Latin

Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 3

Total number of words is 3881
Total number of unique words is 1995
32.7 of words are in the 2000 most common words
46.6 of words are in the 5000 most common words
54.2 of words are in the 8000 most common words
Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
cılı birep dönyaga.
Kütärelgän sayın, yöräk
koyaşka kuşılıp yana!
Işanam. Yañgıramas
yuatu alkışları.
Ğali alkışlauga tiñder
ğomerneñ agışları.

Häyerle yul teläp kaldık
kullar bolgap,
tezeleşep koşlar kitte
cılı yakka.
Yäşel yazga tugannarça
sälamnären
cibärä köz koş kärvanı —
oçar hatta.
Agaç başlarında kaldı
oyaları,
kalgan ide kamışlıkta,
kıyalarda.
Kürenmilär — kar-buranga
tüzalmıyça
cılı yakka oçkan bugay
oyalar da...
Kaytır alar yazlar citkäç —
sau bulsınnar.
Närsä bar soñ qıymmäträk
sau buludan?1
Karşı alırga koşlarnı
bergä-bergä
ak kar yırıp yazga kittek
turı yuldan.

***
Göl üsterüçe kürşe
apanıñ yaktı istälege
Üz ğomerendä hätta ber märtäbä
kürşe avılga da barmagan,—
kayan tapkan andıy göllärne ul,
ezläp tapkan ikän kaylardan?..
Yıllar uzgaç, isem-akılım kitep,
baş vatam min şular hakında:
tanış tügel göllär karıy ide
täräzädän avıl halkına.
Ä ul apa inde küptän vafat,
onıtılıp bara iseme.
Göllär kitkän çıgıp avıldan uk
ezläp şundıy canlı keşene...
***
Tönge karlar kerä täräzädän
eri-eri.
Güyä yañgır yava.
Tamçılarga karap aldanırsıñ —
äyterseñ lä tışta cılı hava...
Dönya kerä şulay — cılı sorıy,
ömetlärne haman üzenä sava.
Täräzämdä minem tönnär buyı
tetri-tetri küñel utı yana.
Şatlık bulıp kerä dönya miña,
kaygı bulıp şakıy täräzämne.
Sorıy bit ul barı küñel utı —
birep cibär aña şul bäyäne.
Şatlıkların meñgä tapkırlap bir,
kaygıların üzgärt kuanıçka,
teträp yangan küñel utı belän
könnäreñneñ yalga oçın-oçka.
Tönnär buyı şulay täräzämdä
tetri-tetri küñel utı yana.
Dönya belän alış-bireş bara:
yäşävemne tülim bu dönyaga.

***
Kilmäs idem Akkoş küllärenä,
yörmäs idem cırlap«Karurman»nı,—
tügeläse kilä buşangançı,
tıyıp bulamıni moñlı cannı?!
Mölderämä moñdır küñelemdä,
ğomer buyı cırlap yörü yazgan.
Kaya barıym inde tügelergä,—
berdänber bit cirdö — şähre Kazan.
Bügen menä bezneñ yöräklärdän
zäñgär külgä barı cırlar tama.
Çıga ikän barıber çıgası cır,
cırlap yörim yaktı urmannarda.
Kilmäs idem hätta bu dönyaga,
önsez bulıp tuu nigä kiräk?..
Bulmıy ikän ägär cırlar cırıñ,
bu dönyaga kilmäü häyerleräk!

...
(Ber halät)
Äkren genä kaytıp kiläm tar sukmaktan,
tau artına ozattım da ber könemne.
Manaradan kükkä aşkan ay yaktırta
ömetlärdän buşap kalgan küñelemne.
Üpkälämim mine taşlap kitkän köngä,
mine bähetle itmäde — üpkälämim
Kemnärneñder (köndez tügel) tönnären dä
beläm bit min bähet belän ütkärgänen.
Bähetsez dä itmäde iç äle bu kön,
nigä yukka başlarnı taşka orırga?!
Ömetlärdän buşap kalgan küñellär dä
mömkinder bit süngän ay kük yaktırırga.
Tau artına ozattım da ber könemne
äkren genä kaytıp kiläm tar sukmaktan.
Kem uylagan, bälki äle kötkän bähet
koyaş kebek çıgar kapma-karşı yaktan.

BIEL
Urmannarda yöri köz ruhı,
kilep çıga tıp-tın alannarga;
äkren genä kilep pışıldıy da
yaktı kölü kala çagannarda.
Közge urman kölä yana-yana!
Uylamıy da cirdä salkın barın.
Häterlämi bugay alannarı
ap-ak körtlär kümep kitkän çagın.
Koşlar inde oça cılı yakka.
Ä yafraklar niçek torsın çıdap:
iyärergä teläp talpına da
ut buranı bulıp kala uynap...
Kotıbıñnı hätta ereter tösle,
ut buranı bulıp uynıy urman!
...Gamsez genä yörim alannarda,
salkın kışlar bıyıl kilmäs sıman.

