Aqbuzat



"AQBUZAT" -
Başqort halıq eposı



Boron-boron
zamanda, atahı ülgäs, äsähe yuğalğas,
Häübän tigän ber bala biş-altı yäşendä
etem qalğan, ti. Auır eş eşlärgä yäş
bulğas, öyzän-öygä yöröp, yöz hıuın
tügep, horanıp tamaqlanıp kön kürgän,
ti. Köndärzän ber köndö ul yalanğa sığıp
kitkän. Tuğayzağı şişmäne — küldäy,
ärmände tauışın — tuyzay, ättek, yıua,
quzğalaqtı hıyzay kürep qıuanğan. Bara
torğas, quray tauışı işetep, şañlağan
da şul yaqqa, taban ıqlağan, hazlıqtar
kisep, üzän buylap Izelgä qaray atlağan,
ti.



Irğız
beyzä hıyır kötkän Tarauıl qarttıñ
yanına barıp sıqqan. Tarauıl qart Häübändän
isänlek-haulıq, il-hıu imenlegen horaşqan.
Häübän atahı ülgändän başlap äsähe
ğäyıp bulğanğa hätle üz tormoşon enähenän
ebenä saqlı höyläp birgän, ti. Tarauıl
qart, Häübändeñ hüzen işetkäs, bik
qızğanğan, tärän itep körhönöp quyğan,
ti. “Üz könöm dä auır, balam, hezzäyzärze
kürhäm, bigeräk yörägem hızlap kitä
şul, — tigän. Ozaq uylap ultırğan da
hunar qoramaldarın yünätä başlağan,
ti. — Balam, bınau külgä barıp äylänäyık
äle bulmaha, beräy surtan mäskäüläp
bulmasmı ikän, — tigän dä, ber qulına
mäskäüyen, ikense qulına hızmahın totop,
Häübände eyärtep alıp kitkän, ti. Yulda
barğanda Tarauıl qart Häübängä üzeneñ
hälen höyläp barğan. — Balam, beyzeñ
bisähe haran, kön buyına aşap-esergä
ber tägäs qatıq, ber baş qorot qına birep
ebärä, unıñ menän tamaq asrauı qıyın.
Bına oşolay yöröp, hızmam menän qoş
atam, mäskäü menän surtan mäskäüläyım.
Kis qaytıp kitkändä, qarmaqtarımdı
ärmände menän yımläp, yäyıngä ultırtıp
kitäm. Şulay itep tamaqlanmahañ, yän
asrauı qıyın, balam”, — tigän. Häübän,
Tarauıl qart artınan eyärep barğanda,
qarttıñ qulındağı qoramaldarına
qaray-qaray qızığıp: — Olatay, oşonday
hızmam bulha, min dä qoş atırğa öyräner
inem, yuq bit. Qoş atıp alham, asqa qañğırıp
ta yörömäs inem, — tip äytkän, ti. Tarauıl
uğa: “Şulay bulır ine şul”, — tigän dä
bik ozaq öndäşmäy barğan. Qulındağı
hızmahı Häübändeñ atahınıqı bulğanğa,
bala beräy nämä uylap äytmäneme ikän,
tip şiklängändäy bulğan. — Balam, atayıñ
bahır bik häybät hunarsı, märgän keşe
ine. Unıñ bik matur hızmahı bula torğaynı,
häzer qalmağandır şul, — tip äytkän,
ti. Häübän: — Şulay, unıñ hızmahı bulğan
şul. “Atayıñ ülgäs, käfenlek alırğa ber
nämähe lä bulmanı, şunan äsäyıñ bahır
atayıñdıñ hızmahın birep, käfenlek
aldı” tip höyläyzär, — tigäs, Tarauıl
qart küz yäştären hörtkän dä: — Käfenlege
bulmağas, üzeneñ iske-mosqoho menän
uraştırıp qına quyha la arıu bulır ine
lä bit, äzäm rätle itep kümäyım, tigänder
inde. Nisek ithen, küp yıldar buyı bergä
ğümer itkän yuldaşı bit, — tigän. Häübän:
— Ay olatay, äle hin unı höyläyheñ,
bulğanı bulğan inde, atayım ülgäs, unıñ
etehen, qırqın uqıtırğa ber nämähe lä
bulmağas, äsäyım zarlanıp il arahına
ezlänep sığıp kitkän, şul kiteüzän
qaytmay ğäyıp bulğan, tip höyläyzär.
Min, ul saqta bäläkäy bulğas, asığın
belmäyım. Äsäyım ğäyıp bulğan inde,
atayımdıñ hızmahı ğına bulha la, bılay
qañğırıp yörömäs inem, qoş-mazar atırğa
öyräner inem, — tigän hüzzärze äytkäs,
Tarauıl qart bik ozaq ber hüz zä äytmäy,
uylap barğan, ti. Şunan qapıl, ber nämä
uylağan keşeläy, tuqtağan da: — Balam,
yäşem altmışqa yıtte. Yäşägän saqlı
yäşämäm inde. Hin yäş bala äle, qañğırıp
yörömä. Mä, bıl hızmanı hiñä biräyım,
ber qomartqı itep totorhoñ. Kemdän
alğanıñdı beräügä lä äytmä, bınday hızma
Uralda yuq, — tip qulındağı hızmanı
Häübängä birgän. Häübän qıuanısınan ni
eşlärgä lä belmägän. Tarauıl qartqa
rähmättär äytkän, ti. Bılar surtan
mäskäüläp, unı beşerep tamaqlanıp, bergä
yatıp yal itkändär. Kön kiskä harqqas,
ber-berehe menän haubullaşıp, ikehe ike
yaqqa kitkän. Häübän, yıl, ay, kön hanap
üsep, un yıte-un higez yäşkä yıtep, hızma
menän hunarğa yöröy başlağan. Berzän-ber
kön kül yağalap barğanda, ber altın öyräk
yözöp yörögänen kürgän, unı-bını abaylap
tormağan, tosqay halıp atıp yıqqan da
yözöp barıp öyräkte kül sitenä yaqınlata
ğına başlağan ikän, tege altın öyräk
qapıl telgä kilep, höyläy başlağan.
Şunda bıl altın öyräk:



Eget,
atqan hunarıñ



Öyräk
tügel, belhäñ hin,



Küldä
yözöp uynağan,



Danlı
Şülgän batşanıñ



Yändäy
kürgän qızı min.



Ay
egetem, yıgetem,



Mine
küldän alma hin,



Töyägemdän
ayırıp,



Külgä
qayğı halma hin!



Ni
horahañ, biräyım,



Izge
teläk teläyım,



Öyör-öyör
mal tihäñ,



Barın
hiñä biräyım, —



tigän
hüzzärze äytep, Häübängä yalbarğan, ti.
Häübän, bıl hüzzärze işetkäs, ayaqlarlıq
ergä saqlı yözöp alıp kilgän dä tuqtağan,
aptırap, ni äytergä belmäy torğan. Öyräk
haman şul hüzen qabatlağas, Häübän unı
hıuzan sığarmay ğına, üzeneñ hälen äytä
başlağan:



Atam,
äsäm ğümergä



Kön
itkändär tarlıqta,



Min
üskänmen aslıqta.



Ikehe
lä yuq häzer



Etem
qaldım yäşlektä;



Moron
terär yır bulmay,



Buy
üsterzem hurlıqta.



Bögön
täüge hunarza



Yulıqtım
min monarğa,



Şulay
za min yıbärmäm,



Telähäñ
dä sumırğa.



Öyräk
uğa bılay tip yauap qaytarğan, ti:



Irämäldäy
harayğa



Altın
taştar tultırğan;



Törlö
töstä yılqılar,



Öyör-öyör
köttörgän;



Ber
ıntılıp örgändä,



Tau-taş,
erze ontağan,



Qılıs
kismäs muyınlı



Batırzarzı
tuplağan;



Bar
baylıqqa tororloq,



Tarza
serzäş bulırlıq



Aq
batşa atayımdıñ



Höyöp
mengän atı bar,



Yılqı
maldıñ qoto bar:



Ut
yuqta ul ut birer,



Hıu
yuqta ul hıu birer,



Oshoz-qırıyhız
diñgezzän



Osop
sığır qoş bulır;



Yalı
ap-aq yıbäktäy,



Tösö
talğır buz ğına,



Yomro
ğına toyaqtı



Basıp
tora bez genä;



Qamış
qolaq, baqır küz,



Bäbäge
lä aq qına;



Mundahı
beyık, tar böyör,



Surtan
tänle, nıq qına;



Qarsığa
moron, kiñ tanau,



Quş
azaulı, hosa teş,



Oslo
eyäk, as yañaq,



Quş
uraylı, şeş qolaq, —



Şul
Buz attı biräyım,



Uralıñda
— hin üzeñ,



Hıu
ilemdä min üzem



Bähetle
ğümer itäyım.



Häübän,
bıl hüzzärze işetkäs, öyräkkä:



Tämle
hüzgä aldanıp,



Qıu
baş qaldım donyala.



Birer
malıñ yanda yuq,



Hüzeñ
menän aldama, —



tigän
ikän, öyräk uğa bınau hüzzärze äytkän,
ti:



Batşa
qızı üzem min;



Hine
aldap torammı?



Donya
malın qızğanıp,



Ergä
sığıp ülämme?



Bıl
kül mineñ harayım,



Kön
dä qoştay qoyonam;



Er
qoyaşı sıqqanda,



Yözöp,
uynap qıuanam.



Eget,
mine alhañ da,



Ergä
sıqham, min üläm;



Öygä
alıp qaythañ da,



Ber
qabımlıq it bulmam.



Eget,
hiñä ike hüz,



Haylap
berehen alırhıñ,



Beren
dä haylay belmähäñ,



Alyot
bulıp qalırhıñ.



Eget,
mine yıbär zä



Ber
qaramay alğa kit!



Bötä
töstän öyärläp



Yılqı
sığır, şunı köt!



Hauımı
etkän hıyırzar



Mözöldäp
sığır bızauhız,



Alpanlap
basır quyzarı



Möñräp
sığır quzıhız;



Kül
şaulatıp, kül yarıp,



Erzä
dauıl quptarıp,



Aqbuz
sığır — mal qoto,



Bötä
maldan huñ qalıp, —



Sabır
itep şunı köt.



Mañlayınan
hıypahañ,



Telgä
kilep höylär ul,



Ni
telähäñ, barın da



His
qarıuhız eşlär ul.



Altınlağan
eyärzeñ



Qaşına
qamsı elengän,



Bolğar
kündän maturlap,



Başına
yügän keyılgän.



Qumı,
ayılı — barıhı



Bergä
quşıp tegelgän,



Mäñge
unan almasqa



Berketelep
quyılğan.



Utlar
bulha yäş ülän,



Başı
huqqan yağına,



Horap
tormas, kiter ul;



Ber
börtöktän qıl ürtäp



Saqırğanda,
kiler ul.



Bötä
malıñ böthä lä,



Buz
at qalır yanıñda,



Yuldaş
bulır yulıñda,



Batır
bulır yauıñda.



Ebär,
eget, kitäyım,



Barına
ämer itäyım;



Hıu
ilendä min, hılıu,



Rähät
ğümer itäyım.



Häübän
şunan öyräkkä bılay tigän, ti:



Hılıu,
hüzeñ tıñlanım,



Min
dä ber uy uylanım:



Ikäü
kitäyık alga bez, —



Mal
kileren küräyım,



hıuhız
ülämen, tihäñ,



Sarıqqa
hıu qoyayım,



Üzeñde
köngä teyzermäy,



Şul
sarıqqa halayım;



Äytkän
hüzeñ tap bulha,



hine
azat qılayım;



Hin
dä iräüän it, tip



Teläk
teläp qalayım.



Şul
vaqıtta Häübängä öyräk oşo hüzzärze
äytkän, ti:



Min
külemä summastan,



Maldar
sıqmas dalağa,



Saqırıuğa
kilmästär,



Höyläp
birmäy atama.



Mine
alıp hin, yıget,



His
tä mandıy almashıñ:



Kügärsen
tunı keymägäs,



Mine
töndä kürmäsheñ;



Yär
tip mine höyörgä



Quyınıñda
tapmashıñ.



Ergä
sığıp qıuarham,



Mine
hılıu timäsheñ...



Er
egete yır höyör:



Täne
erzän yaralğan;



Hıu
qızınıñ bar yıre



Nurzan,
uttan yaralğan.



