Aslıq yäki hatlıq qız

Ğäyşä abıstay bınan biş yıl äüäl bik yaqşı kön itä torğan ber ğailäneñ möräbbiäsehe ine. Märyäm ul vaqıtta un yäşendä bulıp, auıl mullahınıñ öyönä barıp habaq uqıy ine.

Uqıtıusı ni qäzär tärtiphez uqıtha la, Märyäm ös yılda yazıu tanını, äzäple ber bala bulıp, his vaqıtta yaramaџ eş qılmanı. Neskä qäleble ulmaqlı bäräbär ziräk bulıp, kürgän keşeneñ diqqäten yälep iter, här keşe: mineñ balam da buylä ulha, nä qäzär säğäzätle bulır inem, tip uylar ine. Äsğät bıyıl biş yäşendä bulıp, bik yäş köyönsä, bınıñ keüyek qara yıldarğa tura kilde.

Bınan ike yıl möqäddäm Rähmätulla ağay vafat bulıp, bıl ös keşe qarauhız qalğandar ine. Häm, ni qäzär, Rähmätulla ağayzıñ yaqındarı bulha la, taş küñelle, rähimhez keşelär bulıp, ülergä yatqanda ağızğa hıu halır qäzäre şäfqättäre yuq ine.

Rähmätulla ağay vafat bulğanda Ğäyşä abıstay ilä Märyämgä şul qäzär täџir itte, bılarzıñ küz yäştäre tuqtauhız ağır, bılarzı kürep, Äsğät bala la yığlar ine. Rähmätulla ülgän köndö bulmaha la, küp tormay, Hösnötdin ağay mal däğüä qıla başlağan ine. Ber sänä däğüä huñında küp maldar böttö. Ğäyşä abıstayzar za köndän-kön fäqirlekkä qala başlanılar. Bılarzıñ qarausıhı bulmağan keüyek, başqa yähättän his ber himaya iteüseläre yuq ine. Ğümerzärendä tärbiä kürmägän auıl ağalarıbız bılarzıñ häldären kürep, zärrä qäzäre bulhın, yarzam itmäy, bälki bılarzıñ fäqirlektärenä şatlanalar ine. Rähmätulla ağayzan yaqşı ğına mal qalha la, ike sänä esendä tamam buldı. Äzäm balahı, täbiği, zalimdarğa yarzamsı uldığınan, Hösnötdin ağalarğa tel ilä yarzam birep, bisara Ğäyşä abıstayzarzıñ mazlumdar ikänen belä torop ta, şäfqät küzzäre ilä küz halmanılar.

Bäğze vaqıtta, bähet-däülät kire kithä, uylamağan urındarzan bälä-qazalar kilep, insandı zillätä dusar itäler. Şunıñ keüyek, motlaqan Ğäyşä abıstayzarzıñ bähethezlege säbäp bulğan keüyek, bılar sänä aslıq buldı. Qayğı öџtönä qayğılarzıñ yamalıuı, nä qäzär ağır ideke, här ber keşegä mäğlüm bulha käräk. Şunıñ keüyek bıl ös keşeneñ başına buylä ağır yıldarzıñ kileüye ütkän qayğılarzı onottorzo. «Kaşki atağız ulha ine, bıl yıl yännät keüyek rähät ilä kiser ine» tip, ütkän mäğişättärze iџkä töşörzö. Bınıñ keüyek ağır yıldar, dägel yıtem qalğan qatındarzı, bälki zur bayzarzı qayğığa töşörä. Bötä mämläkätkä zarar kilterep, aџtın öџkä kilterälär. Nisä sänälärzä ber kilgän bıl zur bälä ütep kitkäs tä, qurqınısı nisä sänälär küñeldän kitmäyzer. Yarabbi, buylä bälälärze ikense kürhätmä!— tip doğa itergä mäcbür itäler. Här nä qäzär tähämelle ulha la, insan aslıq keüyek zur eştärgä tähämel itä almay, altından qäzerle yöz hıuzarın ber hınıq kümäskä alıştırırğa razi ulır. Ber könlök rizıq ösön ğümer buyı küräsäk säğäzättärenän mährüm qalırğa säbäp bulır, kiläsäk köndäre nisek bulha bulhın, bögön aşağan ber kiџäk kümäste ğänimät belep, yänen fida iter. Ni qäzär yaqın kürgän möhäbbätle duџtar bıl köndö berär-berär ayırılıp bötör. Här berehe başlı-başına eş kürer.

Bötä donyağa täџir itä torğan bıl aslıq Ğäyşä abıstayzarğa la täџir itte. Här kem üz qayğıhında bulğan keüyek, bılar za tamaq tuyzırırğa sara ezläy başlanılar. Hatılğandan torop qalğan keskenä öygä yağırğa utın käräk. Hatıp alırğa aqsa yuq, urmandan barıp alırğa at yuq, Hösnötdin ağay, älbittä, yarzam itmäy. Aşarğa ikmäk käräk, esergä — säy, bılarğa aqsa yuq inde, ni eşlärgä?

Ozon töndö halqın öyzä as uzzırırğa käräk. Yandırırğa may yuq. Ğäyşä abıstay, üzenän bigeräk, Märyäm ilä Äsğätte qızğanıp, küzenän yäştären tuqtamay ağıza. Äsğät yığlap-yığlap yoqoğa kitä ine. Märyäm, bisara iñ yäş säskä keüyek, ğümerzäreneñ as, rähäthez üteüyei iџkä töşöröp, tının kiџep-kiџep, ıuınıp yığlay ine. Ğäyşä abıstay za bını kürep, däha hafa bula. Märyäm äsähenä qarap:

— Äsäy, irtän nisek iterbez ikän, bıl kön uzzı, Äsğät yoqlanı, irtän torop ikmäk horaha, ni tip äyterbez? Äygä yağırğa utın yuq, unı qayzan alırbız?