***
Bu dönyada yäşi belü,
äye şul, kiräk.
Vatarday bulıp çitlegen
yış tibä yöräk.
Baş iyep ğomer sörergä,
yuk, aşıkmaska.
Gorurlıktan kündämlekkä
säfär çıkmaska.
Barı döreslek hakına
iyärgä başnı.
Yänäşägä mäñgelekkä
gorurlık bastı.
Tormış, äydä, çınıktırsın,
öyrätsen nıklap.
Mömkin dä tügelder şunsız
dönyaga çıkmak.
Vatarday bulıp çitlegen
yäşenli yöräk.
Uy-hıyallar isän-saumı,
yäşibez, dimäk!
***
Bolıt körte kümgän-
kürenmi dä
küktä balkıp yatkan koyaş yulı.
Tabiğatkä bakkan täräzädän
cäy räsemen salkın yañgır yudı.
Uñdı töslär spass yañgırında,
cillär uynıy sarı yafrak belän.
Közlär belän bergä nindi uylar
uza ikän Änkäy küñelennän?..
Min sagışıñ bulıp yörim, Änkäy
küñelsezder siña yalgız çakta.
Tege tupıl haman şaulıydır ul
yamansulık birep tirä-yakka.
Tegermän kük, cilne tarta da ul
şau-şu koya yafrak arasınnan.
Tıñlıysıñdır, Änkäy, tupıl gına
şomlı häbär siña söylär sıman.
Kaygırmaçı, Änkäy, sin barında
koyaş kına balkıy bezneñ canda.
Gel kaytırmın, Änkäy, härvakıtta
yaktı şiğır bulıp sineñ yanga!

***
Susılular koyına yılgalarda,
ofıklarda balkıy kızgılt urman.
Cillär isä äle kıybla yaktan,
ä min baram menä közge yuldan.
...Sarı alma sıman tügäräk cir,
özeler dä koyaş nurlarınnan,
kilep töşär kışka,
ak buranga...
Min siskänep kuyam uylarımnan.
Can cilbägäy kitkän,
bara idem
tabiğatneñ közge yullarınnan...
***
Siskänep kittem koyaşnıñ
bayışlı karaşınnan...
Yafrak kebek özelä könnär
ğomerem agaçınnan.
Saklap kala almam, ahrı,
közemä digännären:
yäşäyaçäk könnäremneñ
küräm özelgännären.
Talgın gına cildä dä ul
şıbırdap alır kebek,
koyılır da barça köne
şäp-şärä kalır kebek.
Tañ koyaşına karasam,
inde bettem digändä,
zamannarnı kiçärmen
kük sıñar köne belän dä!

***
Duslarga
Ni genä kürsäk tä,
yuramıyk yamanga.
Layıklı bulıyk bez
bu yaktı zamanga..
Yuramıyk yazmışka
bähetsez kiläçäk —
bolıtlı könnär dä
yäşenläp köläçäk.
Tabiğat kızganmıy
birgän bit moñnarnı-
açıp sal küñeleñne,
tılsımla dönyanı.
Yäşikçe riyäsız.
Olı can karşında
yöräkkä äyläner
meñ yıllık taşıñ da!

***
Närsä bulmas?!
Ay da, bälki,
kıñgırau bulıp çıñlar.
Yä yoldızlar, cıyılışıp,
ber koyaş bulıp çıgar...
Yä zäñgär tönneñ ofıgı
tañ bulıp çäçäk atar.
Yä ul utlı yäşen tabıp
üz kükrägenä atar...
Närsä bulmas! Keşe uylıy,
çikläre yuktır uynıñ:
äle cirdä bärgälänä,
äle küklärdä uynıy!

***
Matur bulırga yazgandır
ğomerlärneñ dävamı:
sulıybız koşlar cırınnan
çıñlap torgan havanı.
Cilbägäy kitep yöribez
yahşılık uylap kına.
Äy, küñellär kütärelä
yaktı nur buylap kına.
Koyaş bulıp karıy da kön
yoldız bulıp sibelä.
Çıgıp citä almabız kük
kuanıçlar çigenä.
Beräü dä tuymas yäşäüdän,—
dönya al da göl genä.
Mondıy kuanıçnı läkin
birer tugan il genä!

***
Kire kayta cılı cillär,
havada — kiyek kazlar.
Ä min menä — mäñge monda...
Yandıra da moñlandıra,
uylandıra bu yazlar.
Yäşel töskä kuşıla bara
koş sayrau, şat avazlar.
Ä min menä — barı tıñlıym.
Ber yandıra, ber tuñdıra,
uylandıra bu yazlar.
Kemnärgäder yaña bulıp
kabatlanalar nazlar.
Hislär — yaktı dönya sorıy!
Bärelderä, sugıldıra,
uylandıra bu yazlar...
KART TUPIL
Keşe tulı Kazan uramınnan
bara idem yögerä-aşıga,
kötmägändä genä ber kart tupıl
kilep çıktı minem karşıga.
Öy yanında üskän tupıl kebek! —
Sagınıp kuydım tugan avılnı.
Şıbırdadı kinät kart tupıl da.
Ällä mine ul da añlıymı?
Häzer inde, mine kürgän sayın,
şaulap ala ber kat, kalkına.
Sämrug koşka äylänergä teläp,
äyterseñ lä şulay talpına.
Ul kaytarıp kuyar ide mine
oçıp kına tugan avılga!
Äy, tupılım, kartaygansıñ inde,
oçrarbız sıman davılga...
***
Karagız sez yazgı därtkä,—
çäçäk bulıp açılgan,
kinät şıtıp çıga alar
ap-ak karlar astınnan.
Balkıy salavat küpere,
suzılgan ul yırakka,
ber başı — küñel türendä,
berse — tugan tufrakta.
...Kiyenä Cir yazlarına,
kiyenä cäylärenä,
aşıga ul, äzerlänä
Tınıçlık bäyrämenä!

