Şiğırlär - Hämzä Arslanov

Kiyek kazlar nigä kañgıldıylar?..

Kay arada ütte gomerkäyem,
Bigräklär tiz cittem citmeşkä;
Tormış dulkınına bireştemme,
Ölgermädem äle küp eşkä.
Öyrätäsem kilä sandugaçnı
Sayratırga közgä qadärle;
Bu dönyaga tugan bar sabıynı
Äy itäsem kilä qaderle!
Häykäl kuyıp Cir şarı kaşına
Änilärne kilä zurlıysım;
Yazmışlarnı anı kisä torgan
Köyälärdän kilä arnıysım.
Tönge külgä töşep yuanıç tapkan
Aynı kilä parlı itäsem;
Közlär citkäç, anı yalgız taşlap
Kır kazları, dimen, kitmäsen.
Borınlagan bäbkä-çebeşlärgä
Yärdäm kulı kilä suzasım;
Basasılar kilä bu tormışnıñ
Märhämätkä bulgan susavın.
Bik asılgan bähet işeklären
Açkıç tabıp, kilä açasım;
Tatımasın ide cirdäşlärem
Bällür börtek – küz-yäş açısın.
Ber sabakta ike zur tuk başak
Üsteräsem kilä kırlarda:
Barı tigez mähäbbät turında
İşetäsem kilä cırlarda.
Esse cäydä kısır bolıtlarnı
Bik tä kilä buaz itäsem;
Bar keşeneñ izge niyätlären
Ber üzemneñ kilä ütisem.
Ni häl itim,
Tormış sazlıgınnan
Çıga almıy ütte gomerem;
Ölgermädem çınbarlık itärgä
Canım üteneçen,
Ruhım boyırıgın,
Küñelem ämeren.

* * *
Ciñü bäyräme aldınnan här yıl
Kiyek kazlar kayta tezelep,
Paradına äzerlängän kebek,
Rät-rät bulıp, saklap tigezlek.
Ällä inde kazlar räveşendä
Sugış korbannarı kaytamı?
Tugan-üskän, kitkän nigezlären
Taba almas inde baytagı...
Häläl cefetläre kitep bardı,
Kötep argaç, ömet özelgäç;
Balaları küçte şähärlärgä,
Avıl tormışınnan bizengäç.
Ciñü bäyräme aldınnan här yıl
Kiyek kazlar kayta tezelep;
Köttegezme bezne dip sorıylar,
Şul çak yöräk töşä özelep.

* * *
Min Cir şarın tabanımda yörtäm,
Küçsen aña tänem cılısı;
Tüzäm, ükçälärgä kadalsa da,
Çırşılarnıñ oçlı ılısı.
Min Koyaşnı baş oçında yörtäm,
Argan çakta aña tayansın;
Minem baş tübäse peşsä peşsen,
Başkalarnıñ, dimen, yanmasın.
Tönlä Aynı küz aldımda yörtäm,
Oçraşsınnar öçen nurları;
Alar yaktısında tönge yulçı
Adaşmıyça çıksın urmannı.
Yoldızlarnı kükrägemdä yörtäm,
Häterlätsen Ciñü bäyrämen;
Hälaq bulgannarnıñ kaberenä
Salam äle alar bäylämen.
Mohtaclarnı küñelemdä yörtäm,
Bulmasa da birer mölkätem;
Alar öleşenä kergännärne
Yaklar idem, citmi kuätem,
Söygänemne yörägemdä yörtäm,
Gazap çigüenä karamıym;
Ul buş bulsa, miña avırırak,
Söyü hisen toymıy toralmıym.
Tatar süzen tel oçımda yörtäm,
Kiräk çakta ezläp tormaska;
Millättäşlär belän oçraşkanda,
Alar aldında tartınmaska.
Kuyınım buş, anda yörim digän,
Rähim itsen, alsın urınnı...
Muyınıma asılınsın barsı,
Kütärermen belmi arunı.