Ğäyşä abıstay:

— Balam, nisek itäyım huñ? Irtägä namaz vaqıtında, min urmanğa barıp, yıp ilä kütärep, ber-ike yağırlıq utın alıp kilermen. Urman yaqın — ike genä saqrım, Äsğät uyanğansı qaytırmın. Hin Hösnötdin ağayzarıña barıp, berär yartı kümäs horap qara, şayät, rähim ithälär, birerzär. Ägär zä birmähälär, qaytqas, alabuta onon qamır itep baџıp tor. Äsğät uyanğansı, kümäs beşerep tororboz.

Märyäm:

— Ğäziz äsäyım, şul keüyek halqın köndö urmandan nisek itep utın kütärep qaytırhıñ? Bik ağır bulır bit, bıl ğäziz yäneñ nisek sızar!

Ğäyşä:

— Nisek itäyım? Balam, bezgä kem şäfqät itep utın kilterep birer? Äyzä balalarım ilä tuñıp vafat bulğansı, yañğızım hezzeñ ösön vafat bulham, şayät hozay qarşıhında hauaplı bulırmın. Atayıñ vafat bulğas, hezzeñ tärbiägez ösön min burıslımın, hezzeñ tärbiägez ösön yänemde fida ithäm, his ber ğäcäp tügel, sabır it, balam.

Märyäm yauap birergä häle kilmäy, yığlay başlap yoqlap kitä. Ğäyşä abıstay tön buyınsa ike ğäziz balahın ike yağına alıp, öşötmäџ ösön, qosaqlap tañ attıra. Namaz vaqıtında Märyämde uyatıp, baltahın alıp, küze yäşle häldä, sığıp kitä. Märyäm dä, Äsğätte uyatmaџ ösön, aqrın ğına torop, Hösnötdin ağayzarğa kitä. Ozaq ta ütmäy, Äsğät uyanıp, yığlay başlay. Bıl bisaralarzıñ. buylä qızğanıslı häldä, kön itkänen kem kürhä lä, oşo şiğırzarzı äytergä mäcbür bulır ine:

Äyzäre nasar ğına,

Işektäre tar ğına,

Ber bala yığlap yata.

Biş-altı yäştär genä.

Işektän halqın kerä,

Äyzöñ nurın bötörä,

Aslıq ilä halqından

Meџken bala ükerä.

Bıl sänä buldı aslıq,

Џџmäne ber zä aşlıq.

Bılarzı kürgän keşe

Yığlauzan tuqtamaџlıq.

Balahınıñ tamağı as,

Keyıme yuq — yalanğas,

His bulmaha meyıstärenä —

Yağırğa yuqtır ağas.

Tuqtıñ küñele hikmättä,

Astıñ küñele ikmäktä,

Ikmäk aulap, nindäy matur

Qızzar sığıp kitmäktä.

Aşarlıq yuq aşarğa,

On yuq ikmäk yaharğa,

Bılay nasar kön itkäs,

Nisek küñel asırğa.

Bıl donyanıñ yafahı,

His tä bötmäy hafahı.

Nisä törlö mihnättärgä ,

Qatışqandır safahı.

Märyäm Hösnötdin ağayzarzıñ öyönä barıp kerä. Hösnötdin ağayzıñ qatını, Märyämde kürgäs, ber nämä horarğa kilgänen belep, asıulı yöz ilä qarşı ala. Bisara Märyäm, här ni qäzär üzeneñ yaratılmağan qunaq ikänen belhä lä, ğäyät küñelhezlänep tora, niñä kildeñ? — tip horausı bulmağas, hüz başlarğa bata almay. Bınıñ keüyek möläyım, saf qäleble mazlumäneñ hälen kürep tä, zärrä qäzäre ulhın, iltifat vä şäfqät itmäy, Hösnötdin ağayzıñ tärbiähez qatını, ülgän vaqıtta la, ber esem hıu birmäџ. Taş qäleble insan ni qäzär qızğanıs nämälärze kürhä lä, ğibrät almaџ, yarzam käräk ikänlegen his itmäџ. Märyäm ber az torğandan huñ, Hösnötdin ağay kürep: «Niñä kildeñ?!»— tip asıulanıp horağan keüyek horay. Märyäm dä, ike küzenän yäş ağızıp: «Äsäyım utınğa kitte, Äsğätkä aşarğa ber hınıq ta kümäsebez yuq, şulay bulha la, kümäs horap yığlay, şuğa azıraq kümäs birmäџhegezme ikän tip, horarğa kilgän inem»,— tip, höyläp bötör-bötmäџtän Hösnötdin:

— Hezzeñ käräk nämägez bötmäџ, bında qazna bar tip belähegezme ällä? Äyber horap kilä-kilä hälebezze bötörzögöz inde. Bılay bulha, kön iter hälebez qalmanı. Qatın, bir şul Märyämgä azıraq ikmäk,— tip, tışqa sığıp kitä.

Qatın ber-ike kiџäk qatıp bötkän arış ikmäge hınıqtarın kilterep birep: «Bar, alıp qayt, bezzän ömöt itmägez, bında keşe ösön beşerep quyğan ikmäk yuq»,— tip, ike kiџäk ikmäkte ike kiџäk altın birgän keüyek kürep birä, bisara Märyäm bınıñ bıl qäzär ası hüzen işethä lä, tuğanı Äsğätteñ yığlauzan tuqtauın uylap, şatlanıp sığıp kitä. Bıl donyanıñ şul keüyek zolomdarın kürep yöröüse Märyäm keüyek hisaphız bisaralar barzır. Feker ithäñ, bıl donyala ber säğät torou mömkin dägel keüyek kürenä. Märyäm keüyek un biş yäşlek qızzarzıñ ni qäzäre säğäzätle torğandarı bar. Ular beyık güzäl binalar esendä, göldär arahında säskälär keüyek ğümer itälär. Ber kön keygän küldäktären ikense kön keymäy. Ber säğät möqäddäm beşkän läzzätle aştarzı: «Bıl halqın, yäihä nasar beşkän»,— tip, aşamayzar. Tärbiäle, tärtiple mäktäptärzä tähsil itkändäre bulıp, mal arqahında ni qäzär säğäzättärgä ireşälär. Saf-saf bulıp gimnaziyalarğa yöröyzär. Bılar Märyäm keüyek ber insan balahı, ämmä aqsa arqahında nisek bulalar. Rähät ğümer itälär, kamälätkä ireşep, donya-ähirät säğäzätkä yul äzerläyzär.