***
Ayaklarıñnı kızganma — yullar yör,
küp mäğnä birer siña tugan cir.
Üsterer ul sine hätta meñ başka:
añlatır käkkük hälendä kalmaska.
Könbagış bulıp koyaşka karar da
söylär kıyblalarnı niçek tabarga.
Buraznalar sine üzenä iyärter,
tuk başaklar baş iyärgä öyräter.
Orlık sibep kürsäter igennäre.
Avırmıni bolarnı sizemläve?!
Ukı äle sabır gına, irenmä:
yäşäü älifbası — tugan cireñdä.

***
Aktır küñelem, paqtır küñelem,
ä şulay da sak bul, küñelem!
Küräseñme, cılı yañgır
koya gına, koya gına!
Şifa bulıp iñä änä
yäşel ülän kıyagına.
Tuktıy almıy — koya gına
bolınnarga, basularga.
Kükräp üskän mul igennär
agıp kitte taşularda...
Aktır küñelem, paqtır küñelem,
ä şulay da sak bul, küñelem!

***
Ay elengän ofık çitenä ük —
ürelep kenä hätta alası.
Tabalmagan idek balaçakta —
şuşıdır ul kuyan kalaçı.
Nindi genä tämle aşamlıklar
peşersä dä Kazan kalası,
yuk, satılmıy anda — kibetlärdä,-
bez ezlägän kuyan kalaçı.
Kürsätä dä tüp-tügäräk ayın,
kaytıp töşsä üzeneñ balası,
ışandıra bezne tugan yaklar:
— Menä bit ul kuyan kalaçı!

***
Sorasalar:
— Halık tuplıy alır
kayda sezneñ cırlar, moñ kayda?
Endäşmibez. .
Çäçäk totkan kileş
baş iyäbez tugrı Tukayga.
«Köräşçelär bez!» — dip isbatlarga
kiräkmi dä hätta meñ dälil,
millionnarnıñ yözen ak itärgä
citä kayçak, citä ber Cälil.

Salkın bolıtlar elengän
kıyalar tübäsenä.
Biyeklekkä soklanıp min kıçkırdım ergäsendä.
Avazlarım kitä yırak, yañgırıy taular aşa.
Çak kütärep biyeklekne kıyalar ıñgıraşa...
***
Ömetne mansak ta yaktıga,
dönyada hakıykat, çınlık bar...
Änkäyneñ hällären soraşsam,
tamçılap kürsätä bolıtlar.
Kayçakta ayaza havalar,
cıp-cılı nur sibä koyaşı.
Kaysına ışanıym, äniyem,
kaysısı alarnıñ cır başı?

OFIK
Kuzgalıp bu kiñleklärdän
cil-buran dular sıman.
Dulkınday taulı ofıklar
çaykalıp kuyar sıman.

ÄYE!
Mömkin ikän hätta
üz-üzeñne aldau:
yuanular belän
ğomer yalgau-yalgau.
Kiräk ikän kayçak
ütkäneñne barlau:
mömkin ikän şulay
üz-üzeñne añlau.

***
Akkoş yata kan eçendä...
Çäçäktän tik köl kala...
Gazaplarnı kütärä bit
üz östendä Cir-ana.
...Cirgä kaplanıp ükserlek
canga küpme süz sıygan.
Avır bulsa da kütäräm,
Cir ulı min,
Cir sıman.

AK ŞİGIR
Min kaytırmın. Änkäy,
salavat küpereneñ
zäñgär töse bulıp
kaynar yäşeñ yuıp algan
zäñgär küzläreñä.
Ä häzergä
bez yavabız, Änkäy,
ak kar bulıp çäçläreñä.
Şul aklıknı ereterlek
cılı kayan alıym?!.
Ul barı tik
sindä genä ide, Änkäy...
***
Tormış bit bu!
Dönya kua-kua
bettem inde menä ötelep.
Nursızlandı bugay küñelem dä,
karauçısız kalgan öy kebek.
Küpme yäşersäm dä, soraşalar,
ällä kayan, çittän uratıp.
Sorasalar:
— Hälem bik öybät! — dim,
änkäylärne bula yuatıp.
Yuatırga bula söygännärne,
ışandırıp bula duslarnı.
Bäylänçeklär oçrıy kalsa ägär:
— Töpçenmäçe,— dim min,— yuk-barnı!
Tik yöräkne bulmıy ışandırıp,—
çıgar minutların sanıy kük.
Yılap tuygan...
Häzer işek şakıy
bikläp kaldırılgan sabıy kük...
1981, yanvar

***
Ber tanışka
1
Kemgäder ul ğadi çelteräüder,
küñel kiräk anı añlarga:
çelter-çelter kilep ineş aga —
susılular cırlıy tañnarda.
Cırlıy-cırlıy şulay çakıralar,
çakıralar yılga yarına;
Dulkınnarı — yaktı:
Susılular
täräzendä utlar kabına.
Tañ aldınnan kilü kiräk ikän,
gönahtır ul, gönah — soñlarga.
Uylap torma ozak,
särhüş kebek
yözep kerik şuşı dönyaga.
Siña barıber ğadi çelteräüder,—
añlatsınnar kırlap, çıñlap ta.
İşetmäveñ belän bähetle sin,
bähetleder, bälki, çınlap ta?!
Yalgız gına kalıp kayçaklarda
su buyında bardır yörgäneñ.
İşetsäñme kinät ul cırlarnı?
Kurkuıñnan
yarılır ide, bälki, yörägeñ... -
2
Kül buyında yörim.
Tallar arasınnan
zäñgär uyçan küzlär
miña karar sıman.
Yörim tınıç kına,
yak-yagıma karap.
Bülägem dä äzer:
kulda — altın tarak.
Könnär buyı yörim.
Tallar arasınnan
Susılu da, äye,
miña karar sıman.
Nider kıştırdadı!..
Yöräk döp-döp suga.
Susıludır, ahrı,
çumdı kinät suga....
Äy, kurıkmaska ide?!
Çıkmas inde kabat.
Su östenä attım—
nigä altın tarak!..
Kabat çıkmas. Monda
meñ märtäbä öylän...
Kem kürsä dä, minnän
Susıluga — sälam!

