Aqıllı besäy menän taz

Aqıllı besäy menän taz

Boron zamanda bulğan, ti, ber taz. Ul kölgä borsaq hipkän dä gel şunı aşağan. Östöndä küldäge lä, ıştanı la, başında tübätäyı lä bulmağan bınıñ. Köndärzeñ ber könöndä taz yanına ber besäy kilep ingän, ti.

– Taz şaytan, ni eşläp ultırahıñ, käläş tä almayınsa?– ti ikän besäy.

– Alır inem, östä küldäk-ıştan yuq, başta tübätäy yuq,– ti ikän taz.

– Käläş alam, tip äyt, min hiñä küldäk tä, ıştan da, tübätäy zä tabam,– tigän besäy.– Häzer ük başqozağa baram,– ti zä besäy sığıp kitä. Ul batşağa barıp kerä.

– Ni häl, padişam? – ti besäy. – hineñ qızıñ bar, mineñ ulım bar. İkäü qoza bulışayıq. Ulım uçenay-peçenay kupis. Bında yalanda yörögän kötöüzär barıhı da unıqı,– ti.

– Tuqta äle, besäy, qarsıq menän käñäşläşäyık,– ti batşa. Batşa qarsığı menän käñäşläşep ala. Şunai besäy batşanan:

– Mähäre küpme tora?– tip horay.

– Un tölkö, un ayıu, un büre, un quyan. Şularzı tülap böthäñ, kilähe yomağa kilerhegez,– ti batşa.

Besäy qaytırğa sığa. Yulda bığa biş tölkö osray.

– Hez äle bişäü geyä, unau bulın batşağa barığız. Batşa qızın birä, aş-hıu şäp, man dä şunda buldım, hez ze barıp hıylanığız,– ti besäy tegelärgä.

Tölkölär unau bulıp alalar za batşa harayına baralar. Batşa ularzı yaptırıp quya.

Bara torğas, besäyzeñ qarşıhına biş büre kilep sığa, – Ey, besäy dus, qayza barzıñ? – tip horayzar bürelär.

– Batşa qızın birgän. Aş ta hıu. hez zä barığız. Tik unau bulıp kitegez,– ti besäy. Bürelär unau bulıp alalar za batşa harayına kitälär. Bılarzı la batşa häybätläp yabıp quya.

Ber az barğas, besäy biş ayıuğa osray.

– Qayza barahıñ, besäy dus?– tizär ayıuzar.

– Batşa qızın birgän. Aş ta hıu. hez za barığız. Tik unau bulıp barığız,– ti zä arı kitä besäy.

Ayıuzarzıñ, unau bulıp, batşa harayına barıp yıteüzäre bula, batşanıñ hezmätseläre bılarzı şartlatıp bikläp tä quyalar.

Bara-bara besäy, bara torğas, biş quyan kürä,

– Ey, besäy dus, qayzan kiläheñ? – tip öndäşälär bıları la.

– Batşa harayınan. Batşa qızın birgän. Aş ta hıu. Şunda buldım, hez zä barıp hıylanığız. Tik unau bulıp barığız,– ti besäy.

Quyandar, unau bulıp, batşa harayına kitälär. Bılarzı la yabıp quyalar.

Şulay itep, mähär tülänep bötä. Besäy qayta la tazğa:

– Äyzä, taz, kittek, mähär tülänep bette,– ti.

– Küldäk-ıştan yuq. Nisek barayım? – ti taz.

– Äyzä, şaulay kürmä, barıhı la bulır,–ti besäy. Besäy tazzı tışqa alıp sığa la unıñ tänenä yapraq, säskälär yäbeşterep bötä. Şunan alıp kitä lä, tazzı hıuğa batırıp, batşağa häbär yıbärä: «Bez hıuğa battıq, keyımdär ağıp bettä. Yähät kenä kilep yıtegez!»

Şul arala bına tigän uynap torğan attar yıgep, batşanıñ keşeläre kilep tä yıtälär. Tazzı hıuzan sığarıp, asıl keyımdär keyınderep, besäy menän ikäühen alıp ta kitälär.

Şul kiste ük keyäüze qız menän ber bülmägä yabıp quyalar. Ber keyınä lä ber sisenä ikän taz tönö buyına, ber zä qızğa qaramay ikän. Şulay töndö ütkärä bıl.

İrtägehen irtük qız kilä lä yıñgälärenä äytö:

– Keyım kürmägän keşegä birzegez zä, töndö ber keyınep, ber sisenep uzğarzı,– ti. Yıñgäläre bıl häbärze qızzıñ äsähenä, heäsähe batşağa yıtkerä. Batşa besäyze saqırıp ala la:

– Keyım kürmägän keşegä qızımdı dimläp, bezzeñ bittän köldöñ,– ti.

– Unıñ keyımdäre hezzeke işe genä tügel ine, «Hezmätse keymägän keyımde min keyzem» tip, ğärlegenän şulay qılan-ğandır ul,– ti besäy.

Şunan besäy tazzıñ sıqqanın qarap torop:

– Niñä bittän köläheñ?– tip uñğa la, hulğa la sabıp yıbärä ikän tegene. Kis bulğas:

– Bögön tönö buyı qız menän bul,– tip öyrätep, qız bülmähenä inderep yıbärä tazzı.

– Taz besäy öyrätkänsä eşläy. Qızzıñ küñele bula. Dürtte qunalar bılar, tazzı hörmät itälär. Altınsı köndö besäy:

– Min aldan qayta torayım,– tip yulğa sığa. Kilä torğas ul yılqı kötöüyen kürä. Kötöüselär ergähenä bara la:

– «Kem kötöüye?» – tip horahalar: – «Uçenay-peçenay kupis kötöüye»,– tip äytegez. Arttan tuy kilä,– tip arı kitä-Kilä torgas, besäy quy kötöüyenä osray.

– «Kem kötöüye?» – tnp horahalar: – «Uçenay-peçenay kupis kötöüye»,– tnp äytegez. Arttan tuy kilä,– ti besäy kötöüsegä. Ber azıraq barğas, besäy hıyır kötöüyen kürä.

– «Kem kötöüye?» – tip horahalar: – «Uçenay-peçenay kupis kötöüye»,– tip äytegez. Arttan tuy kilä,– ti besäy bıl kötöüsegä lä.

Besäy qaytıp yıtä lä ber bay qart menän qarsıq yanına bara.

– Äyzägez, yähäteräk halam astına inep yäşerenegez, yau kilä, häzer ülähegez, harap bulahığız,– ti.– Eskäräk keregez, eskäräk, – tip, bay menän äbeyın halam eskerte astına inderä lä yıl başınan eskertkä ut törtä besäy. Bay menän qarsığı yanıp ülälär.

Kislätep kenä tuy kilep yıtä. Besäy yugerep sığıp qapqa asa. Tuy artınan kärtägä ber nisä öyır kötöü qaytıp kerä. Tege yuldağı kötöüzär älege bayzıqı bulğan ikän. Batşa: «Besäy aldamağan ikän, qızım bay keyäügä barzı», – tip bik şatlana, ti. Görlätep tuy yahayzar.

Bal esep, aş aşap, min dä şunda yörögänmen. Bögön genä qayttım äle.