Alpamışa


Alpamışa





Boron-boron
zamanda kürşe bulıp Äylär han menän
Aqkübäk han yäşägän, ti. Bıl ike han,
ber-bere menän dus bulıp, hunarğa sığıp,
bäygelär ütkärep, säsändär yarıştırıp,
batırzar köräşterep, küñel asıp,
käyıf-safa qorop kön itkän, ti. Tik
ularzıñ balaları bulmauzan ğına küñeldäre
kitek bulğan, ti.



Berzän-ber
köndö tuqhan yäşlek Aqkübäk handıñ
hikhän yäşlek äbeyı ul taptı, ti. Unan
küp tä ütmäy tağı ber qız taptı, ti.
Aqkübäkteñ teläge qabul bulıp, küñele
teüällände, ti. Bähet Äylär handı la
urap ütmäne, ti. Unıñ hikhän yäşlek äbeyı
ber bite kön, ber bite ay hılıu qız taptı,
ti. Äylär handıñ şatlığınıñ sige bulmay.
Ul, at yıkkän yırgä at saptırıp, hat yıtkän
ergä hat yıbärep, qunaqtar saqırıp, ğäyät
zur tuy yahanı, ti. Äylär handıñ qızına
Barsınhılıu tip isem quştılar, ti.



Aqkübäkteñ
ulı häläk teremek bulıp tıua. Ul, ay
üsähen kön üsep, yıl üsähen ay üsep, ber
könlök sağında ayaq atlap, ikense könöndä
uramğa sığıp, balalar menän yügereşep,
bura huğıp uynay başlanı, ti. Aqkübäk
bıl hälgä ğäcäp qılıp, üzeneñ ataqlı
hınsıhın saqırta, hınsı. «Balanıñ bılay
üseüyenä aptıramağız. Ul bik köslö,
möhabätle alıp bulır. Uğa isemde Alpamışa
tip quşayıq!» — ti.



Alpamışanan
huñ tıuğan qızına Aqkübäk Qarluğas tip
isem atanı, ti. Aqkübäk balalar şatlığın
ozaq kürä almay: berzän-ber köndö auırıp
kitä lä vafat bula.



Yıldar
ütä tora, Alpamışa bik ğäyrätle bulıp
üsä. Tirä-yaqta üzeneñ köslölögö menän
ayırılıp torğan, yırgä basha, hıu sığarır,
taşqa ultırha, taş yımerer, tauğa tayanha,
tau yımerer danlı batır bulıp tanıla.
Batırlıq östönä unıñ uñğan hunarsı,
märgän uqsı, osta quraysı bulıuı
Alpamışanıñ danın arttırzı ğına, ti.



Ä
inde Äylär handıñ qızına kilhäk, ul, bik
uñğan, aqıllı bulıp, un higez yäşenä
etkän, ti. Barsınhılıu, bala saqtan uq
bähleüän bulıp, köräş halıp, bik küp
batırzarzı yıñep, hur qıldı, ti. Maturlığı
menän tiñe bulmağan Barsınhılıuzı
käläşlekkä horatıusılarzıñ isäbe-hanı
bulmağan. Äylär handıñ tirmä aldındağı
bağananan yausılarzıñ bäyle atı özölmägän.
Hatta bik alısta yäşägän Büzär han da,
Barsınhılıuzı ulına horatıp, yausılar
ebärgän bula. Äylär han yausılarğa:
«Qızımdı üz irkänän tış ber kemgä lä
birä almayım!» — ti. Yausılar teläktärenä
ireşä almay qaytıp kitälär.



Köndär
artınan köndär ütä tora, Barsınhılıuğa
la yän yuldaşın haylarğa vaqıt yıtä. Unıñ
yörägen hağış ala. Barsınhılıu hıyalında
yörötkän batır yıgette yuqhına, boyoğa,
hağış unıñ yözönä harı bulıp sığa.
Barsınhılıu yış qına atahı büläk itkän
arğımaqqa atlanıp, urman, tauzar gizep
yöröy, tik his kenä lä yörägen basa
almay.



