Şiğırlär - Gamil Afzal

Doncuan Nogman macaraları

Öylänsäñ, dus, zagısına barma,
Äle, küräm, akılıñ yuk sineñ.
Akıl bulır. Tegeläy-bolay alda:
Eş bar, digen,
Vakıt yuk, digen.
Algaç, oşamasa, ku da cibär,
Ä hatınnar alar muyınn? !
Yazılışmasañ, aliment ozına
Koyırıgıñ katmas soñınnan.

Ul yaktan min şoma yeget buldım,
Namus, insaf süzen belmädem.
Kübäläktäy göldän gölgä kundım,
Zagısına barıp yörmädem.

Yarıy.

Şulay, çınnan ğaşıyq bulıp,

Öyländem ber kolhoz kızına.

Tora-bara bükän kebek tulıp,

Figurası tegeneñ bozıla.

İke bala buldı.

Yämsezlänep,

Yalıktırdı, malay, bu hatın.

Semya batkagında tössezlänep,
Harap bula yazdı bu başım.
Çittä kunıp, eçep kaytıp kersäm,
Hatın tirgi, küz dä açırmıy.
Bik dulamas ide, akça birsäm,
Küräm: hatın nesoznatelnıy.
Çemodanga külmäk-ıştan saldım,
Bilet aldım,
Sızdım Ufaga.
Tfü, didem,
Etkä söyäk betmäs dönyada.

Ufada min tagın yeget buldım,
Östä boston, tüştä galstuk.
Äminäkäy belän tanıştık.

— Mine söyäseñme, Äminä?

— Äbäzätelnä!

— Gomerlek yar bulabızmıni?

— Äbäzätelni!

Alıp kittem monı taksida.
Yahşı hatın tügel, täk sibä...

Bala buldı. Hatın yämsezlände,
Figurası monıñ bozıla.
Yalgıştım bu kızıl iren belän,
Kemnär citä Kazan kızına!
Çittä kunıp, eçep kaytıp kersäm,
Hatın sügenä, küz dä açırmıy;
Bik tuzınmas ide, akça birsäm,
Küräm: hatın nesoznatelnıy.
Çemodanga külmäk-ıştan saldım,
Bilet aldım,
Kittem Kazanga.
Tfü, didem,

Baş yugalmas mondıy zamanda.
Kazanda min tagın yeget buldım:

Östä boston, tüştä galstuk.
Mädinäkäy belän tanıştık.

— Mine söyäseñmeu Mädinä?

— Äbäzätelnä!

— Gomerlek yar bulasınmıni?

— Äbäzätelni!

Alıp kittem monı taksida,
Yünle närsä tügel, täk sibä...

Gomer ütä. İke bala buldı,
İke ärämtamak tudırdık:
Berse yılak, berse çırkıldık.
Aş peşerä hatın, idän yua,
Tegep kigezä öskä külmäkne.
Ä min

Tora-tora uylap kuyam:
«Nigä aldım şuşı imgäkne?
Matur kızlar äle dönya tulı,
Yäş gomerlär äräm ütmäsen.
İlledä dä irlär yeget bula,
Bez tabarbız äle distäsen...»
Çemodanga külmäk-ıştan saldım,
Çıgıp taydım Ural yagına...

Çibär yeget çaklar yırak kaldı,
Yäş çaklarnı küñel sagına.
Bakçalarga çıgıp selkengälim,
Kino karıym atna kiçendä.
Kızlar tiräsendä sikerengälim,
Kaş sikertmi miña berse dä.
Küzlär çekeräyde,
Arka bökeräyde,
Çal sakallar çıktı seräyep.
Külmäkne dä yuıp birüçe yuk,
Nik yörim min bolay söyrälep?!
Çiyä irennäre küz aldımda,

Kaynar koymakların sagına-sagına,

Kittem

Hatın nomer pervıy yanına.

Bala üskän.

Minem hälne hatın işetkän.

— Pşol! —dide miña işektän.

