Şiğırlär - Gabdelcäbbar Kandalıy

Şiğırlär


Mulla belän abıstay

Totınışıp kulıñ kulga,

Üzeñ kergän sarı tunga,

Kaya kitteñ bolay, häzrät,

Abıstaynı salıp uñga?

Üzeñ türgä utırgansıñ,

Avızıñnı tutırgansıñ,

Tögäl käyefne korgansıñ,

Abıstay utırıp uñga.

Sineñ öçen tavık çalgan,

Sugan, baltırganın salgan,

Sin äytkäç, çakırıp algan,

Yegermesen satıp unga.

Kaçırma sin bu forsatnı,

Çäyeñä sal bavırsaknı,

Tutır bik yahşı korsaknı,

İkençe kalmasın soñga.

Siña atap tavık suygaç,

Aşap-eçep tamak tuygaç,

Kesägä un tiyen kuygaç,

Çäy eçep tön buyı kunma.

Läkin, mulla, onıtma sin,

Bu aşlarga kızıkma sin,

Ki aldıña sızıkla sin,

Muciklar da bizär soñra.

Savıt-saba ışıldamas,

Bu kıymaklar çıcıldamas,

Dähi hälvä hışıldamas,

Ki, akça yuk, di-di, onga.

Abıstay da söymi başlar,

Katañnı östeñä taşlar,

Çıtık yözlär, tübän kaşlar,

Çakırmıylar nigä şunda?

Torıp irtä biteñ yugaç,

Aşık-poşık namaz kılgaç,

Berär aşka barunı sin

Üzeñä zur bähet sandıñ[1].

Abıstay berlä ikäüläp,

Muciknıñ sırtın igäüläp,

Tavık, kürkä, kazın aşap,

Ki kaytıp yokıga taldıñ.

Tavık töştä tarı kürä,

Sineñ dä aşlarıñ kerä,

Yokıñda söyliseñ nigä:

– "Abıystay, çık, keşe kerä!"

Çakıruçı tügel ikän,

Bu barı töş kenä ikän,

Küp aşap, sataşıp şulay

Töşeñdä söyliseñ ikän...

* * *

Katañ bozga katıp betkän,

Ki çañgıday şuıp kitkän,

Abıstaynı da sin söyräp,

Kay arada barıp citkän?!

* * *

Agayga sin sada saldıñ[2]:

– Öydäme?-dip häbär aldıñ.

İkäü bergä yörep aşka,

Gomergä kölkegä kaldıñ.

Onıtmam sez nadannarnı!

Bu illärdä[3] torıp kalsam,

Yaramas kızga küz salsam,

Atamnıñ kargışın alsam...

Kaçıym tizräk bu illärdän!

Arıslanday yeget irgä,

Batıp betsä dä kan-tirgä,

Çit illärgä, yırak cirgä

Kaçu äüla[4] bu illärdän.

Söyep bu ilgä kilsäm dä,

Ki yurga kebi yilsäm dä...

Böten vöcüdem[5], il, sändä,

Nigä tiz mine yatsındıñ?

Tugan ilem yırak kaldı,

Cäyäü yörep sıyrak taldı,

Tagı bigräk yöräk yandı...

Äzäldägen[6] nik azsındıñ?

Bu ilneñ hiç çige yuktır,

Binihaya[7] adäm çuktır[8],

Bere aç yuk-barı tuktır...

Nigä soñ miña tarsındıñ?

Tarsınma ber dä, kitärmen:

Cen, İblistän dä bitärmen,

Üz belgänemne itärmen,

Ki äğlya-garşä[9] aşkındım!

Miña berder kaya bulsam,

Bag almaday peşep tulsam,

Ki soñradin şiñep sulsam...

Şunıñçön säña ğarsendem.

Kusagız da, hiç uftanmam,

Yazuımnan da tuktalmam,

Kotılmassız barıber sez,

Äle bolay gına kalmam!

Törep çalma-çapannarnı,

Yöresäm kır-yapannarnı,

Onıtmam sez nadannarnı,

Elep salmıyça hiç kalmam!


Sähipcamalga

(poemadan özeklär)

I

Säña, canım, doga ittem,

Doga ilä sälam äytdem,

Sälamnärneñ soñı, cankäm,

Yazıp gozre kälam ittem[10].

Sähipcamal, çibärem lä,

İ maturım, söyärem lä,

İ belmädem nidärem lä,

Sagışıñnı mödam ittem[11].