Berzän-ber
kön unıñ boyoğop yöröüyen kürgän yıñgähe
teyışle qatın:



 



Nurlı
yözöñ harı alğan,



Serle
küzeñ qayğı alğan,



Barsınhılıu,
äytse hılıu,



Hineñ
küñeleñ kemde uylay,



Yäş
yörägeñ kemgä hızlay,



Barsınhılıu,
äytse, hılıu? —



 



tigän,
ti. Barsınhılıu:



 



Quysı,
eñgäy, quysı yıñgäy,



Yän
serzäşem bulsı, yıñgäy.



Nurlı
yözöm harı aldı,



Serle
küzem qayğı aldı,



Yäş
yörägem bik hızlana,



Beräy
daua birse, yıñgäy,



Beräy
daua birse, yıñgäy?



 



Şunan
ziräk yıñgä, eşteñ nizä ikänen hizep:



 



Yän
serzäşeñ bulayım, hılıu,



Yöräk
sereñ beläyım, hılıu, —



 



tip
äytte, ti. Barsınhılıu bılay tip yauap
birze, ti:



 



Irmen
tigän ir-egetteñ



Tolpar
za bulır mengäne;



Iläs
küñelle qız balanıñ



Batır
za bulır höygäne.



 



Eñgähe:



 



Ile
barzıñ — ire bar,



Ildä
batır küp bulır; B



arsınhılıuzıñ
küñele



Qayhı
batırza bulır?



 



Barsınhılıu:



 



Batır
bulha, sos bulır,



Osqan
qıyğır qoş bulır;



Uq
atqanda, yan tüzmäs,



Ul
basqanda, taş tüzmäs;



Ultırha,
uba yımerer,



Tayanha,
tau yımerer;



Yörögändä
er helkener,



Arıslanday
örkötör.



Quray
ösön tın käräk,



Eget
ösön hın käräk, —



Hını
bulhın batırzıñ.



Küldeñ
kürke qamıştır,



Äzäm
kürke namıstır, —



Namısı
bulhın batırzıñ.



Irmen
tigän yıgetteñ



Äytkän
hüze haq bulır,



Küñele
unıñ aq bulır,



Yaman
eştän haq bulır.



Atqa
mengän il gizär,



Batır
eget il bizär, —



Batır
tigän şul bulır,



Şunday
eget tiñ bulır.



Batır
Barsınğa kilhen,



Barsınğa
köräş birhen,



Köräş
totqan batırğa,



Eñep
sıqqan batırğa



Barsın
yörägen birer.



 



Barsınhılıuzıñ
üze haylap keyäügä sığıuğa niät totouı
Äylär hanğa işetelä. Atahı qızın saqırtıp
alıp, borondan kilgän yolanı bozorğa
yaramağanlığın äytä. Ämmä Barsınhılıu
haman üzeneken itä: «Hanğa la, batşağa
la barmayım. Kem dä kem mine köräşep
eñä, şuğa keyäügä barasaqmın!» — ti.



Äylär
han qızınıñ ihtıyarına qarşı kilmäy.



Şunan
Barsınhılıu zur mayzan alıp, üzen köräşep
eñgän yıgetkä keyäügä sığasağı haqında
tirä-yüngä häbär taratqan, ti. Bıl häbärze
işeteü menän, törlö ırıu bähleüändäre
Äylär han ilenä, Barsınhılıuzı yıñep,
üzzärenä käläş itep almammı tip ömötlänep,
ağıla başlağan, ti. Barsınhılıu ähirättären
eyärtep, beyık tau başına menep, aq satır
qorop, şunda yäşäy başlay. Barsınhılıu
üzen köräşkä saqırğan ber bähleüän
egette kütärep hauağa sorğotop tik tora
ikän. Şulay itep, küp il bähleüändäre
Barsınhılıuzı yıñä almay qırıla ikän.
Bıl hälde işetep qalğan Alpamışa
äsähenän:



— Min
şul qızzı köräşep yıñep alıp qaytayım,
rizalığıñdı bir? — tip horay. Äsähe:



 



Barma,
balam, barma, balam:



Quraysınıñ
qulı özölgän,



Köräşseneñ
bile özölgän,



Barma,
balam, barma, balam! — ti.