Qoyaş
hine yılıtır,



Mine
mayzay ireter,



Minän
aqqan ber tamsı



Ileñ
ıuzay qorotor.



Öyräktän
bıl hüzzärze işetkäs, Häübän ışanğan
da öyräkte yıbärgän. Üze artına qaramay,
öyräk öyrätkänsä, alğa atlap kitkän.
Ber az kitkäs tä, yılqı sırqırağan,
quy-harıq baqırğan, hıyır möñrägän
tauıştar işetelä başlağan. Bına ber saq
el-dauıl qubıp kitkän. Häübän alğa atlay
za almay başlağan, aptırağan, ni eşlärgä
lä belmägän. Ahırı, tüzmägän, artına
äylänep qarağan. Qaraha, ni küze menän
kürhen: yır qaplap mal sıqqan. Ä tege
Aqbuzattıñ küldän saq muyını ğına sığıp
kilgän mäle ikän. Häübändeñ artına
qarağanın kürgäs tä, Aqbuzat külgä kire
sumğan, Aqbuzattıñ kire sumğanın kürgäs,
tege maldar, ber-berehen taparzay bulıp
örköşöp, berehe lä qalmay, Aqbuzat
artınan külgä sumışıp bötkändär zä
quyğandar, ti.



El-dauıl
tuqtağan. Häübän üz küzenä üze ışanmay
aptırap, ni eşlärgä belmäy uylap torğan,
ti. Kül sitenä lä barıp qarağan, unda la
nam-näşan yuq, tıp-tın, ti. Ultırıp
uylağan-uylağan da mährüm bulıp qaytıp
kitkän. Yäyläügä qaytha, bötä tirmä
aqtarılıp bötkän, bala-sağa, qart- qoro,
äbey-häbey, bisä-säsä, qız-qırqın, —
barıhı la bergä yıyılıp, aptıraşıp
höyläşep toralar, ti. Ular yanına, tayağın
tayanıp, ozon sıbırtqıhın yaurınına halıp,
Tarauıl qart kilep yıtkän. Unıñ, auılda
azğan-tuzğan malın horaşıp: “Bınau
hezzeñ siktäräk mal kötä inem. Ğäräsät
dauıl sığıp kitte lä, maldar za, üzem dä
qayza basıp torğandı, qayza barıp
bärelgände belmäy,



tarqalışın
böttök. Bına şul azğan-tuzğan maldarımdı
ezläp, hezzeñ yäyläügä kilep sıqtım
äle”, — tip höyläp torğan sağında ğına,
Häübän dä kilep ölgörgän, ti. Häübän,
qart-qorolarzıñ hüzzärenä qolaq halıp
tıñlap torğan da hüz ıñğayında Tarauıl
qarttan:



Olatay,
bıl nindäy küz kürmägän, qolaq işetmägän
dauıl buldı huñ? — tip horağan. Tarauıl
qart uğa:



Ay,
qustı, bınıñ sere bik küp. Bınday dauıl
bezzeñ bıuında bulğanı yuq. Olatayzar
höyläüye buyınsa, häterzä qalğanı ğına
bar. Ular oşolay höyläy torğaynı:
boron-boron zamanda bötä donyanı
www.bashqort.com hıu basqan, bezzeñ olatayzar
bulmağan, Ural tauı sıqmağan, bıl tirälä
dürt ayaqlı yän eyähe yörömägän, tik
deyıüzär yäşägän, hıu batşahı ğına baş
bulğan saqta, Ural tigän batır kilep yau
asqan. Unıñ Aqbuz tolparı yulınan Ural
tauı bar bulğan. Deyıüzärze qırğan
urında hıu qorop, sağıldar qalqqan. Hıu
batşahı, yıñelä başlağas, töphöz, yaldım-yatıu
urındı ezläp, bına oşo hezzeñ yandağı
külgä sumğan. Ul küldeñ töbö yuq, yır
astındağı daryağa totaşqan. Şuğa Ural
batır hıu batşahın tota almağan. Ul hıu
batşahı Şülgän isemle bulğan. Şuğa bıl
külde Şülgänkül tip atağandar. Ural
batır ülgäs, Şülgän batşa unıñ Aqbuzatın
urlatqan. Ural batırzıñ uldarı la ülep
bötkäs, hıu batşahı Aqbuzattı menep
mizgel- mizgel Ural buyına sığıp äylänä
torğan bulğan. Aqbuzat küldän sıqqanda,
üz batırzarın isenä töşöröp, yılkenep
qanattarın qaqha, şul qanat yılenän
tau-taş qolatır dauıl quba, ber nämä
qalmay astı-öskä äylänä, tip höyläy
torğaynılar. Bıl dauıldı min şulay
tügelme ikän tip uylayım, — tip äytkän,
ti.



Häübän
hıu qızınıñ hüze ısın ikänenä ışanğan.
Tarauıl qartqa la, bütän beräügä lä
kürgänen höylämägän, qulınan kilmägän
köyönsä dauıl quptarıp yöröy, tip
asıulanırzar, tip uylağan.



Tarauıl
qart, höyläşep bötöp üz yulına kitä
başlağas, Häübän unı tuqtatqan da:



Olatay,
hin kem bulahıñ? — tip horağan. Tarauıl
qart üzeneñ kem ikänen höyläp birgäs,
Häübän, isenä töşörä halıp:



Olatay,
hin mine tanıyhıñmı? — tip horağan.
Tarauıl qart, Häübändeñ buy-hınına,
tös-başına qarap, baştan-ayaq küzen
yörötkän dä:



Yuq,
qustım, ber zä sıramıta almayım şul.
Küzem qaytqan, küzem! — tip körhönöp
quyğan. Unan: “Qustım, bılay bulğas,
tanıp kitäyım inde, hin kem balahı
bulahıñ, tös-başıña qarağanda, ir-eget
hımaq kürenäheñ. Sura batırzıñ beräy
yarsığı tügelme?” — tip horağan, Häübän
şunda qarttıñ hızma birgändärenä saqlı
barıhın da höyläp birgäs, Tarauıl
Häübände qosaqlap alğan da:



Ay
qustım, Sura batır arıslan ine, ul barza,
bıl hıu batşahı yır östönä sığıp ayaq basa
almay ine. Ulım, min birgän hızma barmı
äle? — tigän. Häübän:



Bar,
olatay, unı yändän artıq asrayım, bına
ul hızma! — tip qulındağı hızmahın
kürhätkäs, Tarauıl qart, hızmanı qulına
alıp, totop qarap torğan da üpkän, ti.
Şunan Häübängä hızmanı kire birep:



Qustım,
bını birgändä, hin bala ineñ, min bınıñ
seren äytmänem. Bıl hızma — atayıñdıñ
hızmahı. Bıl hızma — Ural batır balalarınan
qalğan qomartqı. Hıu batşahı oşo hızmanan
ğına qurqa. Nıq haqla, beräügä lä äytmä,
— tip üz uyzarın höyläp bötkän dä üz
yulına kitkän. Häübän altın öyräk turahında
uğa höylämägän, ti.



Häübän
altın öyräkte añdıp küp yörögän. Ayzar,
yıldar ütkän, Häübän kül sitendä qunıp
hağalap ta qarağan, his osrata almağan.
Bütän qoş- yänlektän küp hunarzar alğan.
Tarauıl qartqa şıbağa sığarıp birgän,
unıñ yanına barıp ta yörögän, haman da
altın öyräkte höylämägän.



Köndärzän
ber kön Häübän, Tarauıl yanına barğas,
hüzzän hüz sıqqanda, qarttan kül batşahı
turahında höyläüyen horağan. Tarauıl
qart:



Ul
batşanıñ sığıp-nitep yörögänen kürgän
keşene belmäyım. Ber saq min kül sitendä
yörögändä, ber qatın osranı. Şul qatın:
“Bınau küldä ber altın öyräk yöröysö,
ul nindäy öyräk ikän?” — tigäs, ikäüläp
kül sitenä bara halıp qaranıq. Bezze
kürgäs tä, tege öyräk külgä suma halıp
yuğaldı. Min qabat qaraştırğılaham da,
ul öyräkte his kürä almanım. Tağı ber
osrağanımda tege qatın: “Hineñ menän
mine kürgändän birle tege öyräk sıqmay.
Nisä ayzar buyı abaylanım, gel, ayzıñ
un dürte yıthä, töndä kügärsen töslö
bulıp sığalar za, supırlatıp, kölöşä-kölöşä
hıu inälär,— yın qızzarı, ahırıhı”, —
tip höyläne. Boron da şulay tip höyläy
torğaynılar, — tip höylägän, Häübän:



Ul
nindäy qatın ikän? — tigäs, Tarauıl
qart:



Mäsem
handıñ bala qarausıhı inem, qızı oşo
külgä hıu inä kilgändä, küz-qolaq bulırğa
kilgäynem. Şul handıñ qızı küz menän
qaş arahında ğäyıp buldı. Şuğa han,
qızımdı tapmay qaytma, tapmahañ, kül
sitendä asqa ül, ber yırgä lä kitmä, tip
qaldırzı. Şunan birle asqa qañğırıp
yöröyöm, — tip qanlı küz yäşe menän
höyläp, ilay torğaynı ul qatın. Häzer
uğa küp yıldar buldı inde, — tip barıhın
da höyläp birgän.



Häübän
Tarauıl qarttıñ höylägän hüzzären
barıhın da esenä alıp qına torğan da,
unan ayırılğas, ayzıñ un dürtense kisen
kötöp yörögän. Ayzıñ un dürtense kise
etkäs, kül sitenä barğan. Tön ayaz, tımıq,
şılt itkän nämä lä yuq. Ber az hağalap
yatha, bına küldeñ ber yaq sitendäräk
supırlap hıu ingän tauış qolağına
salınğan. Häübän yır qırlap qına şıuışıp
qaraha, öyräk tügel, altın tähet östöndä
altın sästären halındırıp ber qız säs
tarap ultıra, unıñ tirähendä aq kügärsendär
uynap yöröy, ti. Häübän yanlap qına barğan
da hizzermäy genä tege qızzıñ säsenän
urap totqan, qız hiskänep kitkän. Tege
kügärsendär osop kitkän, ti. Häübän,
qızzıñ säsen yıbärmäyınsä:



Hılıu
tösön alışqan:



Öyräk
tügel, qız ikän, —



tip
äytkän. Bıl qız bayağı hıu batşahınıñ
qızı ikän. Şunda ul qız Häübängä:



Mine
qayzan tap itteñ



Tön
urtahı sağında?



Nisä
qarausım bar bit,



Qarap
tora yanımda!



Eget,
ebär säsemde



Büldermä
hin eşemde!



Kügärsendär
kittelär,



Ilgä
häbär ittelär,



Atam
belhä eşeñde,



His
ayamas başıñdı! —



tip
äytkän. Häübän qızğa:



Hılıu,
äytse atıñdı,



Ber
höylärmen dan itep,




bulmaha qaytayıq,



Bergä
torayıq kön itep! —



tigän
ikän, qız uğa:



Egetkäyım,
şaulama,



Atım
horap daulama,



Hatta
mine kürgände



Ilgä
qaytıp höylämä!



Eget,
hiñä tiñ bulmam,



Mine
alırğa uylama:



Nurzan
tıuğan toqommon, —



Erzä
yöröp hurlama.



Er
ulına tiñ bulmas



Nurzan
tıuğan qız bala;



Harayza
üskän qızzar za



Mölhäthenmäs
dalala.



Eget,
hüzeñ ozaytma,



Atam
kilhä, yau halır;



Ileñ
tuzandan qalır,



Toqomoñdo
yuq qılır, —



tip
äytkän. Bını işetkäs, Häübän qızğa bılay
tigän:



Hine
ezläp küp yörönöm,



Ay
tıuğandarın kötöp.



Inde,
hılıu, yıbärmäm,



Ilahañ
da ut yotop.



Eget
tigän däüyeremdä



Küñelem
his nizän qurqmas,



Batır
eget yöräge



Qoro
qapaqtan örkmäs,



Yau
asha la atayıñ,



Tayşanmasqa
uyım bar.



Yañğızlatmas
üzemde



Ural
tigän ilem bar.



Eget
bıl hüzzärze äytkäs, qız uyğa qalğan.
“Atam danın äytkäs tä, qurqmanı, bıl
nindäy yıget ikän”, — tip uylağan. Şunan
ul Häübängä bınau hüzzärze äytkän, ti:



Eget,
batırmın tiyep,



Tau
yarırzay höyläyheñ;



Atam
ilen haqlağan



Deyıüzärze
belmäyheñ.