Söyep, küñlem dä bizä almay,

Gıyşkıñ berlä tüzä almay,

Ömidemne özä almay,

İke-öç yıl çıdam ittem.

Bolay torgança tik kaçıp,

Kürengel ber küñel açıp,

Agızdin encelär saçıp,

Söyläş däyü bäyän ittem.

Güzäl sän altın almadıy,

Cämaleñ[12] küñlem aldadıy,

Tüzär hälem dä kalmadıy,

Alay da küp çıdam ittem.


II

Güzälsän bik – Parauda[13] ber,

Küñellärgä yarauda ber,

Matursän – küz karauda ber,

Dähi söylärgä tellärdä

İräm bagındamı[14] üsteñ? –

Yörägem bäğrene kisteñ,

Säba yile[15] kebi isteñ

Ki sahralarda, çüllärdä!

Mähäbbäteñ lä därdeñdin,

Säneñçön, säneñ artıñdin

Parau ilenä bardım min,

Yılap-sıktap säbillärdä[16]

Näsıyhätder süzem, uyla:

Cämaleñ kadrene cuyma,

Nadan irgä barıp, koyma

Gaziz gomreñne yillärdä.

III

Kilä belmäsäñ, i cankem,

Bänem dik mella ğaşıyqka,

Barırsıñ yumagan

Nadan ber kara macikka.

Namazdan katı bizgäne,

Eşendin belmäs üzgäne,

İman däyüb dä süzlämi –

Totaşlay bara yazıkka...

Eş eşläp unike ayıñ,

Gomer buyıñ, kışın-cäyen,

Sızıp betep yöräk mayıñ,

Kanıñ da kalmıy kaşıkka.

Kıyıkça başıña çırnap,

Urırsıñ labasa yırlap,

Kulıñ, biteñ kamıl tırnap,

Yulıgıp bilçän aşlıkka...

* * *

Macik ir bulsa yuldaşıñ,

Küzeñdin kitmägäy yäşeñ,

Gakıl yitmäy, azat başıñ

Üzeñ saldıñ la kollıkka!

Güyäki ber boyar kolı,

Boyarnıñ ämre arkılı,

Eş eşläp, kabarıp kulı,

Saladır akça obrokka...

Bu häl ilä gomer buylay,

Kulıñdin eşläri kuymay,

Yörerseñ, tamagıñ tuymay,

Ki bäğze çakta açlıkka.

Borıngılar şulay dimeş:

Balıkçınıñ astı yüeş,

Tamagı aç bulır, imeş,

Totaş yörsä dä balıkka.

* * *

Suka belän saban sörep,

Tuzan-tufrak üzä yörep,

Karalubän kiler kerep...

İzep, atına bolgatıp,

Arıdım, dip, tiz ük yatıp,

Oyısa, bulmas uygatıp,

Başın ber kuysa yastıkka.

"Sukaladım, parladım", dir,

"Ualdım", dir, "arıdım", dir,

"Katı yirgä tarıdım", dir, –

"Sarutka", yä "tamırlıkka".

Köne-töne kulıñ eştä,

Üzeñ zur, katı tel-teştä,

Rähät kürälmi ber töştä

Tınıç yoklarga tansıkka...

V

Parau ilendä töş kürdem,

Ki ber koş tottım, uk attım,-

Parau ilendä ber matur

Öçen uykumnı yugalttım.

Niçä kemsä, niçälärdä,

Aşıylar da, eçälär dä;

Ki bän şul kön-kiçälärdä

Aş ütmiçä, yılap yattım.

Sezä buldım barır kebi,

Säña yulda tarır[17] kebi,

Söyep-koçıp arır kebi, –

Hıyal däryasına battım...

VIII

Ägär dä mellaga barsañ,

Säneñ urnıñ bulır türdä,

Kürep dönyada küp fayda, –

Kıyamättä ki häm gürdä.

Torıp yahşı gürniçädä[18],

Tämam gomreñ buyınça da

Söyeşmäktä, uyınçada,

Poşına belmässeñ ber dä.

Kiçä-köndez bizänmäktä,

Kiyenmäktä, tözänmäktä,

Bulıp kürkäm, çibärlektä,

Torıp mella-ğalim irdä.

Ayagında çitek-başmak,

Başıñdadır ki ak kalpak,

Mamık yäki yıfäk kalpak,

Ki hiç tä kunmagan ker dä...