İSKE KARA URMAN
(poema)
«Zamannarnıñ üzgärüen kötäm».—
Balaçagımda kart ber yulauçıdan
işetkän idem bu süzlärne.
1
Yä kön bulıp, yä tön bulıp
ofık iñläp aga ğomer.
Şul ğomergä ak bolıtlar,
ay-yoldızlar yözep kerer.
Yözep kerer yaktı koyaş,
märhämätle nurın sibär.
Artıgrak kızdırsamı? —
Göllär kibär, sular kibär.
Ä ğomerlär haman aga
taularda häm üzännärdä.
Ul kagılsa, çäçäk ata
kibep betkän ülännär dä.
haman aga yıllar buylap
közlär aşa, yazlar aşa.
Tınıç agar ide, bälki,
afätläre kagılmasa...
Närsä bulmas bu ğomerdä,
ni oçramas yulauçıga?!
Körtlär kümä anıñ yulın,
davılları karşı çıga.
Çaykıy ğomer yılgasında
zaman kara bolıtların.
Sıga şulay bolıtlarnıñ
yañgırların, salkın karın.
Çaykıy zaman häsrätlären,
afätlären şul yılgada.
Kayan kiler ide aklık
bu hikmätle zamanaga?!
2
Aga ğomer.
Yatasıñmı
yäşel bolın koçagında?
Yakındagı şähär şavı
taptap ütär kayçagında.
Tormıy tuktap — üsä şähär.
Bolınnarda yatarsıñ da...
Bervakıtnı kalasıñ şul
şähärneñ näq urtasında.
Alıp kitär poyızdları,
çöyelerseñ zäñgär kükkä!
Agar ğomereñ ihtıyarsız
yaktılıktan zur tizlektä.
Rizamı agışınnan,
qanäğatme tizlegennän?
Sinme soñ ul, sin tügelme
ğomer yılgasında yözgän?
Zaman siña şul çagında
üz tamgasın salıp kuya.
Sınçı kebek, game belän,
küz töplären uya-uya,
yasıy sine,
şakkattıra —
torataşka äyländerä.
Aña barı säbäp kenä
kiräk bulgan bäylänergä:
isäp yukmı buysınırga,
kuşılırga zamanaga?
Alay bulgaç, sine, duskay,
kiräk bulır tamanlarga!
İzep ütär kükrägeñne
maşinalar göreldese.
Tüzalmıyça kıçkırırsıñ:
— Min bit äle tere! — diseñ.
Yuksa, härkem teli bugay,
ğali zattay, şundıy zurlık:
«Üz akılım, üz uyım bar
zamanaga uyılırlık!»
Berkem äytmäs:
«Ğomer aga...
Dulkınnarı kaga-kaga
bu gäüdäne kinät kenä
taşlamasın ide yarga...»
Dogalardan kalgan süzlär
yukka çıkkan zamannarda
kerep baram onıtılıp
«İske kara urman»narga.
Borıngıdan kiçep kilgän
cırlar bezneñ iñ zur teräk.
«Yıllar avır bula kalsa,
yäşär öçen dus-iş kiräk».
Maşinalar göreldesen
cırı belän basa-basa,
halkım bügen nık ışanıp
kiläçäkkä yakınlaşa.
Ul cırda yuk yalvarular,
ah orular, zarlanular.
Birä barı keşelärgä
cegär-kuät ul cırular.
Nindi cırnı yarata ul,—
sin halıknı tıñlap kara:
«İske kara urman» belän
yaktı kiläçäkkä bara!
häm citärbez maksatlarga,
cırlar gına isän bulsın.
Afätlärne, häsrätlärne
ğomer yılgaları yusın.
Yarasınnan sarkıp torgan
kanın yusın şul yılgada,—
kayan kiler ide paqlek
bu hikmätle zamanaga?!
Zamananı yugan öçen
karalırmı bezneñ ğomer?!
«İske kara urman»narı
aklık-paqlek alıp kiler.
3
İsänme soñ äle sin dä,
tayak totkan yulauçı kart?
Ozaytkandır ğomereñne,—
bezneñ zaman şundıy yumart.
Yoma-yoma küzläreñne,
Tayanıp imän tayakka,
kötäseñme bu zamannıñ
äylänüen başka yakka?..
Sizgänseñder:
aga ğomer,
dulkınnarı kaga-kaga,
gäüdäñne dä küptän inde
taşlagandır, bälki, yarga.
Kötkänseñder.
Ämma menä
citmägänder tüzemlegeñ.
Yaktı yaknı küralmıyça
akkan ikän sineñ ğomereñ.
Kem ideñ sin, kızganıç kart,
säüdägärlär näseleme?
Bezneñ ğadel, yaktı çorlar
taşlattımı käsebeñne?
Min ışanam:
«Kara urman»
sinnän kalgan cıru tügel.
Ülemsez cır çıgaralmas
mäğarä kük kara küñel.
Halık gamen belä almıy
sineñ kebek tübän zatlar.
Ä bez sezne añlamıybız.
Bez — İreklär!
Bez — Azatlar!
Alıp kitä ütkännärgä
sezneñ hakta uylanular.
Bulgan —
zaman üzgärgändä
küp korbannar,
küp yanular...
4
Kiräk tügel kaygılardan
başlarnı taşka bärergä,—
uylanu da citä kayçak
keşelärgä üzgärergä.
Mömkin şunduk yaktırırga,
mömkin, äye, kügärergä.
...Koyaş bayıy.
Karadım da
şäfäq kaldı küzläremdä.
Şäfäq yandı töne buyı
küzläremneñ almasında.
Işanmagan idem anıñ
küzdä yanıp kalasına.
Küçte ul ut küzläremnän,
küçte kan tamırlarıma...
Yandı alar...
Täñgäl kebek
zamana kaygılarına.
Yandı alar...
Äyterseñ lä
çäneçkele timerçıbık.
Tännäremne ötep aldı
çatlı-çatlı utlı sızık.
...Feodalizmnan kalgan
törmälärne siplägändä,
kara patşa ğomerlärne
zindannarga biklägändä...
Yäş bulgandır yulauçı kart,
yäş bulgandır ul çaklarda.
Äzer torgannardır
anı birdäükälär koçaklarga.
Uylamagandır da, bälki,
şäcärälär yugalasın,
bähetsez asıl zatlarnıñ
ziratlarga yul alasın.
Korgandır ul käyef-safa:
«Tik baş kına isän bulsın!
İsänleklär öçen, äydä,
salıp cibär menä monsın».
Uylamıy da yäş säüdägär
törmälärgä ut kabasın.
...Şäfäq yana.
Köyderä ut,
yandıra ut küz almasın.
Bolay da bit hämmöbezdä
yangınnardan kalgan häter.
Bu halıknıñ kürgännären
Bolgar äyter, Kazan äyter.
Kitä ikän ber asıl zat —
Kitelä, dimäk, kiläçägeñ.
Başka halık bähetenä
söyenü — bar küräçägeñ.
Hökem itelerseñ çitlär
yazgan tarihnı yatlarga.
Ütkändäge yalgışlarnı
mömkin tagın kabatlarga.
Kiçep çıkmas ğasırlarnı
mäcles cırı, kabak cırı.
här däverdä, här zamanda
«Karurman»ga yullar turı!
Telim disäñ nık basarga,
sin halıknı tıñlap kara:
«İske kara urman»narnı
kiläçäkkä alıp bara.
Zaman avır bula kalsa,
yäşär öçen dus-iş kiräk!
Yulauçı kart! Yuk inde ul
doga süze — sineñ teräk.
5