* * *
Kiyek kazlar nigä kañgıldıylar?
Ällä inde miña däşälär;
İyärep kitär idem min alarga
Ägär bula alsam räşälär.
Gizär idem illär, diñgezlärne.
Kiçär idem yılga, taularnı;
Bik tırışır idem tuktatırga
Yulda kürgän kanlı yaularnı.
Äyter idem yañgır bolıtına
Kaya barıp kiräk yavarga;
Bar bit cirdä suga susagannar,
Su tapmagan yara yuarga.
Adaşkanga döres yul kürsätep,
Yolır idem anı ülemnän;
Işıklar idem Könyaknı
kış – Kotıp,
Cäy – Seberne çüllär cilennän,
Cılı yaknıñ yılga-küllärenä
Zıyan salmas idem aş ezläp;
Aç bulsam da tüzärmen, atmamın
Balık başlarına taş tözäp.
Yıgılıp töşsäm dä ükenmämen,
Ägär telägemä ireşsäm;
Kır kazlarına iyärä alsam,
Armıy artlarınnan citeşsäm.

* * *
Tormış yulı timer yulı tügel,
Berkem siña salıp kuymagan;
Anda hävef-hätär adım sayın,
Küpme facigalär uynagan.
Gomer yulı uñga, sulga taşlıy,
Cirgä yıga, kükkä kütärä;
Mäcbür itä rähimsez tormışnıñ
Kulasası aşa ütärgä.
Sin uylıysıñ alga baram diyep,
Ä çınlıkta artka çigäseñ;
Hıyalıña ireşterer yulnı
Taba almıy cäfa çigäseñ.
Borgalana, çatlana yul, aldıy,
Adaştırmak bula, häyersez;
Tormış yulı bulmıy çäneçkesez,
Tigänäksez, açı äremsez.
Yuldaşnı da saylıy belü kiräk –
Ul üzeñnän bulsın yahşırak;
Cil-davıllar kupsa, kar-boz yausa,
Tora alsın sine ışıklap.

* * *
Täräzägä kar yaktısı töşte,
Tön karası tösen yugalttı.
Tañ ata, yaña kön tua diyep,
Küñel üzen-üze yuattı.
Küñel – gomer buyı sabıy bala,
Yukka söyenä, tiz aldana;
Tigänäk, min örpäk tuzganak, dip,
Bik yış aña kerep kadala.
Tamak kipsä, töştä kara yılan
Çişmä bulıp kerä küñelgä;
Kötmägändä çaga anı, duçar
İtmäk bula sine ülemgä.
Sine doşman kürgän tasma telle
Dustıñ bulıp yöri küñeldä;
Sayravına tañ kalıp kürmiseñ
Taş barın da külmäk ciñendä.

Tönboyık

Kül östenä iyeldem dä
Tönboyıkka üreldem;
Buyım citte, özep aldım,
Ä soñınnan ükendem.

Kuşımta.
Äy tönboyık, äy tönboyık,
Sin barı tönlä boyık;
Ä min tönlä genä tügel
Köndezlären dä boyık.

Kül suınnan ayırılgaç,
Tönboyık bik tiz suldı;
Bolay da boyık küñelne
Sagış külenä saldı.

Kuşımta.

Tönboyık küldä üsä lä,
Su östendä ul yözä;
Sagış külendä küñelem,
Belmimen, niçek tüzä.

Kuşımta.

Äy tönboyık, äy tönboyık,
Sin nigä şulay boyık;
Ällä boyıklandıñmı sin,
Min boyıkkannı toyıp.

Kuşımta:
Äy tönboyık, äy tönboyık,
Sin barı tönlä boyık;
Ä min tönlä genä tügel,
Köndezlären dä boyık.

Küñelem nider kötä

Bala çakta min utırtkan tiräk
Üzem belän bergä kartaydı;
Aña kötkän yaz könnäre kilde,
Ütkän könnär miña kaytmadı.

Kuşımta:
Kön artınnan kön ütä,
Gomerem agıp betä;
Yaznı kötkän tiräk kebek
Küñelem nider kötä.

Yazın yäşärgänen kürgän sayın
İsärlänep koçam tiräkne;
Käüsäsenä kısıp buşandıram
Sagış belän tulı yöräkne.

Kuşımta.

Tiräk kötä yaznı, kartaysa da,
Yafrak yara här yıl yaz citkäç;
Minem gomer mizgellärem genä
Yañarmıylar nikter ber ütkäç.

Kuşımta.

Vakıt agışına karşı barsam,
Ezläp tapsam ütkän könnärne;
Tiräk utırtkan bala çagıma
Kaytarırga alar künärme?

Kuşımta:
Kön artınnan kön ütä,
Gomerem agıp betä;
Yaznı kötkän tiräk kebek
Küñelem nider kötä.