Märyäm öşöp öygä qaytıp kerä, şul saq Äsğät qaltırap yığlap ultıra ine. Märyäm dä alıp kümästeñ yartıhın Hındırıp, Äsğätkä birä, Äsğät yığlauzan tuqtap, aşay başlay. Märyäm dä äsäheneñ bıl keüyek halqın köndä urmanğa utın alırğa kitkänen iџkä alıp, ğayät qayğı itä. «Iџän qaytha yarar ine»,— tip, qayğırıp yığlay başlay, nisek itergä belmäyınsä, urmanğa taban qaray. Şul urman yulı ilä bik aqrın ber keşe kilgände kürep qarşı alırğa bara. Buran bulıu säbäple, yuldar qar ilä örötölgän, sabata tişegenän qar tula, tiz atlap bulmay ine. Märyäm äsähe yanına barıp, utındı kütärep alıp kilergä häle bötkände kürep, äsähenän kütärep alıp qayta başlanı. Ğäyşä abıstay hälhez qalıp, saq-saq Märyäm artınan eyärep qayttı. Märyäm öygä alıp qaytqas ta meyıskä yaqtı. Ğäyşä lä qaytıu ilä auırıy başlanı. Ğäyşä abıstay auırıy başlağas, bılarzıñ, eştäre dähi ağırlaştı. Bötä ğailäne tärbiä itmäk yañğız Märyäm öџtönä torop qaldı. Ber hınıq ikmäktän mährüm qalğan ös yän başqa nämälärze qayzan taphındar? Bıl ağır häldären kemgä barıp şikäyät ithendär? Bılarzı qızğanır his keşe yuq.

Ğäyşä abıstayzıñ häle köndän-kön ağırlaştı, tışqa sığırğa häle qalmanı. Märyäm, bisara, aslıq säbäple, qayğı-häsrät ilä harğaya başlanı. Bınıñ keüyek qurqınıslı mäğişättärze yänäbe haq doşmandarğa la kürhätmähen!..

Ber kön, yağırğa utın böttö, Märyäm utın horap Hösnötdin ağayzarğa barırğa mäcbür buldı. Ular za ber-ike yağırlıq utındı nisä törlö zähärle hüzzär ilä qatıştırıp birzelär. Ikense märtäbä birmäüzäre mäğlüm ine. Märyäm utındı uram buyınsa saq kütärep alıp qayttı. Şul vaqıtta Ğäyşä abıstayzıñ häle nasarlanğan ine. Auıl yırendä tabib-fälän yuq, qayzan därtkä darman öџtärgä. Allahı täğälänän başqa his yarzamsıhı bulmağan bıl bisara yanında yañğız un biş yäşlek qızı ilä biş yäşlek ulı Äsğättän başqa keşe bulmağas, üzeneñ nasarlanğanlığın beldermäџ, bälki qurqır ine, ni qäzär sabır ithä lä, ber vaqıt beldereü teyış ideken belep, Märyämde saqırıp şul hüzzärze äytte:

— Küzem nurı, balam, bänem bögön hälem bik nasar. Zinhar, kürşe qatını Häsbize saqırıp kil, azıraq höyläşep ultırayım, ber az sirem taralhın, bik tarıqtım, yändärem bik rähäthez bula başlanı.

Märyäm dä ğäyät ziräk buldığınan, äsäheneñ bıl ağır häldären kürep qızğanıp, küzzärendä börtök-börtök yäş uldığı häldä:

— Yarar, äsäy, barayım, saqırayım,— tip sığıp kitä.

Bıl donya ğäyät säriğ häräkät itkän ber maşina keüyekter. Bik tiz häle almaşınır, rähäte artınan zähmäte näübät ilä kilep yıter. Bınan ber-ike yıl möqäddäm ni qäzäre rähät yäşämeş, bötön ber ğailäne idara itmeş Ğäyşä abıstay, bögön sarahız as ülem tüşägendä yata. Bıl donyanıñ rähättäre daim bulmağan keüyek, zähmät vä mäşäqättäre lä, älbittä, daim bulmayzır. Şulay bulha la, bäğze keşelärzeñ aqtıq hulıuzarı mihnät vä mäşäqät esendä bulğanı häldä, bıl donyanan ayırılalır. Märyämdeñ kiläsäktä nisek ğümer itäsägen belep bulmaha la, Ğäyşä abıstayzıñ bıl auırıuzan sälämätlänep, rähät ğümer itmäk ğäyät bäğid küreläler. Keşelärzeñ asıl fitrattarında ber-berehenä yarzam-şäfqät itmäk bulha la, bıl fitrat tärbiä vä täğlim arqahında artalır. Bıl auılda bılarzıñ ağır häldären, ber märtäbä bulhın, kilep horarlıq qäzär, insaniät namenä layıq ber keşe tabılmanı. Uramda azaşıp yörögän et, besäy balahına şäfqät itmäk bik zur eş bulğan häldä, bılarzı şul däräcä qızğanıusı tabılmanı. Tärbiänän mährüm qalıp, vähşi täbiğätle bulıp qalmış taş qälebtärgä bılarzıñ bıl ayanıslı häle, älbittä, täџir itmäyäsäkter.