 



Alpamışa:



 



Barsınhılıu
mayzanına



Baram,
äsäy, baram, äsäy,



Batır
qızzı köräş halıp



Alam,
äsäy, alam, äsäy, — ti.



 



Alpamışa
bik nıq ütengäs, äsäheneñ küñele yomşarıp
kitep, yulğa sığırğa rizalığın birgän,
ti. Alpamışa yulğa sığıu ösön äsähenän
at horay.



«Öyörömdä
hine kütärerlek yılqı yuq. Qoltaba ağayıña
elek ber tay birgäynem, şunı barıp horap
qara», — tip öyrätep yıbärä, heñlehe
Qarluğas uğa altmış qolas ozonloğo yıbäk
arqan işep birä. Alpamışa Qoltaba ağahına
barıp:



 



Qoltaba
ağay, Qoltaba ağay,



Qolyırände
birse, ağay, birse, ağay,



Tuğay
tulı turı yılqı,



Yalan
tulı qola yılqı



Hiñä
biräm, ağay, biräm, ağay, — ti.



 



Qoltaba:



 



Tuğay
tulı turı yılqıñ,



Yalan
tulı qola yılqıñ



Üzeñä
bulhın, üzeñä bulhın,



Öyör
başı Qolyırände



Birmäyım,
enem, birmäyım, enem, — ti.



 



Alpamışa:



 



Qoltaba
ağay, Qoltaba ağay,



Qolyırände
birse, ağay, birse, ağay.



Kötöü,
kötöü, hıyırzarım,



Kärtä
tulı harıqtarım



hiñä
bulhın, ağay, bulhın, ağay! — ti.



 



Qoltaba:



 



Kötöü-kötöü
hıyırzarıñ,



Kärtä
tulı harıqtarıñ



Üzeñä
bulhın, üzeñä bulhın,



Öyör
qoto Qolyırände



Birmäyım,
enem, birmäyım, enem, —



 



tip
rizalığın birmäy.



 



Alpamışa:



 



Qoltaba
ağay, Qoltaba ağay,



Qolyırände
birse, ağay, birse, ağay,



Mine
tapkan qart äsämde,



Qarındaşım
Qarluğastı



Hiñä
fiza qılam, ağay, qılam ağay! — ti.



 



Şul
hüzze işeteü menän, Qoltaba şatlığınan
qısqırıp yıbärä. Ul Alpamışağa yıbäk arqan
menän öyörzän Qolyırände totop alırğa
quşa.



Alpamışa
Qarluğas işkän yıbäk arqan menän Qolyırände
totorğa kitte, ti. Öyörgä kilep, Qolyırängä
arqan taşlap, muyınınan bıuıp alğan
ikän, Qolyırän, ürle-qırlı hikerep,
tirä-yaqtağı ağastarzı üländäy izep,
Alpamışanı kükkä sorğotop, yırgä huğa
başlanı, ti. Bik ozaq alışqandan huñ,
Alpamışa Qolyırängä yügän halıp,
auızlıqlap aldı, ti. Alpamışa Qolyırängä
menep, Qoltabanıñ tirmähe auızına kilep:



 



Qoltaba
ağay, Qoltaba ağay,



Birse
qulıñ, birse kulıñ,



Bähillegeñ
alayımsı, alayımsı, — ti.



 



Qoltaba
qulın birgäs, Alpamışa unıñ qulın
şıtırlatıp qısıp aldı, ti. Tege, tüzä
almayınsa:



 



Alla,
qulım, sıqtı yänem,



Ebär,
enem, yıbär, enem, — ti.



 



Alpamışa
tağı la nığıraq qısa.



Qoltaba:



 



Alla,
qulım, sıktı yänem,



Ebär,
enem, yıbär, enem,



Tuğay
tulı turı yılqıñ,



Yalan
tulı qola yılqıñ,



Kötöü-kötöü
hıyırzarıñ,



Kärtä
tulı harıqtarıñ,



hine
tapqan qart äsäyıñ,



Qarluğas
atlı qarındaşıñ



Üzeñä
bulhın, enem, üzeñä bulhın! —



 



tip
Qolyırändeñ hakınan baş tarta.