Kön bulıp ta, tön bulıp ta
akkan çakta bezneñ ğomer,
küzlärgä utlı yıllarnıñ
tötennäre kilep kerer.
Atılıp çıga küz yäşläreñ,—
tötennänme, şatlıktanmı?
Ul bit, änä, yangın tügel,
Ul bit, änä, irek tañı!
İşetelä şat cırları,
İşetelä şat avazlar.
Açık häzer ğomerlärgä
cäylär, közlär, kışlar, yazlar.
«Kom buranı tuzdırabız,
uramnardan uzabız.
Ay uzabız, yıl uzabız —
yaktı yullar sızabız!»
Ütkännäre — ütkän inde,
alda äle — kiläçäge.
Ällä kemgä timäs
bezneñ
öleşlärgä tiyäçäge.
Ämma tigez akmıydır şul,
akmıydır şul ğomerlär dä.
Keşelärne bu zamana
telägänder tigezlärgä.
Tigezlekne teläüçegä
hätta cil dä tigezmider.
Kayber asıllarnı yalgış
cir belän dä tigezlider.
...Fal kitabın aktargan kük,
davıllar aça könnärne.
Karıyk äle, barlıyk äle —
yugalttık ikän kemnärne?
...Yaña zaman.
Zaman belän
bergä aga ğomerlär dä.
Bakça yasau, şähär salu
Kiräk ikän çın irlärgä.
Monıñ öçen teläk kiräk,
kiräk tügel mäcbür itü.
Ruh bulsa, ciñelräk
maksatlarga barıp citü.
Yalgışlar da buldı kayçak.
Şähesennän koyaş yasap,
yäşäp kürsätte beräülär.
Çagıldırdı bez karasak.
Çagıldırdı bezneñ küzne,
ozak karap tordık bugay,—
küktä kaldı ber kara tap...
Koyaş ta yuk, yuk hätta ay.
Sizmägänbez:
yandırgan ul!..
Yandırgan ul ğomerlärne...
Saklap kala almaganbız,
yugaltkanbız çın irlärne.
Sızlandıra ilgä töşkän
bäla-kaza — sugışnıkı.
Ul tagın da avır ikän,
avır ikän — tınıçnıkı...
Bolay da bit asıl zatlar
sugışlarda kaldı yatıp.
Ölgergän ide alarnı
şuşı halık, il yaratıp.
Kön bulıp ta, tön bulıp ta
şulay aktı, aktı ğomer.
Küplärennän çäçäk tügel,
Kaldı barı kisäü, kümer...
Bilgesez yugalgannar da
kaytır äle! Kayçan kaytır?
Andıy çakta çornı çorga
bäyläp «Kara urman» yatır.
Bezgä tiyeş yugalgannı
ezläp tabıp dävam itü.
Ruhın alıp maksatlarga —
Kiläçäkkä barıp citü.
Bezgä tiyeş bakça yasau,
igen igü, şähär salu.
Bezgä tiyeş bu maksatta
ber-bereñä yullar sabu.
6
Yä kön bulıp, yä tön bulıp
ofık iñläp aga ğomer.
Şul ğomergä äkren genä
ak bolıtlar yözep kerer.
Ak bolıtlar! Anıñ töse
härber yortka iñep kala.
Ak kalalar üsep çıga. ...
Elek monda bulgan dala.
Dala bulsa yarar ide,
igen şaulıy ide kırda.
Häzer inde— şähär şaulıy,
ä igennär kerde cırga...
Cırda gına yäşi almıy,—
ezläp kitte dalalarnı.
Alar kitte yaña cirgä
üsterde dä kalalarnı.
Turgaylarnı kaldırmadı,
aldı üze belän bergä.
İyäläşte mikän äle
ul turgaylar yaña cirgä?..
Aga ğomer.
Yatam şulay
yäşel bolın koçagında.
Yakındagı şähär şavı
taptap ütä kayçagında.
İzep ütä kükrägemne
maşinalar göreldese.
Tüzalmıyça kıçkırasıñ:
— Min bit äle tere! — diseñ.
— Üzeñ icatLteñ! — diyär
maşinalar tägärmäçe.—
Bezgä şulay köne-töne
yullar buylap tägäräse.
Kem ğayeple?
Maşinamı?
Keşelärme?
Äytep kara.
Baş oçınnan ak bolıtlar
Sıypap kına ütep bara.
Aga ğomer bolınnardan,
aga şähär tarafına.
Küräm bähetle yäşlekne
kızlarnıñ küz karaşında.
Karadım min kayırılıp-
kayırılıp ütkän yulga.
Sine tagın nilär kötä,
ğomer digän yarsu yılga?
Görläp çäçäk ata kinät
ul sarılsa ülännärgä.
Ğomer räşäse uynıy
taularda häm üzännärdä.
Çäçäk kala ğomerlärdän,
kala annan ak kalalar.
Yortlar ğomer yılgasında
ak korabtay çaykalalar.
Kala bezdän yaktı şähär,
kala bolın, sular, tallık...
Kala yaktı irken bina
«Karurman»nar yañgırarlık.
Maşinalar göreldäsen
cırı belän basa-basa,
halkım bügen nık ışanıp
kiläçäkkä yakınlaşa.
7
Ap-ak bulıp kala yortlar,
yuıla yortlar ul yılgada.
Kayan kiler ide aklık
bu hikmätle zamanaga?!
Küzne açıp yomgan ara,—
äyterseñ lä meñ-meñ yıllar
ofıklarnı iñläp-buylap
akkandır dip, yä, kem uylar.
Onıtkanbız meñ yıllarnı,
bötenebez tañ kalganbız.
Ömetlär yaktı bulganga,
şik-kurkular almaganbız.
Tik cırlarnı alganbız bez,
kem baş tartır yünle cırdan?!
«İske kara urman»narı
Yañgırıylar borıngıdan.
Bez — isän-sau.
Ğomer aga.
Ämma dönya isän bulsın.
Bu dönyaga kilgän ikän —
böten ğomer kerep tulsın
kalalarga, avıllarga,
urmannarga, bolınnarga,
härkem haklı soklanırga
taldan ürgän tolımnarga.
Gorurlanırga hakıñ bar:
tarihıñ bar, bar bügeneñ.
Bez kötmibez kul kuşırıp
zamannarnıñ üzgärüen.
Bügen —bez telägän däver,
bezneñ bügen — bähet, şatlık.
Kayber yalgış bar, disälär,
andıy süzlär inde artık.
Nindi yalgış?
Alarnı bez
üzebez dä bik beläbez.
Barmı — yukka çıgarabız,
ä sez şunı tik ilägez.
Bolgatıgız,
sezneñ ğadät
tanış bezgä borıngıdan.
Bezneñ eşne telgä alıp,
avız çaykap, kulın yugan
kalır tarih töpkelendä,
muzeyda bar sezneñ kiştä.
Yulauçı kart!
Sezdäy zatlar
istä äle bezneñ, istä!
8
Fal kitabın ukıgan kük
davıllar aça könnärne.
Karıyk äle ofıklarnı —
taptık soñ tagın kemnärne?
Bar da isän!
Bar da imin!
Ofık tulıp aga ğomer.
Bu agımga ay-yoldızlar,
yaktı koyaş yözep kerer.
Yözep kerer ak şähärlär,
yañgırar zaman cırları,
turgaylarnı kaytarırlık
«Ällüki», «Karurman»narı.
Zaman bit ul — bezneñ ğomer,
bezneñ ğomer cıyılması.
Döres ikän şähesläre —
yuk zamannıñ cuyılası.
Ä ğomerlär haman aga.
Dulkınnarı kaga-kaga
«Karurman»nı kütärer dä
häykäl itep kuyar yarga
zamanaga!