Bılarzıñ bıl häldärenä şäfqät itäsäk keşelär yañğız bıl kitaptı uqığan kamil mosolmandar, insaniät şäräfenä malik bulğan hörmätle zattar ulasaqtır. Läkin häyhat... Ul vaqıtta Märyäm, Ğäyşä abıstayzar bıl öyzä, hatta bıl donyala bulırzarmı, yuqmı?

Läkin ular bulmaha la, Rusiä mosolmandarı arahında aslıq, yalanğaslıq ilä möbtälä bulğan, rähättän mährüm qalıp yörögän nisä yözläp Märyämdär, Ğäyşälär tabılır, şularğa yarzam iterhegez. Islamiät namenä yarzam itkän bulıp tabılırhığız.

Ber az vaqıttan huñ Märyäm ilä Häsbi kilep kerälär zä hikegä ultıralar. Ber az ber-berehenä qaraşıp torğandan huñ, Häsbi şulay hüz başlanı:

— Nihäl, Ğäyşä? Auırıp qalğan ikänhegez. Min äle bılay nasar ber häldäler tip belmäy inem, tamam bötkänhegez ikän.

— Bögön hälem bigeräk nasar. Џzem auırıu buldım. Utın yuq, aşarğa ikmäk, esergä säy, keyırgä keyım yuq. Ber yaqtan — aslıq, ikense yaqtan — auırıu tamam hälemde bötörzö. Џzem asqa ülhäm dä, his ber qayğırmaџ inem. Barı Märyäm bisara ilä Äsğätte qızğanam. Bigeräk tä Äsğät, ikmäk horap, mazamdı aldı. Alabuta, imän äkälähe ilä qatışqan ondan ikmäk beşergän inek, his aşar häl yuq. Keşenän horap alır inek, bıyıl kem birhen! Ah, hälem böttö. Qaznanan birelgän arıştı alıp qaytır keşe yuq, inde tamam ğaciz buldıq. Bınıñ keüyek ağır köndärze kürermen tip uylağanım yuq ine. Min sabır ittem, täqdirgä iman kilterzem,— tip küzzärenän yäş ağızıp, yığlay başlanı. Unı kürep Märyäm dä ınyı-ınyı yäştärze yaulıq ilä hörtöp, möläyım tauış ilä: «Äsäy, hüzzäreñ bigeräk yänemä ütte, uf»,— tip kire yığlay başlanı.

Häsbi, yığlağan tauış ilä, quyınınan ber az ikmäk sığarıp öskä bülep, ber kiџägen Märyämgä, berehen Äsğätkä, berehen Ğäyşä abıstayğa birä. Bıl ikmäktärzeñ här ber kiџäge ber altın keüyek küreneüyendä şöbhä yuqtır. Bändäneñ bay, sihät vä sälämät vaqıtındağı nä qäzäre malı, däüläte bulha la, ber tinlek qäzere bulmayzır. Ämmä tamam ğaciz ulha, qäleb vä küñel başqa bula, ber loqma nämä yändän artıq qäzerle-qäzerle kürenä, häm şunıñ ösön yände fida itergä äzer tora. Mineñ küñelemä bıl urında sarahız şul şiğırzar kilde:

Nan keüyek qimmät nämä barmı ikän bıl donyala?

Yän keüyek qimmätle nämä nan ösön bulır fida.

Bäğzelär märyänä häm mohtac dägel häm altınğa,

Bäğzelärze ber kümäskä mohtac itmeş hoza.

Qalmaha yanıñda malıñ, duџ-işeñ hinän bizer,

Ni ata qalmaџ, ni ağay, ni qozağıy, ni qoza...

Märyäm meyıs yanına barıp ultırıp rähätlänep, şatlanıp aşay, nisä köndär as torou säbäple, ni qäzär qayğı bulha la, aşamay torop bulmay, imeş...

Şul vaqıtta Äsğätte kürhägez ine. Ul ikmäkteñ ber ul yağın, ber tege yağın äyländerel qarap, ällä ni qäzäre nämägä malik bulğan keşe keüyek şatlana. Ğäyşä lä ğäyät as bulıu säbäple ber-ike rät qaba la: «Mä, Märyäm, alıp quy, kiskä qarşı Äsğätkä birerheñ!»— tip aldırıp quyzıra.

Häsbi:

– Huñ inde hälegez bik nasar, yarzam iter keşegez yuq,nisek iterhegez ikän inde? Bötä auılda şäfqät iterlek ber keşe kürenmäy, küp halıq aslıqtan üzzäre häläk blıu däräcähenä kildelär.

Ğäyşä:

Uf alla! Inde allağa tapşırzım, ber yarzam iter keşe qalmanı. (Şul vaqıt Märyäm meyıskä yağırğa kitä) – Häsbi kürşem! Inde bän ahır hälgä yıttem. Ğümer iteüyemdän bögön ömöt özzöm. Hatta, tiz ülmähäm yarar ine tip, qurqa başlanım. Bar häsrätem şul — ike bala... Ular häzer hälemde belmäyzär. Ägär belhälär, sızay almaџtar tip, belep äytmäyım.

Häsbi:

— Inşa allahı rahman, terelerhegez äle, ömöt özmäy toroğoz. Min iremä äytermen, arışığızzı alıp kiler. Ul barıber üze lä şul auılğa barasaq.

Ğäyşä:

— Zinhar, äytä küregez, alıp kilä kürhen! Uf, hälem böttö, hüzze kös-häl ilä äytäm.

Häsbi:

— Huş, hau bulıp toroğoz äle, min dähi kilep kitermen, — tip, sığıp kitä.

Ul arala kön kis bula. Şäm yandırırğa käräsin yuq. Qarañğıla ultıralar. Qoyaş batqan, qarañğı töşkän, öyzöñ manzarahı ni qäzär yämhez.