Şunan
huñ ğına Alpamışa Äylär han ilenä yulğa
sığa. Kilä torğas, ul beyık tau başında,
köräşergä kileüse batırzarzı kötöp,
böyörönä tayanıp torğan Barsınhılıuzı
kürep qala. Alpamışa tau astınan
Barsınhılıuğa:



— Yä
üz irkeñ menän töşöp, mineñ menän kitäheñ,
yä hine köräşep yıñep alıp qaytam! — tip
qısqıra.



— Ä,
ulaymı ni, mä, yıñep alıp qayt! — tip
Barsınhılıu tirmän taşı qäzärle taştı
tau başınan Alpamışağa tägärätep yıbärä.
Er teträtep, qolaq tondorop tägärägän
taştı, kilep yıter-etmästän, Alpamışa
yügerep barıp, kire tibep yıbärgän, ti.
Ul taş Barsınhılıu basıp torğan tau
tübähen osortop alıp kitkän, ti.
Barsınhılıu saq-saq qına qotolop qala.
Ul asıu menän Alpamışağa öy zurlığı
taştı tägärätep yıbärgän, ti. Alpamışa
yänä yügerep barıp tibep yıbäreüye bula,
taş kire osop barıp, beyık tauzıñ yartıhın
ayırıp alıp kitä, ti. Barsınhılıu kös-häl
menän tauzıñ ikense yartıhında torop
qala.



Alpamışa
Barsınhılıu ergähenä kütärelä lä köräş
horay. Köräşä başlayzar. Alpamışa
Barsınhılıuzı bilenän alıp hauağa söyöp
ebärä lä, yırgä töşöp imgänmähen tip,
qulına totop ala. Şul vaqıt qız: «Min
hineke, hin mineke», — tip yıgetkä başın
eyä.



Alpamışa
menän Barsınhılıu tau başına qorolğan
satırza baytaq bergä yäşäyzär. Barsınhılıu,
ğomanlı bulğas qına, Alpamışanı ata-inähe
menän tanıştırmaqsı' buldı, ti. Alpamışa
Barsınhılıuzı "Kolyıränenä mengäşterep,
Äylär handıñ yäyläüyenä saptı, ti.
Barsınhılıu Alpamışanı Äylär handıñ
un ike qanatlı aq tirmähenä alıp inä lä
atahına:



 



Torso,
atay, torso, atay,



Torop,
bileñ bıusı, atay, bıusı, atay!



Öygä
keyäü alıp kildem,



Torop,
qulıñ birse, atay, birse, atay!



Arqa
tulı ala beyä,



Tuğay
tulı turı beyä,



Birnä
itep birse, atay, birse, atay! —



 



tip
hamaqlanı, ti. Äylär han:



 



— Kit,
mineñ keyäügä birgän qızım da, keyäüyem
dä yuq! — ti. Barsınhılıu, äsähenä qarap:



 



Torso,
äsäy, torso, äsäy,



Küz
yäşemde kürse, äsäy, kürse, äsäy!



hezgä
keyäü alıp kildem,



Torop,
qulın birse, äsäy, birse, äsäy!



Arqa
tulı ala beyä,



Tuğay
tulı qola beyä,



Birnä
itep birse, äsäy, birse, äsäy! —



 



tip
ilaulap hamaqlağan ikän, äsähe Äylär
hanğa:



— Berzän-ber
qızıbızzzıñ küz yäşen tüktermäyık,
torop keyäügä qulıñ bir! — ti.



Äylär
han ıñharlay-ıñharlay ğına torop,
Alpamışağa qulın birgän, ti. Äylär han
şunan Alpamışa menän Barsınhılıuğa
aqhaqaldar kürmägän, ata-babalar
işetmägän danlıqlı tuy yahap taşlay.



Alpamışa
Barsınhılıuzı ilenä alıp qaytıp, qayğı
kilhä, bergä qayğırıp, şatlıq kilhä,
bergä şatlanıp, donya kötöp yatqanda,
sapqın kilep, Büzär handıñ yau menän
kileüyen häbär itä. Baqhañ, ul Barsınhılıuzı
ulına horatıp ala almağas, yau menän
almaq bulğan ikän.