***
Bigräk tıngısız inde sin,
äy, balaçagım.
İyärtte dä alıp kitte
hıyalım tagın.
Kürep aldım ber kızçıknı —
yöri bolında,
çäçäk bäylämnäre balkıy
anıñ kulında.
«Sin kem? Äydä, duslaşıyk»,— dip
endäştem aña.
Ä üzemneñ, oyaludan,
bitlärem yana.
Yarattım bugay min anı,
yarattım bugay.
Bezneñ duslaşunı huplap
sayradı turgay.
Bu hälne söyläp birsäm min
iptäş malayga?..
Kölär genä...
Yuk, söylämim,
kitsä alayga.
Yäşerimçe yaratunı —
bolında kalsın,
alsu taclarına yomıp
çäçäklär alsın.
Üskäç kilermen bolınga,
ul kız da kiler.
Yaratuımnı çäçäklär
yañadan birer.

***
İşettem' yıraktan:
— Sineñ kebek här
yaratala...
Bolınıña aylı çäçäk tezdem,
maturlıgın anıñ sin toyarsıñ.
Citmi kalsa cirdä irkälänü,
nazlılıgın kilep ber cıyarsıñ.
Yaktı bulsın yulıñ — kabızıp kuydım
urmanıñnıñ miläş-balannarın.
Cılı bulsın yagıñ — suka belän
kümep yördem monda küz nurların.
Sin tanırsıñ mine näq şularday,
kürmägän dä kileş sagınırsıñ,
tabınırsıñ.
Läkin minem canım
ul könnärgä çaklı barırmı soñ?
Ä ul küçkän bulır tabiğatkä.
(Küçkän bulır, bälki, yañgırlarga,—
yögerep çık ta söyenä-söyenä çılan!..)
Bu yullardan uzu nasıyp bulsa,
härkem yaratalır minem sıman.