Bizarur şul şiğırzarzı uqırlıq:

Qoyaş batıp, tamam bötmöş öyzöñ nurı,

Qäber keüyek, bıl urındıñ yuq hozurı.

Här kemdeñ bıl donyala hüräte ber,

Ber-berehenä qarağanda yuq qısurı.

Bılarzıñ könküreşe niñä nasar?

Äyzärenä kergän keşe qurqıp qasır.

Mährüm qalmış bisaralar här nämänän,

Bılarğa yarzam iter qayza duџtar?

Halqından täzrägä qatalır boz,

Fäqirlektän öyzär nasar häm dä tığız.

Ni qäzäre qızğanıslı ber hürättä:

Auırıuzar, bala-sağa, qatın häm qız.

Qayğı häm häsrät ilä ütmeş aqşam.

Yandırırğa käräsin yuq häm dähi şäm.

Auırıu ilä aslıq qatı täџir itep,

Ağızza zärrä qäzär qalmağan täm.

Qayğınan ultıralar ağızıp yäş,

Esergä säy, aşarğa yuq bılarza aş.

Bılar za hezzeñ keüyek berär insan,

Vä läkin bez tatarza kükräk taş.

Bılarğa his urında yuq iğanä

Feker ithäk, äfändelär, yöräk yana.

Mosolmanğa, urtaq qılıp, aşau käräk,

Ber tän keüyek bulıu käräk här zamana.

Bisaralar ber kiџäkter üzebezzän,

Yarzamlı ömöt itä bılar hezzän.

Malıbızzı täqsim qılıp birmähäk tä,

Biräyık artqandarın üzebezzän,

Iltifat yuq. Qayza bezzä insaniät?

Bezzä yuq meџkendärgä izge niät.

Küz aldında aş tabalmay asqa ülhä,

His kemde qızğanırlıq yuq hämiyät.

Kisteñ ber azı uzğas, Märyäm ilä Äsğät yoqlarğa yatalar.

Tön urtalarında Ğäyşä abıstay, üzeneñ aqtıq sikkä yıtkänen belep, Märyämde kös-häl ilä uyata. Hälde yıyıp alıp, sıra yandırırğa quşa. Sıranı yandırğas, Märyämdn yanına saqırıp, şul hüzzärze äytä:

– Küzem nurı, balam! Bänem hälem ğäyät ağırlandı. Tınım böttö. Zinhar, qurqmay ğına Häsbize saqırıp kilä kür!

Märyäm, bisara, äsähen bıl häldä kürep: «Yarar, äsä yım, yarar»,– tip sığıp kitä. Un biş yäştäge qız tön urtahında, qatı buranda uramğa sığıp kitä lä Häsbize saqıra. Ni ösön ber zä qurqmayınsa tönö ilä yöröy? Älbittä, keşeneñ qurqaq häm yalqau bulıuı rähät vaqıtında ğına bulalır. Zur eştär, zur qayğılar başqa töşhä, keşe his nämänän häüyef itmäџ.

Häsbi ilä Märyäm kilep kergäs, Ğäyşä abıstay Märyämde işara ilä saqırıp ala la, qıџıp-qıџıp höyöp: «Inde ike küzem nurı – balalarımdı yañğız allahı üzenä tapşırzım. Başqa his tapşırır keşem yuq»,— tip küzzärenän yäş ağızıp, huzılıp yata. Märyäm, bıl hälde kürep, sızay almay, yığlay başlay. Häsbi bını kürep qurqıp: «Bar, Märyäm, bezzeñ öyzäge ağayıñdı saqırıp kil. Bezzeñ lampanı (siracdı) la alıp kil. Tön ozaq, ber az höyläşep ultırırbız»,— tip äytä. Märyäm dä tiz genä sığıp kitep, bergä alıp ta kilä. Ul arala Ğäyşä abıstay, küzen äyländerep-äyländerep, güyä şul şiğırzarzı häl tele ilä äytä:

Yänem keüyek küzem nurı, ğäziz balam,

Hezzeñ ösön bıl vaqıtta utqa yanam.

Yäş bulhañ da, min äsäñde qızğanahıñ,

Kitä, tip, bıl donyanan ğäziz anam.

Etem bulıp torop qaldı bisara qız,

Hisaphız zolom buldı bıl vafahız.

Qızğanam Äsğät ilä Märyämemde,

Qaldılar häm atahız, häm äsähez.

Här kemgä hez bigeräk qızğanırlıq,

Ni ösön hez mine qızğanahığız?

Donyala şäfqät iter keşegez yuq,

Yat keşelärzeñ qulına hez qalahığız.

Ber vaqıtta yoqlap yatqan Äsğätkä başın äyländerep qararğa tırışa la qaray almay — uf! — tip, tübä taqtahına qarap yata, ozaq ta tormay, bıl donyanan, ber-ike genä qaray za, kitä. Märyäm bını küreü ilä hikegä yığılıp huşhız keüyek bulıp yata. Nä qäzär qızğanıslı ber manzara, bötä donya halqı rähät-rähät yomşaq tüşäktärzä yoqlap yatqanda, bılarzıñ bötä ömöttäre bağlanğan äsäläre ülep, yığlay-yığlay as, yıtem qalalar!

Irtän torğas, Äsğät, äsähen bıl häldä kürep, äkren genä tauış ilä apahınan horay: «Apay, äsäy ni eşläp yata, ni ösön öџtönä yabıp quyzığız?» Märyäm dä yauap birep: «Ğäziz tuğanım, äsäyıbez inde bezze taşlanı, bez inde ikebez zä, qoş balahı keüyek, yıtem qaldıq!» Äsğät yığlay başlağas, Märyäm: «Yığlama, tuğanım, yığlama!»— tip tuqtata la, Häsbi kürşeläreneñ öyönä alıp barıp quya. Inde Ğäyşä abıstayzı qäbergä ozatırğa käräk, käfengä vä başqalarğa aqsa käräk. Aqsa qayzan alırğa? Bıl auılda yämğiäti häyriä barmı? Yäihä iğanä qılıp kümdererlek himmät eyähe bay barmı? Här berehe yuq. Ğäyşä abıstayzıñ vafat bulıuı här kemgä işetelhä lä, fäqir bulğas kem kilhen?