Tege
mälde üzeñä



Yılqı
malı äyzänem,



Yılqı
menän kitergä



Aqbuzattı
dimlänem.



Yılqı
sıqqan sırqırap,



Hıyır,
harıq möñräp,



Barı
bergä quşılıp,



Han
malınday erkelep.



Ular
artınsa acğırıp,



Şülgän
külen yağalap,



Aqbuzat
ta atlıqqan,



Ğäyrät
säsep, basmalap.



Külde
yarıp, yılkengän,



Hine
kürergä ıntılğan;



Ğäyräteneñ
elenän



Ural
tauı helkengän.



Tüzä
almay, batırı



Qolap
töşkäs hırtınan,



Aqbuzat
ta, ğärlänep,



Kire
qaytqan yortona.



Şulay
tolpar at mengän,



Deyıü-päreyze
yıyğan,



Hıu
yäneneñ barıhın



Üz
qulında tuplağan,



Şülgän
küle batşağa



Kem
bulahıñ uqtalğan?



Qızzıñ
bıl hüzzärenä Häübän bınauılay tip yauap
qaytarğan, ti:



Atañ
bında han bulha,



Deyıü-päreyzeñ
barın



Tirähenä
tuplaha,



Aqbuz
tolparın menep,



El-dauıldar
quptarha,



Usaq
yaprağınday za



Yörägem
öşöp helkenmäs!



Un
ike başlı deyıüyeñ



Ilemä
utın halha la,



Uralımda
dau asıp,



Sergelektän
qan qoyop,



Ilemä
yau halha la,



His
qurqmamın atañdan,



Yörägemä
uq atha la!



Sura
batırzan qot yıyıp,



Batır
tıuğan zatım bar;



Etem-eser
küz yäşen



Hırqıratmasqa
antım bar.



Hılıuqayım,
mahayma



Şülgän
küle tärän, tip,



Atam
ildä zur batşa,



Deyıüzärze
yıyğan, tip,



Uramda
ilağan yıtemdeñ



Küz
yäşe aqha, kül bulır.



Qäberen
ağızıp batırzıñ



Yuşqın
tükhä, sül bulır.



Hıuza
yözgän qız bala



Qayza
hıulau tabır ul?



Şülgän
hayıqha yuşqından,



Ike
başlı deyıüzär



Qayza
yaldım tabır ul?



Il
zarına moñayğan



Iñläp
yatqan Uralım,



Yılğır
aqqan Izelem,



Tonoq
aqqan Yayığım



Nögär
yıyıp yäşärgä



Ataña
torlaq birmäs ul.



Qız,
Häübändän bıl hüzzärze işetkäs, qurqıp
kitkän dä uğa bınau hüzzärze äytep
halğan, ti:



Eget
hüzeñ hüz bulhın,



Hiñä
antım biräyım,



Üzeñde
alıp ilemä,



Atam
torğan yıremä,



Qan-yau
asmay arala,



Hoqlanğanıñ
biräyım.



Altın
haray esendä



Mamıq
tüşäk yäyäyım,



Ni
telähäñ alırğa,



Horağanıñ
biräyım.



Ilem
gizep yörörhöñ,



Bar
harayzı kürerheñ,



Mine
Närkäs tip höyhäñ,



Harayımda
qalırhıñ,



Bezzä
tolqa tapmahañ,



Mölhäthenmäy
barına,



Şülgän
haray ilenä,



Närkästäy
hur qızına, —



Aqbuz
tolpar menerheñ,



Qulğa
bäheteñ tuplap,



Uralıña
elerheñ.



Häübän,
qızzıñ bıl hüzzären işetkäs, unıñ atı
Närkäs ikänen belgän. Närkästeñ üz
hüzendä toror-tormasına ışanır ösön,
unı tağı ber tapqır ant ittergän. Şunan
ular ikäüläp hıu batşahına kitergä
bulğandar. Närkäs küz yomorğa quşqan.
Häübän küzen yomğan. Küzen asırğa quşqan.
Häübän küzen asha, qızzıñ altın harayında
tora, ti, bıl. Häübän unda ber nisä kön
qunaq bulğan. Haray qızzarı yırlap-yırlap
qunaq itkändär, tik Häübän ber zä küñel
birep aşamağan-esmägän, ti. Närkäs
Häübändeñ boyoqqanın, tolqa tapmağanın
hizgän dä atahına barğan, üz hälen
baştan-ayaq oşolay höyläp birgän, ti:



Şülgän
tigän zur küleñ



Hıulau
buldı yäşemdän.



Uynap-köldöm
esendä,



His
yäş tükmäy qayğımdan.



Un
higezgä yıtkänse



Küp
hunarsı osrattım,



Küptär
tosqap atha la,



Barınan
da yazlıqtım.



Altın
öyräk tun keyhäm,



Er
ılasını hizmäne,



Kisteñ
yılğır yıle lä



Säsem
hıypap höyörgä



Qara
başlı qamıştan



Üter
yulın belmäne.



Qamıştağı
qama la



Hıu
ingänem hizmäne.



Azaq
tapqır berehendä



Öyräk
bulıp atıldım,



Ay
nurına mansılıp



Hıu
ingändä totoldom.



Ergä
sıqham, ülä inem,



Hüzem
birep qotoldom:



Atıñ
äytep ant ittem



Arala
ut asmasqa,



Batır
hoqlanğan zattan,



Atay,
haranlanmasqa.



Bına,
atay, ul batır



Harayımda
qunaqta,



Antım
şulay zur bulğas,



Qunaq
ittem aulaqta.



Bına
hüzeñ äyt, atay,



Mineñ
antqa tororloq,



Märgän
batır — aldında,



Unıñ
küñele bulırlıq



Bülägeñ
bir malıñdan:



Inde
malıñ qızğanhañ,



Üzem
barır uyım bar.



Qızınan
bıl hüzzärze işetkäs, batşa bik aptırauğa
qalğan. Bıl yıgettän nisek tä qotolorğa
uylap, qızına bılay tigän:



Qızım,
azaq hunarıñ



Häyırlegä
bulmağan,



Öyräk
tunğa atır ir



Mineñ
ildä tıumağan.



Altın
qolan säseñde



Yıltır
küzzä kürerzäy,



Qızım,
unday ziräk yän



Ber
qasan da bulmağan.



Qızım,
uğa yul taphaq,



Boton-botsa
botarlap,



Qızım,
unan qotolhaq,



Qabat
Şülgän buyında



Hine
atır ir bulmas,



Mazaña
la teyırzäy



Tirä-yaqta
yän bulmas.



Närkäs,
atahınıñ Häübängä qarata bıl qatı
hüzzären işetkäs, unıñ küñelen yomşartırğa
tırışıp, bınau hüzzärze äytkän, ti:



Ataqayım,
ul yıget



Hüzemde
tıñlap kilde,



Mine
atqan sağında,



Öyräkter
tiyep belde.



Ataqayım,
tağı la



Mine
qosto qulına,



Unıñ
qulı yılıhı



Äle
yöröy quyınımda.



Unıñ
qanı qoyolha,



Bel,
sımırğanır tänem,



Unıñ
yomşaq hüzzäre



Mäñge
özör yörägem,



Atay,
uğa qanıqma,



Unıñ
qanın ağızma.



Unıñ
ösön bar Ural



Ezlär
hinän qarımta.



Ul
his küpte kösämäy,



Hinän
tähet horamay,



Malıñ
horap tağı la



Baylığıñdı
muyırmay.



Atay,
mine bala ithäñ,



Unıñ
qanın ağızma.



Bağauılhız
egetteñ



Yänen
qıyıp dan alma!



Egette
qıyıp dan alma!



Egetkä
bir Buz attı,



Hınap
qara ğäyräten,



Tota
alha Buz attı,



Uralda
yäyhen qanatın.



Batşa,
qızınıñ bılay inäleüyen kürgäs, bik ozaq
uylap torğan. Unan huñ üzeneñ väzirzären
yıyıp, Qähqähä tigän un ike başlı deyıüyen
saqırıp alıp, ularğa käñäş itkän, ti.
Qähqähä batşağa bılay käñäş birgän, ti:



Buz
at birhäñ yıgetkä,



Kösöñ
kiter qulıñdan,



Buz
at kithä qulıñdan,



Ayırılırhıñ
yulıñdan.



Hıñar
başlı acdahañ



Uğa
kürener munsaqtay;



Ike
başlı acdahañ



Uğa
kürener yansıqtay;



Ös
başlı acdahañ



Uğa
kürener turhıqtay;



Ileñ
totqan Qähqähäñ, —



Ul
da qalır burhıqtay.



Batşam,
hiñä ber aqıl:



Harayıñ
tulı yır qızı,



Üz
qızıñdan da hılıu



Mäsem
handıñ ber qızı.



Unı
kürhä, ul yıget



Aqbuzattı
onotor,



Ber
qarıuhız, alam, tip



Eget
şuğa ıntılır, — tip äytkän, ti.



Batşa,
Qähqähäneñ bıl käñäşen hup kürep, urlap
kilterelgän qızzar harayına Närkäs
menän bergä Häübände yıbärmäk bulğan,
ti. Şunda batşa Närkäste saqırıp alğan
da uğa:



Balam,
küñeleñ huş bulhın,



Egetkä
biräm telägen,



Hineñ
qäzereñ tağı arthın,



Kürep
sıqhın baylığım,



Harayzarğa
alıp bar,



Haray
qızzarın kürhen,



His
ber qısımğa almay



Qızzar
menän höyläşhen, —



tip
äytkän, ti.



Närkäs,
atahınıñ bıl boyoroğon işetkäs, Häübängä
bötä harayzı kürhätep sıqmaq bulğan.
Ular küp harayzarzı ütkäs, bik zur baqsa
aşa sığıp, ber altın harayğa barğandar.
Bıl harayğa yıtkäs, Närkäs Häübängä:



Bıl
harayza min äytkän



Danlı
tolpar Buz at bar;



Tanau
tartıp acğırır,



Küzenä
tekläp qarap tor;



Yaqın
kilep sapsınha,



Aldına
barıp basıp tor;



Tibergä
tip art birhä,



Yanbaşınan
qağıp tor;



Qolaqtarın
şımaytha,



Er
batırı min, tip köl.



Şunan
kiler yanıña, —



Hırtın
hıypap höyörhöñ;



Yalınan
alıp ike qıl,



Belägeñä
bäylärheñ;



Qoyroğonan
ike qıl



Ayağıña
bäylärheñ, —



tigän
dä, harayzı asıp, unı Aqbuzat yanına
indergän, ti.



Aqbuzat,
Häübände kürgäs, ürä hikerep, tanau
tartıp acğırıp yıbärgän, ti. Häübän unan
qurqmağan. Aqbuzattıñ yanıp torğan baqır
küzenä tekläp qarağas, Aqbuz, başın
sayqap, qırğaraq barıp torğan da alğı
ayaqtarı menän sapsına başlağan. Aqbuzattıñ
sapsınğan ayaq tauışın işetep, haqlap
torğan deyıüzär haray tübähenän kilep
töşä başlağandar. Deyıüzärzeñ yarzamğa
kilgänen kürgäs, Aqbuzat, bötä asıuı
menän Häübändeñ aldına kilep, baştarın
sayqap, sapsırğa-ıntıla başlaha la,
www.bashqort.com Häübän his tayşanmay qarşı
barğan. Aqbuz, Häübände bılay za qurqıta
almağas, äylänep tipmäkse bulğan ikän,
Häübän unıñ yanbaşınan höygän. Aqbuzat,
bılay za buldıra almağas, qolaq şımaytıp,
Häübändeñ östönä ırğımaq bulğan ikän,
Häübän uğa qarap:



Asau
totop öyrätkän



Ural
batırı Häübän min,



Batır
höymäs at huyıp,



Iten
eygän bähleüän min.



Hazaq
teymäs Närkäste



Atıp
alğan märgän min.



Ural
tigän ilemde



Yauzan
haqlar Häübän min, —



tip
äytkän ikän, Aqbuzat aybanğan, ti. Unıñ
aybanğanın kürgäs, deyıüzär zä beräm-beräm
harayzan şıla başlağan. Häübändeñ
batırlığın kürgän Aqbuzat, yañğız qalğas,
Häübängä kilep başın eygän, ti. Bını
kürgäs, Häübän Närkäs äytkändärzeñ
barıhına la ışanğan. Aqbuzattıñ yal-
qoyroğonan qıl alğas, Aqbuz bılay tip
äytkän, ti:



Eget,
erzeñ batırı



Häübän
batır hin bulhañ,



Yomro
toyaq yılqıla



At
tolparı min bulam,



Yalım
hiñä kös birer,



Qılıs
tothañ qulıñda;



Qoyroq
qılım köyzörhäñ, —



Min
bulırmın yanıñda.