***
Yoldız atıldı —
ber mähäbbät sünde...
(ğaşıyqlar yuravı)
Ezlim kara urmannardan,
çakıram:
-a-a-u-u...
-a-a-u-u...
İrtäräk bit äle bezgä
koyaşka kuşılıp bayu.
Aymıl bulgan sagınular, yazmışlar...
Can sıyına almıy inde yat moñga.
Koyaşnıñ küze tiyärdäy mähäbbät,
yäşlek bara, kalasıñ inde soñga...
Kaysı alanda dörlider uçagıñ,
çakıram da, tavışım kitep tına.
Sineñ yoldızlar bagında tön kunam,
bertuktausız canga yoldız atıla!

***
Yäşim häzer ütkännärdä,
yuk bernindi sagışım.
Häteremdä — şatlıklı çak,
şunda kitep barışım.
Sineñ yanga kilüem dä
tik ütkänne sagınu.
Başnı kübräk iderdeñ —
artık buldı tabınu.
Baş iyelgäç, nişli alıym —
berdänber minem cavap:
bähet sorıy almıym siña
zäñgär küklärgä karap.

***
Yämle alan, zäñgär kükter — tübäse,
çäçäklärneñ şuşıdır tugan yortı.
-Yaratasıñmı sin mine?
-Yaratam!
Kayda oçıp yöri soñ ul bal kortı?!
Ber karauda añlaşılır ımnarı:
söyü turında serläşä çäçäklär.
Koyaş nurında, yañgırda koyınıp,
bal kortların çäçäklär kötäçäklär.
Yämle alan, zäñgär kükter — tübäse.
Kildek çäçäklärneñ tugan yortına.
Cıyma berük, kızıkma sin alarga!
Koşlar sayrıy,
hiç bulmasa, cır tıñla!
Bal kortları oçsın, sibelsen orlık,
şıtıp çıksın matur-matur çäçäklär.
Yaratunıñ mäğnäsen belergä
ğaşıyqlar bit näq monda kiläçäklär!

***
Yazlar citsä, ör-yañadan
küñellär kanatlana.
Tik bu yazlar küñellärne
yandırıp kabatlana.
Tösläre bar soklanırga,
aunıym disäñ — çiräme.
Yaktı yazmış yurap kala
uramnarda çegäne.
— Sine ber kız kötä! — dilär.—
Anıñ da yuk söygäne.
...İşetelä här taraftan
sayrar koşlar kölgäne...

KIYSSA
(halık äkiyätennän)
Añlıym disäk çitlektäge
bılbıl tavışın,
kiçerergä kiräkter şul
anıñ yazmışın...
Tañ atsa da, kiç bulsa da,
teli ideñ ber teläk:
«Oçıp kilçe koşlar bulıp,
sine sagına yöräk!»
Kabul buldı teläkläreñ:
ävereldem dä bılbılga,
oçtım zäñgär kiñleklärdän
sin yäşägän avılga.
Ezläp taptım bakçagıznı,
kundım göl sabagına.
Min bähetle — yäşi alsam
gel sineñ yanda gına.
Täräzäñnän karıy kalsañ,
oçına-oçına ssGyradım.
Maturrak kürenim dip
alsu göllär sayladım,
Näfis kullar tottı mine —
ul söygän yarım ide.
...Bakçalarga karıy-karıy
çitlektä sayrıym inde...
***
Kuyınımda ideñ.
Mine menä
koçagına aldı karañgı tön.
Sizmädeñme, kaya kitte ikän
uçaklardan çıkkan zäñgär töten?
Suzıla-suzıla kükkä aşkan töten
bolıtlarnı ezläp yul çıkkandır.
Häteremdä minem, könnär buyı
sin telägän ideñ: «Yañgır! Yañgır!»
Bezneñ teläk kapma-karşı bulıp
kön uzarmı, aymı, yıl uzarmı?..—
Uçaklardan oçkın börki-börki
kabızasım kilde yoldızlarnı!
Kabızasım kilde — kabızmadım...
Nigä äle karşı kilergä soñ?!
Şulay kiräkter dä:
Ul telägeñ
cirenä citkän bulsa, yausın, yausın!
Äy, tügelde yañgır — näq uçakka,
kaplap aldı bezne karañgı tön.
Telägeñne yañgır bolıtına
ireştergän, ahrı, zäñgär töten...
***
Bik vakıtlı yalgıştıñ sin.
Açıldıñ minem alda.
Küpme yörer idem äle
ışanıp gel yalganga?!
Häzer tanma, yuk, aklanma,
mohtac tügel min aña.
Kiräk, ber tapkır bulsa da,
döreslekkä tantana!