Alpamışa
Holyırängä atlanıp, almas qılısın tağıp,
uq-yanın alıp, äsähe, heñlehe, Barsınhılıu
menän huşlaşıp, yau qaytarırğa kitkän,
ti.



Büzär
han yır yauın alğan bik zur ğäskär menän
kilä ikän. Alpamışa almas qılısı menän
doşman ğäskären qırırğa totondo, ti. Ös
kön, ös tän huğışqandan huñ, Alpamışanıñ
kösönä sızamay, Büzär han ğäskäre
sigengän, ti. Batır ber az yal itep tä
ölgörä almay qala, Büzär han yänä ğäskär
tuplap, höcümgä küsä. Alpamışa acarlanıp
tağı la doşman yauına taşlana, huğış bik
qatı bula. Qan darya bulıp ağa. Bik ozaq
huğışqandan huñ, Büzär han ğäskärzäre
tırım-tırağay qasıp bötälär.



Alpamışa
Qolyıränen keşänläp yıbärä lä yoqlarğa
yata. Ul, ğäzäte buyınsa, ber yoqlaha,
altı kön, altı tän yoqlay torğan bulğan.
Unıñ yoqoğa kiteüye menän, Büzär handıñ
şımsıları kilep tä yıtälär. Holyırän
küpme genä eyähen uyatır ösön keşnähä
lä, sapsınha la, Alpamışa uyanmay. Şımsılar
tiz genä Büzär hanğa batırzıñ ülek keüyek
yoqlap yatıuın häbär itälär. Büzär han
isän qalğan ğäskären tuplap kilep,
Alpamışanı qoros sınyırzar menän sırmap,
bığaulap arbağa halıp alıp qaytıp kitä.
Ul batırzı yır astındağı tärän zindanğa
haldıra, ä Qolyırände taş harayğa
biklätä.



Ber
saq Alpamışa uyanıp kithä — ayağı-qulı
bığaulı, qoros sınyır menän sırmaulı,
tärän soqor esendäge qarañğı zindanda
yatqanlığın kürä. Sınyırzan his kenä lä
ısqınırlıq häl yuq, ısqınğanda la, soqorzan
sığırlıq tügel ikän. Bik ozaq azaplana
torğas, ul ike qulın ısqındırıp ala.
Büzär han keşeläre, Alpamışa imep yathın
tip, zindanğa ber käzä menän ber yök
besän taşlağan bulğandar ikän. Alpamışa
şunıñ hötön esep kenä kön itergä mäcbür
bula.



Berzän-ber
köndö Alpamışa salqan töşöp moñlanıp
yatqanda, hauanan ber törköm qır qazzarı
osop barğanın kürep qalıp:



 



Qırasay
qazım, qırasay qazım,



Kilse,
qazım, kilse, qazım,



Qanatıña
hat yazayım,



Tıuğan
ilgä, käläşemä



Kithäñse,
alıp, kithäñse alıp, —



 



tip
äytkän ikän, qazzar:



 



Küldä
bulhaq, küldä qırzıñ,



Qırza
bulhaq, qırza qırzıñ, —



Yata
bir, alıp, yata bir, alıp? —



 



tip
osop kitep barğandar, ti.



Tege
qazzarzan artqa qalıp qına yañğız qaz
osop bara ikän. Alpamışa unı kürep qala
la:



 



Qırasay
qazım, qırasay qazım,



Qanatıña
hat yazayım,



Tıuğan
ilgä, käläşemä



Kithäñse
alıp, kithäñse alıp, —



 



tip
äyteüye bulğan, qaz, qañğıldap, zindan
esenä qanatın yäyıp kenä kilep töşkän,
ti. Alpamışa qulın qırqıp, qanı menän
qaz qauırhınına hat yazıp: «Mineñ ilgä
osorhoñ, unda un ike qanatlı aq tirmäne
kürerheñ, şul tirmä täñgälenä yıtkäs,
hat yazılğan qauırhındı taşlarhıñ!» —
ti.