Aqbuzat
oşo hüzzären äytkän dä, Häübände üz
batırınday kürep, unıñ aldında qolaqtarın
qaysılap, irkälänep torğan, ti. Şunan
Häübän, Aqbuzattı hırtınan höyöp, unıñ
yanınan sığıp kitkän. Närkäs Häübändeñ
sıqqanın qırzaraq kötöp tora ikän. Unıñ
isän-hau sıqqanın kürgäs, şatlığın
belderep, öndäşmäy genä yılmayıp quyğan
da qızzar harayına eyärtep alıp barğan.
Haray qapqahı töbönä yıtkäs, Närkäs,
Häübängä bıl haray turahında öyrätep,
bılay tigän:



Haray
tulı qız bulır,



Hılıuzarı
küp bulır,



Aralap
küz halırhıñ, —



Ayzan
yaqtı yöz bulır,



Ike
bite uyılıp,



Qara
qaşı qıyılıp,



Ozon
kerpege aşa



Qarap
kölgän küz bulır.



Qarsığalay
tüş kirgän.



Tolomon
säsmäüläp ürgän,



Inyılay
teş yıltıratıp,



Nazlı
kölgän qız bulır.



Bal
qortonday bille üze,



Yörägeñä
yatırzay,



Ayhılıu
tigän qız bulır;



Uralğa
alıp kiterheñ,



Mäsem
handıñ qızı ul.



Qızzı
höyhäñ, atamdan



Şunı
hora, birer ul.



Uralğa
alıp kiterheñ,



Atahına
ilterheñ,



Hanğa
keyäü bulırhıñ.



Eget,
tağı onotma,



Bında
şunday zur ser bar:



Bıl
harayzan sıqqas ta,



Ubır
qarsıq qarşılar,



Hine
küz menän arbar,



Härmängeläp
yuhalar.



Qulıñ
birmä totorğa,



Ayağıñ
birmä hörtörgä.



Barın
eşläp bötkäs tä,



Kül
sitenä sıqqas ta,



Qoyroq
qılın köyzörhäñ,



El-dauılhız
yanıñda



Aqbuzattı
kürerheñ.



Häübän,
Närkästän bıl hüzze işetkäs, ber az tañ
qalıp torğan da, uğa qarap:



Ataña
äytmäs sereñde



Miñä
äytteñ, hılıuqay,



Ilgä
säsmäs sereñde



Miñä
sästeñ, hılıuqay.



Bıl
sereñde äyteüyeñ



Dus
kürepme, hılıuqay?



Mine
hınap, yaratıp,



Üz
kürepme, hılıuqay?



Miñä
äytse ber hüzeñ,



Ker
qaldırmay, hılıuqay,



Hine
höyhäm, ni bula



Küñelem
yattan aldırmay?



Kükteñ
ayı hılıu za,



Qoyaş
höygäs yözönän,



Qoyaştan
nur alğanğa,



Göl
üstermäy üzenän.



Ayhılıuzıñ
yözö lä



Tıştan
ğına yılmayha,



Küñele
nurlı bulmaha,



Ayzay
ğına bulır ul, —



tigän.
Närkäs, bını işetkäs, bik ozaq uylap
torğan da:



Eget,
azaq serem şul:



Hiñä
bulmam, unı bel.



Erzä
bulğan batırğa



Atam
birmäs, bähil bul!



Egetem
bar höyölgän,



Üzemä
iş kürelgän.



Ser
totouza ir bulıp



Üz
yanımda belengän.



Unı
mäñge taşlamam,



Unı
sitkä birmämen,



Atın
da his äytmämen:



Yörägemdä
yağılğan, —



tip
äytkän, ti. Häübän qıstaşmağan. Närkäs
Häübände qızzar harayına inderep
ebärgän. Häübän, harayğa ingäs,
isänlek-haulıq horaşıp, bar qızzarğa
la küz taşlağan. Ayhılıu bötä qızzar
arahında ber üze ayırılıp tora ikän,
ti. Ul Häübängä taban kilgän dä bınau
hüzzärze äytkän, ti:



Tösöñ-başıñ,
egetkäy,



Er
egetenä oqşay.



Tılsımdarzı
uza alıp,



Nisek
kildeñ hin bılay?



Uralda
uynap-kölgän



Irkä
qızzarzı taşlap,



Hulığan
yözlö qız kösäp



Ni
eşläp kildeñ hin bılay?



Ällä
Şülgän qoropmo,



Batşaları
ülepme,



Küp
ilağan küz yäştän



Erzä
darya bulıpmı?



Ällä
Uralda at mengän,



Ilen
yäyındäy höygän



Batırzarı
qırılıp,



Barı
balıq bulıpmı?



Ällä
Uralda tügelgän



Ir-egettär
qanınıñ,



Zar
ilağan äsälär



Hırqırap
birgän höttöñ



Izelendä
qoyonop,



Deyıüzän
dä qurqmastay,



Şülgändä
lä batmastay,



Hıu
batşanan örkmästäy,



Yäşkä
batqan Uralın



Köläs
iter beläkle,



Arıslanday
yöräkle



Yäş
batırzar üsepme?



Häübän
Ayhılıuzıñ bıl hüzzärenä qarşı bılay
tip yauap birgän:



Ärmände
yözgän küldärzä



Batqan
batır bulırmı?



Utız
teşenä aş ezläp,



Kisen
yoqo tuyzırğan;



Kiñ
Uraldıñ buyında



Bılay
za köläs qızzarzı



Moñon
säsep köldörgän;



Qono
bulmas öyräkte



Atıp,
iten yıyzergän;



Balağa
la buy birgän



Yılqı
totop, at mengän;



Kirägä
bauın tön kisep,



Qızzar
urlap yär höygän;



Auqan
tınlıq urmanda



Şañqıp
yırın yırlap



Ilağan
batır bulırmı?



Uraldıñ
hılıu qızzarı



Hıu
töböndä harayza



Qan
ilaha bığauza,



Şul
bığauzı sismähä,



Uralğa
ul bulırmı?



Ilenä
qul bulırmı?



Häübändeñ
bıl hüzzären işetkäs, qızzar barıhı la
äse küz yäştären tügep, unı urap alğandar,
ti. Häübän dä bılarzı qızğanğan, küz
yäştäre sıqha la, qızzarğa hizzermäskä
tırışqan. Şunan Häübän, qızzar menän
haubullaşıp, harayzan sığıp kitkän.



Häübän
sığıuğa, ber qarsıq unıñ aldına kilgän
dä bılay tigän, ti:



Eget,
eget ikänheñ,



Şülgänküldä
bulğanhıñ,



Altın
öyräk atqanhıñ,



Han
harayğa kilgänheñ,



Handıñ
hılıu qızına



Oqşar
eget ikänheñ.



Han
qızı höyä hine lä,



Egete
barğa tartına,



Hiñä
häylä öyrätäm,



Qulıñ
birse qulıma, —



Ber
tipkändä vatırhıñ



Egeteneñ
harayın,



Qızın
üzeñ alırhıñ,



Bir
ayağıñ übäyım —



Üzeñä
kös biräyım.



Häübän,
qarsıqqa qulın birmäyınsä, uyğa qalğan.
Närkästeñ qarsıq turahında höylägän
hüzeme, qarsıq hüzeme, — qayhıhı ras
ikänenä ışana almayınsa, ozaq uylap
torğan. Şunan, qarsıq turahında horaşmaq
bulıp, qabat Ayhılıu yanına inergä uylaha
la, qapqanı qabat asa almağan, ti. Şulay
za ul Närkäs hüzen totqan: qarsıqqa
qulın da, ayağın da birmäy kitä başlağan.
Bını kürgäs, tege qarsıq:



Eget,
ğäyär ikänheñ,



Üzeñ
serle ikänheñ;



Ebäk
menän uralğan,



Altın
menän qorşalğan,



Inyı
menän bizälgän,



El-yamğır
za teymägän,



Kerpege
yäş kürmägän,



Küñele
ğäm belmägän,



Sit
namısın yır itep,



Küz
yäştären kül itep,



Küñel
asıp yäşägän,



Hine
erzäy hanağan,



Üzen
köngä tiñlägän



Qızğa
mine tiñläyheñ!



Mineñ
alhıu yözzärem



Buştan
ğına kipmägän,



Mañlay
küzeñ bulha la,



Küñel
küzeñ yuq ikän.



Altın
qalaqtan aşap,



Mamıq
tüşäktä yoqlap,



Göl
esendä uynağan



Qızzı
mindäy kürämheñ?



Mineñ
hüzgä ışanmay



Bäheteñ
urtaq bülämheñ?



tigän
hüzzärze äytkän, ti.



Häübän,
ozaq uylap torğas, qarsıqqa yaqın kilep,
unan bılay tip horaşa başlağan:



Yözöñ-başıñ,
äbekäy,



Yonsoğanday
kürenä,



Kükrägeñdän
sıqqan hüz



Tonsoğanday
kürenä.



Bıl
ildä ber yañğızmın,



Sereñ
höylä, äbekäy.



Qarsıq
Häübängä:



Işanmas
irgä ser höyläü



Başıma
yazıq bulır ul;



Qurqaq
irgä hüz höyläü



Başıma
qazıq bulır ul.



Qulıñ
totham, kükrägem



Üze
telhez höylär ul;



Ayağıñ
totham, yuldarıñ



Üze
asıq bulır ul.



Telem
asıp höylähäm,



Batşa
telem kiser şul, —



tip
äytkän, ti.



Häübän,
tärän uyğa batıp, ni eşlärgä belmäy
torğanda, Närkästeñ kilgäne kürengän.
Unıñ kilgänen kürgäs, tege qarsıq bıl
erzän kitkän. Närkäs, Häübändeñ ergähenä
kilep:



Äyzä,
eget, bıl yaqqa,



Atam
kötä qunaqqa



Harayında,
aulaqta.



Atam
urın birgändä,




yağınan alırhıñ;



Atam
hıuhın birgändä,



Hul
qul menän alırhıñ;



Atam
aşın birgändä,



Ike
qullap alırhıñ;



Atam
bısaq birgändä




qul menän alırhıñ;



Atam
qarap kölgändä,




küzeñde qısırhıñ;



Atam
ayaq huzğanda,



Qul
qauşırıp tororhoñ;



Atam
torop kitkändä,



Qırın
yatıp qalırhıñ;



Atam
qılıs totqanda,



Teş
hızıqlap tororhoñ;



Atam
huzha quldarın,



Kire
artqa kiterheñ;



Şunan
haray helkener,



Unan
qurqmay kölörhöñ.



Oşonoñ
barın eşlähäñ,



Ayhılıu
menän ikeñde



Üz
ereñdä kürerheñ, —



tip
äytkän, ti.



Häübän
şul yırzä rizalıq beldergän dä, Närkästeñ
hüzen bülep:



Bıl
sereñdeñ ayışın



Horap
belep bulamı?



Ällä
haray esendä



Tezelep
kilgän yolamı? —



tip
horağan.



Bıl
horauzı işetkäs, Närkästeñ töstäre
üzgärgän, Häübängä tekläp qarap torğan
da unı qosaqlap üpkän, küzzärenän
möldöräp yäş sıqqan, ti.



Häübände
şunda yoqo basqan, ti. Bitenä qoyaş
töşkängä hiskänep kitep, küzen asıp
qaraha, aldında Närkäs tä, harayzar za
yuq, ti. Bötä kürgändären, ällä töş kenä
buldımı tip uylap, küzen sitkä yügerthä,
üzenän alıs tügel, kül sitendä Aqbuzat
qolaqtarın qaysılap tora, ti. Unıñ yanında
Ayhılıu ultırğanın kürgäs, Häübän
bigeräk tä aptırağan.www.ba shqort.com Närkäs
üpkälägändäy buldı, atahı yanına la
barmanım, bıl qız menän Aqbuzat ni eşläp
bında sıqqan, qıl köyzöröp saqırmanım
da baha, tip aptırap torğanda, Aqbuzat
Häübän yanına kilep:



Närkästän
horaşmahañ,



Şah
harayın asqaynıñ,



Tähetenän
töşöröp,



Hıuğa
batşa bulğaynıñ.