Niçek tä hätreñ yıkmas,

Urakka häm alıp çıkmas,

Koyaş ilä hava sukmas,

Peşekmäs häm täneñ tirdä.

Uyın-kölkedä yalıksañ,

Torıp ber töştä yabıksañ,

Atın cigär, ägär çıksañ, –

Yörter säne här yirdä...

Ğalimdäy hub bala tuar,

Ğalimlek säña häm yogar,

Dogaçı bulalar bolar,

Üzeñ yatsañ da häm gürdä.

Balalarnıñ balalarıy

Ukıtırlar häm alarıy,

Dogaçı bulalar barıy,-

Kiräk kız da, kiräk ir dä...

Çıgarma, canıy bu serne,

Bezem bu mellalık yirle[19], –

Ki yite babadin birle

Kilep özelmägän ber dä.

IX

İ altınım, bäyän äylä:

Süzem kabul itärmüsän?

Şulay tilmertebük ällä

Bütän yarga kitärmüsän?!

Bu üzsüzle mişär, diyep,

Ki ber süzne bişär, diyep,

Uñga taba işär, diyep,

Ki sän sulga sütärmüsän?..

X

Säba yile, isär bulsañ,

Parau atlıyg näfis cayga[20],

Sälamemne tikergäysän

Sähipcamal abıstayga!

Diyep: "Kandalda ber häzrät,

Säña gıyşkı töşep käsrät[21],

Kiçä-köndez çigep häsrät,

Yanıp köyäder, ay-hay la"...

Gölem bul, göl yıgaçım[22] bul,

Yä bılbıl-sandugaçım bul,

Bu därdemgä gıylacım[23] bul,

Sähipcamal abıstay la.

Säneñ ilä ayım-könem,

Säneñ ilä könem-tönem,

Säneñ ilä töşem-önem

Ütäder, i abıstay la!

* * *

Beräü karıştı Bornayda[24],

Tiz ük kayttı da tormay da,

Yılıydır, dähi yırlay da,

Bulıp mäğmüm, bulıp mähzün[25]...

XII

Anıñ kebi bula kürmä,

İ tumaçi, tudık kına:

Ki bez aña yavız kargış

Dogasın ukıdık kına.

Eşe irde ki elgäre,

Soñındin buldı tiskäre,

Küränlär kitte isläre, –

Gacäp şäükıy, çuduk kına[26]!

İre bik äyläde kahri,

Yılan kebi saçıp zähri,

Ki täğzib äyläde[27], dähri[28],

Bulıp ağzı tuluk kına.

Köne-töne dä sugıştı,

Yala yabıp, läqab[29] kuştı,

Ki poşmam disä dä poştı, –

Kileşmäde şul uk kına!

Kıynıydır ide färmanga,

Tüzalmıy monça därmanga,

Kaçıp kitärde[30] urmanga,

Yögerübän turuk kına.

Pünätäylär bilä tabıp,

Kıynarde kiterep, cabıp,

Orıp, yañagına çabıp,

Sügep-hurlap ul uk kına.

Totıp, çormap saç ürmäsen,

Aşattı kamçı cörmäsen,

Ki doşmanıñ da kürmäsen, –

Ki ul ikän şul uk kına.

Tänendin yara kitmäde,

Küzendin kara betmäde,

Morad-maksudka yitmäde,

Ki hiçşiksez, çın uk kına.

Ki här kıyın[31], sugış artın,

Barıp mäğlüm itär sartın[32],

Çakrıp sutnik, avıl kartın[33],

Yıladı ul tudık kına.

Agıp küz yäşläre çişmä,

İke küze bulıp şeşmä[34], –

Sän anıñ könenä töşmä,

İşet, añla, tudık kına...

* * *

Söyägen toz kebi uıp,

Ki bornın kan ilä yuıp,

Yibärde ahırı kuıp,-

Ki Bornayga turuk kına.

Ni birgän akçasın aldı[35],

Buşattı, üzendin saldı[36],

Ber üksez balası kaldı

Yılap-küñle sınık kına.

Balası östenä bakıp,

Küzendin yäşläre akıp,

Yıladı yöztübän yatıp,

Tuyança beryuluk kına.

"İ bäbkäm, bala sän, däyüb,

Yätim lä kalasän, däyüb,

Bäne utka salasän, däyüb,

Gomergä, i sınık kına!"

Ber anfalit[37] kebi kaytıp,

İke bitene sargaytıp,

İke küzene akaytıp,

Utıradır toluk kına...