Uram taşlarına abına-abına,

Maylı bäleşlärne sagına-sagına,

Kittem

Hatın nomer dva yanına.

Malay üskän.

Minem hälne hatın işetkän.

— Pşol! —dide miña işektän.

Yarar, didem,
Bu da mäğlüm bulsın!
Berençese, ikençese kusın,
Häzer inde Kazan yagına
Kittem Mädinäkäy yanına.
Balakaylar mine tanımıylar,
Äti, diyep, kilep sarılmıylar.
Minem hälne hatın işetkän.

— Pşol! —dide miña işektän.

...Nogman, dimen, malay, Nogman,
Dan kazanmıy gına gomereñ uzgan;
Malıñ da yuk, kiyem-salım tuzgan.
Yäş çagıñda yahşı duslar bulgan.
Avıl yullarında sorı tuzan,
Şähär yullarında salkın toman.
Çäçäkle bolınnar,
Sandugaçlı urman,
Yırak kalgan käkkük tavışı sıman,
Sineñ öçen küptän onıtılgan.

1956

Kurku hise

Tormış digän karurmanda
Açlık, salkın, esse,—
Şunnan kilgän kırgıylarga:
Kurkıp toru hise.

Yatsa-torsa, kiçen-irtän
Bismillasın ukıp,
Borıngılar gomer itkän
Cen-päridän kurkıp.

«İoklamasañ, çıbık belän
Kirägeñne biräm!»—
Kurku hise bezgä señgän
Ana söte belän.

«Ayu kilgän», «büre kilgän»
här tıyılgan yaktan.
Kurku hise canga señgän.
Bik bäläkäy çaktan.

Avılında, kalasında
här keşedän sora:
Küz belän kaş arasında
Kurku posıp tora.

Däü abıylar eş kürälär
İzge burıç belän:
Ğayeplene öşkerälär
Sugan-borıç belän.

Şiklänäseñ härber ettän,
härber naçalniktan.
Kurku hise hättin aşkan:.
«Sıypamaslar baştan...»

Eş barışı sıyık tora,
Çara küräse bar;
Can töbendä suık tora:
«Cavap biräse bar...»

«Katı şeltä», «gadi şeltä»,
«Kisätü»lär tulıp,
Ber peşerä, ber öşetä
İnstinkt bulıp.

Sulışlarnı kiñäyter dip,
Yazdım aylı töndä;
Näşir agay ni äyter, dip,
Kurkıp toram min dä.

1978

Utırışu

Bervakıtnı çepi küzle, peläş başlı
Mıcık belän utıram min kara-karşı.
Şunnan tege, iğtibarga küñele bulıp,
Moñ-zarların, cäncalların söyli başlıy:

— İ, duskayım, kemgä barıym sin barında!
Karyeristlar yul birmilär yugarnga.
Naçalnigım, säbäp tabıp, irtä-knçen,
Aşıy mine turı süzle bulgan öçen.

Yal itärgä tiyeş idem min barırga
Plan buyınça bıyıl Karlovı-Varıga;
Häyläkärlär törtä miña Soçi gına,
Kiräk ide Soçi miña pıçagıma!

Äläkçelär, yalagaylar uñlap-sullap
Şef aldında çabışalar koyrık bolgap;..
Pomı-zamı, incenerı, profsoyuzı
Tomalarga tırışa minem avıznı.

Şular belän yakalaşıp canım çıga,
Kıyın yäşäü köräşüçe namuslıga.
Kontorada tekä totam gorur başnı,
Bötenese kabahät, min genä yahşı.

Öygä kaytsam, baca kilä akça sorap.
Kürşelärem berse culik, berse durak.
Hatın yöri käntäylänep çalbar kiyep,
Ber süz äytsäñ, yılıy başlıy, kitäm, diyeş

Başım alıp olagamın min daçaga,
Açu itep koda belän kodaçaga.
Ber minut ta toralmıylar alar minsez,
Cıyın yalkau, cıyın könçel, cıyın yünsez.