Närkäs
hılıu-maturzıñ



Bergä
tuyın qılğaynıñ.



Qarsıqqa
qulıñ birhäñ,



Üz
äsäñde tapqaynıñ;



Unan
ayaq üpterhäñ,



Atañ
qonon tapqaynıñ,



Ayhılıu
tigän maturzan



Ayırılıp
qalğaynıñ, —



tip
äytkän, ti. Häübän bığa bik aptırağan,
serze añlamağas, säbäben horağan. Aqbuzat
uğa bılay tip añlatqan:



Mine
mener ir bulhañ,



Quyınıña
el tulmahın,



Qayza
barhañ, uyau bul,



Auızıñ
asıq bulmahın!



Bögön
höygän yäreñdeñ



Küñele
bar tip uylama!



Küñele
kithä, yat bulır,



Tirä-yağıñ
ut bulır.



Ayhılıu,
Aqbuzattıñ bıl yauabın işetkäs, bik
küñelhezlängän, tik bını Häübängä lä,
Aqbuzğa la beldermägän, ti. Häübän şunda,
tezgendären rätläp, Aqbuzatqa mengän
dä Ayhılıuzı üz yanına saqırıp alğan.
Ular, ikäühe Aqbuzatqa mengäşep, Mäsem
handıñ harayına kitkändär. Häübän,
harayğa yaqınlağas, atın tuqtatqan da
Ayhılıuzan: “Bergä inäbezme, başqa-başqa
inäbezme?” — tip horağan, ti. Ayhılıu:



Eget,
min bik azanım,



Küz
ışanmay kürgängä,



Şulay
qotoldommo, tip



Aqılım
etmäy uylarğa;



Ni
äytergä belmäyım



Hineñ
äytkän horauğa.



Qarış
sitkä taypılham,



Tağı
doşman alır, tip



Üz
başımdan qurqamın;



Hiñä,
bergä bar, tihäm,



Urlausı
hin ikän tip



Uylarzar,
tip qurqamın, —



tip
äytkän, ti. Häübän bığa qarşı:



Mineñ
başım hau bulha,



Qabat
doşman ala almas.



Ataña
bergä barhaq ta,



Bezgä
yala yağa almas.



Şulay
za hin yañğızıñ



Qaytıp
höylä ataña,



Atañ
hüzen tıñlahın,



Asıq
belhen doşmanın.



Yöräge
ethä atañdıñ,



Oran
halhın yortona:



Şülgängä
yau asırğa,



Unan
qonon alırğa,



Min
kilermen ber azaq,



(Atañ
yayın belgän huñ,



Batırzarın
yıyğan huñ)



Barımtağa
barırğa, — tigäs,



Ayhılıu
atahı Mäsem handıñ harayına ber yañğızı
ğına qaytmaq bulğan. Häübän unı yaman
qayalar, urmandar, yaman hıu-küldär aşa
ozatqan. Üze Aqbuzatı menän qalğan.
Aqbuz menän qasan osraşıu turahında
höyläşä başlağas, ul Häübändeñ uyın
belgän dä şunda uq ğäyıp bulğan, ti.
Häübän, unıñ ğäyıp bulıuına aptırap,
qıl köyzöröp saqırırğa uylap qına
torğanda, Aqbuzat, qayzandır iske
keyımdär alıp, Häübän yanına kilep yıtkän,
ti. Häübän bıl keyämdärze keygän dä,
Aqbuzattı ozatıp, üze Ayhılıu artınan
Mäsem han yortona kitkän.



Häübän
Mäsem han torğan yäyläügä barıp yıtkändä,
halıqtıñ qırmısqa hımaq qaynap, törlö
erzä erkeleşep, yıyılıp höyläşkän sağı
bulğan. Halıq yanına barıp, imenlek-haulıq
horaşqan da üzen ber yulausı itep
kürhätkän. Halıqtıñ hüzen tıñlap torop,
han qızınıñ qaytıu häbäre bötä halıq
telendä zur yañılıq itep höylängänen
belgäs, han harayı tirähendäge törkömgä
taban atlağan. Şul saqta urta yäştärzäge
ber qatındıñ han harayınan sıqqanın
kürep, bötä halıq qızzıñ qaytıu häbären
horaşırğa ıntılğan, ti. Tege qatın, ber
hüz zä äytmäy, qulın heltäp: “Işeterhegez
äle, höylämäyım!” — tip halıqtı
yırıp-yırtıp, üz torlağına qaytıp kitkän,
ti. Häübän bıl qatındıñ qayza barıp
ingänen küzätep torğan da unıñ artınan
atlağan. Qatın Häübändeñ kem ikänen
yaylap horaşa başlağas, Häübän uğa üzeneñ
alıstan kilgän ber yulausı bulıuın
höyläp, qunıp kitergä horağan. Qatın:



Bılay
töbäp kilgäs, qunırhıñ inde, sit keşe
qayza bara belhen”, — tigän. Häübän
arlı-birle sisenep bötöügä, qatın-qızzar,
äbey-häbeyzär, qart-qorolar, bıl qatındıñ
qaytqanın kürä halıp, kilep ingändär,
ti. “Ayhılıuzı kürzeñme? Bik yabıqqanmı?
Qayza buldı ikän, horaştıñmı?” — tigän
horauzarın yauzıra başlağandar, ti.



Huca
qatın: “Ayhılıuzı kürep, isän-haulıq
qına horaştım, hälen horaşa almanım,
üze bik yabıq, qoro höldähe genä qalğan”,
— tip hüzen bötöröügä, qızzar: “Niñä
hälen horaşmanıñ? Nisek bulğanın belergä
käräk ine”, — tip nıqışa başlağandar
ikän, huca qatın: “Horaşa ğına başlağaynım,
eñgä, quy äle, qaytqanıma üzem dä ışana
almayım... Ber- ike könhöz ber nämä lä
höyläy almayım”, — tigäs, kösläşmänem.
Tik handıñ üz yarandarına: “Allağa şökör,
birgän sazaqa, salğan qorbandar arqahında,
ğäyıp irändär yarzamı menän balam
qotolğan. Şülgän batşahı urlağan bulğan
ikän”, — tip höylägäne genä qolağıma
salınıp qaldı”, — tip äytkän, ti. Bıl
qatındıñ hüzen tıñlap, başın tübän basıp
ultırğan ber qart:



Yaray,
min äle, Sura batırzıñ yarsığı qalıp,
atahınıñ qono ösön barımtağa aldımı
ikän, tip uylağaynım. Bılay qan-yauhız
qotolop qaytqas, şökör itergä käräk.
Yuğihä Mäsem han Sura batırzıñ yıte yatına
saqlı ülterep bötörörgä ant itkäyne
bit, — tip hüz qıstırıp quyğan, ti. Huca
qatın, uğa östäp:



Sura
batırzıñ tağı kemen ezläy? Urmandan
azıq ezläp yörögän bisähen dä qotqarmay
Şülgän külenä baulap halğan bit, uğa
tağı ni käräk? — tip äytkän ikän, şundağı
ber qatın:



Quy
inde, hanğa osrağas, üzeneñ Sura batır
bisähe ikänen äytmähä lä, ber nämä bulmas
ine lä bit, — tip quyğan, ti. Şunan tege
qart:



Hez
belmäyhegez şul! Unı hıuğa halğanda,
min sittän kürep torzom bit. Min nisek
ikänen beläm inde, — tigäs, qatındar:



Ällä,
bez işetkän-belgänebezze höyläybez
inde, — tip hüzze şunda tuqtatqandar,
ti.



Bıl
hüzzärze işetkäs, Häübän, atam menän
äsämde Mäsem han ülterzeme ikän ni, tip
uylağan, Sura batır turahında hüz sıqqas,
barıhınıñ da hüzhez şımıp ultırğanın
kürep, tege qarttan:



Olatay,
bıl tirälä Sura batır beräü ineme, ikäü
ineme? — tip horağan, ti. Qart uğa:



Mırzam,
ildä dan totqan, il namısın haqlağan
Sura batır beräü ine. Min Ural yaprağında
la, Ural armıttarında la telgä alıp
höylärlek bütän Sura tigän keşene
işetkänem yuq. Sura batırzıñ bisähen
hıuğa halğan saqta, bahırzıñ: “Yöräkkäyım,
balam qaldı! Şunıñ ösön bauırım hızlay:
iremde ültergänegezze beldem, keşegä
äytmäskä ant ittem, auırıp ülde, tip
ilgä oran haldım; qıyın bulha la, kürzem
dä, tüzzem dä, ismaham, üzemde ültermägez
inde!” — tip yalbarğanın işetep torzom.
Yuq, han quymanı, külgä ırğıttı. Han
qatındıñ hüzenän, balahı barzır, tip
ezlärgä uylağaynı, ularzıñ



yäyläüye
bezzeñ tiränän küsep kiteü arqahında,
taba almanı. Qalğan balahı ulmı, qızmı
— unıhın belmänem, — tigäs, Häübän tağı
aptırağan. Bıl serze asıq belgehe kilgän:



Olatay,
mineñ işeteüyemä qarağanda, Sura batır
ikäü bulırğa käräk. Ber Sura batır ülgäs,
bisähe, käfen tabalmayınsa, batırzıñ
hızmahın birep, käfen alğan; yıtehen
uqıtırğa häyırlege bulmağas, ilgä sığıp
kitkän ikän, şul kiteüzän ğäyıp bulğan,
tip höyläyzär, — tigän. Qart, bığa yauap
birep:



Mırzam,
bisähe ğäyıp bulıuı şulay, min höylägänsä,
Sura batırzıñ üleme lä min höylägänsä.
Tik hızmahın käfengä birgän ikän tigän
hüz buş. Ul hızma hatılmağan. Unı han
taptırmahın tip, şulay höyläyzär. Unıñ
kemdä ikänen bisähe belä ine, — tip
äytkän, ti. Häübändeñ:



Üzen
ültergäs, han nisek hızmahın almağan
ikän? — tigän horauına qart:



Alır
ine, ul hızmanı taba almanı, unıñ qayza
qaldırılğanın belmäne. Ul hızmanıñ Ural
batırzan qalğanın han belä. Sura batır,
hunarzan yöröp kilgäs, bik arığan da
hızmahın üze menän här vaqıt hunarğa
bergä yöröy torğan yuldaşı Tarauıl qartqa
birep, unı hunarğa yıbärgän. Ul yöröp
qaytqansı, üze yal itergä bulğan. Şul
töndö Mäsem menän Aqbulat bey zä hunarğa
sıqqan bulğan ikän. Tarauıl qart, kitep
barğanda, miñä osranı. Min şunan, Suranıñ
hälen beläyım tip, uğa taban atlaham,
Mäsem han menän Aqbulat yoqohonan yañı
uyanğan Suranı, hozay küktän kötkände
erzän birze äle tip şatlanıp, ülterep
toralar. Şunan huñ ni eşlärgä: hıuğa
halhaq, Sura batırzıñ üleme, tereme
ikänen halıq belmäs, uğa arqalanıp,
haman bezgä qarşı bulır; tuqta, halıq
unıñ ülgänen belhen, bisähen saqırıp
alayıq ta halıqqa, auırıp ülde, tip häbär
taratırğa ant itterep, kümderäyık, tip
höyläştelär. Min dä, bını kürgäs, Tarauıldı
ezläp kittem, tapmanım, şunan qaytıu
yağına yünäldem. Azaq bisäheneñ kilgänen
beldem. Bisähe, bahır, ni eşlähen, şulay
eşlägän. “Ay Surabatır, Uraldı birmäyınsä,
Aqbulat bey menän, Mäsem han menän bik
küp yıldar huğışıp kilgän keşe ine. Ul
bar saqta, ir-at Uraldıñ hıuında balıqtay
yözä, urmanında qoştay hayray ine. Batır
äräm buldı şul”, — tigän.



Şunan
Häübän, küldä osrağan qarsıq ısından
da äsäyımme ikän ällä, tip uylap quyğan.