Qır
qazı, Alpamışa yäyläüyenä yıtep, äylänep
osop yörögändä, un ike qanatlı aq tirmänän
ber malay yügerep sığıp uq menän tosqağan
mäldä, qaz, qapıl qurqıp, hattı töşöröp
ebärä. Bıl malay Alpamışanıñ üze yuqta
tıuıp üskän Ayzar isemle ulı bulğan
ikän. Hat yazılğan qauırhın yılfer-elfer
itep aq tirmä täñgälenä töşmäy, ber yaq
sittäräk torğan Qoltabanıñ qara tirmähe
aldına kilep töşä. Qoltaba hattı uqıy
za eşteñ nizä ikänen hizep ala. Tik ul
bını ber kemgä lä beldermäy.



Alpamışa
ozaq qaytmay torğas, Äylär han unı
ezlärgä üzeneñ sapqındarın yıbärgän
ikän. Sapqındar bik ozaq yöröy torğas,
Büzär handıñ isäphez-hanhız qırılıp
yatqan huğışsılarına tap bulğandar, ti.
Ular şulay uq ber ağas töböndä Alpamışanıñ
üzenän başqa ber kem dä tarta almas ike
qolas ozonloğondağı mögöz yanın, almas
başaqlı uqtarın tabıp alıp qaytalar.



Sapqındar
Alpamışanı ülgän tigän häbär taratalar.
Bar-sınhılıuzıñ bıl häbärgä ışanğıhı
kilmäy, kötörgä bula.



Qoltaba,
Alpamışa yuqlıqtan fayzalanıp, unıñ bötä
baylığına huca bulıp ala, Qarluğastı
hezmätse itä, Barsınhı-lıuzı üzenä
qatınlıqqa almaq bula. Ber tuqtauhız
Barsınhı-lıuğa yausılar yıbärep tora. Ä
Barsınhılıu haman da rizalıq birmäy
ikän. Tuyzı huzıu äsän, ul ber häylä
uylap taba: «Kem dä kem Alpamışa yanınan
altın yözöktö uq menän ütä ata, şuğa
keyäügä baram!» — ti. Sönki ul yandıñ
kereşen Alpamışanıñ üzenän başqa ber
kemdeñ dä tarta almasın yaqşı belgän
bula.



Äylär
han, qızınıñ telägenä riza bulıp, zur
mayzan asa. Tirä-yaqtan bik küp uqsılar
kilep, Barsınhılıuzıñ beyıkkä elep
quyğan altın yözögönä atmaq bulalar,
läkin his kenä lä Alpamışanıñ yanın tarta
almayzar. Şulay itep Barsınhılıu, tuy
vaqıtın yurıy huzıp, Qoltabanı alday
torhon, bez kiläyık Alpamışa ähüälenä.



Alpamışa,
ebärgän hatına yauap-häbär bulmağas, bik
qayğırğan, ti. Ul, här saq itek quñısında
yöröy torğan qurayın alıp, bik moñlo
itep tarta torğan bulğan.



Büzär
handıñ ös qızı bula. Han qızzarı ber kön
kuray tauışın işetep qalalar za zindan
aldına kilälär. Qızzar kilep östän
zindanğa qarahalar, şul hätlem möhabät
bahadir yıgetteñ quray tartıp yatqanın
kürälär. Alpamışa qızzarzı kürep qala
la uynauzan tuktay.



Qızzar:



 



Alpamışa
batır, baqhañsı,



Qurayıñdı
tağı tarthañsı,



Ber-ike
köy büläk ithäñse,



Han
qızzarı küñelen kürhäñse? —



 



tip
inälälär. Läkin Alpamışa uynamay,
yalındıra: «hezgä irkenläp quray uynay
almayım: qul-ayağım bığaulı, aslıqtan
yonsoğanmın, küñelegezze asırğa forsatım
yuq!» — ti. Bıl köndö qızzar Alpamışağa
ber yarzam itä almay qaytıp kitälär.
Handıñ bäläkäy qızı, atahınıñ handığınan
bik küp altın aqsaların alıp, yäşeren
räüyeştä keşelär yallap, zindanğa turalap
er astınan yul qazıta. Ul kön dä oşo yır
astı yulı menän zindanğa kilep yöröy
başlay. Kilgän hayın Alpamışağa aşarğa,
esergä azıq alıp kilä. Alpamışa himerep,
köslänep kitä. Berzän-ber kön Alpamışa
qızğa: «Ägär mine bığauzan qotqarırğa
telähäñ, atayıñdıñ altın aqsa handığına
biklängän altın haplı almas qılısımdı
alıp kil. Şul kılıs bulmay torop, bığauzar
menän ber nämä lä eşläy almabız», — ti.