Bäyräm bulsa, minnän kotlau, minnän büläk,,
Böläm, duskay, anda tüläp, monda tüläp.
Sineñ yanga izge ömet belän kileş,
Minem kebek veteranga yärdäm tiyeş!..

— Mä yöz täñkä,— didem min, kesädän alıp,-
Pincägemne, çalbarımnı biräm salıp;
Külmägemne, ıştanımnı biräm törep,
Zinhar, mine yalgızımnı kaldır berük!!!

1978

Tabınu-ışanu tarihınnan

Agaçka, taşka tabındık,
Savaplar artıp tordı.
Sıyırga, etkä tabındık,
Sıyırlar yatıp tordı.

Koyaşka, utka tabındık,
İzgelär bulıp yördek.
Yañgırga, cilgä tabındık,
Mäğarä kazıp kerdek.

Sarı metallga tabındık,
Bayıdık cille genä.
Häzer käğazgä tabınu
Zamanı kilde menä.

1979

Gayfetdinov bolay iple,
Buldıklı kadr ide.
Üze teläp eştän kitte,
Säbäbe bardır inde.

Arkılı yatkan äyberne
Torkılı salmıy ide,
Cämäğatçelek eşenä
Vakıtı kalmıy ide.

Usallaşıp, siräk-miräk
Yalgışuların alsak —
Gumannıy bulırga kiräk,
At ta abına kayçak.

Eşli ala tiren sörtep
Berär bäläkäy postta.
Neçkä politika yörtep,
Etlek eşlärgä osta.

Gayfetdinov tırış kadr;
Lyuboy yomışnı ütär;
Kuşsañ, kolhozga da barır;
Şef bulıp yärdäm itär.

Barmagı beraz käkre
Üzenä taba gına.
Kalım ezläp uñga-sulga:
Çaba da çaba gına.

Tribunada yalkın çäçmi,
Astırtın yuaş inde.
Sklad tirälärendä
Kulı tik tormas inde.

Kürsäter säläten, köçen,
Yalgışır siräk-miräk.
Äybät kenä yörsen öçen:
Gel ärläp toru kiräk.

Yanası urında yoklıy,
Nervısın saklap tora;
Ber keşene sanga sukmıy,.
Gel üzen aklap tora.

Fidakar tügel tügelen,.
Selkenep yöri lasa;
Eçmägän köne dä bula,
Berärse sıylamasa.

Gayfetdinov kürep aldı
Caylırak yatkan malnı,
Däülät kesäsenä diyep,
Üz kesäsenä saldı.

Nigä eşlämädeñ, diyep,
Küzenä karap sora,—
Avızı çabata çaklı,
Yılmaep karap tora.

Şeltälär alır inde ul,
Sudlarga barır inde.
Häzerge zaman keşese —
Katlaulı kadr inde.

1979

Ägär min direktor bulsam...

Ägär min direktor bulsam,
Eş yörtä beler idem.
Karşı kilgän köndäşlärne
Töçkertä beler idem.

Kara «Volga»ga utırıp,
Hokkeyga oçar idem;
Kiñäşmägä kitte, diyep
Äytergä kuşar idem.

Utlarga salmas idem,
Burıçlı kalmas idem;
Küçtänäç sıyfatında da
Vzyatka almas idem.

Decur yılmayu çıgarıp
Söykemle yözläremä,
Äyter idem: —Dönyada yuk,
Bu fäqat sezgä genä...

Kügärçendäy gör-gör itep
Östän kul birgännärgä,
Firgavenday torır idem
Tübännän mengännärgä.

Kayber direktorlar kebek,
Berkatlı bulmas idem;
Spisat itü serlären
Täfsilläp tormas idem.

Notık söyläp anda-sanda,,
Kön kürä beler idem;
Restorannan restoranga
Tipterä beler idem.

İmän işeklär artında
Yal itep tınıç kına,
Kakşagan nervılarıñnı
Saklarga tırış kına.

Däräcälär kötär idem
Boz kebek karaş belän;
Yalkaularnı ötär idem
Bez kebek karaş belän.