...
Äkiyät kızı Gölçäçäkka
Hıyal ile.
Anda tön — zäñgär balkış,
yañgıramas yat avaz sineñ öçen.
Anda härçak yava yoldızlı yañgır.
Ul il öçen bik izge sineñ isem.
Anda härçak sin dä min genä bulam,
yöribez bez koçıp ak kayınnarnı,
hälen belep här ciläkneñ,
ülänneñ,
Küzätäbez şifalı yañgırlarnı;
yögeräbez yafraklardan çık koyıp,
söyläşäbez tik mähäbbät telendä.
Äkiyät dönyasınnan çıktıñ...
Ä häzer
yäşiseñ sin minem hıyal ilendä!

***
Kittem.
Änä, karap kaldı
täräzäñnän kara şom.
Ä kayçandır cılı ide,
yaktı ide karaşıñ.
Ul — söygän çagım ide şul,
utka tabıngan sıman.
Ä sin...
küplär yaratkanga
söyengän çagıñ bulgan.
Küñeleñ küpne telägän,—
koçıp aldıñ barsın da.
Uzdı yıllar.
Başkalar yuk,
min kalganmın karşıñda.
Sulıp töşteñ,
näfrätländeñ.
Äyterseñ, mindä — yalgış.
Yugaltulardan açınıp
yaudırdıñ gına kargış.
Sau bul!
Kittem.
Karap kaldı
täräzäñnän kara şom.
....Kürdem şunda näfrätneñ
kap-karañgı koyaşın...
***
Bik küräsem kilgän ul kız bala
kükneñ ällä şuşı katında:
külägäse bulıp kaşlarınıñ
karlıgaçlar oça yakında.
Bakçalarga kersäm, almalarnıñ
kızıl utı kaba yöräkkä,—
ireneneñ töse çagıla bugay...
Ul yäşider şuşı töbäktä.
Yörgänder ul, bälki, urmannarda —
kayınnarga küçkän sılulık.
Ä çäçäklär otkan yılmayuın,
kaysıları algan moñsulık.
Sarı çäçe sıman arış kırı,
zäñgär, küktä toyam karaşın.
Min aşıgam, bezneñ küreşüneñ
yakınaytam, imeş, arasın.
Cavap kötäm arış kırlarınnan,
cavap kötäm urman yagınnan.
Karlıgaçlar aulıym.
Almalarga,
kayınnarga barıp sarılam...
***
Ä kayçandır cäyge urmannarga
yörgän idek bergä ciläkkä.
Sarıla häzer ğomer täräzäñä
äverelep karlı surätkä.
Cılı sulış örmä,
kar surätne
canlandıra almas sineñ can.
Erep kenä betär...
Häter bulıp
kalsın şulay, kalsın agurman.
Yarıy äle cäydän yädqar bulıp
küzläreñdä yäşel tös kalgan.
...Tönge şähär buylap kiläm menä,
täräzälär inde ut algan.
Svetofor kebek, röhsät diyep,
yäşel küzgä nasıyp — yanarga.
Yäşlek üze sineñ yannan gına
ütep bara kiler yazlarga.

***
Yaktı yaz kalgan sıyınıp
kayınnar yörägendä —
cılı sulış örä kışnıñ
zämhärir cillärenä.
Şaulata da urmannarda,
kırlarda kar suların,
ut bulıp küçä küñelgä,
kuzgata yarsuların.
Söyü sagındırgan ikän,
äy, şundıy sagındırgan,
sarı göllärne dä bu yaz
al itep kabındırgan!
Başnı isäm dä, küzemdä
turgaylı küge kala.
Kaysı yoldızdan yaraldıñ,
äy, kız bala, kız bala?!
...Nider söyli miña karap
al göllär yana-yana...
***
Şaulıy haman kolagımda,
haman da şul uk häbär:
«Sin dip belep, başkalarn
yarata kalsam ägär?!.»
Tüzmädem min, cirgä yatıp
sıyındım yöräk belän,—
tabiğatneñ yalgışmasın,
butamasın da beläm...
Täñregä .täñgäl ruhım
ilahi itär barsın:
yörägem belän sıyındım —
tabiğat tılsımlansın!

***
Uzmagandır yaratır çak,
kiler äle ber zaman.
İ Mähäbbät, yat itmä sin,
min dä bit sineñ balañ.
Tuñmasın dip salkınnarda,
ışanıp bähet barga,
söyüemne utka tördem,
ut kaldı — davıllarda...
Mähäbbätneñ ulı bit min,
kayda soñ sin, kız bala?
Söyüemne utka tördem,
ut yarsıy — davıllarda...
***
You have read 1 text from Tatar literature.
Next - Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 4
  • Parts
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 1
    Total number of words is 3933
    Total number of unique words is 1583
    39.2 of words are in the 2000 most common words
    52.8 of words are in the 5000 most common words
    60.3 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 2
    Total number of words is 3891
    Total number of unique words is 2098
    34.3 of words are in the 2000 most common words
    49.6 of words are in the 5000 most common words
    58.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 3
    Total number of words is 3881
    Total number of unique words is 1995
    32.7 of words are in the 2000 most common words
    46.6 of words are in the 5000 most common words
    54.2 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.
  • Şiğırlär - Haydar Gaynutdinov - 4
    Total number of words is 3602
    Total number of unique words is 1966
    35.3 of words are in the 2000 most common words
    49.3 of words are in the 5000 most common words
    56.5 of words are in the 8000 most common words
    Each bar represents the percentage of words per 1000 most common words.