Rähmätulla ağayzıñ ber tuğan enehe Lotfulla kilhä lä, ağahı Hösnötdin, ni ösöndör, kilmäne. Inde ni eşlärgä? Hatırğa mal yuq. Märyäm, ni eşlärgä belmäy, huşhız keüyek tora. Ğäyşä abıstay un kön kümelmäy yatha la, qulınan kilerlek eş yuq. Uylap-uylap mamıq tüşäkte hatmaqsı buldılar, unı la alıusı kürenmäy. Ahırza nisek bulha la yartı haq ilä şul tüşäkte hattılar. Tiz-tiz Ğäyşä abıstayzı qara qäbergä ozattılar. Bisara Märyäm ilä Äsğät yığlap qarap, äsäyzären ozatıp qaldılar. Bän dä bıl urında bıl yıtemdärze qızğanıp, oşo şiğırzarımdı äytergä mäcbür buldım:

Etemdärzeñ häle möşköl dägelme?

Qırau töşöp qırılğan göl dägelme?

Bılarzıñ öyzärendä qalmanı yäm,

Yığlap qaldı şul Äsğät ilä Märyäm.

Yöräktär ut keüyek yandılar uthız,

Bıl donya küp yafa qıldı vaqıthız.

Zolom qılmaq hin, donya, hämişä,

Qılırhıñ hin qoyaşlı köndä — kisä.

Bılarzıñ nurına hin pärzä sikteñ,

Gonahhız ınyılarğa nik üsekteñ?

Bıl eştärzä , yä donya, äyt, ni ser bar?

Ğädäüäteñ bılarğa qıldıñ izhar.

Ğäyşä abıstay donyanıñ mihnät vä mäşäqätenän qotoldo. Läkin Märyäm ilä Äsğät dähi zurıraq ağırlıqqa totoldo. Inde bılarzı kem tärbiä itäsäk? Insan balahı tärbiähez kamälätkä ireşmäџ. Bınıñ keüyek aslıq yılda bılarzı kem qış buyı tuyzırıp aџırap sığarır? Kem şäfqät itep, taş qälebtärze iretep, bılarğa küz halır? Bıl köndö Märyämdeñ küzenän yäş ağıu tuqtamanı. Ällä nindäy uyzar uylap, ükhep-ükhep, häsräten yäş ilä yıuzı. Irtä torğas Lotfulla ilä Hösnötdin ağay möşäüärä itep, bıl ike yıtemde, ni ösöndör, bik tiz, Lotfulla tärbiä itmäkse bulıp, küserep, üzeneñ öyönä alıp barzı. Lotfullanıñ qatını Äshäp yıuaş qatın ine, ul tärbiä itergä riza bulha, ğäcäp tügel. Ämmä taş qäleble Lotfulla ağay bınıñ keüyek ağır yılda nisek itep bik tiz ike keşene tärbiä itmäkse buldı?

Köndär ütä... Märyäm ilä Äsğät yıtem bulırğa öyränä başlanılar. Lotfulla ber kön Qazanğa besän hatırğa kitte. Bında işette, Kavkazdan kilgändär — qız alıusılar bar, imeş. Artıq qız bulha hatırğa käräk. Bına uylamağan yırzän aqsa kilä! Yözär hum, hatta maturıraq qızzar yöz ille humğa yıtä, imeş. Bezzeñ halıqqa qızzar hatıp yörötölör ösön yaratılğan ike ayaqlı hayuan keüyekter. Auılda birhä lä, telähä kemgä kösläp biräsäk. Bıl fayzalı sauza Lotfulla ağayğa bik fayzalı keüyek kürende. Barıber Märyämde keyäügä birergä käräk. Ike yıl tärbiä qılıp mäşäqätlängänse, häzer ük birep yıbärergä käräk. Yılda-yılda qız alıusılar tura kilmäџ. Hosusan, Märyäm — yäş qız, unday-bındayzı belmäџ, hatıp yıbärhäñ dä, his däğüä qılıusı yuq. Älbittä, hatırğa käräk! Şulay itep, Qazanda qız alıusını taptı. Bıl qız ilä sauza iteüselär qızzı kürmäk bulıp, ägär küñeldärenä oqşaha, yöz utız humğa almaq buldılar. Lotfulla tiz köndä Märyämde kiltermäk bulıp, Qazandan qayttı. Bezgä qarağanda, Lotfulla ağayzıñ bınıñ keüyek insaniäthezlege, säskä keüyek matur qızzı hıyır keüyek vähşi keşelärgä hatıuı ni qäzär ayanıslı häl bulıp kürenhälär zä. Lotfulla ağay allağa şökör itep, yän birgängä yün birä bit, tip, maqtanıp qayttı! Märyämde Qazandağı tuğandarı yanına qunaq bulır ösön alıp barasağın hüzläne. Märyäm bını işetkäs, aptırap kitep, unda buylä qunaq iterlek tuğan-qärzäştäre yuq ideken äytkäs, Lotfulla ağay aqırıp: «Bında hine aşatıp, eserep torouı bik yıñel eş dägel. Min äytkäs, ni ösön qarşı torahıñ? Yaqşı bulhañ, atayıñ-äsäyıñ vafat bulmaџ ine!»— tip, qatı-qatı yauap birgäs, Märyäm sızay almay, ükerep yığlap yıbärze.