Hävef-hätär päyda bulsa,
Batırıp bütännärne,
Üzem yözep çıgar idem,
Kiyerep cilkännärne.

Serenada cırlar idem
Ministr kolagına;
Alga şuıp çıgar idem
Şambıday şoma gına.

Äle poka, eş digändä,
Selkenäm alay-bolay.
Kulga seberke birgän dä
Dvornik itkän hoday.

1979

Şabaşçılık bäyete

Tarih meñ dä tugız yöz dä... yarar inde,
Syucetıbız bezneñ çorga karar inde.
Osta keşe dönya malın tabar inde,
Kulturalı ısulları bulgaç imdi.

Kolhozçılar yalkaulansa nilär bulgan,
Balta totıp şabaşçılar kilep tulgay,
Ferma tözep biräbez bez alay-bolay,
Akçanı şäp tüläsägez, diyär imdi.

Predsedatel faraz kılır: «Ettän tugan,
Mindä bit ber keşe yuk eşli torgan;
Baltasın, pıçkısın satıp eçmi torgan,
Ä bolarnı alla birde»,— diyär imdi.

Häylä belän bäyän kılır yuknı-barnı:
— Ferma kiräk, duskaylarım, kolhoz yarlı,
Kredit yuk dip ultırabız moñlı-zarlı,
Sez akçanı küp sorarsız,—diyär imdi.

Tegelär äyter: — Biş meñ rublya, iptäş Morat,
Bez salırbız han sarayı misle pulat,
Dogovorga matur itep kul kuy sırlap.
Predsedatel:— Kıybat, kıybat,— diyär imdi.

Tegelär äyter: —Dönya malı — duñgız kanı,
Alla niçek birsä, şulay ala anı.
Kileşik tä, bez akçalı, sez fermalı,
Eşne yuıp huşlaşırbız,— diyär imdi.

Kalgannarın söyläştelär pış-pış itep,
Serle genä yılmaep, muyınga çirtep,
Şayarışıp, uçka sugıp, eçkä törtep,
Avızlarnı avızga uk kuyıp imdi.

İrtägäsen alar eşkä totınmakta,
Kullarında yaltırıydır pıçkı, balta.
Şifer tübä, faner işek, faner kapka,'—
Ber atnada ferma äzer uldı imdi.

Şabaşçılar kaläm alıp, kıştır-kıştır,
Sigez meñne aldık, diyep kul kuymıştır,"
Ä öç meñe predsedatelğä şumıştır,
«Monısı siña çäylek bulır»,— diyär imdi.

Tipik tügel bu häl, diyep kıssalar da,
Bulgan eşne yazdık inde kıyssalarda.
Tema ezläp taşlanmıybız yukka-barga,
Şabaşçılar äle haman yörer imdi.

1979

Faydalı kiñäşlär

Yuk-bar kiñäşlär ukıma
Kalendar artlarınnan;
Häyläle kiñäşlär tıñla
Akıllı kartlarıñnan.

Siña kagılmıylar ikän,
Posıp kına yat, enem;
Avtoritetıñnı sakla,
härkem diplomat, enem.

Yukka-barga talaş kızsa,
Çittä kalırga tırış;
Siña da faydalı bulsa,
Döreslek öçen ızgış.

Äydä, ätäçlär sugışsın,
Mamık, kaurıylar oçsıñ.
Citäkçeñneñ ciñelgänen
Kürmäskä tırış, dustım.

Sinsez dä plannar tula,
Basuda göcli igen.
Söyärkäñ yanınnan kaytkaç,.
Kiñäşmä buldı, digen.

Citäkçelär ärlägändä
(Bulgalar siräk-miräk),
Däres belmägän malay kük,
Däşmi torırga kiräk.

Orator päygambär tügel,
Tiyeşkä yarma yara.
Ni äytkänenä karama,
Kem äytkänenä kara.

Dus-işneñ gayıben kiçer,
Vak gönahların kürmä.
Citäkçene törtep töşer,
Üzeñ ürmälä türgä.

