälä 80 yäşenä yaqın­lağanda la nıqlı basıp yöröy, haulığına zarlanmay ir-uzaman.

1963 yılda instituttı uñış­lı tamamlağas, Indus Bähtiyiv kolhozda zootehnik bulıp eş başlay. Yaratqan hönärenä yıñ hızğanıp totonğan yäş belgeste ber yıldan baş zootehnik itep täğä­yın­läyzär. Arta­banğı osorza «1 May» kolhozı mal­sılıq tarmağınıñ bar yünäleş­tären­dä lä bığasa bulma­ğan ürzärze yaulay. Näq şul yıldarza Indus Mäğäfür ulında yıtäkselek talantı asıla başla­ğandır. Quşıl­ğandı namıs menän ütäü, yañılıqqa ıntılıu menän ber rättän ul halıq menän arala­şıuğa nıq­lap öyränä.

Yarayhı täcribä tuplağan Bähtiyiv 1972 yılda rayon hakimi­äteneñ auıl hucalığı idaralığına baş zootehnik itep ürlätelä, tağı ber yıldan üz kolhozına partkom sekretarı itep haylana, artaban uğa hucalıq dilbegähe ışanıp tapşırıla.

– Burıstarımdı yırenä yıtkerep ütärgä tırıştım, – ti veteran, ozon hezmät yulına bayqau yahap. – Keşelärgä gel yaqşılıq eşlärgä tırıştım, qıyın bulğanda la, nasar uyzarzı sitkä qıuzım.

Isınlap ta, şu­lay­zır. Qılğan izge­lektäre ösön yaqtaş­tarı uğa äle lä rähmät äytä. Ä uzamandıñ başqarğan eştären, ölgäşelgän uñıştarın barla­hañ, ber nisä tom kitap yazırlıq.

Ir-eget bäheten dä üz yırendä tapqan Indus Bähtiyiv. Börö däülät pedagogiya institutın tamamlağas, Yañı Aqta­nışbaşqa urıs tele häm äzäbiäte uqıtıu­sıhı itep yıbärelgän Yañauıl rayonı hılıuı Flüzä Yıhanur qızın yıget tıuğan kolhozına praktika ütergä qaytqanda osrata. Bögön ular – tormoşta üz urının tapqan, yaratqan eşe menän şöğöl­längän altı malay­zıñ häm ike qızzıñ ata-äsähe, 12 yıyän-eyänsärzeñ höyöklö olatay-öläsäyı.

«Higez balalı kolhoz räyıse respublikala beräü. Ul – bezzeñ Bähtiyiv», – ti şayartıu häm sik­hez hoqlanıu menän krasnokamalar. Ir-uzaman ihä üze barlıq uñıştarınıñ, yaulağan beyıkle­ge­neñ, qazanğan hörmät-ihtira­mı­nıñ tos ölöşön höyök­lö qatınına yullay.

Flüzä Yıhanur qızına kil­gändä, ozaq yıldar mäktäptä eşläü östönä higez balanı ayaqqa bastırıu häm ber ük vaqıtta kolhoz räyıse qatını bulıuzıñ nimä ikänen ul üze genä beläler. Yañı Aqtanışbaşqa «taş bulıp töşkän» kilen bögön – auıldıñ ihtiramlı, hörmätle ağinäy­zäreneñ berehe. Bığa ul küp bala tärbiäläp üstergän ösön birel­gän «Äsälek danı» ordendarı menän genä tügel, ä namıslı eşe, alsaq yözö, yomart küñele menän dä layıq.


Krasnokama rayonı.