Äsäheneñ vafat bulıuına un biş kön yuq, nä keüyek tuqtamay yığlap, ber yaq sitkä yattı, Lotfulla ağayzıñ hüzen tıñlamaha, tärbiä iteüse yuq, başqa ömöt iter urın yuq.

Irtän torğas, Lotfulla Qazanğa kitergä at yıgä başlanı, Märyämgä keyınergä quştı. Märyäm yığlay-yığlay, keyımdären keyınde.

Apahınıñ bıl hälen kürep, Äsğät tä qızğandı. Nisek bulha la sanağa Märyäm yığlap barıp ultırzı. Şul urında Märyäm bisaranı kürhägez, oşo şiğırzarzı äytergä mäcbür ulır inegez:

Yäş köyönsä yäşeñ ağır, yıtem bala,

Bınan huñ inde hezze kem qızğana?

Habaq uqıp rähät-rähät yörör vaqıt,

Urınığız buldı hezzeñ utın-sana.

Säğäzätkä ireşergä säbäp bulğan,—

Vafa qılmay vafat buldı ata-ana.

Märyämdeñ qara könön qarap torğan

Här ber nämä häl tel ilä hayran qala.

Vaqıthız vatqan ösön ömöttärze,

Sızay almay estä bulğan därt quzğala.

Qayğınan huñ qayğı kilep bisarağa,

Ğäreq qılğan hıuzan alıp utqa hala.

Aslıq yıl vä yıtemlek bälähe bularaq, Märyäm ğäziz tuğanınan ayırıldı, sarahız, sanağa ultırıp kitte. Äsğät bını kürep, sabıy bulha la, ni eşlärgä belmäy, yığlap qaldı. Bılarzıñ bılay qayğı-häsrät sigeüzärenä Lotfulla ağay, zärrä qäzäre ulhın, qäleben yomşaq qılmay, bälki küñelenän, qızzar şulay yığlap qayğı-häsrät kürer ösön yaratılğan, tip uylağan keüyek tora ine. Yäş qaz bäpkähen äsähenän ayırıp alıp kitkän rähimhez qarğa keüyek, Lotfulla la Märyämde hatırğa alıp kitte. Märyäm yäş ber qız bulıp, his ber tärbiä iteüsehe bulmağas, Lotfullağa nisek qarşı tora alhın vä bıl zalimdan kemgä şikäyät ithen?

Lotfulla, Qazanğa barıp, fatirğa töşäü ilä Märyämde qaldırıp, qız ilä ticärät iteüse kavkazlılarzı kürep, qızzı alıp kilgände belderze. Ular za Märyämde kürmäk bulıp barzılar. Märyämdeñ üzenä beldermäyınsä kürep, yaratıp, yöz utız humğa almaqsı buldılar. Märyäm bisara: «Bezzeñ qärendäştär qayza huñ?»— tip horap torğan vaqıtta, bınıñ keüyek ällä nindäy sit keşelärzeñ kerep-sığıp yörögänen kürep, qurqa başlanı.

Lotfulla, häzer yaqın qärzäştäreñ kilerzär, ular öyzä yuq ine, inde qaytırzar, sabır itä kür, tigän bulıp,aldarğa tırıştı.

Küñelenän, qızzı nisek itep poyızğa ultırtırğa inde, tip, häylä ezläy başlanı. Feker itä torğas, ike qatın tabıp, un yıte humğa yallap, Märyäm yanına alıp kilde. Bezzeñ millättä bınıñ keüyek qızzarzıñ, yäş yıgettärzeñ häläk bulıuına säbäp bula torğan qarsıqtar küpter. Qazanda vä, başqa yırzärzä, şunıñ keüyek eştärzä bik tiz eşte buldırıp, ber säğättä ber mäğsümäneñ säğäzäten prakänd qılırzar. Insaniätle, hämiyätle insandar qarşında ber keşeneñ säğäzäten bötörmäk, donya vatılğan keüyek, ağır kürenhä lä, bılarzıñ qarşında bik zur fayzalı eş kürenäler. Märyäm donya kürgän yäihä tärbiä iteüsehe bulğan ber qız bulha ine, älbittä, bılarğa aldanmaџ ine. Läkin Märyämdeñ şul häldä bulıuı aldanırğa mäcbür itäler. Bıl ike şaytan keüyek qatın Märyämde bik tiz aldanılar. Ğäyşä abıstay keüyek şäfqätle küz ilä qarağan bulıp, qızğanışıp, törlösä märhämät kürhättelär. Ber-ike köndä tamam Märyämdeñ äsähe keüyek bulıp, Märyäm dä bılarğa qärzäş küze ilä qaray başlanı.

Äsönsö kön, güyä, bılar Märyämde qunaqqa alıp barmaq ösön alıp sıqtılar. Lotfulla ağay ul vaqıtta ällä qayza kitmeş ine. Märyämde hatıp alğan Kavkaz keşehe, ber säğät mäqäddäm vokzalğa barıp, bilet alıp äzerläp quyğan ine. Qunaqqa barğanda, bılar vokzalda osrağas, Märyämgä vokzaldı tamaşa ittermäk bulğan bulıp, vagondarğa alıp kerzelär. Ul arala poyızdıñ kiter ösön ösönsö zvonogı qağıldı la quzğalıp kitä başlanı. Bıl ike yauız qatın da kavkazlı keşe ultırğan vagonğa kermeştär ikän. Kavkazlı yanına barıp yıtkäs, qızğa: «Bına inde hezze bıl matur yıgetkä biräbez»,— tigäs, Märyäm qısqırıp yığlay başlanı. Kavkazlı, qara yöz, Märyäm añlamağan ber törlö hüz menän Märyämde qurqıtıp tuqtattı. Märyäm qurqıuınan qaltırap, yırgä yığılıp kiterzäy buldı. Märyäm bıl keüyek häldärgä osrağandı tamam belgäs, büre tırnağına eläkkän harıq keüyek qaltırap, ber yaq möyöşkä qarap yığlap bara ine. Märyämdän başqa bütän qazanlı keşeneñ bulmauı, donya hälen belmägän Märyämgä, his qayza barıp, şikäyät itergä urın yuqlığın belderä ine. Şul vaqıtta Märyämdeñ bötä vöcüde, üzeneñ bähethezlegenän, bıl aslıq yıl Märyämdeñ häläk bulıuı ösön genä kilgänlegenän, häl tele ilä şul şiğırzarzı äytmäktäler ine:

Küzemdän qäträ-qäträ ağa yäşem,

Hur buldı yäş köyönsä ğäziz başım.