Zur türä bulıp kitärseñ
Tanışlık bara-bara.
Korı portfeldän fayda yuk,
Säüdä tiräsen kara.

Pöhtä bulsın itäk-ciñeñ,
Doşmannar telle-teşle.
Halık öçen aldım, digen,
Sizsälär tege eşne.

Çüp-çar kiñäşlär ukıma
Kalendar artlarınnan;
Hikmätle kiñäşlär tıñla
Satirik kartlarıñnan.

1980

Kızıl sıyır monologı

Nigä sıyır möñri, dilär, bu vakıtta,
Añlı sıyır möñrämi ul tamak tukka.
Uylap-uylap, tabalmagaç ber çara bez,
Möñribez şul niçaradan biçara bez.

Kurmı yuk dip anda ciker, monda ciker;
Abzıkaylar, menä sezgä bezneñ fiker:
Söt kiräkme, silos kiter, senac kiter,
Bolın isle peçän davay, keter-keter!

Citäkçelär ni karagan kara közdän,
Yarıklardan cillär örä, tires tezdän.
Aldıbızda peçän tügel, salam da az,
Tires bitlär berär pot söt sorıy bezdän.

Akıl bulsa, söylär idek kölep kenä,
Kıyu basıp, idarägä kilep kenä;
Mal qaderen belmi torgan işäklärne
Çöyär idek mögezlärgä elep kenä!

1980

Çın geroy

Här zamannıñ üz geroyı bula,
İl soklana karap añarga.
Min dä uylıym ber roman yazarga,
Kayan yahşı geroy tabarga?!
Şäp-şäp kenä yazıp tutırırga
Bloknotlar aldım törledän.
Ciñ sızganıp eşkä utırırga
Geroy gına kiräk ber digän.
Geroy yuk şul äle.
Däftärlärne

Açu belän bärdem östälgä.
Bozau ezläp çıkkan malay kebek,
Çıgıp kittem geroy ezlärgä.

Miña ike äybät geroy kiräk:
Batır yeget belän matur kız.
Novatorlar bulsın ikese dä,
Alarnı soñ niçek tanırbız?
Yeget keşe batır, eşçän bulsın.
Faraz kılıyk, yeget bulmasın,
Eçmi-tartmıy torgan abzıy bulsın,.
yöz illegä kusın normasın.
Dulap kaytıp hatının tukmamasın,
Yarıy, äydä, äzräk eçsen dä,
Tik kanauga abınıp yoklamasın,
Aunamasın şosse çitendä.
Käyef öçen salıp çıkkan bulsa,
Uramnarda cırlap yörmäsen;
Alnı-artnı karap cırlasın da,
Militsiyä-fälän kürmäsen.
Öydä hatını, bala bula torıp,
Yat kızlarga küzen kısmasın.
Nu, aulakta äzräk kıssa kıssın,
Tik hatını kürep totmasın.

Öydä kulına kitap, curnal alsın,
Uçına kuyıp söysen balasın,
Äydä yarar, kitap ukımasın,
Curnalınnan surät karasın.
Baş avırtkaç, progul yasamasın —
Küräsez, min niçek tikşeräm;
Nu, çirlägäç, ber kön kalsa kalsın,-
Spravka alsın feldşerdan.
Ä sin anı äzräk şomartasıñ,
Gönahların kırıp yuasıñ,
Kükrägenä «İdealnıy geroy —
Novator» dip yazıp kuyasıñ.
Ä ul toce uñnı-sulnı añlar,
Täüfıyk cıyar gomer buyınça,
Äkren genä kommunizmgaça
Yäşi birer, hoday boyırsa.