Qız
qılıstı alıp kilä. Alpamışa almas kılıs
yarzamında bığauzarzan qotola. Ul,
bığauzan qotolğas ta, un biş kön samahı
zindanda yata. Sönki bığauzar tängä bik
nıq batqan, tärän yaralar yahağan bula.
Han qızı, batırzıñ yaraları uñalğas ta:



— Hine
bınan nisek sığarırğa mömkin? — tip
horay. Alpamışa:



— Hin
mine sığara almashıñ. Bına min hiñä
qulyaulığımdı biräm. Taş harayza mineñ
Qolyıränem bikle toror. Oşo qulyaulıqtı
taş harayzıñ aldına alıp barıp yandır3.
Qolyırän sıqha, mine qotqarır! — tip
qulyaulığın birä.



Qız
Alpamışanıñ qulyaulığın taş haray
aldına alıp barıp yandıra. Qolyırän,
yaulık yısenän eyäheneñ isänlegen hizep,
elkenep kitä. Ul taş harayzıñ timer
qapqaların yımerä tibep sığıp, zindan
aldına kilep basa. Qolyırändeñ muyınında
Qarluğastıñ işkän altmış qolas yıbäk
arqanı bula. Han qızı yıbäk arqandıñ ber
oson at muyınına bäyläp ikense oson
zindanğa töşörä. Alpamışa yıbäk arqanğa
yäbeşep zindandan sığıp, almas qılısın
tağıp, Qolyıränenä menep, tup-tura han
harayına yul tota. Ul, Büzär han aldına
barıp: «Ey, Büzär han, yauızlığıñ ösön
bına oşo yırzä başıñdı qırqır inem, tik
miñä märhämät kürhätkän ös kızıñ haqına
ğına hau qaldıram!» — tip sığıp kitä.



Alpamışa
üz ilenä qaytıp kilgändä, yılqı öyörö
tap bula. Qaraha, tanış öyör keüyek kürenä
bığa. Ul yılqı kötöüsehenän:



— Kem
kötöüye bıl? — tip horay.



— Elek
Alpamışanıqı ine, häzer Koltabanıqı, —
ti kötöüse.



— hiñä
Alpamışa arıu ineme, ällä Koltabamı? —
tip horay batır.



— Qoltaba
arıu. Alpamışa han bulğan saqta, min
yabay kötöüse, Qoltaba baş yılqısı ine.
Alpamışa ülgäs, min baş yılqısı, Qoltaba
han buldı! — tigän kötöüse.



Alpamışa
kötöüsene başına ber sirtep ülterä lä
arı kitä. Kilä-kilä torğas, Alpamışa
hıyır kötöüyenä tap bula.



— Bıl
kem kötöüye? — tip horay ul kötöüsenän?



— Koltabanıqı,
— ti kötöüse. Ul üze bau işep ultıra
ikän. Alpamışa:



— Nimägä
bau işäheñ? — ti. Kötöüse:



— Bıl
bau menän Alpamışa yıñhä — Qoltabanı
asır. "Koltaba yıñhä — Alpamışanı
asır! — ti.



Alpamışa
bınıñ da başına ber sirtep ülterze lä
yulına kitte, ti. Ber az barğas, ul quy
bağıp yöröüse ber malayğa osray. Quysı
malay ber qulına tuq esäk, ikense qulına
osa mayı totop hurıp yöröy, ti. Alpamışa
malayzan:



— Bögön
beräy tuy baramı ällä? — tip horay.
Malay:



— Yäyläüzä,
altın yözök aşa uq atıp, Barsınhılıuzı
alıu ösön bäyge bara. Tuy ösön Qoltaba
Alpamışanıñ himez-himez yılqıların,
quyzarın huyzırttı. Miñä lä äzeräk ölöş
sıqtı, — tigän malay. Ä üzeneñ küzzärenän
möldöräp yäş aktı, ti. Alpamışa, tösmörläp,
quysı malayzıñ üz ulı bulıuın tanıy,
läkin uğa üzen tanıtmay. Ul üz keyımen
malayına keyzerep, unıñ qırq yamaulı
iske keyımen keyä. Şulay itep, ul kötöüse
qiäfätendä Barsınhılıu yäyläüyenä yul
tota. Yäyläügä yıter saqta ul atın keşänläp
qaldıra la tup-tura bäyge barğan mayzanğa
kilä. Mayzanda beyık ağasqa altın yözök
elek quyğandar za Alpamışanıñ yanı menän
egettär uk atıp mataşalar ikän. Tik
ularzıñ berehe lä ike qolas ozonloğondağı
mögöz yandı yünläp tarta almay, ti.



Alpamışa
keşe arahınan qısılıp alğa sığa la
tähettä bik ere genä ultırğan Qoltabanan:



— Qoltaba
ağay, qana min dä ber atıp qarayım äle?
— ti.



— Kit,
kit, yolqoş! hinän bılayıraq yıgettär zä
ata almayzar äle, — tip qıuıp yıbärä.
Tağı ber nisä märtäbä horağas qına, uğa
uq-yan birälär. Alpamışa üzeneñ uğı menän
yanın kürep, ilap yıbärä. Ä üze, keşelär
hizmähen tip: «hay, atayımdan qalğan
uq-yan!» — tip höylängän bula. Şunan yanın
eñel genä kütärep, yözökkä atıp yıbärä.
Altın yözök zıñğır itep ikegä bülenep
töşä. Şul vaqıt Qoltaba kötöüse bulıp
keyıngän yıgetteñ Alpamışa ikänen tanıp
ala la:



 



Belägemdä
qoroğom,



Qayza
mineñ boronğom, —



 



tip
yılqı kötöüye yağına yügerep kitä. Alpamışa
ikense uq alıp, Qoltabanı atıp ülterä.
Sittän qarap torğan Barsınhılıu menän
Qarluğas, Alpamışanıñ qaytqanlığın
kürep, yügerep kilep qosaqlap alalar.
Şul ike arala atahınıñ keyımen keyıngän
Ayzar za kilep yıtte, ti. Alpamışanıñ
şatlığınıñ sige bulmanı, ti. «Min bında
äsäyımde genä kürmäyım!» — ti ul.



Baqtihäñ,
ul, Barsınhılıu bäyge qorop keyäügä
sığırğa yöröy, tip üpkäläp, öyöndä
biklänep yata ikän. Barsınhılıu, Alpamışanı
eyärtep, qäynähe yortona kilep:



— Qäynäm,
işek as! — ti.



— Kit,
arı yörö! Irenä hıyanat itep yöröyhöñ,
hineñ menän höyläşmäyım! — ti uğa
qäynähe.



Şunda
Barsınhılıu, hamaqlap:



 



Torso,
qäynäm, torso, qäynäm,



Torop,
bileñ bıusı, qäynäm,



Ildeñ
qoto Alpamışa



Ilgä
qayttı, kürse, qäynäm, —



 



tip
äytte, ti.



Bıl
hamaqtı işeteü menän, qäynähe işekte
şar asıp yıbärze, ti. Alpamışa äsähe menän
küreşte, ti. Batırzıñ ilgä isän-hau
qaytıu hörmätenä ös kön, ös tän tuy
yahayzar. Zur mayzan asıp, alıstan at
saptıralar, yaqından tay saptıralar,
säsändär yarış-tıralar, batırzar
köräşterälär, tazzar tököştörälär2. At
sapqanda, Qolyırän başqa attarzı uzıp
kilä, batırzar köräştergändä, Alpamışa
eñeüse bulıp sığa, tazzar tököştörgändä,
Alpamışanıñ ulı Ayzar berenselekte
ala.



Alpamışa
qaytıp han bulğas, ildä ğäzellek, tınıslıq
urınlaşıp, halıq irkenläp yäşäp qaldı,
ti.






Click or select a word or words to search the definition