Häübän
ata-äsäheneñ hälen bıl auılda işeteü
menän genä tuqtamağan, tirä-yaq auıldarza
yörögän. Atahı menän äsäheneñ hälen
horaşqan, barıhı la şul ber törlö
höylägän. Häübän tağı auıldar aralamaq
bulha la, Mäsem handıñ zur tuy yaharğa
oran taratqanın işetkäs, kire han
yäyläüyenä qaytqan. Bında qaytha, ni küze
menän kürhen, arğımaq uynatqan, yurğa
yurğalatqan, quşaqta yügerek yıtäklägän
beyzär, aqhaqaldar, ularzıñ uldarı,
mırzalar han yäyläüye tirähenä tulğan,
ti. Beyzärzän, tarhandarzan bütän halıq
ta küp kilgän, ti. Mayzandıñ ikense
yağında ber törlö at-tunhız batırzar,
qart-qorolar, ösönsö yaqta qız-qırqın,
bisä-säsä, äbey-häbey, bala-sağa yıyılğan,
ti. Mayzan urtahında Mäsem handıñ
bisäläre, ös keyäüye menän qızı tora, ti.
Ular ergähenä yıyılğan aqhaqaldar,
beyzär, mayzan başlanıuzı kötöp, han
tirähendä uralalar, ti. Batırzar,
bilbauzarın ıqsımlap totop, ber urında
torop tüzmäy, arı-bire yöröyzär; yırsılar,
tamaqtarın köyläp, sey yomortqa esälär;
quraysılar, qurayzarına hıu börköp,
quray dımlayzar, ti. Sabarzar mayzan
tiräläp rät haqlap urap yörögän saqta,
Häübän mayzan tüñärägenä barıp, bötähenä
küz yörötöp sıqqan, ti. Tik han tirähendä
Ayhılıuğa oqşağan qız unıñ küzenä
salınmağan, ti. Arı-bire itep, halıq
yıyılıp bötkäs, ozaq ta ütmägän, kümäk
haray qızzarı menän bergä Ayhılıu
mayzanğa kilgän. Unıñ matur yözön kürgäs,
bötä yäş-elkensäk tauış-tınhız uğa taban
küz tekäp, qarap qalğan, Mäsem han mayzan
urtahına sığıp, bılay tip äytkän, ti:



Mayzan
yıyzım, il danlap,



Zur
qıuanıs bulğanğa:



Deyıü
alğan qızımdı



Hozay
azat qılğanğa.



Qäzer
tönö bulğanday,



Küñelem
tuldı şatlıqqa.



Näzer
äyttem allağa:



Tähetemde
haqlarzay,



Bähetemde
yaqlarzay,



Şülgändän
qon alırzay,



Şul
deyıüze ülterep,



Başın
salıp kilerzäy



Batırğa
biräm qızımdı.



Handıñ
bıl hüzen işetkäs, batırzarzıñ berehe
lä ber ni äytergä qıya almay, uylap torğan,
ti. Şunan Aqbulat bey, Ayhılıuğa qarap:



Ayhılıuım,
äytsäle



Baştan
ütkän bar häleñ.



Kilgän
batırzar belhen:



Nisek
hau qaldı yäneñ, —



tigäs,
Ayhılıu bınau hüzzärze höylägän, ti:



Ber
kön sıqtım yalanğa,



Bürtä
yurğa uynatıp,



Harayzağı
bar qızzı



Üz
artımdan eyärtep.



Uynap-kölöp
tuğayza,



Şülgän
küle buyında,



Säskä
şälkemlägändä,



Ber
ni kürzem yanımda:



Ayıu
tihäm — qıras yön,



Büre
tihäm — iräbe,



His
tartınmay uqtaldı,



Qımtıp
aldı beläge.



Qurqışımdan
min qapıl



Ni
eşlärgä lä belmänem,



Huşım
kitkän şunda uq,



Üle
bulğan bar tänem.



Küzem
asıp qaraham,



Qızzar
tora yanımda,



Barı
tora qurqışıp,



Mine
kürep, örköşöp.



Yözzäre
ezzäy harğayğan,



Köläs
yözzär yuğalğan.



Barı,
mindäy urlanıp,



Tıuğan
ildän ayırılğan.



Ular
menän tanıştım,



Il-torlağın
horaştım.



Şunan
kilde ber qarsıq,



Bite-yözö
yıyırsıq,



Barıbız
za kümäkläp



Ergähenä
yıyıldıq.



Barıbızzan
täüzä ul



Horap
belde ilebez,



Näsel-näsäptärze
bez



Höyläp
birzek barıbız.



Ul
qarsıq ta bermekläp



Üz
häldären höyläne:



Irem
— Uralda danlı



Batır
irzär zatınan,



Hezgä
unıñ kemlege



Bildäleler
atınan.



(Unıñ
ülemen äytmäyım,



Hätere
qalır beräüzeñ.)



Hanğa
mäñge yul sapmas



Sura
batır ir ine,



Tosqap
atha, yazlıqmas,



Märgänlektä
ber ine.



Ülem
yoqoho basıp,



Yañğız
yatıp yoqlağan,



Qanğa
hıuhağan doşman,



Yatqan
erzä tap itep,



Yörägenä
uq atqan.



Ilgä
oran halmasqa



Üzemdän
ant aldılar;



Bına
häzer üzemde



Şular
hıuğa haldılar.



Şunda
uq yotto ber yanuar,



Hıu
yotorğa birmäne,



Auızı
şunday zur ine,



His
ber teşe teymäne.



Öñönä
kilgäs, uqşını,



Äyzä,
tizeräk sıq, — tine,



Kiler
ereñä kildeñ,



Başqa
yulıñ yuq, — tine. —



Isän
bulğan sağında



Ireñ
mine atqaynı,



Tireñ
huyıp alam tip,



Bısaq
hurıp alğaynı.



Şunda
min bik yalbarıp,



Azat
it, tip horanım.



Qan
ilağas, qızğandı,



Miñä
bısaq huzmanı.



Yäştän
qolda yäşägän,



Ata-äsähen
taşlağan,



Tel-yolahın
onotqan



Mesken
ikän hin”, — tine.



Min
dä şul köndän başlap,



Şülgän
batırı bulham da,



Qähqähä
atın alham da,



Batşa
quşıuın totham da,



Uralğa
sığıp yöröhäm dä,



Kemde
genä yotham da —



Zarlı
miñä aş bulmas,



Yörägem
aslıq kishä lä.



Kildeñ
häzer bıl ilgä,



Qalırhıñ
hin küp yılğa.



Şülgän
küle şunday ul.



Qanlı
yäştär aqqan huñ,



Ber
urınğa erkelep,



Bara-tora
ber kilep



Küz
yäşenän bar bulğan,



Tähet
totqan batşahı



Äsänän
ük bey bulğan.



Bıl
harayzar halınğan



Tereläy
huyğan höyäktän;



Haray
tirä baqsahı;



Bizäp
torğan säskähe



Huğarılğan
qan menän, —



Tine
şunda ul miñä”, —



Tip
höyläne bezgä äbey.



Urlausınıñ
tap üze



Mine
urlağan şul beräü



Bulıp
sıqtı, belgän huñ;



Azaq
kilde ber yıget,



Uraldan
min, tine ul,



Qarap
sıqtı harayzı,



Tap
kilterze mine ul.



Küp
ütmäne, ul kitkäs,



Yoqo
bastı küzemde.



Sırım
itep, uyanham,



Qırza
toyzom üzemde.



Irğıp
torzom hiskänep,



Qarap
torzom tirämde,



Üz-üzemä
ışanmay,



Küzem
hirpep qaraham:



Tomanhırap,
kügärep,



Bolottarzı
yalmalap,



Ural
tora aldımda.



Kerpek
ütä yılmayğan



Usal
küzzäy hözölöp,



Qamış
ütä qarağan



Şülgän
yata aldımda.



Tuğayzağı
üländär



Säskälärgä
kümelgän,



Urmanına,
tauına



Qoş-qort
moño tügelgän.



Yılğır
iskän yıläs yıl



Sästäremde
elpette.



Barın
kürgäs, şatlığım



Yörägemde
elkette.



Irğıp
torham urınımdan,



Küzem
töştö beräügä,



Alıs
tügel üzemdän



Ultırğan
ber yıgetkä.



Yöräktärem
şıulanı,



His
tüzemem qalmanı,



Yaqın
barzım yanına,



Eget
köläs yözlö ine,



Tekläberäk
qaraham,



Bayağı
eget üze ine.



Yauğa
sapqan batırzay,



Altın-kömöş
eyärle,



Bolğar
tartqı, ayıllı,



Tuqımdarı
ınyılı,



Tibengehe
sämsäle,



Bolan
tire taralğı



Özäñgehe
kömöştän,



Eyär
qaşı altından,



Semärlängän
aqıqtan;



Yılan
qamsı qaşında,



Qanyağala
qurcını,



Qırpıuzarı
sähtiän.



Kümelderek
tüşendä,



Art
hanında — qoyoşqan;



Ebäk
sılbır nuqtalı,



Quş
auızlıq yügänle,



Tezgenen
qaşqa şaqarğan,



Qıras
yallı, tök säsä;



Surtan
hırtlı, tar böyör



Qubağa
hebä, quyan bot,



Tekä
toyaq, as yañaq,



Qamış
qolaq, kiñ tanau,



Qarsığa
tüş, baqır küz,



Ätäs
muyın, quş uray,



Suñqa
eyäk, qımtı iren



Aqbuz
tolpar yanında.



Üze
töskä at şulay,



Käñäş
birep yıgetkä,



Tap
äzämdäy hüz höyläy.



Ana
mine şul yıget



Azat
itte harayzan.



Alam
hine, timäne,



Namısıma
teymäne,



Yulğa
töşöröp yıbärze,



Saqırham
da harayğa,



Miñä
üze kilmäne.



Oşolay
tip qız bötähen dä höyläp birgäs, barıhı
la aptırağan, ti. Hızır päyğämbärzer
ul, yuğihä äzäm balahı unday eş qıla
alamı, tip şau kilgändär, ti. Şul saqta
Mäsem han:



Bına,
qızım, ber alma,



Batırzarıñdı
hıyla:



Küngän
batır şartıma



Almañ
alır qulıñdan,



Üzeñ
kürgän qarsıqtı



Kilterer
Şülgän külenän, —



tigän
dä mayzandağı batırzar arahına yıbärgän,
ti. Ayhılıu batırzar aldınan yöröp uzha
la, ber batır za almanı alırğa baznat
itä almağan, ti. Şunan Mäsem han batırzarğa
irtägä saqlı uylap kilergä irek birgän,
ti. Halıq taralğas, Häübän yäyläüzän
qırğaraq sıqqan da, qıl köyzöröp,
Aqbuzatın saqırğan, Häübän Aqbuzatqa
küldäge qarsıqtı irtägä mayzanğa alıp
kilergä quşqan.www.bas hqort.com Aqbuz: “Şülgängä
yau asmayınsa, unan ber nämä lä alıp
bulmas”, — tigäs, Häübän Aqbuzattı
menep, Şülgän külenä üze kitkän. Şülgängä
yaqınlauı menän, Aqbuzattıñ toyaq tauışın
hizep, küldä göc itkän tauış işetelgän,
ti. Aqbuzat: “Ana, handıñ qızı haqsıları
menän kül östönä sıqqan ikän, bez kilgände
işetkäs, qastı. Min külde aşanan-aşa
sabıp sığırmın, hin, qılısıñ menän heltäp



,
hıuzı yarıp uzırhıñ. Bezzeñ ütkän ber
erzän külde bülgeläp ütkäüyel yahalır.
Batşanıñ küle vaqlanır, şunan tüzmäy,
batşa qızı sığır. Ni teläyheñ, ul hiñä
şunı birer. Tik, qara, nıq ultır”, —
tigän. Häübän Aqbuzat äytkänsä eşlägän.
Kül vaqlanıp bülgelängäs, Närkäs,
tüzmäyınsä, küldän sıqqan da Häübängä:



Ay
egetem, ni teläp,



Bında
yauğa kildeñ hin?



Aqbuzattı
ayamay



Büläk
itep birzem min.



Qılısıñ
menän turaqlap,



Halmalay
itteñ külemde,



Utrau
menän bülgeläp,



Kärtäläneñ
yulımdı.



Qähqähänän
ayırıp,



Yañğız
qıldıñ atamdı.



Kül
hayığır, yır bülgäs,



Min
ni eşlärmen şul saqta?



Qomogor
kül töptäre,



Ilımıq
basır ul saqta;



Ükän-tökän
kübäyır,



Ärmändeläy
bulam tip,



Tän
yäyır qabırsaq ta.



Eget,
hora telägeñ,



Harap
itmä bıl saqlı, —



tip
yalbarğan, ti.



Häübän
Närkäskä bılay tip äytkän, ti:



Küleñ
taşqan yäş menän,



Qomoqtormay
quymamın,



Erzän
sıqqan şişmänän



Bütän
yulın



quymamın.