Täqdirgä ni eşlähäñ dä, sara yuqtır,

Layıqmı miñä bögön bıl yuldaşım?

Yäş köyönsä bänem hälem buldı ğäcäp,

Fäqirlegem hur bulırğa buldı säbäp.

Bıl keşene yaqın kürep yaratırlıq,

Huş hürät yuq bıl keşelä häm dä äzäp.

Barmı ikän nasar nämä, zaman keüyek,

Kürende här ber eşe yaman keüyek,

Yauızdar aqsa alıp, mine birep,

Hattılar dürt ayaqlı hayuan keüyek.

Uylaham, sızap bulmay, kilä asıu,

Asıuzı nisek itep inde baџıu.

Hatıp alğan şaytan keüyek bıl keşenän

Zäğif qızğa mömkin dägel inde qasıu.

Bezzärze bıl zolomdan haqlausı yuq.

Hıyänät itäm tip yaqlausı yuq.

Hatıldı säğäzätem ber aqsağa.

Ni ösöndör haqıbızzı haqlausı yuq.

Säskä keüyek zifa buyga töştö qırau,

Bulmanı, rizamı, tip bezzän horau.

Afrikala vähşi halıq balahınday,

Qolloqtan bez bisara bulmanıq hau.

Ilahım, küp torğozma, al yänemde,

Ozaq qılma äsir bulğan zamanımdı.

Sitlektä mähbüs bulğan handuğastay

Qayğı-häsrät eџtärendä qalğanımdı.

Tiz ülhäm dä, şuğa saqlı birgel sabır.

Qıldılar qärzäştärem bezgä yäber.

Bıl vähşigä hezmät itep torğanımdan

Artıqtır nisä kärrä qara qäber.

Qayza kitte un yäştäge yäş zamanım?

Torop qaldı bik möbäräk zur Qazanım.

Bänem ilä tigez qızzar säğäzättä,

Ni ösöndör qayğı kürze ğäziz yänem?

Yä, ağastar, kürähegezme bänem hälem,

Ber etkä nasip buldı hup yamalım.

Yaratmağan yaman yuldaş yarıñ bulha,

Ber tin keüyek kürenerme donya malıñ?

Harğayttı bäni bığa quşılğanlıq,

Esemdä bar bıl keşegä zur doşmanlıq,

Hattılar aqsa ösön min fäqirze,

Bıl halıqta qayza qaldı huñ mosolmanlıq?

Qälebtär qatıp qalğan taş köyönsä.

Zararlı zur zalimdar baş köyönsä,

Küz aldında utta yanıp köl bulalar

Bezzeñ keüyek bisaralar yäş köyönsä.

Yıraq yırzä torop qaldı Äsğät enem,

Häsrät ilä hüz äytergä barmay telem.

Bezzärze bıl bälänän qotqarırlıq

Yaqın kürgän tuğandarza barmı belem?

Aslıq yıldıñ zararı, ber tatarzıñ insaniäthezlege ilä Märyäm şul täriqä Kavkazğa kitte. Märyämdeñ bınan huñğı kürgän ağır häsrättäre, qan aralaş tükkän ınyı keüyek börtök-börtök yäştäre vä ni hürättä moñayıp barıuı miñä mäğlüm tügelder. Märyämdeñ bötä vöcüde, küñele üzenä qarap Qazanğa tartha la, qeüät ilä bar vagondar ihtıyarhız Märyämde Qazandan yıraqlatıp alıp baralır. Qazan tarafınan kitkän poyızdar, hatta sanalar za Märyämgä yännätkä kitkän nämäläy kürendege keüyek. Unıñ ultırğan poyızı unıñ küzenä yähännämgä barğan keüyek küreneüyendä şik yuqtır. Bınıñ keüyek ihtıyarhız tartılıp barğan Märyäm tiz vaqıtta üzen-üze häläk itäsäge mäğlümder.

Bän dä Märyämdeñ bıl kürgän häldären yazğan vaqıtta ğäyät qızğandım. Märyäm kitte, inde barıp alıp qaytır häl yuq. Ämmä bezzeñ millät arahında, hosusan, şunıñ keüyek aslıq yılda hisaphız Märyämdär vä Äsğättär barzır. Џzebezzeñ ber kiџäk itep uylağan vaqıtta, ber hınıq kümästeñ yartıhın hındırıp birep, yarzam itmäk teyışleler. Ähüti islamiäne bınıñ keüyek ağır vaqıtta kürhätmähäk, ni vaqıtta kürhäterbez?.. Millättä, dindä ber qärzäş ikänebezze beldermäk, astarıbızğa ikmäk, yalanğastarıbızğa keyım birmäk ilä bulır. Bınıñ keüyek Märyämdärze qızğanğan keşelär yarzam itmäk telähälär, mäğlüm ilä här yırzä astar ösön asılğan komitettarğa aqsa künderä beler. Din qärzäştärze üzenän ber kiџäk tip belhä, ber kiџäk kümäste lä bülep birer. Yıbärgän aqsalar, şikhez, Märyäm, Ğäyşä, Äsğättärgä barasaq.

Click or select a word or words to search the definition