Predsedatel Kızı

(yumoreska)
Ul tönne Sälmän Sälimeçneñ yokısı yokı bulmadı –urın östendä äle tegeläy, äle bolay böterelde ul. Aptıragaç, yänäşäsendä mıs-mıs sulış alıp, tınıç kına yoklap yatkan karçıgı Käşifäneñ kasıgına tersäge belän avırttırıp törtep aldı. Tegese yokı aralaş närsäder mıgırdandı da irenä artı belän borılıp yattı.

Kolhoz brigadirı Talip belän söyläşü Sälmänneñ tınıçlıgın aldı. Närsä di äle? Avızın yırıp: «Sälmän Sälimeç, kapka baganañ çagaygan ahrısı, alıştırırga kiräk», — digän bulıp tora bit, sası közän. Kapka baganasın tügel, sineñ üzeñne alıştırırga kiräk, häçtrüş. Atu, brigadir bulıp eşli başlagaç, simerä başladıñ, mörtät. Küp söyläşäseñ.

Eçtän şulay uylasa da, tıştan ser birergä telämäde Sälimeç. Kükräk kiyerep: «Minem kapka baganaları un keşe gomerenä citärlek äle», — dip, şartlatıp cavap birde. «İnde ike kiç rättän baganañnı Gapteri teräp torganga äytüem. Gapteri belän bagana arasında tagın kemder bar ide. Küzlärem yalgışmasa, sineñ kızıñ Nailä bugay», — dip hihıldadı aña karşı Talip.

B...tan köräk bulgan närsä, kürsätermen min siña Gapteri belän bagana arasın. Kolhoz qadär kolhoz räise Sälmän Sälimeçneñ urta mäktäpne altın midälgä tämamlarga cıyıngan kızı, avıl kötüendäge sarıklarnıñ art sanı belän çıbırkı sabınnan başkanı kürmägän kötüçe Fährineñ traktorçı malayı belän tipterä, imeş. Tfu, teleñä tilçä çıkkırı.

Elgäre ışanıp uk betmäsä dä, soñınnan nıklap uk kaygıga töşte kolhoz räise. Kolhoznıñ biş baş näselle sıyırı silos bazındagı sazga batıp ülgäç tä, uzgan yıl hatını Käşifä sänderägä tavık yomırkası alırga mengän cirdän yıgılıp töşep, ike kabırgasın sındırıp, urın östendä yatkanda da şulkadär kaygırmagan ide ul.

Işan häzerge yäşlärgä. Gapterine äytäm, mokıt kına bulsa da, kızlar yanında süz uynatırga yarata ikän. Tegesen kür inde sin, persidätel kızı bula torıp, şul, östennän mazut ise añkıp torgan selägäy malayga başın-küzen äyländertterep torsın inde. Açuım kilmägäye ni äytim, cebegän. Yäş çakta änise dä şunıñ sıñarı ide. Ägär, vakıtında belep alıp, aralarına kermägän bulsam, şul Mükläk Sadri belän gomere buyı iza çikkän bulır ide. Ä häzer kara änä, persidätel hatını bulıp kına yäri, balda da mayda gına yözä. Döres, Gapteri dä mayda yözderer anısı, tik kolhoz räise yözdergän may belän traktor mayı ber tügel şul.

Nişlärgä soñ inde? Tön buyına şuşı soraunı niçä tapkır kabatla­gandır Sälmän. Läkin barıber töple fikergä kilä almadı ul. Alay da, tañ belengändä, arıp, yokıga kitär aldınnan: «İrtägä idarägä çakırtırga bulır Gapterine. Bälki, buyı citmästäygä ürelgänen añlar, malakasus», — digän uy küñeleneñ kaysıdır ber poçmagında ömet çatkısı kabızganday itte itüen.

İrtük torıp, Käşifä yasap kitergän ber çınayak çäyne eçkäç, yokısızlıktan kızargan küzlären ua-ua idarägä aşıktı ul. İrtänge närättä dä räisneñ uyları kabat-kabat Talip äytkän süzlärgä äylänep kayttı. Ul, yarsuın basarga telägändäy, tirä-yakka tökereklären çäçä-çäçä nider söyläde, berse-berse berär potlı yodrıkları belän östälne töyä-töyä kemneder açulandı, uñ kulınıñ urta barmagın havada selkep, kemgäder yanadı. Häyer, bolarnıñ barısı da Sälmän Sälimeç öçen ğadäti eş. Mondıy spektakllärne kön sayın kuya ul. Ä bügen... «İh, Nailä, Nailä, şul malay öçen üsterdemmeni min sine? Ä Gapteriye?!.»