Göbörlönän
olpatlı



Ataña
hın birmämen;



Qähqähä
— yır balahı,



Unı
unda quymamın;



Üzeñ
— hıuzıñ hılıuı,



Hine
hıuzan almamın.



Ataña
qaytıp äyt häzer:



Hırtına
tacın yökmähen,



Tac
bizägen yuğaltmay,



Arqahına
qaplahın.



Qähqähägä
äyt häzer:



Küldä
yatıp ut yotop,



Qanlı
küz yäşe kötöp,



Şunda
yoqo himertep,



Qız-qırqındı
tilmertep,



Bötä
ilde örkötöp,



Danı
menän qurqıtıp,



Aybarlanıp
yatmahın.



Eyärtep
sıqhın deyıüzeñ



Erzän
qasqan barıhın,



Qaya
taştan zur torlaq



Aqbuzatqa
qazıhın!



Üze
torğan haz külen



Er
astınan yullahın;



Eşen
bötkäs, Qähqähä —



Üze
qoştay qanatlı,



Sısqan
töslö ayaqlı,



Qoyaştan
qurqır yöräkle,



Keşe
höymäs qoş bulhın.



Qan
eseüse deyıüzär



Ayaq-qulhız
qalırzar;



Qamış
bulır torlağı,



Barmaq
buyı zurlığı,



Yılanday
bulıp, yözgändä



Borğolanır
buyzarı.



Küleñ
qalır aulaq bulıp,



Küptärgä
torlaq bulıp;



Barı
şunda kön iter,



Üz
arahı yop bulıp.



Harayzağı
qızzarı



Barı
sıqhın buşanıp,



Yöröhöndär
huş bulıp,



Hayrahındar
qoş bulıp.



Yıyırsıq
bitle ber qarsıq —



Ul
da küldä qalmahın,



Azaq
sikke hulışın



Üz
ilendä hulahın!



Närkäs,
bıl hüzzärze işetkäs, atahına qaytıp
kitkän, ti. Häübän, atınan töşöp, ber az
kötkän ikän, küz aldında tege qarsıqtı
kürgän. Qarsıqtan horaşırğa uylağas,
Aqbuzat unı tıyğan, ti. Häübän şunan
qarsıqtı küz asıp yomğansı mayzan bula
torğan auılğa alıp barıp quyğan da atın
ebärgän. Üze tağı la köndäge tirmägä
barıp qunğan, ti.



Irtägehenä
yäyläü halqı irtük torop, üz eşenä
totonğan. Qatın-qız hıyır hauıp, kötöü
ozatqan. Qoyaş höñgö buyı kütärelgäs tä,
yılqı öyörö qaytqan. Qolon bäylägändär.
Bötä halıq yañınan mayzanğa yıyılğan,
ti.



Mayzan
asılğas, Mäsem han batırzar aldında
älege Şülgändäge qarsıqtı alıp qaytıu
şartın qabatlap äytkän. Batırzar berehe
lä hüz asa almay torğanda, tege qarsıq
üze alğa sığıp: www.bash qort.com “Hanım, mine
ezlätep, batırzarzı yafalama, mine allam
qotqarzı”, — tip äytkän, ti.



Barıhı
la aptıraşqan, qızğa qarsıqtı kürhätkändär,
ti. Qız şul qarsıq ikänen tanığan, ti.
Han şunda uq üzeneñ keşe başı kisä torğan
keşehen saqırtıp alğan da, halıqqa
işettermäy genä, qarsıqtıñ başın kisergä
quşqan, ti. Baş kiseüse qarsıqtı höylätmäy
alıp kitä başlağas, tirä-yaqtan kilgän
halıq menän batırzar qarsıqtıñ hälen
höyläteüze horay başlağandar. Han röhsät
itmägäs, Häübän, alama keyım keyıp, han
aldına barıp basqan da:



Ay
olo han, olo han,



Hüz
tıñlayıq qarsıqtan,



Unı
qotqarğan yıgette



Min
äytermen azaqtan, —



tip
äytkän, ti. Mäsem han şunda:



Bögön
töndä min yıyzım



Ildeñ
şäyıh izgehen;



Ber
hozayzan horanıq



Ul
qarsıqtıñ kileüyen.



Izgelärzeñ
haqına



Qabul
itkän telägem:



Hoza
quşqan Hızırğa



Başqarırğa
horauım.



Mineñ
hüzem ber bulır,



Miñä
kem qarşı kiler?



Ämmä
şäyıhtär äytte:



Qarsıq
tuyza bulmahın,



Halıq
aldında hozanıñ



Yarzam
seren äytmähen”.



Unı
öygä alırzar,



Unda
qunaq iterzär,



Azıraq
qunaq bulğas ta,



Şülgänenä
ilterzär, —



tigäs,
qarsıq, handıñ bıl hüzzärenä buyhonop,
baş kiseüse artınan eyärä başlağan
ikän, Häübän unı yıbärmäy tuqtatqan da,
handıñ aldına barıp, bınau hüzzärze
äytkän, ti:



Uralda
Sura tigän



Ber
batır bulğan ikän,



Han-beyzärzeñ
ämerenä



Buyhonmas
bulğan ikän.



Sura
batır ber mälde



Sıqqan
ikän hunarğa,



Qayta
almağan äylänep



Üz
yortona qunırğa:



Ülem
yoqoho basıp,



Yañğız
yoqlarğa yatqan;



Yauız
han uğa tap bulıp,



Yörägenä
uq atqan.



Küp
tä ütmäy batırzıñ



Bisähe
lä yuğalğan,



Häübän
atlı balahı



Yañğızı
torop qalğan.



Ilendä
moron törtörlök



Ber
yaqını bulmağan,



Bızau-mazar
qarap ta,



His
beräügä hıymağan.



Ber
saq Häübän kitkän, ti.



Küp
erzärze ütkän, ti.



Yöröy
torğas qızırıp,



Ber
qarttı tap itkän, ti.



Bıl
qart unan horaşqan,



Hälen
belep ilaşqan,



Qulındağı
hızmahın,



Ber
hüz äytmäy, horamay,



Mä,
ulım, tip birgän, ti.



(Ul
qart üze mölkäthez



Küp
yarlınıñ bere ikän,



Irğız
beyzä mal kötkän



Tarauıl
tigän ir ikän.)



Häübän
hızma alğas ta,



Kereşkän,
ti, hunarğa;



Märgänlektä
dan totqan,



Batırlığı
tağı la



Yayıq,
Sura batırzan,



Tökläs
menän Almastan —



Barınan
da şäp ikän.



Ular
eñmäs Şülgände



Ber
uqtalıp qaqşatqan;



Şülgändeñ
şäp Aqbuzın,



Urlap
alğan bar qızın —



Beren
quymay qotqarğan;



Qarsıqtı
qotqarıusı la



Hızır
tügel, şul bulğan.



Ütkän
töndä yau asqan



Şülgän
küle hanına,



Külde
at küzzäy itep,



Vaq-vaq
itep telgeläp,



Şülgändän
alıs tügel,



Qaya
biten tişterep,



Üz
atına tororğa



Deyıüzän
haray haldırğan.



Batşahın
itkän taşbaqa,



Deyıüzären
— yarğanat,



Il
talausı mälğünde —



Barıhın
itkän harap.



Bögön
tağı at menep,



Ata-äsähen
ezläy, ti;



Atahı
qonon alırğa,



Qarımtağa
qan yullap,



Ültereüse
ber hanğa



Yau
asırğa bara, ti.



Bıl
hüzzären äytep bötkäs, Häübän mayzandağı
halıqqa qarağan da: “Üzeneñ höyläüyensä,
bıl qarsıq Häübändeñ äsähe bulırğa
oqşay. Ägär barığız za şomlanıp, mineñ
hüzgä ışanmay, bıl qarsıqtan höylätmäy,
auız asıp qalhağız, qarsıq qabat
kürenmäs”, — tigän.



Bar
halıq aptıraşqan, Mäsem han da, bıl hüzze
işetkäs, tirähendäge beyzäre menän
höyläşä başlağan. Şunan Häübände üz
yanına saqırıp alğan da: “Ägär hüzeñ ras
bulmaha, başıñdı kisermen”, — tip
äytkän, ti. Häübän bığa riza bulğan, ti.



Mäsem
handıñ keşehe at mengänse, Häübän
qırğaraq sıqqan da halıq arahınan ğäyıp
bulğan: qıl köyzöröp, Aqbuzatın saqırğan,
Aqbuzat küz asıp küz yomğansı kilep
etkän, Häübän Aqbuzzan bötä eşteñ
eşlängänen horaşıp belgän dä, www.bashq
ort.com yau qoraldarın keyıp, atın menep,
mayzanğa kilgän, ti. Ul kilgäs, bötä
halıq, bıl kem ikän, nindäy keşe ikän,
tip aptırağan, ti. Häübän kilep yıtkäs
ük, Ayhılıu menän qarsıq unıñ üzzären
qotqarğan yıget ikänen Aqbuzatınan
tanıp, özäñgeläge ike ayağın kilep
qosaqlap: “Oşo yıget ine...” — tip ilap
ebärgändär, ti. Häübän şunda atınan
töşöp, qarsıqtı qosaqlap alğan, unan
yañınan atına menep, handıñ aldına barğan
da uğa bınau hüzzärze äytkän, ti:



Hiñä
töbäp, Mäsem han,



Horay
torğan hüzem bar:



Sura
tigän batırza



Yullar
qonoñ barmı ni?



Qızıñ
urlar Şülgändeñ



Barımtahı
barmı ni?



Oşoğa
teyış yauaptı



Tanmay
höyläp birhäñ hin



Min
dä kösär uyımdıñ



Barın
höyläp birermen.



Mäsem
han, Häübändeñ bıl horauına yauap itep:



Suranan
qon yullarlıq



His
qarımtam yuq mineñ;



Malım
talap aldı, tip



Barımtam
da yuq mineñ.



Şülgän
asıuı şul miñä:



Iu
halğaynım külenä.



Qamışına
ürt halıp,



Has
qılğaynım ilenä, —



tigän
hüzzärze äytkäs, Häübän şul yırzä hanğa:



Ata-äsänän
yäş qalıp,



Ese
küz yäşen tatıp,



Erzeñ
öskö qatın da,



Erzeñ
asqı qatın da



Kürep
sıqqan batır min,



Hıyır
eyıp tuyha la,



Kötöü
harıq bıuha la,



Qaz-öyräkte
qırha la, —



Alpanlağan
ayıuzı,



Yılğır
küzle bürene,



Sağıl
buylap uynağan



Ölpö
qoyroq tölkönö,



Il
qorotqan yauız tip,



Ülem
kilterer uğımdı



Ucarlanıp
atmanım,



Ural
buyın buylanım,



Il
doşmanın uylanım.



Qarımtahız
qan qoyğan



Il
batırın ülterep,



Bisälären
tol qılğan;



Balaların
qızğanmay,



Ükhez
etem qaldırğan;



Kärhez
qatın-qızzarzı



Bäyläp
hıuğa haldırğan;



Ildeñ
esendä yäşäp,



Yau
kütärep, qan qoyğan;



Ildeñ
namısın tapap,



Näselen
maqtap, han bulğan;



Ildeñ
küp malın yıygän,



Unıñ
kör telen kiskän;



Ike
ayaqlı, yomro baş —



Tosqap
hazaq atırzay



Qan
doşmanım kürerzäy,



Ezläp
tapqan doşmanım,



Ata
torğan hunarım —



Aldımda
torğan Mäsem han, —



Bına
şularzıñ bere ul;



Şülgänkülgä
ıu halıp,



Yaqın-tiräneñ
malın



Qırıp,
malhız qaldırğan



Yılğır
küzle büre ul!



Qarımtahız
Suranıñ



Qanın
qoyğan ayıu ul!



Izel
batırı Qıpsaqtı,



Irämäl
batırı Qatayzı,



Yayıq
batırı Tökläste,



Tora
batırı Tamyandı,



Yalanda
Irändekte,



Nögöştä
Yurmatını,



Üzän
batırı Tabındı



Qımtıp
torğan deyıü ul!



