Aqman-Toqman

Aqman-Toqman

 

Aqman-Toqman bik boronğonan kilgän tarih ul. Han zamandarınan. Unı ällä nisämä bıuın ata-baba höyläy kilgän. Bıl yırzärzä elek başqorttar huca bulğan. Yır-hıu baylığın höyläp bötörlök tügel ikän. Urman-tau tulı yänlek: ayıu, büre, tölkö, quyan, hıuhar, qamsat, şäşke, keş. Yılğa-kül tulı balıq. Urmanda soloq. Halıq hunar, soloq käsebe menän şöğöllängän; mal, yılqı asırağan.

Boronoraq başqorttar kötöü-kötöü mal menän küsep-qunıp yörögän. Här ırıuzıñ, aymaq-tübäneñ yazlau, yäyläü, közläü, qışlau urını bulğan.

Rulay imen-aman ğümer kisergändä ber zaman Könsığıştan, Altay tauzarı yağınan zur qara yau kilgän. Bıl yäygehen bulğan: mal-tıuar, halıq yäyläüzä, tau, urman arahında, yılğa buyzarında ikän. Yauzıñ ber oso ğına başqorttarğa teygän. Töp ölöşö könyaqlap, Yayıq buylabıraq ütkän buğay.

Yau uzıp, ber az ütkäs, han başqorttar arahına ğäskäre-nögärzäre menän türälären yıbärgän. Ular halıqtı hanğa baş haldırğan. Yır-hıuzarzı ırıu-ırıu, yäyläü-yäyläü Bulep birgän, här ber ırıu halqına tamğa, oran, ağas, qoş täğäyınlängän. Bezzeñ qatay ırıuınıñ bağau tamğahı, Salauat oranı, qarağay ağası şunan qalğan. Başqorttar tamğalanıp, yır-hıu alğas, şul hanğa yahaq tülärgä teyış bulğan.Başta bıl ällä ni auır toyolmağan. Urman-tau tulı soloq. Batman-batman bal yahaqtan üzzäre ösön dä artıp qalğan. Urman-tau tulı yänlek – uları la vaqıtında tülängän. Tik ber zaman handan yañı farman kilgän: yäş ir-egettär atı-qoralı menän han ğäskärenä saqırılğan. Azaq hanğa öiör-öiör yılqı, kötöü-kötöü mal ozatıla başlağan.

Başqorttar tüzmägän, hanğa qarşı yauğa kütärelgän. Aralarında Suraman isemle batır yıget bula. Rul küp kenä ğäskär yıya la yahaq tülätergä, mal-tıuar alırğa tip kilgän han nögärzären qıyratıp taşlay. Qalğandarı qasa. Han bığa qarşı ğäskär yıbärä. Batır ular menän ozaq yaulaşa. Qatını la unıñ menän bergä huğışa.

Halıq üzensä tahıllanıp ala. Yahaq tülätergä, mal yıyırğa han ğäskären yıbärgändä, ber tau-urman arahında hağalap tora la qapıl tegelär östönä yabırıla. Atış-ültereş kitä. Mal-tıuarın halıq urman-tau töpkölönäräk qıua. Yäyge mäl şulay ütep kitä. Qış, yuldar özölgäs, urman-tauzarzı qar qaplağas, han ğäskäre töpköldärgä inä almay. Qış hileräk ütä. Yäygä sıqqas, tağı yau quba.

Rulay ber basılıp, ber qızıp, hanğa qarşı yau ozaq yıldar bara. Yıget köyö yauğa sıqqan Suraman batır ber saq oloğaya. Qatı yauzarzıñ berehendä ul ülep qala. Artaban halıqtı yauğa qatını alıp kitä. Yauza ul da bik qatı yaralana. Üler aldınan uldarın saqırtıp ala (ularzıñ ike uldarı bula: ölkäne – Aqman, kesehe – Toqman isemle): «Balalarım, min dä atayığız artınan kitäm inde,– ti ul.– Atayığız yauza ülgändä hez bala ğına inegez. Ul hezgä şunday vasıyat äytep qaldırzı. «Doşmanğa baş eyıp yäşägänse, huğışıp ülgäneñ artıq»,– tine. hez inde buyğa yıttegez, yıget qorona indegez, atayığızzıñ vasıyat hüzen onotmağız, uldarım!»

Häzer yauzı Aqman menän Toqman alıp kitä. Ular za ozaq yaulaşa.

Ber saq ular, yözgä yaqın iñ ışanıslı yauzaştarın eyärtep, qış ütkäreü ösön Ural töpkölönä kitälär. Tik aralarında berehe hıyanatsı bulıp sığa. Ul ber töndö qasıp kitä lä bılarzıñ qayza qışlarğa töplängän urının han turälärenä barıp äytä. Bığa büläk birälär.

Han zur ğäskär yıbärä. Batırzarzı tauğa qısırıqlayzar. Ular han ğäskärenän qasa-bosa, ez yazzıra-yazzıra ber saq Ural aryağına barıp sığalar. Ularzı bıl yaqlap ta uratqandar ikän.

Qar bersä irey, bersä qata torğan mäl bula. Qapıl qatı burandar başlana. Bılarzıñ aşarına bötä, yılınır, ışıqlanır urın da qalmay. Tirä-yaq – qola yalan, küz asqıhız qatı buran. Aqman, Toqman unlap yuldaşı menän oşo buranda asığıp, tuñıp ülälär. Ber nisä yauzaşı yaqın-dağı ber auılğa barıp yulığa. Unda han ğäskäre yata ikän. huqğı sikkäsä huğışıp ülä bılar. Aralarında ike batır qız bula. Ularzı totop alıp, ayauhız yazalap, ayaq-quldarın qırqıp ülterälär.

Oşonan huñ ozaq yıldarğa huzılğan yaulaşıu tuqtala.

Aqman, Toqman unlap batırı menän tuñıp ülgän bıl yazğı burandı halıq Aqman-Toqman buranı tip atay başlay. Ul atama ana şul han zamandarınan uq qalğan.

Click or select a word or words to search the definition