Sälmän üze dä sizmästän «malakasus» dip kıçkırıp uk äytte. «Moloko» süze çıguga, närät başınnan birle kolhoznıñ baş incenerı artına kaçıp utırgan ferma mödire Ähmi sikerep ük tordı. Soñgı vakıtta nidänder sıyırlarnıñ söte kimi. Kemgä närsä, käcägä käbestä, digändäy, räisneñ ğadäten belep algan Ähmi, şul hakta üzenä «kritika» elägäsen küptän kötep yöri ide. Gacäpkä karşı, bu yulı ferma mödire ozak basıp tormadı, «prit» ber-ike süz belän anı urınına utırttı.

Üzeneñ här kaprizın, başların iyep, kündäm genä tıñlap utırgan idarä äğzaların Sälmän ber säğattän tarattı. Kabinetı buşap kalgaç, kolhoz idaräsendä karavılçı da, cıyıştıruçı da bulıp torgan «espülnitel» Bibicamalnı çakırıp kertte.

— Tübänoç Fährilärgä barıp, keçe malayı Gapterine çakırıp kiter äle!

Bibicamal kitep, yegerme minut ta uzmagandır, işektä Gapterineñ takır başı kürende. Sälimeç, buldıra algança yagımlı bulırga tırışıp, yegetne kabinetına çakırdı, utırırga urın täqdim itte. Häl-ähväl soraşkaç, süzne närsädän başlarga belmiçä tuktap kaldı ul. Şähärgä genä çıgarıp olaktırası ide dä bit bu malay aktıgın. Nailä urta mäktäpne tämamlagançı, yörsen ide şunda. Tik zamanası nindi bit: yäşlär avıldan çıgıp kitärgä aşıkmıy häzer. Toz sipkännär diyärseñ, bötenese şuşında cıyılıp yata. Äle kayçan gına şalunı-şalunı belän şähärgä kitälär ide bit yugıysä.

— Bälki, berär şähärgä kitärseñ? — dip süz başladı räis. — Zavod-fabrika şikelle cirgä urnaşsañ, töple hönäreñ dä bulır, akçasın da köräp alırsıñ...

— Şähärdä dä tutırıp kuymagannar. Tak ştu avıldan berkaya da kitmim. Menä öylänep tä cibärsäm...

— Kemgä? — digän soraunıñ avızınnan çıkkanın Sälmän Sälimeç üze dä sizmi kaldı.

Ä Gapteri, soraunı işetkäç, koş totkanday kuandı, avızı kolagına citte yegetneñ. Şatlıktan beravık süzen äytä almıy tordı:

— Kemgä bulsın, sezneñ kızıgız Nailägä.

Gapteri balalar sıman «gı-ı-ı-ı» dip, suzıp kölde. Sälimeç kenä ni äytergä dä belmäde, ık-mık itte, urınınnan sikerep torıp, kabinet buylap işekle-türle ber kat urap ütte, östäldän sulı grafinnı alıp, stakanga agızıp tormıyça gına «golt» itep ber yottı, kinät kenä çırayın sıtıp, laçkıldatıp idängä tökerde. Küräseñ, su ozak alıştırılmıyça torgan. «Oyatsız, — dip uyladı ul. — Kıznıñ başına citärgä yöri bit bu, iblis. Täki Nailägä ukıp beterergä irek birmäs. Äytäm anı, soñgı atnada köndälegendä ike «öçle»se bar ide».

Eşneñ bolay gına barıp çıkmasın añlagan Sälmän ügezne mögezennän eläkterergä uyladı:

— Minem kız sineñ şikellelärgä tiñ tügel, enem. Buyıñ citmästäygä ürelmä, yäme. Monnan soñ kızım tiräsendä çualsañ, belermen nişlätergä...

Tele belän şulay sayrasa da, yuk, belmi ide räis yegetne nişlätäsen. Çınnan da, nişläter soñ ul anı? Gapteri kulı belän borının «lışt» itep sörtep kuygaç, Sälmän Sälimeçneñ uyların sizgändäy:

— Yeget belän kız ber-bersen yaratışkan öçen statya yuk äle häzergä, — dip yarıp saldı.

Bu süzlärne işetkäç, yarsudan Sälmänneñ bitläre tartışa başladı, mañgayı tirläp çıktı. Läkin gomer buyı keşelär belän eşläp öyrängän citäkçe üzen tiz kulga aldı. Bolay kinät kenä aranı bozgançı, «diplomatik mönäsäbätlär» urnaştıru yagın häyerleräk kürde ul.