XVI

Säña gıyşık töşep, cankäm,

Totıp şäükate zäükatlär[38],

Tämam dürt yıl yılap-sıktap,

Ki zaiğ itdem äükatlär[39].

İ bu dürt yıl! İ bu dürt yıl! -

Ki här säğate dä – dürt yıl!

Canıma yibärä ut ul,

Kitärä cömlä täqatlär!

* * *

İ-i, i genä lä, i genä!

Ni buldı mäña, ni genä?

Eşemdä yuk la köy genä,

Nikadär yazamın hatlar!

Niçä kärrä[40] yazam puştım[41],

Säña tigermägä kuştım,

Hatım yitmädeme, dustım,

Yä kileşmäde säğatlär?!.

XX

Havalanmakıñ, i Bibi[42],

Ki hiç tä faydasız zibi[43],

Ki bän dähi säneñ kebi

Havalandım, i cankäy lä.

Üzemä tapmadım tiñne,

Tik estäp kaşkalı-miñle,

Yulıktım añlı da miñle

Cülär yarga, i cankäy lä.

Otıym digändä – otıldım,

Totıym digändä-totıldım,

Soñındin köçkä kotıldım-

Ki biş yıl soñ, i cankäy lä!

İ-i, i genä lä! İ genä!

Eşem dä buldı çi genä!

Säbäp kenäse ni genä,-

Bäyän itsä, i cankäy lä!

Bu nidän buldı çi genä

Eşem dä yitde çigenä,

Sähibem kire çigenä, –

İsem kitär, i cankäy lä!

* * *

Utırıp säba yilenä,

Oçardem[44] Parau ilenä,

Kuyıp kulımnı bilenä,

Kısıp Sähipcamalemne.

Bileñ neçkä – kısıym disäm,

Buyıñ zifa – koçıym disäm,

Säña taba oçıym disäm-

Kiräk bade[45] Söläymani...

XXIII

Töşemdä Parau ilendä

Ki tayran itdem[46] – oçmakta,

Barıp, anda säneñ ilän

Ki säyran itdem ocmahda...

Yözeñä yözemi sördem,

Säneñ lä küp safa sördem...

Uyandım – üzemi kürdem:

Yatamın öydä poçmakda!..

XXIV

Yözeñ alsu kızıl göltik,

Yañagıñ kızıl almatik;

Kızıl alma kebi kıznı

Näsıyb itär mikän alla?

Kaşıñ kara tumışıñdan,

Biteñ häm yaktı gölböstan,

Säneñtik zifa can dustan -

Ayırmasın kärim alla!..

Bu häsrätlär betär mikän?

Säbah eçrä[47] ki yillärdin

Kiläder ilgä illärdin.

– Häbär kötäm tugannardin, –

Däyüb ssoram[48] ki anlardin.

– Äyä yil, sän belermüsän?

Tugannarım kürermüsän?

Häbärlär kilterärmüsän?-

Däyüb soram ki anlardin.

– Äyä yil, sän kayan isteñ?

Näçä sahra ütä kiçteñ?

Tuganımnı kayda kürdeñ? –

Däyüb soram ki anlardin.

– Äyä yil, sän kitär bulsañ,

Fälän yirgä yitär bulsañ,

Tuganımnı kürär bulsañ,

Doga digel ki bezlärdin.

– Äyä yil, ismägel bik tiz,

Bänem hälem itep yitkez,

Väläkin hiç karar kıylma,-

Ämanatdır ki bezlärdin

– Äyä koş, sän kürermüsän?

Fälän cirdän kälermüsän?-

Tuganımnı kürermüsän? –

Däyüb soram ki anlardin.

– Äyä koş, sän barmı balañ?

Atañ berlän dähi anañ?

Väsil itep yörermüsän[49]?

Firakmusän[50] ki anlardin?

Tuganıñ sagına digel,

Sagınıp, sargaya, digel;

"Tuganım, sän kayda?" – digel, –

Doga bulsın ki bezlärdin.

Nägyah[51] bän sahraga çıksam,

Näçä törle yıgaç kürsäm,

Ul uk katlarına[52] barsam,

Häbär soram ki anlardin:

– Äyä yıgaç, yäşeñ küpme?

Tügelgän yimeşeñ kükme?

Bänem dik sagışıñ küpme?-

Däyüb soram ki anlardin.

– Näçä yimeşläreñ üste?