Yöräk

Nindi tüzemle sin, yöräk,
Gacäp sabır bula beläseñ;
Sin çıdıysıñ, ser birmiseñ,
Nindi hällär başka kilmäsen.

Nindi sälätle sin, yöräk,
Küpme his tudıra alasıñ;
Min alardan kayçak gaciz bulam,
Ä sin haman östäp torasıñ.

Nindi yegärle sin, yöräk,
Gomer buyı hezmät itäseñ;
Därman birep cannı yäşätäseñ,
Üz burıçın, diyep, ütäsen.

Nindi eçkersez sin, yöräk,
Yalganlaşa ber dä belmiseñ;
Yaratasıñ ikän – yäşermiseñ,
Telämiseñ ikän – söymiseñ.

Nindi rähimle sin, yöräk,
Räncegäneñ miña bulmadı;
Parä-parä kilgän çagıñda da
Älegäçä tuktap kalmadıñ.

Sineñ alda min ğayeple, yöräk,
Küp çak çıbırkılap eşlättem;
Sin çıgargan köçle cılılıknı
Keşelärgä muldan öläştem.

Köz

Köz zakonlı hokukların yaulıy,
Cäyge könnär belän sudlaşa;
Bar tarafka ütep kerä ärsez
Cäyge güzällekkä almaşka.
Agaç yafrakları sagış bulıp
Küñellärgä kerep kunalar;
Kat-kat yamau bolıtlarnı cillär
Bik avırlık belän kualar.
Kük yözendä kazlar saubullaşa,
Yılga-küllär kala kul bolgap;
Toman sıyına cirgä, cir yañgırga,
Täräzälär yılıy sulkıldap.
Çolan tüşämendä ışık urın
Kış yoklarga ezli kübäläk;
Salkın kerä tişek-yarıklarga
Ayak-kullarında ürmäläp.
Halätemne bili köz käyefe,
Karşı tota almıym, bireşäm;
Közgä iyärep kışka kerep baram,
Cäyge könnärgä dim ireşsäm.

Yugaltularsız

Oçraşalar veterannar közen,
Tabiğat sagışka çumgaç;
İsänlek-saulık teläp alarga
Cılı yakka koşlar oçkaç.
Turı karaşmıylar veterannar,
Kiçke şäfäq küzlärendä;
Niçek äytäseñ kıyıp şul hakta,
Tañ balkışı yözlärendä.
Koçaklaşalar, küñel öçen dilär:
– Sin, molodets, bireşmiseñ,
Çirattagı yübileeñnı kürü
Bähetenä ireşerseñ.
Olau kaygı-häsrätlären,
Töyençek şatlıkların
Veterannar urtaklaşa;
Oçraşuga kilmägännär ütä
Kan saudırıp häter aşa.
Taralışa veterannar, tagın
Oçraşuga ömet itep;
Yugaltularsız kabattan
Küreşergä yazsın diyep.

* * *
Sarı tös ul bik küp törle bula,
Yafraklarga küçä köz köne;
Üz digänçä çigä ofıklarnı,
Sagışlarga mana küñelne.
Sarı töslär uña kış kilgäçten,
Yazın alar agıp kitälär;
Cäygä çıkkaç tuktap yal itälär,
Tagın köz kilüen kötälär.
Tik küñeldän kitmi köz yuşkını,
Çarasızdan gaciz bulamın;
Közen, kışın, yazın, cäyen – här çak
Sarı töstä äsir kalamın.

* * *
R.G. ga

Agıydelkäy bik tar ikän,
Tirän cire bar mikän?
Min toramın parohodta,
Debarkaderda – irkäm.
Çıtırdatıp totıngan ul
Parohod iñsäsenä;
Cibärmäskä teli anı,
Işana ciñäsenä.
Köçe citmäde irkämneñ,
Parohod ciñde kulın;
Ul ıçkıngaç parohodtan,
Özelde küñel kılım.
Ällä dimen sikereplär
Töşimme Agıydelgä;
Yözep çıgıp, nazga çumıp
Kalıymmı berär töngä.
Yarlar yakın bulsalar da,
Yıragaya bezneñ ara;
Ak parohod, borma sanap,
Çulmanga töşep bara.
Äy parohod, ak parohod,
Nigä ayırdıñ bezne?
Ayırılışu avır buldı,
Niçek yörägem tüzde.
Agıydelkäy tar bulsa da,
Tirän cire küp ikän;
Min alarnıñ kaysısınnan
İrkämne ezlim ikän?