Aqbuzatqa
mendem min,



Şul
batırzar qono ösön



Qarımtağa
kildem min;



Ildeñ
iren qol itkän,



Bisälären
tol itkän



Mäsem
tigän yauızdan



Şularzıñ
haqın yullap,



Qarımtağa
eldem min, —



tigän
dä handıñ başın sabıp özgän, ti. Mäsem
handıñ qulında qol bulğan bötä halıqtı
qotqarğan, ti. Häübändeñ batırlığın
kürgäs, bötä halıq uğa kilep, üzeneñ
ah-zarın höyläy başlağan. Halıq uğa
bılay tip äytkän, ti:



Hiñä
yuldaş bulırlıq,



Arqalaşqa
tororloq



Irzärebez
bar ine, —



Barın
yauız Mäsem han,



Ildän
ayırıp sitlätep,



Qatındarın
tol itte.



Şularzı
hin qaytarhañ,



Ilgä
azamat bulırhıñ,



Qan
ilağan yıtemgä



Ata
hımaq bulırhıñ!



Häübän,
halıqtan nıqlap horaşqas, ul batırzarzı
ezläp alıp qaytırğa hüz birgän dä ezläp
sığıp kitkän. Bara torğas, bik zur qoşqa
osrap, ul qoştoñ yanına barğan. Qoş osa
almağan, ti. Şunda qoş, telgä kilep,
höyläy başlağan, ti:



Min
tau başında ultıra inem. Mäsem handıñ
attarı mine kürep örktölär. Mäsem han
şuğa mine taptırıp, qanatımdı qırqtırıp,
üzemde qayanan taşlanı. Ozaq quzğala la,
yöröy zä almay yattım. Atılğan yırzärem
uñalha la, qanattarım haman osorğa
yaramay, qañğırıp oşonda ultıram. Balalarım
asqa tilmerep yatalır inde. Yıget, miñä
yarzam it, atıñdıñ auızındağı kübegen
hört, qanattarım tözäler, — tip äytkän,
ti, bıl qoş.



Häübän
Aqbuzattıñ auızındağı kübektären
hörtkäs, qoştoñ qanattarı tözälgän, ti.
Şunan qoş:



Eget,
bıl yarzamıñ ösön ni biräyım, nindäy
yarzam kürhätäyım? Min ğümer buyına Mäsem
handan, Şülgän deyıüzärenän yafa sigep,
bala ürsetä almay zarıqqan qoş inem.
Min şunday qoş, athızğa at bulam,
yuldaşhızğa yuldaş bulam, — tip äytkän,
ti. Häübän:



Hin
miñä ni yarzam kürhätä alahıñ?



tip
horağan ikän, qoş uğa:



Min
hiñä üzem ösön genä tügel, Mäsem
harayındağı totqon handuğastarzı,
Şülgän harayındağı totqon qızzarzı
qotqarıp, Uralımdağı hayrar qoştarzı
arttırğanıñ ösön dä yarzam itergä
teyışmen, — tip yauap qaytarğan, ti.
Häübän:



Hin
unı qayzan beläheñ? — tigäs, qoş:



Şülgändäge
haray qızzarı mineñ balalarım ine, şular
kilep äytte, höyönsö aldılar, — tigän.
Häübän tağı:



Hin
— qoşhoñ, ä ul qızzar ni eşläp keşe
balahı töslö huñ? — tip horağas, qoş:



Ular
keşe şul. Min dä keşe inem, qoş bulıp
qaldım, — tip äytkän, ti.



Häübän
qoştan bötä serze horaşa başlağan. Qoş
uğa eşteñ ayışın tezep höyläp birgän,
ti:




täüzä bıl tirälä hıu batşahı ğına bulğan.
Ural batır üzeneñ Izel, haqmar, Nögöş,
Yayıq tigän uldarı menän kilep, hıu
batşahına yau asqan. Ular kilgändä, bıl
tirä küm- kük hıu bulğan. Ular yauza at
yözzöröp huğışqandar. ww w.bashqort.com Ural
batırzıñ at yözzöröp kilgän yulınan tau
qalqıp sıqqan. Bına oşo Ural tauı — Ural
batırzıñ täü kilgän yulı. Tau qalqıp
sıqqas, hıu batşahınıñ ile ikegä yarılğan.
Ural batır deyıüze ültergän ber yırzä
sağıl qalqıp sıqqan: hıu kämegän hayın,
hıu batşahınıñ ğäskäre bötä barğan,
deyıüzäre ülgän hayın, qoro yır kübäygän.
Şunan unıñ töyäge küläüyek-küläüyektärzä
genä torop qalğan. Kösö bötkäs, hıu
batşahı oşo Şülgänkülgä kilep urınlaşqan.
Şülgänkül yır astındağı hıuğa totaşqan,
unı bötörä almağandar. Batşa şunda yäşäp
qalğan. Häzer Ural tip yörötölgän tau
— Ural batırzıñ uldarı menän täü başlap
yauğa kilgän yulı. Min Ural batırzıñ bisähe
inem. Mine Homay tip atayzar. Ulandarım
menän irem yauğa kitkändä, min kilendärem
menän üz ilemdä qalğaynım. Ulandarım
qaytıp, kilendärze alıp kittelär. Min
azaq barmaq bulıp qaldım. Balalarım,
bında kilgäs, Şülgän batşanı añdıp, oşo
tirägä urınlaşqandar. Şülgän batşa
haman iremä qarşı doşmanlığın taşlamağan.
Irem balalarım menän käñäş itkän. Oşo
küldeñ hıuın esep bötöräyık, külen
hayıqtırayıq, Şülgän batşa ber qayza
la bara almas, tip höyläşkändär. Täüzä
ataları esä başlağas, Şülgän batşa bını
belep qalğan da iremdeñ esenä ğäskärzären
inderep yıbärgän. Ular unıñ esenä inep,
yörägen telgeläp ültergändär. Irem üler
sağında uldarına: “Şülgän batşa ğäskäre
qalğan urından hıu esmägez, üzegezgä
hıu tabığız”, — tigän. Ular, yırze tişep,
yılğa ağızğandar. Bına häzerge dürt
yılğa — Izel, Yayıq, Haqmar, Nögöş şular
ağızğan yılğalar bulır, — tip äytkän,
ti. Häübän şunda:



Öläsäy,
hin ni eşläp qoş bulıp qaldıñ? — tip
horağas, Homay:



Bez
alıs yuldan kilgändä, barıbız za qoş
bulıp osabız. Kilendärem dä şulay. Barahı
ergä yıtkäs, irzäre qatındarın üphä, üz
tösönä qaytıp, yañınan qatın bulalar.
Min kilep yıtkänse, irem ülgäyne, şuğa
min üz tösömä qayta almanım. Ular bala-
sağalı bulıp, qartayıp üldelär. Bına
bıl hin mengän Aqbuzat irem Ural batırzıñ
atı ine. Üze ülgäs tä, unı Şülgän urlağaynı.
Izeldeñ uldarınıñ berehe, Aqbuzattı
yullap, Şülgän batşağa barğas, unıñ batşa
qızına küze töşkän. Batşa, bını belep
qalıp, Izeldeñ ulınan üz harayında väzir
bulıp qalıuzı horağan. Yıget batşa qızın
alıu uyı menän batşa väzire bulıp qalğan.
Tik azaq siktä batşa uğa qızın birmägän,
etmähä, unı mısqıl itep, Qähqähä tip
atağan. Şunan azaq Qähqähä Ural buyındağı
bötä danlı qızzarzı, mineñ balalarımdı
urlap torğan. Izeldeñ bütän uldarı
toqomonan — yıte batır, bayağı Qähqähä
tip at quşılğan ulınıñ toqomonan Mäsem
qalğan. Mäsem il talap han bulğan. Yıte
batır, Mäsemdeñ il talap hanlıq alıuına
riza bulmay, uğa qarşı yau asqan. Ber saq
Mäsem han yıte batırzı, kileşäyık, tip
üzenä qunaqqa saqırğan. Ular barğas,
bötähen dä isertep, qul-ayaqtarın bäyläp,
diñgez aryağındağı batşağa hatqan. Hin
häzer şularzı alırğa kitep barahıñ
ikän. Baya kilep höyönsö alğan qızzarım
äyttelär. Min unda hine atıñdan da tiz
alıp barırmın. Ägär mineñ menän barhañ,
ularzı yauhız urlap ala alahıñ. Tik şul:
mineñ zur kämselegem bar. Tamaqlanıp
barıp qaytırğa üz item yıtmäy, hineñ bot
iteñde lä, ularzıñ bot ittären dä aşatırğa
käräk bulır. Bında qaytıp yıtkäs, ul
yaralarzı atıñdıñ auız kübege menän
tözätergä tura kiler. Inde atıñ menän
barhañ, yau menän alahıñ. Yau zur bulır.
Şulay za barıber hin yıñerheñ, batırzarıñdı
qotqarıp alırhıñ, — tigän. Häübän, qoştoñ
bıl hüzzären nıq qolaq halıp tıñlağandan
huñ, ozaq uylap torğan. Şunan qoşqa:



Öläsäy,
bar, hin balalarıñ yanına qayt. Qoş
bulhağız za, hine lä, balalarıñdı la
beräü zä ata almas, rähät yäşärhegez, —
tigän dä üze yulğa sıqqan.



Bara
torğas, Häübän diñgez aryağındağı batşa
ilenä barıp yıtkän. Unda haqsılar menän
huğışa başlağan. Häübän ularzı qırıp,
harayğa yaqınlaşqan, batşa qasıp, ildän
ğäskär yıyıp huğışıp qaraha la, buldıra
almağan. Batşa ğäskärzäre Aqbuzattıñ
elenän yığılğandar. Häübän üze batşanı,
beyzärze totop ültergän. Bötä halıq,
Häübändeñ batırlığın, Aqbuzattıñ şunday
dauıl quptarıuın kürep, aptırauğa
qalğan. Barıhı la qoraldarın taşlağan,
ti.



Häübän
ularzı yıñep, yıte batırın alıp qaytıp
kitkän. Qaytqas, bötä Ural halqın yıyıp,
tuy yahağan, il batırzarın köräştergän.
Ete batır tuyzağı bötä batırzarzan
aldın sıqqas, yıtehen yıte ırıuğa baş itep
quyğan, ti. Homay qoştoñ balaları bulğan
aqqoştarzı atmasqa quşqan.



Tuyza
Mäsemdeñ qızı Ayhılıuğa keyäü haylarğa
röhsät birgän. Ayhılıu Qıpsaq batırzı
haylağan. Häübän, bötä batırzarzı ilgä
taratıp, här qayhıhın ber ırıuğa baş
itep quyğas, üze Şülgän külenä barğan
da Aqbuzattı yıbärgän, Närkäste sığartqan,
Närkäs his qarıulaşmay sıqqan, ti.
Häübän, Närkäste kürgäs, uğa:



Etemlektä
yörögändä,



Hiñä
täüzä yulıqtım;



Hineñ
dörös hüzeñsä,



Asıl
bülägeñ bulğan



Aqbuzatıñdı
alıp,



Ilemde
azat qılıp,



Qıuanısqa
yulıqtım.



Häzer
kildem min hiñä



Telägeñde
belergä,



Höylär
hüzeñ tıñlarğa,



Küñeleñde
kürergä, — tigän.



Närkäs
ber az ni äytergä qıymay torğan. Unan
azaq hüzgä kereşep:



Qız
bulham da, äsänän



Irzäy
batır tıuzım min;



Ural
buyı yırendä



Küp
batırzar kürzem min.



Yözöm
asham, qoyaşıñ



Oyalıp,
bolotqa iner;



Köräş
kösäp ber äzäm



Kilhä
mineñ qarşıma,



Asham
uğa yözömdö, —



Küze
qamaşır nurıma,



Minän
yığılıp hur bulır.



Hiñä
köräş asmanım,



Küñelem
uğa tartmanı;



Hine
täüzä kürgäs tä,



Küñelemdän
höyzöm min,



Tik
äytergä qıymanım,



Azaq
siktä köttöm min,



Ägär
mine tiñ kürhäñ,



Üzeñä
buy biräyım,



Uralıñda
tiñ ğümer



Hineñ
menän höräyım, —



tigän
dä yözön asıp, Häübängä qarap yılmayğan,
ti. Häübän şunda, Närkästeñ hılıulığın
kürep, tañ qalğan, ti. Häübän alırğa riza
bulğas, Närkäs atahınıñ bötä mal-tıuarzarına
küldän sığırğa quşqan. Şul saqta küldän
er qaplağan qola yılqı sıqqan, ti. Häübän
bılarzıñ bötähen dä at-tunhız halıqqa
taratıp birgän. Üzzäre Närkäs menän
ikäüläp, Aqbuzattı menep, Häübän ilenä
qaytıp kitkän, ti.


Click or select a word or words to search the definition