Ñäçä yafraklarıñ töşte?

Botaklarıñ kemnär kiste?! –

Däyüb soram ki anlardin.

Yafraklar yäş gomer ikän,

Botakları bala ikän;

Firaklık ber bäla ikän,-

Bäğır özgän tugannardin.

Yıgaçlardan nä çıkmagay?

Saçaklardin nä bulmagay?..

Bu därdemä däva tapmay,-

Däyüb kayttım ki anlardin.

Yazıym mikän, yitär mikän?

Uşal[53] kaygu betär mikän?

Uşal kaygu, uşal häsrät

Küñellärdin kitär mikän?

* * *

İgen ikmäk birer ikmäk,

Belep iksäñ, birer küpläp.

* * *

Yakutlar tabıladır vakıt berlän,

Vakıtlar tabılmıydır yakut berlän.


____________________________


[1] Sandıñ – sanadıñ.

[2] Sada saldıñ – tavış birdeñ, häbär cibärdeñ.

[3] Monda "il" süze bilgele ber yak, urın, avıl mäğnäsendä.

[4] Äüla – yahşırak, östenräk.

[5] Vöcüdem – böten barlıgım, canım-tänem.

[6] Äzäldägen – mäñgelektägene, çiksezlektägene.

[7] Binihaya – çiksez, ige-çige bulmagança.

[8] Çuktır – küpter.

[9] Äğlya-garşä (gareşkä) – kükneñ iñ yugarı katlavına, biyeklekkä.

[10] Gozre kälam ittem – üteneç süze äyttem.

[11] Mödam ittem – ozak vakıtlar, dävamlı kiçerdem.

[12] Cämaleñ – maturlıgıñ, güzällegeñ.

[13] Parau – Sähipcamal avılınıñ iseme Häzerge Ulyanovsk ölkäseneñ Mäläkäs rayonında.

[14] İräm bagı – Könçıgış rivayätlärendä söylängän gayät güzäl bakça cir öste cännäte.

[15] Säba yile – yomşak cil, tañ cile.

[16] Säbillär – yullar, olı yullar.

[17] Tarır – oçrar, turı kiler.

[18] Gurniçä – (gornitsa) zur, yaktı, "ak" öy.

[19] Yirle – cirle, yağni nık nigezle.

[20] Näfis cayga – näfis, matur urınga, avılga.

[21] Käsrät – artık, bik köçle.

[22] Yıgaç – agaç.

[23] Gıylacım – çaram, daruım.

[24] Bornay – avıl iseme. Häzer – Tatarstannıñ Älki rayonındagı Tatar Bornayı avılı. Süz şuşı avıl kızınıñ kiyäügä çıkkaç kürgän cäfaları turında bara.

[25] Mäğmüm, mähzün – küñelsez, kaygı-häsrätle.

[26] Gacäp şäükıy, çuduk kına – mähäbbät äkämäte, (çudo) moğciza uk kına.

[27] Täğzib äyläde – gazapladı.

[28] Dähri – dinsez, imansız.

[29] Läqab – kuşamat.

[30] Kitärde – kitär ide.

[31] Kıyın – kıynau.

[32] Sartın – öçen.

[33] Sutnik, avıl kartı – sotnik, starosta (ul zamandagı avılda tärtip saklarga tiyeşle keşelär).

[34] Şeşmä – şeşenep.

[35] Ni birgän akçasın aldı – öylängändä kız öçen tülängän kalım turında süz bara.

[36] Üzendin saldı – üzennän taşladı.

[37] Anfalit – invalid.

[38] Şäükate zäükatlär – zävıklı söyeşülär.

[39] Zaiğ itdem äükatlär – buşka vakıtlar uzdırdım.

[40] Kärrä – tapkır, märtäbä.

[41] Puştım – poçta belän.

[42] Bibi – Sähipcamalnıñ iseme Bibisähipcamal bulgan küräseñ.

[43] Zibi – bizäk, zinnät.

[44] Oçardem – oçar idem.

[45] Bade – cile.

[46] Tayran itdem – oçtım.

[47] Säbah eçrä – tañ vakıtlarında.

[48] Soram – sorıym.

[49] Väsil itep yörermüsän – oçraşu ezläp yöriseñme.

[50] Firakmusän – ayırılgansıñmı.

[51] Nägyah – kinät, berdän; monda: kayçak.

[52] Katlarına – yannarına.

[53] Uşal – şuşı.