Häzer inde hatın geroy kiräk,
Hatın tügel, matur kız bulsın.
Nu, dopustim, äzräk şadra bulsın
Tik namusı anıñ töz bulsın.
Ul moralno totanaklı bulsın,
Bez ählaknı maktap cırlıybız.
Nu, biş-altı uhacerı bulsın,
Ansın inde çutlap tormıybız.
Pust, satuçı bulsın magazinda,
Pust urlaşsın anda az-maz gına,
Zavmag belän roman bötersen;
Harap ikän, kem färeştä monda,
Gönahlarnı hoday kiçersen!

yä incener bulsın ul zavodta,
Yä kombayn yörtsen kırlarda,
Yaltırata töşsäñ, yarıy çort ta,
Tema gına bulsın cırlarga.
Bik aldıngı mediçkanı beläm,

Kulturalı, bik küp ukıgan;
Otpuskaga kaytkan mayor belän
İren taşlap kaçtı, çukıngan...

Şundıy geroylarnı alasıñ da
Çerek yagın yunıp taşlıysıñ;
Yahşı sıyfatların cepkä terkäp,
Tipik geroy tegä başlıysıñ,
här geroynı näq tormışça alsañ,
Alar tössez, tupas kebeklär.
Al buyaular belän östän-östän
Yaltıratmıy bulmıy, yegetlär.
Sin paqliseñ anı, agartasıñ,
İsle sabın belän yuasıñ,
Sabıy kebek sadä, hiç gönahsız
Färeştädäy koyıp kuyasıñ.
Ukuçılar aña ışansalar,
Çäçäk atıp torır bu kaläm;
Işanmasa,
Kitap ukılmasa,
Yegetkäyem, eşeñ vässälam...

yörim şulay, yörim, uram buylıym,
Keşelären küzlim kalanıñ.
Kem bulırga tiyeş diyep uylıym
Çın geroyı bezneñ zamannıñ.
Plakatnıy geroylardan yalkıp,
Tere geroy ezlim dönyadan —
Halık arasında eştä kalkıp,
Hıyalımda koyaş kebek balkıp,
Keşe bulıp tugan anadan.
Küräm: yuldan kürşem kaytıp kilä,
Smenadan çıkkan altıda;
Şaytan kebek, öste kara tuzan,
Teşe genä kürenä yaltırap.

— Mäğaläyküm, kürşe!

— Äybät kenä.

— Aşık-poşık kaytıp kiläseñ?

— Aşıgam şul, hatın malay tapkan,
Yöräk tüzmi, üzeñ beläseñ.

Min, tugankay, häzer äti buldım,
Minem belän tegeläy şayarma...
Kiç ker äle, täti şeşä aldım,
Täpiyen, dim, yuıp kararga!

Nindi bähetle ul,

Aña küktän

Altın malay töşkän diyärseñ.

Yılıy-yılıy beräü tugan ikän,

İğtibarsız niçek ütäseñ!

Bäbi tuyı.

Kerdem.

Yaktı bülmä,

Cihazları artık bay tügel.

Karşıladı mine cılı äydä

Açık çıray belän kör küñel.

Yaratışıp, matur semya korıp,

Bähet tapkan gadi eşçelär,

İkese dä kön dä irtä torıp,

Kiçkä çaklı uçta söyäl uıp,

Tormış tözi torgan keşelär.

— Äydä türdän,—-dilär,— äydä türdän,
Utır, kürşe, östäl artına,

İptäş hoday yılak malay birgän,
Totıyk äle malay hakına,
Monısı — premiyä hatınga!
Bäleşeñne kara sin, anası,
Çäy eçerik tämläp kürşegä.
Kommunistik hezmät brigadası
İsemen aldı bezneñ smena.
Görläp tora, parin, eş menä!

Änä, ulım, ıggı, abıy kilgän,.
Üçti-üçti, malay aktıgı...

Saubullaşıp çıgıp kaytıp kiläm,
Menä, dimen, keşe şatlıgı,—
Matur semya, mullık, tınıç tormış,
Söygän hezmät, küñel saflıgı.
Menä, dimen, tema kayda ikän!
(Däftäremne aldım östäldän.)
Maymıllarnı hezmät keşe itkän,
Ä keşene kükkä kütärgän.
Uramnarda geroy ezläp yördem,
Bazardan da çıgıp ezlädem;
Häzer beldem, çornıñ töp geroyı
Kürşem genä bulgan ikänen!

1956