— Soñ, enekäş, çat yabıştıñ şul Nailägä. Ya, närsäse bar inde anıñ şulkadär? Avılda kızlar betkänmeni? Ägär anı taşlasañ, sañgırau Hismätneñ keçe kızı Saniyäne dimlärgä üzem başkoda bulıp baram. Cä, kaysı yagı belän kilmägän? Kolhozda iñ aldıngı savımçı... Cä, tagın ni kiräk siña? Soñ, alay bulgaç, karaltı-kura citkerü öçen menä digän çırşı-narat agaçları kaytartam. Kolhoz çutınnan... Atañ küptännän, öy morcasın yañartıp çıgaru öçen kirpeç kiräk, dip yöri ide. Zavsklad Häniftän bügen ük yazdırıp alsın. Ferma artında, kotelnıyga yankorma salırga dip, Tübän Kamadan kitertelgän kirpeç çäçelep yata, şunnan küñelenä huş kilgännären üze saylap alır... Cä, Gapteri enem, Nailä tiräsendä çualuıñnı tuktatasıñmı? Annan soñ ni bit, enekäş, ukıysı da bar bit äle anıñ. Eş keşese genä bulsa, çurt s nim, diyär idem. Uku, Gapteri enekäş, üzeñ beläseñ, enä belän koyı kazu ul. Ä koyı kazıganda, mähäbbät, gıyşık-mıyşık eşlärenä urın yuk, enem. Menäträ vät täk, ponimayış. Känkritne äyt, taşlıysıñmı kız belän çualunı, yukmı?

— Täki üz yagıña audarasıñ bit, babay... äy lä, Sälmän Sälimeç. Sañgırau Hismätneñ töpçek kızına başkoda bulıp baruıñ kiräkmäs. Ul kızın Hismi bolay da kem sorasa, şuña iyärtep cibärergä riza. Ä menä çırşı-narat agaçları häm morcalık kirpeç hakında uylap kararga bula...

Gapteri, nider isäplägändäy, ülçägändäy süzennän tuktap kaldı. «Ähä, ähä, bolay bulgaç, eşlär peşä, — dip uyladı Sälimeç. — Karmakka kaba yegetebez. Tagın beraz yomşak cirlärennän sıypaştırsak...»

— Cäy başında atañ, işek aldına kalunka suı kertäm, dip silsävit sukmagın küp taptagan ide. Täki kertmädelärme? Cirle üzidarä räise Mönipne bügen ük çakırıp «peşeräm». Fähri şikelle, avılnıñ teräge bulgan keşelärneñ könküreşlären dä yahşırtmasak, närsä bula inde ul? Tä-ä-äk, — dip suzdı prit. — Şular citärme? Häzer rizamı inde?

Gapteri bik ikelängän kıyafättä basıp tordı da kulın predsedatel­neñ kiñ uçına şapıldatıp:

— Täki künderdegez. Tik karagız anı, Sälmän Sälimeç, irlär süze ber bulsın. Väğdäläregezne onıtmagız!

Sälmänneñ cilkäsennän tau töşkändäy buldı. Tönlä kerfek tä kakmıyça çıguın da onıttı ul.

Ä berär säğattän kolhoznıñ berdänber K-700 traktorı, buş arbasına kötüçe Fährine utırtıp, şaltır-şıltır kilep, kirpeç töyärgä ferma yagına yünälde.

...Brigadir Talipnıñ öylärenä kergändä Gapterineñ avızı kolagına citkän ide.

— Rähmät siña, Talip abıy, — dide ul kereşli ük. — Sin, Gapteri persidätel kızı belän çuala ikän, digän süz çıgarmagan bulsañ, min tiz genä şundıy zur eşlär maytara algan bulır idemme ikän? Karaltı-kura öçen agaç ta buldı, kirpeç tä alıp kayttık, işek aldına kalonka kertü öçen torbalar da sala başladılar änä.

Talip häyläkär genä yılmaep kuydı:

— Äle tübänoç Häsän malayı Fänis tä yärdäm sorap kilgän ide. Gapterilärgä faydası tigän, di, minem turıda da şundıy häbär tarata almassıñmı ikän Talip abıy, digän bula.

Brigadir kinät uyçanlanıp kaldı.

— Sezneñ eşlär hutta. Ä menä gomer buyı bergä yäşäp, malay tügel kızları da bulmagan Möhämmätcan abzıy belän Sacidä apaga nişlärgä? Alar da kırık cirdän teräüle iske yortta yäşilär bit. Berdänber ulı Äfganstanda yatıp kalgan Kamilä ciñgineñ dä kapka baganaları çerep avışkan. Alarnıñ da Sälmän Sälimeçneñ kızına tiñ ulları bulsa, kapka baganası gına tügel, saray saldırır idek, — dide ul, oftanıp.

Ä berär aydan, ätise yortındagı böten eşne tämamlap, kötüçe Fährineñ ulı Gapteri, avılnı taşlap, şähärgä çıgıp kitte.